૧૭. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગો
૧. એકકમાતિકા
૮૩૨. (૧)જાતિમદો (૨)ગોત્તમદો (૩)આરોગ્યમદો (૪)યોબ્બનમદો (૫)જીવિતમદો (૬)લાભમદો (૭)સક્કારમદો (૮) ગરુકારમદો (૯) પુરેક્ખારમદો (૧૦) પરિવારમદો (૧૧) ભોગમદો (૧૨) વણ્ણમદો (૧૩) સુતમદો (૧૪) પટિભાનમદો (૧૫) રત્તઞ્ઞુમદો (૧૬) પિણ્ડપાતિકમદો (૧૭) અનવઞ્ઞાતમદો (૧૮) ઇરિયાપથમદો (૧૯) ઇદ્ધિમદો (૨૦) યસમદો (૨૧) સીલમદો (૨૨) ઝાનમદો (૨૩) સિપ્પમદો (૨૪) આરોહમદો (૨૫) પરિણાહમદો (૨૬) સણ્ઠાનમદો (૨૭) પારિપૂરિમદો (૨૮)મદો (૨૯) પમાદો (૩૦) થમ્ભો (૩૧) સારમ્ભો (૩૨) અત્રિચ્છતા (૩૩)મહિચ્છતા (૩૪) પાપિચ્છતા (૩૫) સિઙ્ગં (૩૬) તિન્તિણં (૩૭) ચાપલ્યં (૩૮)અસભાગવુત્તિ (૩૯) અરતિ (૪૦) તન્દી (૪૧) વિજમ્ભિતા (૪૨) ભત્તસમ્મદો (૪૩) ચેતસો ચ લીનત્તં [ચેતસો લીનત્તં (સ્યા.)] (૪૪) કુહના (૪૫) લપના (૪૬) નેમિત્તિકતા (૪૭)નિપ્પેસિકતા (૪૮) લાભેન લાભં નિજિગીસનતા [નિજિગિંસનતા (સી.), જિગિંસનતા (સ્યા.)] (૪૯) સેય્યોહમસ્મીતિ માનો (૫૦) સદિસોહમસ્મીતિ માનો (૫૧) હીનો હમસ્મીતિ માનો (૫૨) સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો (૫૩) સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો (૫૪) સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો (૫૫) સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો (૫૬) સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો (૫૭) સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો (૫૮) હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો (૫૯) હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો (૬૦) હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો (૬૧) માનો (૬૨) અતિમાનો (૬૩) માનાતિમાનો (૬૪) ઓમાનો (૬૫)અધિમાનો (૬૬) અસ્મિમાનો (૬૭) મિચ્છામાનો (૬૮) ઞાતિવિતક્કો (૬૯)જનપદવિતક્કો (૭૦) અમરવિતક્કો (૭૧) પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો (૭૨) લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો (૭૩) અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો
એકકં.
૨. દુકમાતિકા
૮૩૩. (૧) કોધો ચ ઉપનાહો ચ (૨) મક્ખો ચ પળાસો [પલાસો (સી. સ્યા.)] ચ (૩) ઇસ્સા ચ મચ્છરિયઞ્ચ (૪) માયા ચ સાઠેય્યઞ્ચ (૫) અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચ (૬) ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ (૭) સસ્સતદિટ્ઠિ ચ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ (૮) અન્તવાદિટ્ઠિ ચ અનન્તવાદિટ્ઠિ ચ (૯) પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ ચ અપરન્તાનુદિટ્ઠિ ચ (૧૦) અહિરિકઞ્ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ (૧૧) દોવચસ્સતા ચ પાપમિત્તતા ચ (૧૨) અનજ્જવો ચ અમદ્દવો ચ (૧૩) અક્ખન્તિ ચ અસોરચ્ચઞ્ચ (૧૪) અસાખલ્યઞ્ચ અપ્પટિસન્થારો ચ (૧૫)ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા ચ ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા ચ (૧૬) મુટ્ઠસ્સચ્ચઞ્ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ (૧૭) સીલવિપત્તિ ચ દિટ્ઠિવિપત્તિ ચ (૧૮) અજ્ઝત્તસંયોજનઞ્ચ બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચ
દુકં.
૩. તિકમાતિકા
૮૩૪. (૧) તીણિ અકુસલમૂલાનિ (૨) તયો અકુસલવિતક્કા (૩) તિસ્સો અકુસલસઞ્ઞા (૪) તિસ્સો અકુસલધાતુયો (૫) તીણિ દુચ્ચરિતાનિ (૬) તયો આસવા (૭) તીણિ સંયોજનાનિ (૮) તિસ્સો તણ્હા (૯) અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા (૧૦) અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા (૧૧) તિસ્સો એસના (૧૨) તિસ્સો વિધા (૧૩) તીણિ ભયાનિ (૧૪)તીણિ તમાનિ (૧૫) તીણિ તિત્થાયતનાનિ (૧૬) તયો કિઞ્ચના (૧૭) તીણિ અઙ્ગણાનિ (૧૮) તીણિ મલાનિ (૧૯) તીણિ વિસમાનિ (૨૦) અપરાનિપિ તીણિ વિસમાનિ (૨૧) તયો અગ્ગી (૨૨) તયો કસાવા (૨૩) અપરેપિ તયો કસાવા (૨૪)અસ્સાદદિટ્ઠિ, અત્તાનુદિટ્ઠિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ (૨૫) અરતિ, વિહેસા, અધમ્મચરિયા (૨૬)દોવચસ્સતા, પાપમિત્તતા, નાનત્તસઞ્ઞા (૨૭) ઉદ્ધચ્ચં, કોસજ્જં, પમાદો (૨૮) અસન્તુટ્ઠિતા, અસમ્પજઞ્ઞતા, મહિચ્છતા (૨૯) અહિરિકં, અનોત્તપ્પં, પમાદો (૩૦)અનાદરિયં, દોવચસ્સતા, પાપમિત્તતા (૩૧) અસ્સદ્ધિયં, અવદઞ્ઞુતા, કોસજ્જં (૩૨) ઉદ્ધચ્ચં, અસંવરો, દુસ્સીલ્યં (૩૩) અરિયાનં અદસ્સનકમ્યતા, સદ્ધમ્મં અસોતુકમ્યતા, ઉપારમ્ભચિત્તતા (૩૪) મુટ્ઠસ્સચ્ચં, અસમ્પજઞ્ઞં, ચેતસો વિક્ખેપો (૩૫)અયોનિસો મનસિકારો, કુમ્મગ્ગસેવના, ચેતસો ચ લીનત્તં
તિકં.
૪. ચતુક્કમાતિકા
૮૩૫. (૧) ચત્તારો આસવા (૨) ચત્તારો ગન્થા (૩) ચત્તારો ઓઘા (૪) ચત્તારો યોગા (૫) ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ (૬) ચત્તારો તણ્હુપ્પાદા (૭) ચત્તારિ અગતિગમનાનિ (૮) ચત્તારો વિપરિયાસા [વિપરિયેસા (સી. સ્યા. ક.)] (૯) ચત્તારો અનરિયવોહારા (૧૦) અપરેપિ ચત્તારો અનરિયવોહારા (૧૧) ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ (૧૨) અપરાનિપિ ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ (૧૩)ચત્તારિ ભયાનિ (૧૪) અપરાનિપિ ચત્તારિ ભયાનિ (૧૫) ચતસ્સો દિટ્ઠિયો
ચતુક્કં.
૫. પઞ્ચકમાતિકા
૮૩૬. (૧) પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ (૨) પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ (૩) પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ (૪) પઞ્ચ સઙ્ગા (૫) પઞ્ચ સલ્લા (૬) પઞ્ચ ચેતોખિલા (૭)પઞ્ચ ચેતસોવિનિબન્ધા [ચેતસોવિનિબદ્ધા (ક.)] (૮) પઞ્ચ નીવરણાનિ (૯) પઞ્ચ કમ્માનિ આનન્તરિકાનિ (૧૦) પઞ્ચ દિટ્ઠિયો (૧૧) પઞ્ચ વેરા (૧૨) પઞ્ચ બ્યસના (૧૩) પઞ્ચ અક્ખન્તિયા આદીનવા (૧૪) પઞ્ચ ભયાનિ (૧૫) પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા
પઞ્ચકં.
૬. છક્કમાતિકા
૮૩૭. (૧) છ વિવાદમૂલાનિ (૨) છ છન્દરાગા (૩) છ વિરોધવત્થૂનિ (૪) છ તણ્હાકાયા (૫) છ અગારવા (૬) છ પરિહાનિયા ધમ્મા (૭) અપરેપિ છ પરિહાનિયા ધમ્મા (૮) છ સોમનસ્સુપવિચારા (૯) છ દોમનસ્સુપવિચારા (૧૦) છ ઉપેક્ખુપવિચારા (૧૧) છ ગેહસિતાનિ સોમનસ્સાનિ (૧૨) છ ગેહસિતાનિ દોમનસ્સાનિ (૧૩) છ ગેહસિતા ઉપેક્ખા (૧૪) છ દિટ્ઠિયો
છક્કં.
૭. સત્તકમાતિકા
૮૩૮. (૧) સત્ત અનુસયા (૨) સત્ત સંયોજનાનિ (૩) સત્ત પરિયુટ્ઠાનાનિ (૪)સત્ત અસદ્ધમ્મા (૫) સત્ત દુચ્ચરિતાનિ (૬) સત્ત માના (૭) સત્ત દિટ્ઠિયો
સત્તકં.
૮. અટ્ઠકમાતિકા
૮૩૯. (૧) અટ્ઠ કિલેસવત્થૂનિ (૨) અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ (૩) અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ ચિત્તસ્સ પટિઘાતો (૪) અટ્ઠ અનરિયવોહારા (૫) અટ્ઠ મિચ્છત્તા (૬) અટ્ઠ પુરિસદોસા (૭) અટ્ઠ અસઞ્ઞિવાદા (૮) અટ્ઠ નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિવાદા
અટ્ઠકં.
૯. નવકમાતિકા
૮૪૦. (૧) નવ આઘાતવત્થૂનિ (૨) નવ પુરિસમલાનિ (૩) નવવિધા માના (૪)નવ તણ્હામૂલકા ધમ્મા (૫) નવ ઇઞ્જિતાનિ (૬) નવ મઞ્ઞિતાનિ (૭) નવ ફન્દિતાનિ (૮) નવ પપઞ્ચિતાનિ (૯) નવ સઙ્ખતાનિ
નવકં.
૧૦. દસકમાતિકા
૮૪૧. (૧) દસ કિલેસવત્થૂનિ (૨) દસ આઘાતવત્થૂનિ (૩) દસ અકુસલકમ્મપથા (૪) દસ સંયોજનાનિ (૫) દસ મિચ્છત્તા (૬) દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ (૭) દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ
દસકં.
૮૪૨. અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય, અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ બાહિરસ્સ ઉપાદાય, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, અનાગતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા અટ્ઠ તણ્હાવિચરિતસતં હોતિ. યાનિ ચ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે વેય્યાકરણે વુત્તાનિ ભગવતા.
માતિકા.
૧. એકકનિદ્દેસો
(૧) જાતિમદો
૮૪૩. તત્થ કતમો જાતિમદો? જાતિં પટિચ્ચ મદો મજ્જના મજ્જિતત્તં માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો [ઉણ્ણતિ ઉણ્ણામો (સ્યા. ક.) ધ. સ. ૧૧૨૧] ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘જાતિમદો’’.
(૨-૨૭) ગોત્તમદાદી
૮૪૪. તત્થ કતમો ગોત્તમદો? ગોત્તં પટિચ્ચ…પે… આરોગ્યં પટિચ્ચ…પે… યોબ્બનં પટિચ્ચ…પે… જીવિતં પટિચ્ચ…પે… લાભં પટિચ્ચ…પે… સક્કારં પટિચ્ચ…પે… ગરુકારં પટિચ્ચ…પે… પુરેક્ખારં પટિચ્ચ…પે… પરિવારં પટિચ્ચ…પે… ભોગં પટિચ્ચ…પે… વણ્ણં પટિચ્ચ…પે… સુતં પટિચ્ચ…પે… પટિભાનં પટિચ્ચ…પે… રત્તઞ્ઞુતં પટિચ્ચ…પે… પિણ્ડપાતિકત્તં પટિચ્ચ…પે… અનવઞ્ઞાતં પટિચ્ચ…પે… ઇરિયાપથં પટિચ્ચ…પે… ઇદ્ધિં પટિચ્ચ…પે… યસં પટિચ્ચ…પે… સીલં પટિચ્ચ…પે… ઝાનં પટિચ્ચ…પે… સિપ્પં પટિચ્ચ…પે… આરોહં પટિચ્ચ…પે… પરિણાહં પટિચ્ચ…પે… સણ્ઠાનં પટિચ્ચ…પે… પારિપૂરિં પટિચ્ચ મદો મજ્જના મજ્જિતત્તં માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પારિપૂરિમદો’’.
(૨૮) મદો
૮૪૫. તત્થ કતમો મદો? યો મદો મજ્જના મજ્જિતત્તં માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મદો’’.
(૨૯) પમાદો
૮૪૬. તત્થ કતમો પમાદો? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં વા ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો, યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પમાદો’’.
(૩૦) થમ્ભો
૮૪૭. તત્થ કતમો થમ્ભો? યો થમ્ભો થમ્ભના થમ્ભિતત્તં કક્ખળિયં ફારુસિયં ઉજુચિત્તતા અમુદુતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘થમ્ભો’’.
(૩૧) સારમ્ભો
૮૪૮. તત્થ કતમો સારમ્ભો? યો સારમ્ભો પટિસારમ્ભો સારમ્ભના પટિસારમ્ભના પટિસારમ્ભિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સારમ્ભો’’.
(૩૨) અત્રિચ્છતા
૮૪૯. તત્થ કતમા અત્રિચ્છતા? ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ પઞ્ચહિ વા કામગુણેહિ અસન્તુટ્ઠસ્સ ભિય્યોકમ્યતા, યા એવરૂપા ઇચ્છા ઇચ્છાગતા અત્રિચ્છતા રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અત્રિચ્છતા’’.
(૩૩) મહિચ્છતા
૮૫૦. તત્થ કતમા મહિચ્છતા? ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ પઞ્ચહિ વા કામગુણેહિ અસન્તુટ્ઠસ્સ ભિય્યોકમ્યતા, યા એવરૂપા ઇચ્છા ઇચ્છાગતા મહિચ્છતા રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મહિચ્છતા’’.
(૩૪) પાપિચ્છતા
૮૫૧. તત્થ કતમા પાપિચ્છતા? ઇધેકચ્ચો અસ્સદ્ધો સમાનો ‘‘સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, દુસ્સીલો સમાનો ‘‘સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, અપ્પસ્સુતો સમાનો ‘‘બહુસ્સુતોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, સઙ્ગણિકારામો સમાનો ‘‘પવિવિત્તોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, કુસીતો સમાનો ‘‘આરદ્ધવીરિયોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, મુટ્ઠસ્સતી સમાનો ‘‘ઉપટ્ઠિતસ્સતીતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, અસમાહિતો સમાનો ‘‘સમાહિતોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, દુપ્પઞ્ઞો સમાનો ‘‘પઞ્ઞવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ, અખીણાસવો સમાનો ‘‘ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ઇચ્છતિ – યા એવરૂપા ઇચ્છા ઇચ્છાગતા પાપિચ્છતા રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પાપિચ્છતા’’.
(૩૫) સિઙ્ગં
૮૫૨. તત્થ કતમં સિઙ્ગં? યં સિઙ્ગં સિઙ્ગારતા ચાતુરતા ચાતુરિયં પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સિઙ્ગં’’.
(૩૬) તિન્તિણં
૮૫૩. તત્થ કતમં તિન્તિણં? યં તિન્તિણં તિન્તિણાયના તિન્તિણાયિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્જિકતા સાધુકમ્યતા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘તિન્તિણં’’.
(૩૭) ચાપલ્યં
૮૫૪. તત્થ કતમં ચાપલ્યં? ચીવરમણ્ડના પત્તમણ્ડના સેનાસનમણ્ડના ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સ બાહિરાનં વા પરિક્ખારાનં મણ્ડના વિભૂસના કેળના પરિકેળના ગિદ્ધિકતા ગિદ્ધિકત્તં ચપલતા ચાપલ્યં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચાપલ્યં’’.
(૩૮) અસભાગવુત્તિ
૮૫૫. તત્થ કતમં અસભાગવુત્તિ? માતરિ વા પિતરિ વા જેટ્ઠે વા ભાતરિ વા આચરિયેસુ વા ઉપજ્ઝાયે વા બુદ્ધે વા સાવકેસુ વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ ગરુટ્ઠાનિયેસુ વિપ્પટિકૂલગ્ગાહિતા વિપચ્ચનીકસાતતા અનાદરિયં અનાદરિયતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસભાગવુત્તિ’’.
(૩૯) અરતિ
૮૫૬. તત્થ કતમા અરતિ? પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ અરતિતા અનભિરતિ અનભિરમણા ઉક્કણ્ઠિતા પરિતસ્સિતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અરતિ’’.
(૪૦) તન્દી
૮૫૭. તત્થ કતમા તન્દી? યા તન્દી તન્દિયના તન્દિમનકતા આલસ્યં આલસ્યાયના આલસ્યાયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘તન્દી’’.
(૪૧) વિજમ્ભિતા
૮૫૮. તત્થ કતમા વિજમ્ભિતા? યા કાયસ્સ જમ્ભના વિજમ્ભના આનમના વિનમના સન્નમના પણમના બ્યાધિયકં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિજમ્ભિતા’’.
(૪૨) ભત્તસમ્મદો
૮૫૯. તત્થ કતમો ભત્તસમ્મદો? યા ભુત્તાવિસ્સ ભત્તમુચ્છા ભત્તકિલમથો ભત્તપરિળાહો કાયદુટ્ઠુલ્લં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભત્તસમ્મદો’’.
(૪૩) ચેતસો ચ લીનત્તં
૮૬૦. તત્થ કતમં ચેતસો ચ લીનત્તં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના લીનં લીયના લીયિતત્તં થિનં થીયના થીયિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચેતસો ચ લીનત્તં’’.
(૪૪) કુહના
૮૬૧. તત્થ કતમા કુહના? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેન [પચ્ચયપટિસેધનસઙ્ખાતેન (સી.)] વા સામન્તજપ્પિતેન વા ઇરિયાપથસ્સ વા અઠપના [આઠપના (ક.)] ઠપના સણ્ઠપના ભાકુટિતા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કુહના’’.
(૪૫) લપના
૮૬૨. તત્થ કતમા લપના? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યા પરેસં આલપના લપના સલ્લપના ઉલ્લપના સમુલ્લપના ઉન્નહના સમુન્નહના ઉક્કાચના સમુક્કાચના અનુપ્પિયભાણિતા ચાટુકમ્યતા મુગ્ગસૂપ્યતા પારિભટયતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘લપના’’.
(૪૬) નેમિત્તિકતા
૮૬૩. તત્થ કતમા નેમિત્તિકતા? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યં પરેસં નિમિત્તં નિમિત્તકમ્મં ઓભાસો ઓભાસકમ્મં સામન્તજપ્પા પરિકથા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘નેમિત્તિકતા’’.
(૪૭) નિપ્પેસિકતા
૮૬૪. તત્થ કતમા નિપ્પેસિકતા? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યા પરેસં અક્કોસના વમ્ભના ગરહણા ઉક્ખેપના સમુક્ખેપના ખિપના સઙ્ખિપના પાપના સમ્પાપના અવણ્ણહારિકા પરપિટ્ઠિમંસિકતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘નિપ્પેસિકતા’’.
(૪૮) લાભેન લાભં નિજિગીસનતા
૮૬૫. તત્થ કતમા લાભેન લાભં નિજિગીસનતા? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો ઇતો લદ્ધં આમિસં અમુત્ર હરતિ અમુત્ર વા લદ્ધં આમિસં ઇધ આહરતિ, યા એવરૂપા આમિસસ્સ એટ્ઠિ ગવેટ્ઠિ પરિયેટ્ઠિ એસના ગવેસના પરિયેસના – અયં વુચ્ચતિ ‘‘લાભેન લાભં નિજિગીસનતા’’.
(૪૯) સેય્યોહમસ્મીતિ માનો
૮૬૬. તત્થ કતમો સેય્યોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન [વિજ્જટ્ઠાનેન (સ્યા.)] વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના માનં જપ્પેતિ, યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૦) સદિસોહમસ્મીતિ માનો
૮૬૭. તત્થ કતમો સદિસોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના માનં જપ્પેતિ, યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદિસોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૧) હીનોહમસ્મીતિ માનો
૮૬૮. તત્થ કતમો હીનોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના ઓમાનં જપ્પેતિ, યો એવરૂપો ઓમાનો ઓમઞ્ઞના ઓમઞ્ઞિતત્તં હીળના ઓહીળના ઓહીળિતત્તં અત્તુઞ્ઞા અત્તવઞ્ઞા અત્તપરિભવો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘હીનોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૨) સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો
૮૬૯. તત્થ કતમો સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો સેય્યો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સેય્યં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૩) સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૦. તત્થ કતમો સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો સેય્યો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સદિસં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૪) સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૧. તત્થ કતમો સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો સેય્યો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ હીનં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય ઓમાનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો ઓમાનો ઓમઞ્ઞના ઓમઞ્ઞિતત્તં હીળના ઓહીળના ઓહીળિતત્તં અત્તુઞ્ઞા અત્તવઞ્ઞા અત્તપરિભવો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૫) સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૨. તત્થ કતમો સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો સદિસો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સેય્યં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં…પે… કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૬) સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૩. તત્થ કતમો સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો સદિસો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સદિસં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૭) સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૪. તત્થ કતમો સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો સદિસો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ હીનં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય ઓમાનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો ઓમાનો ઓમઞ્ઞના ઓમઞ્ઞિતત્તં હીળના ઓહીળના ઓહીળિતત્તં અત્તુઞ્ઞા અત્તવઞ્ઞા અત્તપરિભવો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૮) હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૫. તત્થ કતમો હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો હીનો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સેય્યં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૫૯) હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૬. તત્થ કતમો હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો હીનો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સદિસં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય માનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૬૦) હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો
૮૭૭. તત્થ કતમો હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો? ઇધેકચ્ચો હીનો હોતિ જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ સદિસં અત્તાનં દહતિ; સો તં નિસ્સાય ઓમાનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો ઓમાનો ઓમઞ્ઞના ઓમઞ્ઞિતત્તં હીળના ઓહીળના ઓહીળિતત્તં અત્તુઞ્ઞા અત્તવઞ્ઞા અત્તપરિભવો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો’’.
(૬૧) માનો
૮૭૮. તત્થ કતમો માનો? યો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘માનો’’.
(૬૨) અતિમાનો
૮૭૯. તત્થ કતમો અતિમાનો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પરેહિ અત્તાનં અતિમઞ્ઞતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અતિમાનો’’.
(૬૩) માનાતિમાનો
૮૮૦. તત્થ કતમો માનાતિમાનો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પુબ્બકાલં પરેહિ સદિસં અત્તાનં દહતિ, અપરકાલં અત્તાનં સેય્યં દહતિ. યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘માનાતિમાનો’’.
(૬૪) ઓમાનો
૮૮૧. તત્થ કતમો ઓમાનો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના ઓમાનં જપ્પેતિ. યો એવરૂપો ઓમાનો ઓમઞ્ઞના ઓમઞ્ઞિતત્તં હીળના ઓહીળના ઓહીળિતત્તં અત્તુઞ્ઞા અત્તવઞ્ઞા અત્તપરિભવો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઓમાનો’’.
(૬૫) અધિમાનો
૮૮૨. તત્થ કતમો અધિમાનો? અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિતા, અકતે કતસઞ્ઞિતા, અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિતા, અસચ્છિકતે સચ્છિકતસઞ્ઞિતા, યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અધિમાનો’’.
(૬૬) અસ્મિમાનો
૮૮૩. તત્થ કતમો અસ્મિમાનો? રૂપં અસ્મીતિ માનો, અસ્મીતિ છન્દો, અસ્મીતિ અનુસયો, વેદના…પે… સઞ્ઞા…પે… સઙ્ખારા…પે… વિઞ્ઞાણં અસ્મીતિ માનો, અસ્મીતિ છન્દો, અસ્મીતિ અનુસયો, યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસ્મિમાનો’’.
(૬૭) મિચ્છામાનો
૮૮૪. તત્થ કતમો મિચ્છામાનો? ઇધેકચ્ચો પાપકેન વા કમ્માયતનેન પાપકેન વા સિપ્પાયતનેન પાપકેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન પાપકેન વા સુતેન પાપકેન વા પટિભાનેન પાપકેન વા સીલેન પાપકેન વા વતેન પાપકેન વા સીલબ્બતેન પાપિકાય વા દિટ્ઠિયા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના માનં જપ્પેતિ, યો એવરૂપો માનો મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તં ઉન્નતિ ઉન્નામો ધજો સમ્પગ્ગાહો કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મિચ્છામાનો’’.
(૬૮) ઞાતિવિતક્કો
૮૮૫. તત્થ કતમો ઞાતિવિતક્કો? ઞાતકે આરબ્ભ ગેહસિતો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઞાતિવિતક્કો’’.
(૬૯) જનપદવિતક્કો
૮૮૬. તત્થ કતમો જનપદવિતક્કો? જનપદં આરબ્ભ ગેહસિતો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘જનપદવિતક્કો’’.
(૭૦) અમરવિતક્કો
૮૮૭. તત્થ કતમો અમરવિતક્કો? દુક્કરકારિતાપટિસંયુત્તો વા દિટ્ઠિગતપટિસંયુત્તો વા ગેહસિતો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અમરવિતક્કો’’.
(૭૧) પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો
૮૮૮. તત્થ કતમો પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો? ઇધેકચ્ચો ગિહીહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી, સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના વા યોગં આપજ્જતિ. યો તત્થ ગેહસિતો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો’’.
(૭૨) લાભાદિપટિસંયુત્તો વિતક્કો
૮૮૯. તત્થ કતમો લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો? લાભસક્કારસિલોકં આરબ્ભ ગેહસિતો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો’’.
(૭૩) અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો
૮૯૦. તત્થ કતમો અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો? ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા ગોત્તેન વા કોલપુત્તિયેન વા વણ્ણપોક્ખરતાય વા ધનેન વા અજ્ઝેનેન વા કમ્માયતનેન વા સિપ્પાયતનેન વા વિજ્જાટ્ઠાનેન વા સુતેન વા પટિભાનેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના મા મં પરે અવજાનિંસૂતિ. યો તત્થ ગેહસિતો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો’’.
એકકં.
૨. દુકનિદ્દેસો
(૧) કોધો ચ ઉપનાહો ચ
૮૯૧. (ક) તત્થ કતમો કોધો? યો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કોધો’’.
(ખ) તત્થ કતમો ઉપનાહો? પુબ્બકાલં કોધો, અપરકાલં ઉપનાહો. યો એવરૂપો ઉપનાહો ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં અટ્ઠપના ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મં કોધસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપનાહો’’.
(૨) મક્ખો ચ પળાસો ચ
૮૯૨. (ક) તત્થ કતમો મક્ખો? યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં [મક્ખિયના મક્ખિયિતત્તં (સી. ક.)] નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મક્ખો’’.
(ખ) તત્થ કતમો પળાસો? યો પળાસો પળાસાયના [પલાસાયના પલાસાયિતત્તં (સ્યા.)] પળાસાહારો વિવાદટ્ઠાનં યુગગ્ગાહો અપ્પટિનિસ્સગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પળાસો’’.
(૩) ઇસ્સા ચ મચ્છરિયઞ્ચ
૮૯૩. (ક) તત્થ કતમા ઇસ્સા? યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના ઇસ્સાયિતત્તં ઉસૂયા ઉસૂયના ઉસૂયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઇસ્સા’’.
(ખ) તત્થ કતમં મચ્છરિયં? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં [પગ્ગહિતત્તં (સી. ક.) ધ. સ. ૧૧૨૭] ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મચ્છરિયં’’.
(૪) માયા ચ સાઠેય્યઞ્ચ
૮૯૪. (ક) તત્થ કતમા માયા? ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતું પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પેતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચાસરા વઞ્ચના નિકતિ વિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પટિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘માયા’’.
(ખ) તત્થ કતમં સાઠેય્યં? ઇધેકચ્ચો સઠો હોતિ પરિસઠો. યં તત્થ સઠં સઠતા સાઠેય્યં કક્કરતા કક્કરિયં [કક્ખળતા કક્ખળિયં (સ્યા.)] પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સાઠેય્યં’’.
(૫) અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચ
૮૯૫. (ક) તત્થ કતમા અવિજ્જા? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિજ્જા’’.
(ખ) તત્થ કતમા ભવતણ્હા? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો ભવરાગો ભવનન્દી ભવતણ્હા ભવસિનેહો ભવપરિળાહો ભવમુચ્છા ભવજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવતણ્હા’’.
(૬) ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ
૮૯૬. (ક) તત્થ કતમા ભવદિટ્ઠિ? ‘‘ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવદિટ્ઠિ’’.
(ખ) તત્થ કતમા વિભવદિટ્ઠિ? ‘‘ન ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ વિભવદિટ્ઠિ.