૩. તિકનિદ્દેસો

(૧) તીણિ અકુસલમૂલાનિ

૯૦૯. તત્થ કતમાનિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ? લોભો, દોસો, મોહો.

(ક) તત્થ કતમો લોભો? યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દી નન્દિરાગો ચિત્તસ્સ સારાગો ઇચ્છા મુચ્છા અજ્ઝોસાનં ગેધો પરિગેધો સઙ્ગો પઙ્કો એજા માયા જનિકા સઞ્જનની સિબ્બિની જાલિની સરિતા વિસત્તિકા સોતં વિસટા [વિસદા (સી. ક.) ધ. સ. ૧૧૪૧] આયૂહની [આયૂહિની (ક.)] દુતિયા પણિધિ ભવનેત્તિ વનં વનથો સન્થવો [સન્ધવો (ક.)] સિનેહો અપેક્ખા પટિબન્ધુ આસા આસીસના આસીસિતત્તં [આસિંસના આસિંસિતત્તં (સી. સ્યા.)] રૂપાસા સદ્દાસા ગન્ધાસા રસાસા ફોટ્ઠબ્બાસા લાભાસા ધનાસા પુત્તાસા જીવિતાસા જપ્પા અભિજપ્પા જપ્પના જપ્પિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્જિકતા સાધુકમ્યતા અધમ્મરાગો વિસમલોભો નિકન્તિ નિકામના પત્થના પિહના સમ્પત્થના કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા નિરોધતણ્હા સદ્દતણ્હા રૂપતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા ઓઘો યોગો ગન્થો ઉપાદાનં આવરણં નીવરણં છદનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં લતા વેવિચ્છં દુક્ખમૂલં દુક્ખનિદાનં દુક્ખપ્પભવો મારપાસો મારબળિસં મારવિસયો તણ્હાનદી તણ્હાજાલં તણ્હાગદ્દુલં તણ્હાસમુદ્દો અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘લોભો’’.

(ખ) તત્થ કતમો દોસો? ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિ આઘાતો જાયતિ, ‘‘અનત્થં મે ચરતી’’તિ આઘાતો જાયતિ, ‘‘અનત્થં મે ચરિસ્સતી’’તિ આઘાતો જાયતિ, ‘‘પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અનત્થં અચરિ’’…પે… અનત્થં ચરતિ…પે… ‘‘અનત્થં ચરિસ્સતી’’તિ આઘાતો જાયતિ, ‘‘અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરિ’’…પે… અત્થં ચરતિ…પે… ‘‘અત્થં ચરિસ્સતી’’તિ આઘાતો જાયતિ, અટ્ઠાને વા પન આઘાતો જાયતિ. યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો પટિઘં પટિવિરોધો કોપો પકોપો સમ્પકોપો દોસો પદોસો સમ્પદોસો ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તિ મનોપદોસો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દોસો’’.

(ગ) તત્થ કતમો મોહો? દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં, અપરન્તે અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણં, ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં, યં એવરૂપં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મોહો’’. ઇમાનિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ.

(૨) તયો અકુસલવિતક્કા

૯૧૦. તત્થ કતમે તયો અકુસલવિતક્કા? કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો.

(ક) તત્થ કતમો કામવિતક્કો? કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામવિતક્કો’’.

(ખ) તત્થ કતમો બ્યાપાદવિતક્કો? બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદવિતક્કો’’.

(ગ) તત્થ કતમો વિહિંસાવિતક્કો? વિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિહિંસાવિતક્કો’’. ઇમે તયો અકુસલવિતક્કા.

(૩) તિસ્સો અકુસલસઞ્ઞા

૯૧૧. તત્થ કતમા તિસ્સો અકુસલસઞ્ઞા? કામસઞ્ઞા, બ્યાપાદસઞ્ઞા, વિહિંસાસઞ્ઞા.

(ક) તત્થ કતમા કામસઞ્ઞા? કામપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામસઞ્ઞા’’.

(ખ) તત્થ કતમા બ્યાપાદસઞ્ઞા? બ્યાપાદપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદસઞ્ઞા’’.

(ગ) તત્થ કતમા વિહિંસાસઞ્ઞા? વિહિંસાપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિહિંસાસઞ્ઞા’’. ઇમા તિસ્સો અકુસલસઞ્ઞા.

(૪) તિસ્સો અકુસલધાતુયો

૯૧૨. તત્થ કતમા તિસ્સો અકુસલધાતુયો? કામધાતુ, બ્યાપાદધાતુ, વિહિંસાધાતુ.

તત્થ કતમા કામધાતુ? કામવિતક્કો કામધાતુ. બ્યાપાદવિતક્કો બ્યાપાદધાતુ. વિહિંસાવિતક્કો વિહિંસાધાતુ.

(ક) તત્થ કતમો કામવિતક્કો? કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામવિતક્કો’’.

(ખ) તત્થ કતમો બ્યાપાદવિતક્કો? બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદવિતક્કો’’.

(ગ) તત્થ કતમો વિહિંસાવિતક્કો? વિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિહિંસાવિતક્કો’’. ઇમા તિસ્સો અકુસલધાતુયો.

(૫) તીણિ દુચ્ચરિતાનિ

૯૧૩. તત્થ કતમાનિ તીણિ દુચ્ચરિતાનિ? કાયદુચ્ચરિતં, વચીદુચ્ચરિતં, મનોદુચ્ચરિતં.

(ક) તત્થ કતમં કાયદુચ્ચરિતં? પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કાયદુચ્ચરિતં’’.

(ખ) તત્થ કતમં વચીદુચ્ચરિતં? મુસાવાદો, પિસુણા વાચા, ફરુસા વાચા, સમ્ફપ્પલાપો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘વચીદુચ્ચરિતં’’.

(ગ) તત્થ કતમં મનોદુચ્ચરિતં? અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મનોદુચ્ચરિતં’’.

(ક-ગ) તત્થ કતમં કાયદુચ્ચરિતં? અકુસલં કાયકમ્મં કાયદુચ્ચરિતં, અકુસલં વચીકમ્મં વચીદુચ્ચરિતં, અકુસલં મનોકમ્મં મનોદુચ્ચરિતં.

તત્થ કતમં અકુસલં કાયકમ્મં? અકુસલા કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મં, અકુસલા વચીસઞ્ચેતના અકુસલં વચીકમ્મં, અકુસલા મનોસઞ્ચેતના અકુસલં મનોકમ્મં. ઇમાનિ તીણિ દુચ્ચરિતાનિ.

(૬) તયો આસવા

૯૧૪. તત્થ કતમે તયો આસવા? કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો.

(ક) તત્થ કતમો કામાસવો? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસિનેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામાસવો’’.

(ખ) તત્થ કતમો ભવાસવો? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો…પે… ભવજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવાસવો’’.

(ગ) તત્થ કતમો અવિજ્જાસવો? દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિજ્જાસવો’’. ઇમે તયો આસવા.

(૭) તીણિ સંયોજનાનિ

૯૧૫. તત્થ કતમાનિ તીણિ સંયોજનાનિ? સક્કાયદિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, સીલબ્બતપરામાસો.

(ક) તત્થ કતમા સક્કાયદિટ્ઠિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો – રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં…પે… સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સક્કાયદિટ્ઠિ’’.

(ખ) તત્થ કતમા વિચિકિચ્છા? સત્થરિ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, ધમ્મે કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, સઙ્ઘે કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, સિક્ખાય કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, પુબ્બન્તે કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, અપરન્તે કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, પુબ્બન્તાપરન્તે કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ. યા એવરૂપા કઙ્ખા કઙ્ખાયના કઙ્ખાયિતત્તં થમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિચિકિચ્છા’’.

(ગ) તત્થ કતમો સીલબ્બતપરામાસો? ‘‘ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ સીલબ્બતેન સુદ્ધી’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સીલબ્બતપરામાસો’’. ઇમાનિ તીણિ સંયોજનાનિ.

(૮) તિસ્સો તણ્હા

૯૧૬. તત્થ કતમા તિસ્સો તણ્હા? કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા.

તત્થ કતમા ભવતણ્હા? ભવદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવતણ્હા’’.

તત્થ કતમા વિભવતણ્હા? ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિભવતણ્હા’’. અવસેસા તણ્હા કામતણ્હા.

તત્થ કતમા કામતણ્હા? કામધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામતણ્હા’’.

( ) [(તત્થ કતમા ભવતણ્હા)] રૂપધાતુઅરૂપધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવતણ્હા’’.

( ) [(તત્થ કતમા વિભવતણ્હા) (?)] ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિભવતણ્હા’’. ઇમા તિસ્સો તણ્હા.

(૯) અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા

૯૧૭. તત્થ કતમા અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા? કામતણ્હા, રૂપતણ્હા, અરૂપતણ્હા.

(ક) તત્થ કતમા કામતણ્હા? કામધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામતણ્હા’’.

(ખ) તત્થ કતમા રૂપતણ્હા? રૂપધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘રૂપતણ્હા’’.

(ગ) તત્થ કતમા અરૂપતણ્હા? અરૂપધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અરૂપતણ્હા’’. ઇમા તિસ્સો તણ્હા.

(૧૦) અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા

૯૧૮. તત્થ કતમા અપરાપિ તિસ્સો તણ્હા? રૂપતણ્હા, અરૂપતણ્હા, નિરોધતણ્હા.

(ક) તત્થ કતમા રૂપતણ્હા? રૂપધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘રૂપતણ્હા’’.

(ખ) તત્થ કતમા અરૂપતણ્હા? અરૂપધાતુપટિસંયુત્તો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અરૂપતણ્હા’’.

(ગ) તત્થ કતમા નિરોધતણ્હા? ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘નિરોધતણ્હા’’. ઇમા તિસ્સો તણ્હા.

(૧૧) તિસ્સો એસના

૯૧૯. તત્થ કતમા તિસ્સો એસના? કામેસના, ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના.

(ક) તત્થ કતમા કામેસના? યો કામેસુ કામચ્છન્દો…પે… કામજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામેસના’’.

(ખ) તત્થ કતમા ભવેસના? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો…પે… ભવજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવેસના’’.

(ગ) તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ – વા…પે… ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્રહ્મચરિયેસના’’.

(ક) તત્થ કતમા કામેસના, કામરાગો, તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામેસના’’.

(ખ) તત્થ કતમા ભવેસના, ભવરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવેસના’’.

(ગ) તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના, અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્રહ્મચરિયેસના’’. ઇમા તિસ્સો એસના.

(૧૨) તિસ્સો વિધા

૯૨૦. તત્થ કતમા તિસ્સો વિધા? ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ વિધા, ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ વિધા, ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ વિધા – ઇમા તિસ્સો વિધા.

(૧૩) તીણિ ભયાનિ

૯૨૧. તત્થ કતમાનિ તીણિ ભયાનિ? જાતિભયં, જરાભયં, મરણભયં.

(ક) તત્થ કતમં જાતિભયં? જાતિં પટિચ્ચ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘જાતિભયં’’.

(ખ) તત્થ કતમં જરાભયં? જરં પટિચ્ચ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘જરાભયં’’.

(ગ) તત્થ કતમં મરણભયં? મરણં પટિચ્ચ ભયં ભયાનકં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ચેતસો ઉત્રાસો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મરણભયં’’. ઇમાનિ તીણિ ભયાનિ.

(૧૪) તીણિ તમાનિ

૯૨૨. તત્થ કતમાનિ તીણિ તમાનિ? અતીતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ, અનાગતં વા અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ, એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ – ઇમાનિ તીણિ તમાનિ.

(૧૫) તીણિ તિત્થાયતનાનિ

૯૨૩. તત્થ કતમાનિ તીણિ તિત્થાયતનાનિ? ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠી – ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બે કતહેતૂ’’તિ; ઇધ પનેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠી – ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂ’’તિ; ઇધ પનેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠી – ‘‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં અહેતુ અપ્પચ્ચયા’’તિ – ઇમાનિ તીણિ તિત્થાયતનાનિ.

(૧૬) તયો કિઞ્ચના

૯૨૪. તત્થ કતમે તયો કિઞ્ચના [કતમાનિ તીણિ કિઞ્ચનાનિ (?) દી. નિ. ૩.૩૦૫]? રાગો કિઞ્ચનં, દોસો કિઞ્ચનં, મોહો કિઞ્ચનં – ઇમે તયો કિઞ્ચના.

(૧૭) તીણિ અઙ્ગણાનિ

તત્થ કતમાનિ તીણિ અઙ્ગણાનિ? રાગો અઙ્ગણં, દોસો અઙ્ગણં, મોહો અઙ્ગણં – ઇમાનિ તીણિ અઙ્ગણાનિ.

(૧૮) તીણિ મલાનિ

તત્થ કતમાનિ તીણિ મલાનિ? રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલં – ઇમાનિ તીણિ મલાનિ.

(૧૯) તીણિ વિસમાનિ

તત્થ કતમાનિ તીણિ વિસમાનિ? રાગો વિસમં, દોસો વિસમં, મોહો વિસમં – ઇમાનિ તીણિ વિસમાનિ.

(૨૦) અપરાનિપિ તીણિ વિસમાનિ

તત્થ કતમાનિ અપરાનિપિ તીણિ વિસમાનિ? કાયવિસમં, વચીવિસમં, મનોવિસમં – ઇમાનિ તીણિ વિસમાનિ.

(૨૧) તયો અગ્ગી

તત્થ કતમે તયો અગ્ગી? રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગિ – ઇમે તયો અગ્ગી.

(૨૨) તયો કસાવા

તત્થ કતમે તયો કસાવા? રાગકસાવો, દોસકસાવો, મોહકસાવો – ઇમે તયો કસાવા.

(૨૩) અપરેપિ તયો કસાવા

તત્થ કતમે અપરેપિ તયો કસાવા? કાયકસાવો, વચીકસાવો, મનોકસાવો – ઇમે તયો કસાવા.

(૨૪. ક) અસ્સાદદિટ્ઠિ

૯૨૫. તત્થ કતમા અસ્સાદદિટ્ઠિ? ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠી – ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ. સો કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસ્સાદદિટ્ઠિ’’.

(ખ) અત્તાનુદિટ્ઠિ

તત્થ કતમા અત્તાનુદિટ્ઠિ? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો, સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો – રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં…પે… સઞ્ઞં…પે… સઙ્ખારે…પે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અત્તાનુદિટ્ઠિ’’.

(ગ) મિચ્છાદિટ્ઠિ

તત્થ કતમા મિચ્છાદિટ્ઠિ? ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં…પે… યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ’’. સસ્સતદિટ્ઠિ અસ્સાદદિટ્ઠિ, સક્કાયદિટ્ઠિ અત્તાનુદિટ્ઠિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ.

(૨૫. ક) અરતિ

૯૨૬. તત્થ કતમા અરતિ? પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ અરતિતા અનભિરતિ અનભિરમણા ઉક્કણ્ઠિતા પરિતસ્સિતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અરતિ’’.

(ખ) વિહેસા

તત્થ કતમા વિહેસા? ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા રજ્જુયા વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન સત્તે વિહેઠેતિ, યા એવરૂપા હેઠના વિહેઠના હિંસના વિહિંસના રોસના વિરોસના પરૂપઘાતો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિહેસા’’.

(ગ) અધમ્મચરિયા

તત્થ કતમા અધમ્મચરિયા? કાયેન અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા, વાચાય અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા, મનસા અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અધમ્મચરિયા’’.

(૨૬. ક) દોવચસ્સતા

૯૨૭. તત્થ કતમા દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાયં દોવચસ્સિયં દોવચસ્સતા વિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા વિપચ્ચનીકસાતતા અનાદરિયં અનાદરતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દોવચસ્સતા’’.

(ખ) પાપમિત્તતા

તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ તંસમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પાપમિત્તતા’’.

(ગ) નાનત્તસઞ્ઞા

તત્થ કતમા નાનત્તસઞ્ઞા? કામસઞ્ઞા, બ્યાપાદસઞ્ઞા, વિહિંસાસઞ્ઞા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘નાનત્તસઞ્ઞા’’. સબ્બાપિ અકુસલા સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા.

(૨૭. ક) ઉદ્ધચ્ચં

૯૨૮. તત્થ કતમં ઉદ્ધચ્ચં? યં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચં અવૂપસમો ચેતસો વિક્ખેપો ભન્તત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચં’’.

(ખ) કોસજ્જં

તત્થ કતમં કોસજ્જં? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કોસજ્જં’’.

(ગ) પમાદો

તત્થ કતમો પમાદો? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો, યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પમાદો’’.

(૨૮. ક) અસન્તુટ્ઠિતા

૯૨૯. તત્થ કતમા અસન્તુટ્ઠિતા? ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ પઞ્ચહિ વા કામગુણેહિ અસન્તુટ્ઠસ્સ ભિય્યોકમ્યતા, યા એવરૂપા ઇચ્છા ઇચ્છાગતા અસન્તુટ્ઠિતા રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસન્તુટ્ઠિતા’’.

(ખ) અસમ્પજઞ્ઞતા

તત્થ કતમા અસમ્પજઞ્ઞતા? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસમ્પજઞ્ઞતા’’.

(ગ) મહિચ્છતા

તત્થ કતમા મહિચ્છતા? ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ પઞ્ચહિ વા કામગુણેહિ અસન્તુટ્ઠસ્સ ભિય્યોકમ્યતા, યા એવરૂપા ઇચ્છા ઇચ્છાગતા મહિચ્છતા રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મહિચ્છતા’’.

(૨૯. ક) અહિરિકં

૯૩૦. તત્થ કતમં અહિરિકં? યં ન હિરીયતિ હિરીયિતબ્બેન, ન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અહિરિકં’’.

(ખ) અનોત્તપ્પં

તત્થ કતમં અનોત્તપ્પં? યં ન ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન, ન ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અનોત્તપ્પં’’.

(ગ) પમાદો

તત્થ કતમો પમાદો? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો, યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પમાદો’’.

(૩૦. ક) અનાદરિયં

૯૩૧. તત્થ કતમં અનાદરિયં? યં અનાદરિયં અનાદરતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા અનદ્દા અનદ્દાયના અનદ્દાયિતત્તં [અનાદા અનાદાયના અનાદાયિતત્તં (સ્યા.)] અસીલ્યં અચિત્તીકારો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અનાદરિયં’’.

(ખ) દોવચસ્સતા

તત્થ કતમા દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાયં દોવચસ્સિયં દોવચસ્સતા વિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા વિપચ્ચનીકસાતતા અનાદરિયં અનાદરતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દોવચસ્સતા’’.

(ગ) પાપમિત્તતા

તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના પટિસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ તંસમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પાપમિત્તતા’’.

(૩૧. ક) અસ્સદ્ધિયં

૯૩૨. તત્થ કતમં અસ્સદ્ધિયં? ઇધેકચ્ચો અસ્સદ્ધો હોતિ, ન સદ્દહતિ બુદ્ધં વા ધમ્મં વા સઙ્ઘં વા, યં એવરૂપં અસ્સદ્ધિયં અસ્સદ્દહના અનોકપ્પના અનભિપ્પસાદો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અસ્સદ્ધિયં’’.

(ખ) અવદઞ્ઞુતા

તત્થ કતમા અવદઞ્ઞુતા? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવદઞ્ઞુતા’’.

(ગ) કોસજ્જં

તત્થ કતમં કોસજ્જં? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો, વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં ધમ્માનં, ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કોસજ્જં’’.

(૩૨. ક) ઉદ્ધચ્ચં

૯૩૩. તત્થ કતમં ઉદ્ધચ્ચં? યં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધચ્ચં અવૂપસમો ચેતસો વિક્ખેપો ભવન્તત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ઉદ્ધચ્ચં’’.

(ખ) અસંવરો

તત્થ કતમો અસંવરો? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસંવરો’’.

(ગ) દુસ્સીલ્યં

તત્થ કતમં દુસ્સીલ્યં? કાયિકો વીતિક્કમો, વાચસિકો વીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દુસ્સીલ્યં’’.

(૩૩. ક) અરિયાનં અદસ્સનકમ્યતા

૯૩૪. તત્થ કતમા અરિયાનં અદસ્સનકમ્યતા? તત્થ કતમે અરિયા? અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ. યા ઇમેસં અરિયાનં અદસ્સનકમ્યતા અદટ્ઠુકમ્યતા અસમેતુકમ્યતા અસમાગન્તુકમ્યતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અરિયાનં અદસ્સનકમ્યતા’’.

(ખ) સદ્ધમ્મં અસોતુકમ્યતા

તત્થ કતમા સદ્ધમ્મં અસોતુકમ્યતા? તત્થ કતમો સદ્ધમ્મો? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદ્ધમ્મો’’. યા ઇમસ્સ સદ્ધમ્મસ્સ અસોતુકમ્યતા અસવનકમ્યતા અનુગ્ગહેતુકમ્યતા અધારેતુકમ્યતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સદ્ધમ્મં અસોતુકમ્યતા’’.

(ગ) ઉપારમ્ભચિત્તતા