૪. ચતુક્કનિદ્દેસો

(૧) ચત્તારો આસવા

૯૩૭. તત્થ કતમે ચત્તારો આસવા? કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો.

(ક) કામાસવો

તત્થ કતમો કામાસવો? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસિનેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામાસવો’’.

(ખ) ભવાસવો

તત્થ કતમો ભવાસવો? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો…પે… ભવજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવાસવો’’.

(ગ) દિટ્ઠાસવો

તત્થ કતમો દિટ્ઠાસવો? ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ વા, ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ વા, ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ વા, ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ વા, ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા, ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા, ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા, ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દિટ્ઠાસવો’’. સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠાસવો.

(ઘ) અવિજ્જાસવો

તત્થ કતમો અવિજ્જાસવો? દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં, અપરન્તે અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણં, ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં. યં એવરૂપં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિજ્જાસવો’’. ઇમે ચત્તારો આસવા.

(૨-૫) ચત્તારો ગન્થાદી

૯૩૮. તત્થ કતમે ચત્તારો ગન્થા …પે… ચત્તારો ઓઘા…પે… ચત્તારો યોગા…પે… ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ? કામુપાદાનં, દિટ્ઠુપાદાનં, સીલબ્બતુપાદાનં, અત્તવાદુપાદાનં.

(ક) કામુપાદાનં

તત્થ કતમં કામુપાદાનં? યો કામેસુ કામચ્છન્દો…પે… કામજ્ઝોસાનં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કામુપાદાનં’’.

(ખ) દિટ્ઠુપાદાનં

તત્થ કતમં દિટ્ઠુપાદાનં? ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં…પે… યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દિટ્ઠુપાદાનં’’. ઠપેત્વા સીલબ્બતુપાદાનઞ્ચ અત્તવાદુપાદાનઞ્ચ સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠુપાદાનં.

(ગ) સીલબ્બતુપાદાનં

તત્થ કતમં સીલબ્બતુપાદાનં? ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ સીલબ્બતેન સુદ્ધીતિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સીલબ્બતુપાદાનં’’.

(ઘ) અત્તવાદુપાદાનં

તત્થ કતમં અત્તવાદુપાદાનં? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો – રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં…પે… સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અત્તવાદુપાદાનં’’. ઇમાનિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ.

(૬) ચત્તારો તણ્હુપ્પાદા

૯૩૯. તત્થ કતમે ચત્તારો તણ્હુપ્પાદા? ચીવરહેતુ વા ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, પિણ્ડપાતહેતુ વા ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, સેનાસનહેતુ વા ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, ઇતિભવાભવહેતુ વા ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ – ઇમે ચત્તારો તણ્હુપ્પાદા.

(૭) ચત્તારિ અગતિગમનાનિ

તત્થ કતમાનિ ચત્તારિ અગતિગમનાનિ? છન્દાગતિં ગચ્છતિ, દોસાગતિં ગચ્છતિ, મોહાગતિં ગચ્છતિ, ભયાગતિં ગચ્છતિ. યા એવરૂપા અગતિ અગતિગમનં છન્દગમનં વગ્ગગમનં વારિગમનં – ઇમાનિ ચત્તારિ અગતિગમનાનિ.

(૮) ચત્તારો વિપરિયાસા

તત્થ કતમે ચત્તારો વિપરિયાસા? અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપરિયાસો ચિત્તવિપરિયાસો દિટ્ઠિવિપરિયાસો, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપરિયાસો ચિત્તવિપરિયાસો દિટ્ઠિવિપરિયાસો, અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ સઞ્ઞાવિપરિયાસો ચિત્તવિપરિયાસો દિટ્ઠિવિપરિયાસો, અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપરિયાસો ચિત્તવિપરિયાસો દિટ્ઠિવિપરિયાસો – ઇમે ચત્તારો વિપરિયાસા.

(૯) ચત્તારો અનરિયવોહારા

તત્થ કતમે ચત્તારો અનરિયવોહારા? અદિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા, અસ્સુતે સુતવાદિતા, અમુતે મુતવાદિતા, અવિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતવાદિતા – ઇમે ચત્તારો અનરિયવોહારા.

(૧૦) અપરેપિ ચત્તારો અનરિયવોહારા

તત્થ કતમે અપરેપિ ચત્તારો અનરિયવોહારા? દિટ્ઠે અદિટ્ઠવાદિતા, સુતે અસ્સુતવાદિતા, મુતે અમુતવાદિતા, વિઞ્ઞાતે અવિઞ્ઞાતવાદિતા – ઇમે ચત્તારો અનરિયવોહારા.

(૧૧) ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ

તત્થ કતમાનિ ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ? પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો, મુસાવાદો – ઇમાનિ ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ.

(૧૨) અપરાનિપિ ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ

તત્થ કતમાનિ અપરાનિપિ ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ? મુસાવાદો, પિસુણા વાચા, ફરુસા વાચા, સમ્ફપ્પલાપો – ઇમાનિ ચત્તારિ દુચ્ચરિતાનિ.

(૧૩) ચત્તારિ ભયાનિ

તત્થ કતમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ? જાતિભયં, જરાભયં, બ્યાધિભયં, મરણભયં – ઇમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ.

(૧૪) અપરાનિપિ ચત્તારિ ભયાનિ

તત્થ કતમાનિ અપરાનિપિ ચત્તારિ ભયાનિ? રાજભયં, ચોરભયં, અગ્ગિભયં, ઉદકભયં – ઇમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ.

તત્થ કતમાનિ અપરાનિપિ ચત્તારિ ભયાનિ? ઊમિભયં, કુમ્ભીલભયં [કુમ્ભીરભયં, કુમ્ભીળભયં (?) (કુમ્ભ + ઈર + અ = ભય)], આવટ્ટભયં, સુસુકાભયં – ઇમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ.

તત્થ કતમાનિ અપરાનિપિ ચત્તારિ ભયાનિ? અત્તાનુવાદભયં, પરાનુવાદભયં, દણ્ડભયં, દુગ્ગતિભયં – ઇમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ.

(૧૫) ચતસ્સો દિટ્ઠિયો

તત્થ કતમા ચતસ્સો દિટ્ઠિયો? ‘‘સયઙ્કતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘પરઙ્કતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘સયઙ્કતઞ્ચ પરઙ્કતઞ્ચ સુખદુક્ખ’’ન્તિ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘અસયઙ્કારં અપરઙ્કારં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં સુખદુક્ખ’’ન્તિ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ – ઇમા ચતસ્સો દિટ્ઠિયો.

ચતુક્કં.