માતિકા

૧. એકકનિદ્દેસો

૭૬૧. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણા ન હેતુમેવ, અહેતુકમેવ, હેતુવિપ્પયુત્તમેવ, સપ્પચ્ચયમેવ, સઙ્ખતમેવ, અરૂપમેવ, લોકિયમેવ, સાસવમેવ, સંયોજનિયમેવ, ગન્થનિયમેવ, ઓઘનિયમેવ, યોગનિયમેવ, નીવરણિયમેવ, પરામટ્ઠમેવ, ઉપાદાનિયમેવ, સંકિલેસિકમેવ, અબ્યાકતમેવ, સારમ્મણમેવ, અચેતસિકમેવ, વિપાકમેવ, ઉપાદિન્નુપાદાનિયમેવ, અસંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકમેવ, ન સવિતક્કસવિચારમેવ, ન અવિતક્કવિચારમત્તમેવ, અવિતક્કઅવિચારમેવ, ન પીતિસહગતમેવ, નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બમેવ, નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બહેતુકમેવ, નેવાચયગામિનાપચયગામિમેવ, નેવસેક્ખનાસેક્ખમેવ, પરિત્તમેવ, કામાવચરમેવ, ન રૂપાવચરમેવ, ન અરૂપાવચરમેવ, પરિયાપન્નમેવ, નો અપરિયાપન્નમેવ, અનિયતમેવ, અનિય્યાનિકમેવ, ઉપ્પન્નં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવ, અનિચ્ચમેવ, જરાભિભૂતમેવ.

૭૬૨. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણા ઉપ્પન્નવત્થુકા, ઉપ્પન્નારમ્મણાતિ ઉપ્પન્નસ્મિં વત્થુસ્મિં ઉપ્પન્ને આરમ્મણે ઉપ્પજ્જન્તિ.

પુરેજાતવત્થુકા, પુરેજાતારમ્મણાતિ પુરેજાતસ્મિં વત્થુસ્મિં પુરેજાતે આરમ્મણે ઉપ્પજ્જન્તિ.

અજ્ઝત્તિકવત્થુકા, બાહિરારમ્મણાતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં વત્થુ અજ્ઝત્તિકા આરમ્મણા બાહિરા.

અસમ્ભિન્નવત્થુકા, અસમ્ભિન્નારમ્મણાતિ અસમ્ભિન્નસ્મિં વત્થુસ્મિં અસમ્ભિન્ને આરમ્મણે ઉપ્પજ્જન્તિ.

નાનાવત્થુકા, નાનારમ્મણાતિ અઞ્ઞં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચ, અઞ્ઞં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચ, અઞ્ઞં ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચ, અઞ્ઞં જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચ, અઞ્ઞં કાયવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચ.

૭૬૩. ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં સોતવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં ઘાનવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં કાયવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. સોતવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ કાયવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં સોતવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ કાયવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં ઘાનવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ કાયવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરવિસયમ્પિ કાયવિઞ્ઞાણં ન પચ્ચનુભોતિ.

૭૬૪. ન અસમન્નાહારા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સમન્નાહરન્તસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ.

ન અમનસિકારા ઉપ્પજ્જન્તીતિ મનસિકરોન્તસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ.

ન અબ્બોકિણ્ણા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન પટિપાટિયા ઉપ્પજ્જન્તિ.

ન અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન એકક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ.

૭૬૫. ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમનન્તરા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા સોતવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા ઘાનવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા કાયવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. સોતવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ કાયવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા સોતવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ કાયવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા ઘાનવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ કાયવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ. કાયવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરા જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પન્નસમનન્તરાપિ કાયવિઞ્ઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ.

૭૬૬. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણા અનાભોગાતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં નત્થિ આવટ્ટના વા આભોગો વા સમન્નાહારો વા મનસિકારો વા.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતિ.

અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તાતિ અઞ્ઞત્ર આપાતમત્તા.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતિ.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતિ – ગમનં વા ઠાનં વા નિસજ્જં વા સેય્યં વા.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતિ – ગમનં વા ઠાનં વા નિસજ્જં વા સેય્યં વા.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતિ.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતિ.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કુસલાકુસલં ધમ્મં સમાદિયતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કુસલાકુસલં ધમ્મં સમાદિયતિ.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન કુસલાકુસલં ધમ્મં સમાદિયતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન કુસલાકુસલં ધમ્મં સમાદિયતિ.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન સમાપજ્જતિ ન વુટ્ઠાતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન સમાપજ્જતિ ન વુટ્ઠાતિ.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન સમાપજ્જતિ ન વુટ્ઠાતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન સમાપજ્જતિ ન વુટ્ઠાતિ.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન ચવતિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન ચવતિ ન ઉપ્પજ્જતિ.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન ચવતિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન ચવતિ ન ઉપ્પજ્જતિ.

પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન સુપતિ ન પટિબુજ્ઝતિ ન સુપિનં પસ્સતીતિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન સુપતિ ન પટિબુજ્ઝતિ ન સુપિનં પસ્સતિ.

પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરાપિ ન સુપતિ ન પટિબુજ્ઝતિ ન સુપિનં પસ્સતીતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં સમનન્તરા મનોધાતુયાપિ ન સુપતિ ન પટિબુજ્ઝતિ ન સુપિનં પસ્સતિ. એવં યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞા.

એવં એકવિધેન ઞાણવત્થુ.

એકકં.

૨. દુકનિદ્દેસો

૭૬૭. (૧) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા લોકિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા લોકુત્તરા પઞ્ઞા.

(૨) સબ્બાવ પઞ્ઞા કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા, કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યા.

(૩) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા સાસવા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનાસવા પઞ્ઞા.

(૪) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા આસવવિપ્પયુત્તા સાસવા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા આસવવિપ્પયુત્તા અનાસવા પઞ્ઞા.

(૫) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા સંયોજનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અસંયોજનિયા પઞ્ઞા.

(૬) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા સંયોજનવિપ્પયુત્તા સંયોજનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા સંયોજનવિપ્પયુત્તા અસંયોજનિયા પઞ્ઞા.

(૭) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા ગન્થનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અગન્થનિયા પઞ્ઞા.

(૮) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા ગન્થવિપ્પયુત્તા ગન્થનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ગન્થવિપ્પયુત્તા અગન્થનિયા પઞ્ઞા.

(૯) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા ઓઘનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનોઘનિયા પઞ્ઞા.

(૧૦) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા ઓઘવિપ્પયુત્તા ઓઘનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ઓઘવિપ્પયુત્તા અનોઘનિયા પઞ્ઞા.

(૧૧) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા યોગનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અયોગનિયા પઞ્ઞા.

(૧૨) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા યોગવિપ્પયુત્તા યોગનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા યોગવિપ્પયુત્તા અયોગનિયા પઞ્ઞા.

(૧૩) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા નીવરણિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનીવરણિયા પઞ્ઞા.

(૧૪) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા નીવરણવિપ્પયુત્તા નીવરણિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા નીવરણવિપ્પયુત્તા અનીવરણિયા પઞ્ઞા.

(૧૫) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા પરામટ્ઠા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અપરામટ્ઠા પઞ્ઞા.

(૧૬) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા પરામાસવિપ્પયુત્તા પરામટ્ઠા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા પરામાસવિપ્પયુત્તા અપરામટ્ઠા પઞ્ઞા.

(૧૭) તીસુ ભૂમીસુ વિપાકે પઞ્ઞા ઉપાદિન્ના પઞ્ઞા, તીસુ ભૂમીસુ કુસલે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનુપાદિન્ના પઞ્ઞા.

(૧૮) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા ઉપાદાનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનુપાદાનિયા પઞ્ઞા.

(૧૯) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા ઉપાદાનવિપ્પયુત્તા ઉપાદાનિયા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ઉપાદાનવિપ્પયુત્તા અનુપાદાનિયા પઞ્ઞા.

(૨૦) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા સંકિલેસિકા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અસંકિલેસિકા પઞ્ઞા.

(૨૧) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા કિલેસવિપ્પયુત્તા સંકિલેસિકા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા કિલેસવિપ્પયુત્તા અસંકિલેસિકા પઞ્ઞા.

(૨૨) વિતક્કસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સવિતક્કા પઞ્ઞા, વિતક્કવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા અવિતક્કા પઞ્ઞા.

(૨૩) વિચારસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સવિચારા પઞ્ઞા, વિચારવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા અવિચારા પઞ્ઞા.

(૨૪) પીતિસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સપ્પીતિકા પઞ્ઞા, પીતિવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા અપ્પીતિકા પઞ્ઞા.

(૨૫) પીતિસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા પીતિસહગતા પઞ્ઞા, પીતિવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા ન પીતિસહગતા પઞ્ઞા.

(૨૬) સુખસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સુખસહગતા પઞ્ઞા, સુખવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા ન સુખસહગતા પઞ્ઞા.

(૨૭) ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા ઉપેક્ખાસહગતા પઞ્ઞા, ઉપેક્ખાવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા ન ઉપેક્ખાસહગતા પઞ્ઞા.

(૨૮) કામાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા કામાવચરા પઞ્ઞા, રૂપાવચરા પઞ્ઞા અરૂપાવચરા પઞ્ઞા, અપરિયાપન્ના પઞ્ઞા ન કામાવચરા પઞ્ઞા.

(૨૯) રૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા રૂપાવચરા પઞ્ઞા, કામાવચરા પઞ્ઞા અરૂપાવચરા પઞ્ઞા અપરિયાપન્ના પઞ્ઞા ન રૂપાવચરા પઞ્ઞા.

(૩૦) અરૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા અરૂપાવચરા પઞ્ઞા, કામાવચરા પઞ્ઞા રૂપાવચરા પઞ્ઞા અપરિયાપન્ના પઞ્ઞા ન અરૂપાવચરા પઞ્ઞા.

(૩૧) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા પરિયાપન્ના પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અપરિયાપન્ના પઞ્ઞા.

(૩૨) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા નિય્યાનિકા પઞ્ઞા, તીસુ ભૂમીસુ કુસલે ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા અનિય્યાનિકા પઞ્ઞા.

(૩૩) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા નિયતા પઞ્ઞા, તીસુ ભૂમીસુ કુસલે ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા અનિયતા પઞ્ઞા.

(૩૪) તીસુ ભૂમીસુ કુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા સઉત્તરા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનુત્તરા પઞ્ઞા.

(૩૫) તત્થ કતમા અત્થજાપિકા પઞ્ઞા?

ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલે અરહતો અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તસ્સ સમાપત્તિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા અત્થજાપિકા પઞ્ઞા, ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકે અરહતો ઉપ્પન્નાય અભિઞ્ઞાય ઉપ્પન્નાય સમાપત્તિયા કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા જાપિતત્થા પઞ્ઞા.

એવં દુવિધેન ઞાણવત્થુ.

દુકં.

૩. તિકનિદ્દેસો

૭૬૮. (૧. ક) તત્થ કતમા ચિન્તામયા પઞ્ઞા?

યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા સિપ્પાયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા વિજ્જાટ્ઠાનેસુ કમ્મસ્સકતં વા સચ્ચાનુલોમિકં વા રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ વા, યં એવરૂપિં અનુલોમિકં ખન્તિં દિટ્ઠિં રુચિં મુદિં પેક્ખં ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં પરતો અસ્સુત્વા પટિલભતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ચિન્તામયા પઞ્ઞા’’.

(ખ) તત્થ કતમા સુતમયા પઞ્ઞા? યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા સિપ્પાયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા વિજ્જાટ્ઠાનેસુ કમ્મસ્સકતં વા સચ્ચાનુલોમિકં વા રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ વા, યં એવરૂપિં અનુલોમિકં ખન્તિં દિટ્ઠિં રુચિં મુદિં પેક્ખં ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં પરતો સુત્વા પટિલભતિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સુતમયા પઞ્ઞા’’.

(ગ) સબ્બાપિ સમાપન્નસ્સ પઞ્ઞા ભાવનામયા પઞ્ઞા.

૭૬૯. (૨. ક) તત્થ કતમા દાનમયા પઞ્ઞા? દાનં આરબ્ભ દાનાધિગચ્છ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દાનમયા પઞ્ઞા’’.

(ખ) તત્થ કતમા સીલમયા પઞ્ઞા? સીલં આરબ્ભ સીલાધિગચ્છ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સીલમયા પઞ્ઞા’’.

(ગ) સબ્બાપિ સમાપન્નસ્સ પઞ્ઞા ભાવનામયા પઞ્ઞા.

૭૭૦. (૩. ક) તત્થ કતમા અધિસીલે પઞ્ઞા? પાતિમોક્ખસંવરં સંવરન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અધિસીલે પઞ્ઞા’’.

(ખ) તત્થ કતમા અધિચિત્તે પઞ્ઞા? રૂપાવચરારૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અધિચિત્તે પઞ્ઞા’’.

(ગ) તત્થ કતમા અધિપઞ્ઞાય પઞ્ઞા? ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અધિપઞ્ઞાય પઞ્ઞા’’.

૭૭૧. (૪. ક) તત્થ કતમં આયકોસલ્લં? ‘‘ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ અકુસલા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ. ઇમે વા પનિમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તન્તી’’તિ – યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘આયકોસલ્લં’’.

(ખ) તત્થ કતમં અપાયકોસલ્લં? ‘‘ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ. ઇમે વા પનિમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ અકુસલા ધમ્મા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય સંવત્તન્તી’’તિ – યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અપાયકોસલ્લં’’.

(ગ) સબ્બાપિ તત્રુપાયા પઞ્ઞા ઉપાયકોસલ્લં.

૭૭૨. (૫. ક) ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકે પઞ્ઞા વિપાકા પઞ્ઞા.

(ખ) ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલે પઞ્ઞા વિપાકધમ્મધમ્મા પઞ્ઞા.

(ગ) તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા પઞ્ઞા.

૭૭૩. (૬. ક) તીસુ ભૂમીસુ વિપાકે પઞ્ઞા ઉપાદિન્નુપાદાનિયા પઞ્ઞા.

(ખ) તીસુ ભૂમીસુ કુસલે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા પઞ્ઞા.

(ગ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયા પઞ્ઞા.

૭૭૪. (૭. ક) વિતક્કવિચારસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સવિતક્કસવિચારા પઞ્ઞા.

(ખ) વિતક્કવિપ્પયુત્તા વિચારસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા અવિતક્કવિચારમત્તા પઞ્ઞા.

(ગ) વિતક્કવિચારવિપ્પયુત્તા પઞ્ઞા અવિતક્કઅવિચારા પઞ્ઞા.

૭૭૫. (૮. ક) પીતિસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા પીતિસહગતા પઞ્ઞા.

(ખ) સુખસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સુખસહગતા પઞ્ઞા.

(ગ) ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા ઉપેક્ખાસહગતા પઞ્ઞા.

૭૭૬. (૯. ક) તીસુ ભૂમીસુ કુસલે પઞ્ઞા આચયગામિની પઞ્ઞા.

(ખ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા અપચયગામિની પઞ્ઞા.

(ગ) ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા નેવાચયગામિનાપચયગામિની પઞ્ઞા.

૭૭૭. (૧૦. ક) ચતૂસુ મગ્ગેસુ તીસુ ફલેસુ પઞ્ઞા સેક્ખા પઞ્ઞા.

(ખ) ઉપરિટ્ઠિમા [ઉપરિટ્ઠિમે (સ્યા.), ઉપરિટ્ઠિમં (ક.)] અરહત્તફલે પઞ્ઞા અસેક્ખા પઞ્ઞા.

(ગ) તીસુ ભૂમીસુ કુસલે તીસુ ભૂમીસુ વિપાકે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા નેવસેક્ખનાસેક્ખા પઞ્ઞા.

૭૭૮. (૧૧. ક) કામાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા પરિત્તા પઞ્ઞા.

(ખ) રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા મહગ્ગતા પઞ્ઞા.

(ગ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અપ્પમાણા પઞ્ઞા.

૭૭૯. (૧૨. ક) તત્થ કતમા પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા? પરિત્તે ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પરિત્તારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૮૦. (ખ) તત્થ કતમા મહગ્ગતારમ્મણા પઞ્ઞા? મહગ્ગતે ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મહગ્ગતારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૮૧. (ગ) તત્થ કતમા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા? અપ્પમાણે ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૮૨. (૧૩. ક) તત્થ કતમા મગ્ગારમ્મણા પઞ્ઞા? અરિયમગ્ગં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મગ્ગારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

(ખ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા મગ્ગહેતુકા પઞ્ઞા.

૭૮૩. (ગ) તત્થ કતમા મગ્ગાધિપતિની પઞ્ઞા? અરિયમગ્ગં અધિપતિં કરિત્વા યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મગ્ગાધિપતિની પઞ્ઞા’’.

૭૮૪. (૧૪) ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકે પઞ્ઞા સિયા ઉપ્પન્ના, સિયા ઉપ્પાદિની, ન વત્તબ્બા અનુપ્પન્નાતિ. ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલે તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતે પઞ્ઞા સિયા ઉપ્પન્ના, સિયા અનુપ્પન્ના, ન વત્તબ્બા ઉપ્પાદિનીતિ.

૭૮૫. (૧૫) સબ્બાવ પઞ્ઞા સિયા અતીતા, સિયા અનાગતા, સિયા પચ્ચુપ્પન્ના.

૭૮૬. (૧૬. ક) તત્થ કતમા અતીતારમ્મણા પઞ્ઞા? અતીતે ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અતીતારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૮૭. (ખ) તત્થ કતમા અનાગતારમ્મણા પઞ્ઞા? અનાગતે ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અનાગતારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૮૮. (ગ) તત્થ કતમા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પઞ્ઞા? પચ્ચુપ્પન્ને ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના …પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૮૯. (૧૭) સબ્બાવ પઞ્ઞા સિયા અજ્ઝત્તા, સિયા બહિદ્ધા, સિયા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા.

૭૯૦. (૧૮. ક) તત્થ કતમા અજ્ઝત્તારમ્મણા પઞ્ઞા? અજ્ઝત્તે ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અજ્ઝત્તારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૯૧. (ખ) તત્થ કતમા બહિદ્ધારમ્મણા પઞ્ઞા? બહિદ્ધાધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બહિદ્ધારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

૭૯૨. (ગ) તત્થ કતમા અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા પઞ્ઞા? અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ધમ્મે આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા પઞ્ઞા’’.

એવં તિવિધેન ઞાણવત્થુ.

તિકં.

૪. ચતુક્કનિદ્દેસો

૭૯૩. (૧. ક) તત્થ કતમં કમ્મસ્સકતઞાણં? ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ – યા એવરૂપા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કમ્મસ્સકતઞાણં’’. ઠપેત્વા સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં, સબ્બાપિ સાસવા કુસલા પઞ્ઞા કમ્મસ્સકતઞાણં.

(ખ) તત્થ કતમં સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં? ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ વા વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… ‘‘વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’’ન્તિ વા યા એવરૂપી અનુલોમિકા ખન્તિ દિટ્ઠિ રુચિ મુદિ પેક્ખા ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં’’.

(ગ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં.

(ઘ) ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ફલસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં.

૭૯૪. (૨) મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં દુક્ખેપેતં ઞાણં, દુક્ખસમુદયેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણં.

(ક) તત્થ કતમં દુક્ખે ઞાણં? દુક્ખં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખે ઞાણં’’.

(ખ-ઘ) દુક્ખસમુદયં આરબ્ભ…પે… દુક્ખનિરોધં આરબ્ભ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં’’.

૭૯૫. (૩) કામાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા કામાવચરા પઞ્ઞા, રૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા રૂપાવચરા પઞ્ઞા, અરૂપાવચરકુસલાબ્યાકતે પઞ્ઞા અરૂપાવચરા પઞ્ઞા, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા અપરિયાપન્ના પઞ્ઞા.

૭૯૬. (૪. ક) તત્થ કતમં ધમ્મે ઞાણં? ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ પઞ્ઞા ધમ્મે ઞાણં.

(ખ) સો ઇમિના ધમ્મેન ઞાતેન દિટ્ઠેન પત્તેન વિદિતેન પરિયોગાળ્હેન અતીતાનાગતેન નયં નેતિ. ‘‘યે હિ કેચિ અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા દુક્ખં અબ્ભઞ્ઞંસુ [અબ્ભઞ્ઞિંસુ (સ્યા.) એવમુપરિપિ], દુક્ખસમુદયં અબ્ભઞ્ઞંસુ, દુક્ખનિરોધં અબ્ભઞ્ઞંસુ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખસમુદયં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધં અબ્ભઞ્ઞંસુ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અબ્ભઞ્ઞંસુ. યે હિ કેચિ અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા દુક્ખં અભિજાનિસ્સન્તિ, દુક્ખસમુદયં અભિજાનિસ્સન્તિ, દુક્ખનિરોધં અભિજાનિસ્સન્તિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખસમુદયં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધં અભિજાનિસ્સન્તિ, ઇમઞ્ઞેવ તે દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં અભિજાનિસ્સન્તી’’તિ – યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અન્વયે ઞાણં’’.

(ગ) તત્થ કતમં પરિયે ઞાણં? ઇધ ભિક્ખુ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ. સરાગં વા ચિત્તં ‘‘સરાગં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વીતરાગં વા ચિત્તં ‘‘વીતરાગં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સદોસં વા ચિત્તં ‘‘સદોસં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વીતદોસં વા ચિત્તં ‘‘વીતદોસં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સમોહં વા ચિત્તં ‘‘સમોહં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વીતમોહં વા ચિત્તં ‘‘વીતમોહં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સંખિત્તં વા ચિત્તં ‘‘સંખિત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં ‘‘વિક્ખિત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, મહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘‘મહગ્ગતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં ‘‘અમહગ્ગતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સઉત્તરં વા ચિત્તં ‘‘સઉત્તરં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અનુત્તરં વા ચિત્તં ‘‘અનુત્તરં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં ‘‘સમાહિતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અસમાહિતં વા ચિત્તં ‘‘અસમાહિતં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, વિમુત્તં વા ચિત્તં ‘‘વિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતિ, અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘‘અવિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ પજાનાતીતિ – યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘પરિયે ઞાણં’’.

(ઘ) ઠપેત્વા ધમ્મે ઞાણં અન્વયે ઞાણં પરિયે ઞાણં, અવસેસા પઞ્ઞા સમ્મુતિઞાણં.

૭૯૭. (૫. ક) તત્થ કતમા પઞ્ઞા આચયાય નો અપચયાય? કામાવચરકુસલે પઞ્ઞા આચયાય નો અપચયાય.

(ખ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા અપચયાય નો આચયાય.

(ગ) રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલે પઞ્ઞા આચયાય ચેવ અપચયાય ચ.

(ઘ) અવસેસા પઞ્ઞા નેવ આચયાય નો અપચયાય.

૭૯૮. (૬. ક) તત્થ કતમા પઞ્ઞા નિબ્બિદાય નો પટિવેધાય? યાય પઞ્ઞાય કામેસુ વીતરાગો હોતિ, ન ચ અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ ન ચ સચ્ચાનિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પઞ્ઞા નિબ્બિદાય નો પટિવેધાય’’.

(ખ) સ્વેવ પઞ્ઞાય કામેસુ વીતરાગો સમાનો અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતિ ન ચ સચ્ચાનિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પઞ્ઞા પટિવેધાય નો નિબ્બિદાય’’.

(ગ) ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા નિબ્બિદાય ચેવ પટિવેધાય ચ.

(ઘ) અવસેસા પઞ્ઞા નેવ નિબ્બિદાય નો પટિવેધાય.

૭૯૯. (૭. ક) તત્થ કતમા હાનભાગિની પઞ્ઞા? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા.

(ખ) તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા.

(ગ) અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા.

(ઘ) નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં વિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. ઉપેક્ખાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં પીતિસુખસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. અદુક્ખમસુખસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં ઉપેક્ખાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. આકાસાનઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ લાભિં રૂપસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ લાભિં આકાસાનઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ લાભિં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા.

૮૦૦. (૮) તત્થ કતમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા? અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મપટિસમ્ભિદા, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, પટિભાનપટિસમ્ભિદા. અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. ઇમા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા.

૮૦૧. (૯) તત્થ કતમા ચતસ્સો પટિપદા? દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા, દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા, સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા, સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા પઞ્ઞા.