૨. અભિધમ્મભાજનીયં

૧૮૩. અટ્ઠારસ ધાતુયો – ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, સોતધાતુ, સદ્દધાતુ, સોતવિઞ્ઞાણધાતુ, ઘાનધાતુ, ગન્ધધાતુ, ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ, જિવ્હાધાતુ, રસધાતુ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ, કાયધાતુ, ફોટ્ઠબ્બધાતુ, કાયવિઞ્ઞાણધાતુ, મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ.

૧૮૪. તત્થ કતમા ચક્ખુધાતુ? યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો…પે… સુઞ્ઞો ગામોપેસો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ચક્ખુધાતુ’’.

તત્થ કતમા રૂપધાતુ? યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા…પે… રૂપધાતુપેસા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘રૂપધાતુ’’.

તત્થ કતમા ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જાચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ’’.

તત્થ કતમા સોતધાતુ? યં સોતં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો…પે… સુઞ્ઞો ગામોપેસો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સોતધાતુ’’.

તત્થ કતમા સદ્દધાતુ? યો સદ્દો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો…પે… સદ્દધાતુપેસા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદ્દધાતુ’’.

તત્થ કતમા સોતવિઞ્ઞાણધાતુ? સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જાસોતવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સોતવિઞ્ઞાણધાતુ’’.

તત્થ કતમા ઘાનધાતુ? યં ઘાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો…પે… સુઞ્ઞો ગામોપેસો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઘાનધાતુ’’.

તત્થ કતમા ગન્ધધાતુ? યો ગન્ધો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો…પે… ગન્ધધાતુપેસા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ગન્ધધાતુ’’.

તત્થ કતમા ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ? ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જાઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ’’.

તત્થ કતમા જિવ્હાધાતુ? યા જિવ્હા ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો…પે… સુઞ્ઞો ગામોપેસો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘જિવ્હાધાતુ’’.

તત્થ કતમા રસધાતુ? યો રસો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો…પે… રસધાતુપેસા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘રસધાતુ’’.

તત્થ કતમા જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ? જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જાજિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ’’.

તત્થ કતમા કાયધાતુ? યો કાયો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો…પે… સુઞ્ઞો ગામોપેસો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કાયધાતુ’’.

તત્થ કતમા ફોટ્ઠબ્બધાતુ? પથવીધાતુ…પે… ફોટ્ઠબ્બધાતુપેસા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ફોટ્ઠબ્બધાતુ’’.

તત્થ કતમા કાયવિઞ્ઞાણધાતુ? કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જાકાયવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કાયવિઞ્ઞાણધાતુ’’.

તત્થ કતમા મનોધાતુ? ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જામનોધાતુ; સોતવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જામનોધાતુ સબ્બધમ્મેસુ વા પન પઠમસમન્નાહારો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જામનોધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મનોધાતુ’’.

તત્થ કતમા ધમ્મધાતુ? વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, યઞ્ચ રૂપં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં, અસઙ્ખતા ચ ધાતુ.

તત્થ કતમો વેદનાક્ખન્ધો? એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો – ફસ્સસમ્પયુત્તો. દુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો – અત્થિ સહેતુકો, અત્થિ અહેતુકો. તિવિધેન વેદનાક્ખન્ધો – અત્થિ કુસલો, અત્થિ અકુસલો, અત્થિ અબ્યાકતો…પે… એવં દસવિધેન વેદનાક્ખન્ધો…પે… એવં બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો. અયં વુચ્ચતિ ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’.

તત્થ કતમો સઞ્ઞાક્ખન્ધો? એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો – ફસ્સસમ્પયુત્તો. દુવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો – અત્થિ સહેતુકો, અત્થિ અહેતુકો. તિવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો – અત્થિ કુસલો, અત્થિ અકુસલો, અત્થિ અબ્યાકતો…પે… એવં દસવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… એવં બહુવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો. અયં વુચ્ચતિ ‘‘સઞ્ઞાક્ખન્ધો’’.

તત્થ કતમો સઙ્ખારક્ખન્ધો? એકવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – ચિત્તસમ્પયુત્તો. દુવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – અત્થિ હેતુ, અત્થિ અહેતુ. તિવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – અત્થિ કુસલો, અત્થિ અકુસલો, અત્થિ અબ્યાકતો…પે… એવં દસવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો…પે… એવં બહુવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધો’’.

તત્થ કતમં રૂપં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં? ઇત્થિન્દ્રિયં…પે… કબળીકારો આહારો – ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં ‘‘અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં’’.

તત્થ કતમા અસઙ્ખતા ધાતુ? રાગક્ખયો, દોસક્ખયો, મોહક્ખયો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસઙ્ખતા ધાતુ’’. અયં વુચ્ચતિ ‘‘ધમ્મધાતુ’’.

તત્થ કતમા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ? ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ મનોધાતુ, મનોધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ; સોતવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુયા …પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ મનોધાતુ, મનોધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુ’’.

અભિધમ્મભાજનીયં.