૨. દુકનિદ્દેસો

(૧) કોધો ચ ઉપનાહો ચ

૮૯૧. (ક) તત્થ કતમો કોધો? યો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કોધો’’.

(ખ) તત્થ કતમો ઉપનાહો? પુબ્બકાલં કોધો, અપરકાલં ઉપનાહો. યો એવરૂપો ઉપનાહો ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં અટ્ઠપના ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મં કોધસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપનાહો’’.

(૨) મક્ખો ચ પળાસો ચ

૮૯૨. (ક) તત્થ કતમો મક્ખો? યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં [મક્ખિયના મક્ખિયિતત્તં (સી. ક.)] નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મક્ખો’’.

(ખ) તત્થ કતમો પળાસો? યો પળાસો પળાસાયના [પલાસાયના પલાસાયિતત્તં (સ્યા.)] પળાસાહારો વિવાદટ્ઠાનં યુગગ્ગાહો અપ્પટિનિસ્સગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પળાસો’’.

(૩) ઇસ્સા ચ મચ્છરિયઞ્ચ

૮૯૩. (ક) તત્થ કતમા ઇસ્સા? યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના ઇસ્સાયિતત્તં ઉસૂયા ઉસૂયના ઉસૂયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઇસ્સા’’.

(ખ) તત્થ કતમં મચ્છરિયં? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં [પગ્ગહિતત્તં (સી. ક.) ધ. સ. ૧૧૨૭] ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મચ્છરિયં’’.

(૪) માયા ચ સાઠેય્યઞ્ચ

૮૯૪. (ક) તત્થ કતમા માયા? ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતું પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પેતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચાસરા વઞ્ચના નિકતિ વિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પટિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘માયા’’.

(ખ) તત્થ કતમં સાઠેય્યં? ઇધેકચ્ચો સઠો હોતિ પરિસઠો. યં તત્થ સઠં સઠતા સાઠેય્યં કક્કરતા કક્કરિયં [કક્ખળતા કક્ખળિયં (સ્યા.)] પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સાઠેય્યં’’.

(૫) અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચ

૮૯૫. (ક) તત્થ કતમા અવિજ્જા? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિજ્જા’’.

(ખ) તત્થ કતમા ભવતણ્હા? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો ભવરાગો ભવનન્દી ભવતણ્હા ભવસિનેહો ભવપરિળાહો ભવમુચ્છા ભવજ્ઝોસાનં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવતણ્હા’’.

(૬) ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચ

૮૯૬. (ક) તત્થ કતમા ભવદિટ્ઠિ? ‘‘ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભવદિટ્ઠિ’’.

(ખ) તત્થ કતમા વિભવદિટ્ઠિ? ‘‘ન ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ વિભવદિટ્ઠિ.

(૭) સસ્સતદિટ્ઠિ ચ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ

૮૯૭. (ક) તત્થ કતમા સસ્સતદિટ્ઠિ? ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સસ્સતદિટ્ઠિ’’.

(ખ) તત્થ કતમા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ? ‘‘ઉચ્છિજ્જિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉચ્છેદદિટ્ઠિ’’.

(૮) અન્તવાદિટ્ઠિ ચ અનન્તવાદિટ્ઠિ ચ

૮૯૮. (ક) તત્થ કતમા અન્તવાદિટ્ઠિ? ‘‘અન્તવા અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અન્તવાદિટ્ઠિ’’.

(ખ) તત્થ કતમા અનન્તવાદિટ્ઠિ? ‘‘અનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અનન્તવાદિટ્ઠિ’’.

(૯) પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ ચ અપરન્તાનુદિટ્ઠિ ચ

૮૯૯. (ક) તત્થ કતમા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ? પુબ્બન્તં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ’’.

(ખ) તત્થ કતમા અપરન્તાનુદિટ્ઠિ? અપરન્તં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અપરન્તાનુદિટ્ઠિ’’.

(૧૦) અહિરિકઞ્ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ

૯૦૦. (ક) તત્થ કતમં અહિરિકં? યં ન હિરીયતિ હિરિયિતબ્બેન, ન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અહિરિકં’’.

(ખ) તત્થ કતમં અનોત્તપ્પં? યં ન ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન ન ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અનોત્તપ્પં’’.

(૧૧) દોવચસ્સતા ચ પાપમિત્તતા ચ

૯૦૧. (ક) તત્થ કતમા દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાયં દોવચસ્સિયં દોવચસ્સતા વિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા વિપચ્ચનીકસાતતા અનાદરિયં અનાદરતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દોવચસ્સતા’’.

(ખ) તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ સમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પાપમિત્તતા’’.

(૧૨) અનજ્જવો ચ અમદ્દવો ચ

૯૦૨. (ક) તત્થ કતમો અનજ્જવો? યો અનજ્જવો અનજ્જવતા જિમ્હતા વઙ્કતા કુટિલતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અનજ્જવો’’.

(ખ) તત્થ કતમો અમદ્દવો? યા અમુદુતા અમદ્દવતા કક્ખળિયં ફારુસિયં કક્ખળતા કઠિનતા [કથિનતા (સ્યા. ક.)] ઉજુચિત્તતા અમુદુતા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અમદ્દવો’’.

(૧૩) અક્ખન્તિ ચ અસોરચ્ચઞ્ચ

૯૦૩. (ક) તત્થ કતમા અક્ખન્તિ? યા અક્ખન્તિ અક્ખમનતા અનધિવાસનતા ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અક્ખન્તિ’’.

(ખ) તત્થ કતમં અસોરચ્ચં? કાયિકો વીતિક્કમો વાચસિકો વીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અસોરચ્ચં’’. સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અસોરચ્ચં.

(૧૪) અસાખલ્યઞ્ચ અપ્પટિસન્થારો ચ

૯૦૪. (ક) તત્થ કતમં અસાખલ્યં? યા સા વાચા કણ્ડકા કક્કસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ. યા તત્થ અસણ્હવાચતા અસખિલવાચતા ફરુસવાચતા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અસાખલ્યં’’.

(ખ) તત્થ કતમો અપ્પટિસન્થારો [અપ્પટિસન્ધારો (ક.)]? દ્વે પટિસન્થારા – આમિસપટિસન્થારો ચ ધમ્મપટિસન્થારો ચ. ઇધેકચ્ચો અપ્પટિસન્થારકો હોતિ આમિસપટિસન્થારેન વા ધમ્મપટિસન્થારેન વા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અપ્પટિસન્થારો’’.

(૧૫) ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા ચ ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા ચ

૯૦૫. (ક) તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં અગુત્તિ અગોપના અનારક્ખો અસંવરો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા’’.

(ખ) તત્થ કતમા ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો અપ્પટિસઙ્ખા અયોનિસો આહારં આહારેતિ દવાય મદાય મણ્ડનાય વિભૂસનાય. યા તત્થ અસન્તુટ્ઠિતા અમત્તઞ્ઞુતા અપ્પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા.’’

(૧૬) મુટ્ઠસ્સચ્ચઞ્ચ અસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ

૯૦૬. (ક) તત્થ કતમં મુટ્ઠસ્સચ્ચં? યા અસ્સતિ અનનુસ્સતિ અપ્પટિસ્સતિ અસ્સતિ અસ્સરણતા અધારણતા પિલાપનતા સમ્મુસનતા – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મુટ્ઠસ્સચ્ચં’’.

(ખ) તત્થ કતમં અસમ્પજઞ્ઞં? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અસમ્પજઞ્ઞં’’.

(૧૭) સીલવિપત્તિ ચ દિટ્ઠિવિપત્તિ ચ

૯૦૭. (ક) તત્થ કતમા સીલવિપત્તિ? યો કાયિકો વીતિક્કમો વાચસિકો વીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સીલવિપત્તિ’’. સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં સીલવિપત્તિ.

(ખ) તત્થ કતમા દિટ્ઠિવિપત્તિ? ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં…પે… યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ – યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં…પે… વિપરિયાસગ્ગાહો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દિટ્ઠિવિપત્તિ’’. સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ.

(૧૮) અજ્ઝત્તસંયોજનઞ્ચ બહિદ્ધાસંયોજનઞ્ચ

૯૦૮. (ક) તત્થ કતમં અજ્ઝત્તસંયોજનં? પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ – અજ્ઝત્તસંયોજનં. (ખ) પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ – બહિદ્ધાસંયોજનં.

દુકં.