૪. ચતુક્કનિદ્દેસો

૭૯૩. (૧. ક) તત્થ કતમં કમ્મસ્સકતઞાણં? ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ – યા એવરૂપા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કમ્મસ્સકતઞાણં’’. ઠપેત્વા સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં, સબ્બાપિ સાસવા કુસલા પઞ્ઞા કમ્મસ્સકતઞાણં.

(ખ) તત્થ કતમં સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં? ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ વા વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… ‘‘વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’’ન્તિ વા યા એવરૂપી અનુલોમિકા ખન્તિ દિટ્ઠિ રુચિ મુદિ પેક્ખા ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં’’.

(ગ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં.

(ઘ) ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ફલસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં.

૭૯૪. (૨) મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં દુક્ખેપેતં ઞાણં, દુક્ખસમુદયેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણં.

(ક) તત્થ કતમં દુક્ખે ઞાણં? દુક્ખં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખે ઞાણં’’.

(ખ-ઘ) દુક્ખસમુદયં આરબ્ભ…પે… દુક્ખનિરોધં આરબ્ભ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં’’.

૭૯૫. (૩) કામાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા કામાવચરા પઞ્ઞા, રૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા રૂપાવચરા પઞ્ઞા, અરૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા અરૂપાવચરા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અપરિયાપન્ના પઞ્ઞા.

૭૯૬. (૪. ક) તત્થ કતમં ધમ્મે ઞાણં? ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ધમ્મે ઞાણં.

(ખ) સો ઇમિના ધમ્મેન ઞાતેન દિટ્ઠેન પત્તેન વિદિતેન પરિયોગાળ્હેન અતીતાનાગતેન નયં નેતિ. ‘‘યે હિ કેચિ અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા દુક્ખં અબ્ભઞ્ઞંસુ [અબ્ભઞ્ઞિંસુ (સ્યા.) એવમુપરિપિ], દુક્ખસમુદયં અબ્ભઞ્ઞંસુ, દુક્ખનિરોધં અબ્ભઞ્ઞંસુ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખસમુદયં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞંસુ. યે હિ કેચિ અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા દુક્ખં અભિજાનિસ્સન્તિ, દુક્ખસમુદયં અભિજાનિસ્સન્તિ, દુક્ખનિરોધં અભિજાનિસ્સન્તિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખસમુદયં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિજાનિસ્સન્તી’’તિ – યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અન્વયે ઞાણં’’.

(ગ) તત્થ કતમં પરિયે ઞાણં? ઇધ ભિક્ખુ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ. સરાગં વા ચિત્તં ‘‘સરાગં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વીતરાગં વા ચિત્તં ‘‘વીતરાગં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સદોસં વા ચિત્તં ‘‘સદોસં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વીતદોસં વા ચિત્તં ‘‘વીતદોસં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સમોહં વા ચિત્તં ‘‘સમોહં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વીતમોહં વા ચિત્તં ‘‘વીતમોહં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સંખિત્તં વા ચિત્તં ‘‘સંખિત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘‘વિક્ખિત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, મહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘‘મહગ્ગતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘‘અમહગ્ગતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સઉત્તરં વા ચિત્તં ‘‘સઉત્તરં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અનુત્તરં વા ચિત્તં ‘‘અનુત્તરં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં ‘‘સમાહિતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અસમાહિતં વા ચિત્તં ‘‘અસમાહિતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વિમુત્તં વા ચિત્તં ‘‘વિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘‘અવિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતીતિ – યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘પરિયે ઞાણં’’.

(ઘ) ઠપેત્વા ધમ્મે ઞાણં અન્વયે ઞાણં પરિયે ઞાણં, અવસેસા પઞ્ઞા સમ્મુતિઞાણં.

૭૯૭. (૫. ક) તત્થ કતમા પઞ્ઞા આચયાય નો અપચયાય? કામાવચરકુસલે પઞ્ઞા આચયાય નો અપચયાય.

(ખ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા અપચયાય નો આચયાય.

(ગ) રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલે પઞ્ઞા આચયાય ચેવ અપચયાય ચ.

(ઘ) અવસેસા પઞ્ઞા નેવ આચયાય નો અપચયાય.

૭૯૮. (૬. ક) તત્થ કતમા પઞ્ઞા નિબ્બિદાય નો પટિવેધાય? યાય પઞ્ઞાય કામેસુ વીતરાગો હોતિ, ન ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ ન ચ સચ્ચાનિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પઞ્ઞા નિબ્બિદાય નો પટિવેધાય’’.

(ખ) સ્વેવ પઞ્ઞાય કામેસુ વીતરાગો સમાનો અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ ન ચ સચ્ચાનિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પઞ્ઞા પટિવેધાય નો નિબ્બિદાય’’.

(ગ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા નિબ્બિદાય ચેવ પટિવેધાય ચ.

(ઘ) અવસેસા પઞ્ઞા નેવ નિબ્બિદાય નો પટિવેધાય.

૭૯૯. (૭. ક) તત્થ કતમા હાનભાગિની પઞ્ઞા? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા.

(ખ) તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા.

(ગ) અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા.

(ઘ) નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં વિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. ઉપેક્ખાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં પીતિસુખસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. અદુક્ખમસુખસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં ઉપેક્ખાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. આકાસાનઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ લાભિં રૂપસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ લાભિં આકાસાનઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ લાભિં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા.

૮૦૦. (૮) તત્થ કતમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા? અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મપટિસમ્ભિદા, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, પટિભાનપટિસમ્ભિદા. અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. ઇમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા.

૮૦૧. (૯) તત્થ કતમા ચતસ્સો પટિપદા? દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા, દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા, સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા, સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા.

(ક) તત્થ કતમા દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ દન્ધં તણ્ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા’’.

(ખ) તત્થ કતમા દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? કિચ્છેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પં તણ્ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા’’.

(ગ) તત્થ કતમા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? અકિચ્છેન અકસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ દન્ધં તણ્ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા’’.

(ઘ) તત્થ કતમા સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા? અકિચ્છેન અકસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પં તણ્ઠાનં અભિજાનન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા’’. ઇમા ચતસ્સો પટિપદા.

૮૦૨. (૧૦) તત્થ કતમાનિ ચત્તારિ આરમ્મણાનિ? પરિત્તા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા, પરિત્તા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા, અપ્પમાણા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા, અપ્પમાણા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા.

(ક) તત્થ કતમા પરિત્તા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા? સમાધિસ્સ ન નિકામલાભિસ્સ આરમ્મણં થોકં ફરન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પરિત્તા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

(ખ) તત્થ કતમા પરિત્તા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા? સમાધિસ્સ ન નિકામલાભિસ્સ આરમ્મણં વિપુલં ફરન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પરિત્તા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

(ગ) તત્થ કતમા અપ્પમાણા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા? સમાધિસ્સ નિકામલાભિસ્સ આરમ્મણં થોકં ફરન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અપ્પમાણા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

(ઘ) તત્થ કતમા અપ્પમાણા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા? સમાધિસ્સ નિકામલાભિસ્સ આરમ્મણં વિપુલં ફરન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અપ્પમાણા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા’’. ઇમાનિ ચત્તારિ આરમ્મણાનિ.

(૧૧) મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં જરામરણેપેતં ઞાણં, જરામરણસમુદયેપેતં ઞાણં, જરામરણનિરોધેપેતં ઞાણં, જરામરણનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણં.

(ક) તત્થ કતમં જરામરણે ઞાણં? જરામરણં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘જરામરણે ઞાણં’’.

(ખ-ઘ) જરામરણસમુદયં આરબ્ભ…પે… જરામરણનિરોધં આરબ્ભ…પે… જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘જરામરણનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં’’.

૮૦૩. (૧૨-૨૧) ધમ્મસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં જાતિયાપેતં ઞાણં…પે… ભવેપેતં ઞાણં…પે… ઉપાદાનેપેતં ઞાણં…પે… તણ્હાયપેતં ઞાણં…પે… વેદનાયપેતં ઞાણં…પે… ફસ્સેપેતં ઞાણં…પે… સળાયતનેપેતં ઞાણં…પે… નામરૂપેપેતં ઞાણં…પે… વિઞ્ઞાણેપેતં ઞાણં…પે… સઙ્ખારેસુપેતં ઞાણં, સઙ્ખારસમુદયેપેતં ઞાણં, સઙ્ખારનિરોધેપેતં ઞાણં, સઙ્ખારનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણં.

તત્થ કતમં સઙ્ખારેસુ ઞાણં? સઙ્ખારે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સઙ્ખારેસુ ઞાણં’’.

સઙ્ખારસમુદયં આરબ્ભ…પે… સઙ્ખારનિરોધં આરબ્ભ…પે… સઙ્ખારનિરોધગામિનિં પટિપદં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સઙ્ખારનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં. એવં ચતુબ્બિધેન ઞાણવત્થુ.

ચતુક્કં.