૮. અટ્ઠકનિદ્દેસો

(૧) અટ્ઠ કિલેસવત્થૂનિ

૯૫૨. તત્થ કતમાનિ અટ્ઠ કિલેસવત્થૂનિ? લોભો, દોસો, મોહો, માનો, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, થિનં, ઉદ્ધચ્ચં – ઇમાનિ અટ્ઠ કિલેસવત્થૂનિ.

(૨) અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ

૯૫૩. તત્થ કતમાનિ અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ?

(ક) ઇધ ભિક્ખુના કમ્મં કાતબ્બં હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘કમ્મં ખો મે કાતબ્બં ભવિસ્સતિ. કમ્મં ખો પન મે કરોન્તસ્સ કાયો કિલમિસ્સતિ. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં પઠમં કુસીતવત્થુ.

(ખ) પુન ચપરં ભિક્ખુના કમ્મં કતં હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહં ખો કમ્મં અકાસિં. કમ્મં ખો પન મે કરોન્તસ્સ કાયો કિલન્તો. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં દુતિયં કુસીતવત્થુ.

(ગ) પુન ચપરં ભિક્ખુના મગ્ગો ગન્તબ્બો હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘મગ્ગો ખો મે ગન્તબ્બો ભવિસ્સતિ. મગ્ગં ખો પન મે ગચ્છન્તસ્સ કાયો કિલમિસ્સતિ. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં તતિયં કુસીતવત્થુ.

(ઘ) પુન ચપરં ભિક્ખુના મગ્ગો ગતો હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહં ખો મગ્ગં અગમાસિં. મગ્ગં ખો પન મે ગચ્છન્તસ્સ કાયો કિલન્તો. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં ચતુત્થં કુસીતવત્થુ.

(ઙ) પુન ચપરં ભિક્ખુ ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો ન લભતિ લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહં ખો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો નાલત્થં લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં. તસ્સ મે કાયો કિલન્તો અકમ્મઞ્ઞો. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં પઞ્ચમં કુસીતવત્થુ.

(ચ) પુન ચપરં ભિક્ખુ ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો લભતિ લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહં ખો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો અલત્થં લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં. તસ્સ મે કાયો કિલન્તો અકમ્મઞ્ઞો માસાચિતં મઞ્ઞે. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં છટ્ઠં કુસીતવત્થુ.

(છ) પુન ચપરં ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો હોતિ અપ્પમત્તકો આબાધો. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં અપ્પમત્તકો આબાધો. અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતું. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં સત્તમં કુસીતવત્થુ.

(જ) પુન ચપરં ભિક્ખુ ગિલાના વુટ્ઠિતો [ગિલાનવુટ્ઠિતો (સદ્દનીભિ) અ. નિ. ૬.૧૬ પાળિયા ટીકા પસ્સિતબ્બા] હોતિ અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહં ખો ગિલાના વુટ્ઠિતો અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા. તસ્સ મે કાયો દુબ્બલો અકમ્મઞ્ઞો. હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ. સો નિપજ્જતિ; ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગતસ્સ અધિગમાય, અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં અટ્ઠમં કુસીતવત્થુ. ઇમાનિ અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ.

(૩) અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ ચિત્તસ્સ પટિઘાતો

૯૫૪. તત્થ કતમેસુ અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ ચિત્તસ્સ પટિઘાતો? લાભે સારાગો, અલાભે પટિવિરોધો, યસે સારાગો, અયસે પટિવિરોધો, પસંસાય સારાગો, નિન્દાય પટિવિરોધો, સુખે સારાગો, દુક્ખે પટિવિરોધો – ઇમેસુ અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ ચિત્તસ્સ પટિઘાતો.

(૪) અટ્ઠઅનરિયવોહારા

૯૫૫. તત્થ કતમે અટ્ઠ અનરિયવોહારા? અદિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા, અસ્સુતે સુતવાદિતા, અમુતે મુતવાદિતા, અવિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતવાદિતા, દિટ્ઠે અદિટ્ઠવાદિતા, સુતે અસ્સુતવાદિતા, મુતે અમુતવાદિતા, વિઞ્ઞાતે અવિઞ્ઞાતવાદિતા – ઇમે અટ્ઠ અનરિયવોહારા.

(૫) અટ્ઠ મિચ્છત્તા

૯૫૬. તત્થ કતમે અટ્ઠ મિચ્છત્તા? મિચ્છાદિટ્ઠિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પો, મિચ્છાવાચા, મિચ્છાકમ્મન્તો, મિચ્છાઆજીવો, મિચ્છાવાયામો, મિચ્છાસતિ, મિચ્છાસમાધિ – ઇમે અટ્ઠ મિચ્છત્તા.

(૬) અટ્ઠ પુરિસદોસા

૯૫૭. તત્થ કતમે અટ્ઠ પુરિસદોસા? (ક) ઇધ ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો [ચોદિયમાનો (સી. સ્યા.) અ. નિ. ૮.૧૪] ‘‘ન સરામિ ન સરામી’’તિ અસ્સતિયાવ નિબ્બેઠેતિ. અયં પઠમો પુરિસદોસો.

(ખ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ચોદકંયેવ પટિપ્ફરતિ – ‘‘કિં નુ ખો તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન! ત્વમ્પિ નામ મં ભણિતબ્બં મઞ્ઞસી’’તિ! અયં દુતિયો પુરિસદોસો.

(ગ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ચોદકંયેવ [ચોદકસ્સેવ (સ્યા.) અ. નિ. ૮.૧૪] પચ્ચારોપેતિ – ‘‘ત્વમ્પિ ખોસિ ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો. ત્વં તાવ પઠમં પટિકરોહી’’તિ. અયં તતિયો પુરિસદોસો.

(ઘ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. અયં ચતુત્થો પુરિસદોસો.

(ઙ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો સઙ્ઘમજ્ઝે બાહાવિક્ખેપકં ભણતિ. અયં પઞ્ચમો પુરિસદોસો.

(ચ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અનાદિયિત્વા સઙ્ઘં, અનાદિયિત્વા ચોદકં, સાપત્તિકોવ [આપત્તિકોવ (ક.) અ. નિ. ૮.૧૪] યેનકામં પક્કમતિ. અયં છટ્ઠો પુરિસદોસો.

(છ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ‘‘નેવાહં આપન્નોમ્હિ, ન પનાહં અનાપન્નોમ્હી’’તિ તુણ્હીભૂતો સઙ્ઘં વિહેસેતિ. અયં સત્તમો પુરિસદોસો.

(જ) પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો એવમાહ – ‘‘કિં નુ ખો તુમ્હે આયસ્મન્તો અતિબાળ્હં મયિ બ્યાવટા. ઇદાનાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’’તિ. સો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા એવમાહ – ‘‘ઇદાનિ ખો તુમ્હે આયસ્મન્તો અત્તમના હોથા’’તિ. અયં અટ્ઠમો પુરિસદોસો. ઇમે અટ્ઠ પુરિસદોસા.

(૭) અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા

૯૫૮. તત્થ કતમે અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા? ‘‘રૂપી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – અસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; અરૂપી અત્તા…પે… રૂપી ચ અરૂપી ચ…પે… નેવરૂપીનારૂપી…પે… ‘‘અન્તવા અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – અસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘અનન્તવા અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – અસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘અન્તવા ચ અનન્તવા ચ અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – અસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘નેવન્તવા નાનન્તવા અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – અસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇમે અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા.

(૮) અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા

૯૫૯. તત્થ કતમે અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા? ‘‘રૂપી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘અરૂપી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘રૂપી ચ અરૂપી ચ અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘નેવરૂપીનારૂપી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘અન્તવા અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘અનન્તવા અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘અન્તવા ચ અનન્તવા ચ અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ; ‘‘નેવન્તવા નાનન્તવા અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ – નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ નં પઞ્ઞપેન્તિ. ઇમે અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા.

અટ્ઠકં.