૧૦. દસકનિદ્દેસો

૮૦૯. (૧) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ ધમ્મં અત્થતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ ધમ્મં અત્થતો ઉપગચ્છેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો પિતરં જીવિતા વોરોપેય્ય…પે… અરહન્તં જીવિતા વોરોપેય્ય…પે… પદુટ્ઠેન ચિત્તેન તથાગતસ્સ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય…પે… સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય…પે… અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્ય…પે… અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં એકિસ્સા લોકધાતુયા એકો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે રાજાનો ચક્કવત્તી [ચક્કવત્તિ (સી. સ્યા.)] અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં એકિસ્સા લોકધાતુયા એકો રાજા ચક્કવત્તી ઉપ્પજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુરિસો અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી રાજા અસ્સ ચક્કવત્તી, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુરિસો રાજા અસ્સ ચક્કવત્તી, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી સક્કત્તં કરેય્ય, મારત્તં કરેય્ય, બ્રહ્મત્તં કરેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુરિસો સક્કત્તં કરેય્ય, મારત્તં કરેય્ય, બ્રહ્મત્તં કરેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીદુચ્ચરિતસ્સ…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીદુચ્ચરિતસ્સ…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયસુચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયસુચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીસુચરિતસ્સ…પે… યં મનોસુચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીસુચરિતસ્સ…પે… યં મનોસુચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીદુચ્ચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીદુચ્ચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયસુચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયસુચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીસુચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોસુચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીસુચરિતસમઙ્ગી …પે… યં મનોસુચરિતસમઙ્ગી તન્નિદાનં તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ પજાનાતિ. ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપાદાય તં તં ઠાનં, યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ અપ્પચ્ચયા ઉપાદાય તં તં અટ્ઠાન’’ન્તિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં ઞાણં.

૮૧૦. (૨) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો પજાનાતિ – ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ કાલસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ પયોગસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ.

‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ કાલવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ પયોગવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ.

‘‘અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ કાલવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ પયોગવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ.

‘‘અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ કાલસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ પયોગસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તી’’તિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૧૧. (૩) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સબ્બત્થગામિનિં પટિપદં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો ‘‘અયં મગ્ગો અયં પટિપદા નિરયગામી’’તિ [નિરયગામિનીતિ (સ્યા.)] પજાનાતિ, ‘‘અયં મગ્ગો અયં પટિપદા તિરચ્છાનયોનિગામી’’તિ [તિરચ્છાનગામિનીતિ (સ્યા.) એવમુપરિપિ. અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] પજાનાતિ, ‘‘અયં મગ્ગો અયં પટિપદા પેત્તિવિસયગામી’’તિ પજાનાતિ, ‘‘અયં મગ્ગો અયં પટિપદા મનુસ્સલોકગામી’’તિ પજાનાતિ, ‘‘અયં મગ્ગો અયં પટિપદા દેવલોકગામી’’તિ પજાનાતિ, ‘‘અયં મગ્ગો અયં પટિપદા નિબ્બાનગામી’’તિ પજાનાતીતિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ સબ્બત્થગામિનિં પટિપદં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૧૨. (૪) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો ખન્ધનાનત્તં પજાનાતિ, આયતનનાનત્તં પજાનાતિ, ધાતુનાનત્તં પજાનાતિ, અનેકધાતુનાનાધાતુલોકનાનત્તં પજાનાતીતિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૧૩. (૫) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો પજાનાતિ – ‘‘સન્તિ સત્તા હીનાધિમુત્તિકા, સન્તિ સત્તા પણીતાધિમુત્તિકા. હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે સત્તે સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ. પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા પણીતાધિમુત્તિકે સત્તે સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ.

‘‘અતીતમ્પિ અદ્ધાનં હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિંસુ ભજિંસુ પયિરુપાસિંસુ, પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા પણીતાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિંસુ ભજિંસુ પયિરુપાસિંસુ.

‘‘અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિસ્સન્તિ ભજિસ્સન્તિ પયિરુપાસિસ્સન્તિ, પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા પણીતાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિસ્સન્તિ ભજિસ્સન્તિ પયિરુપાસિસ્સન્તી’’તિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૧૪. (૬) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો સત્તાનં આસયં પજાનાતિ, અનુસયં પજાનાતિ, ચરિતં પજાનાતિ, અધિમુત્તિં પજાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બાભબ્બે સત્તે પજાનાતિ.

૮૧૫. કતમો ચ સત્તાનં આસયો? ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વા, ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ વા, ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ વા, ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ વા, ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીર’’ન્તિ વા, ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા, ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા, ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા, ઇતિ ભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વા સત્તા હોન્તિ વિભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વા. એતે વા પન ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અનુલોમિકા ખન્તિ પટિલદ્ધા હોતિ યથાભૂતં ઞાણં. અયં સત્તાનં આસયો.

૮૧૬. કતમો ચ સત્તાનં અનુસયો? સત્તાનુસયા – કામરાગાનુસયો, પટિઘાનુસયો, માનાનુસયો, દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો, ભવરાગાનુસયો, અવિજ્જાનુસયો. યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં એત્થ સત્તાનં રાગાનુસયો અનુસેતિ. યં લોકે અપ્પિયરૂપં અસાતરૂપં એત્થ સત્તાનં પટિઘાનુસયો અનુસેતિ. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ અવિજ્જાનુપતિતા. તદેકટ્ઠો માનો ચ દિટ્ઠિ ચ વિચિકિચ્છા ચ દટ્ઠબ્બા. અયં સત્તાનં અનુસયો.

૮૧૭. કતમઞ્ચ સત્તાનં ચરિતં? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો, પરિત્તભૂમકો વા મહાભૂમકો વા – ઇદં સત્તાનં ચરિતં.

૮૧૮. કતમા ચ સત્તાનં અધિમુત્તિ? સન્તિ સત્તા હીનાધિમુત્તિકા, સન્તિ સત્તા પણીતાધિમુત્તિકા. હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે સત્તે સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ. પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા પણીતાધિમુત્તિકે સત્તે સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ.

અતીતમ્પિ અદ્ધાનં હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિંસુ ભજિંસુ પયિરુપાસિંસુ. પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા પણીતાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિંસુ ભજિંસુ પયિરુપાસિંસુ.

અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિસ્સન્તિ ભજિસ્સન્તિ પયિરુપાસિસ્સન્તિ. પણીતાધિમુત્તિકા સત્તા પણીતાધિમુત્તિકે સત્તે સેવિસ્સન્તિ ભજિસ્સન્તિ પયિરુપાસિસ્સન્તિ. અયં સત્તાનં અધિમુત્તિ.

૮૧૯. કતમે તે સત્તા મહારજક્ખા? દસ કિલેસવત્થૂનિ – લોભો, દોસો, મોહો, માનો, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, થિનં, ઉદ્ધચ્ચં, અહિરિકં, અનોત્તપ્પં. યેસં સત્તાનં ઇમાનિ દસ કિલેસવત્થૂનિ આસેવિતાનિ ભાવિતાનિ બહુલીકતાનિ ઉસ્સદગતાનિ, ઇમે તે સત્તા મહારજક્ખા.

૮૨૦. કતમે તે સત્તા અપ્પરજક્ખા? યેસં સત્તાનં ઇમાનિ દસ કિલેસવત્થૂનિ અનાસેવિતાનિ અભાવિતાનિ અબહુલીકતાનિ અનુસ્સદગતાનિ, ઇમે તે સત્તા અપ્પરજક્ખા.

૮૨૧. કતમે તે સત્તા મુદિન્દ્રિયા? પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યેસં સત્તાનં ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અનાસેવિતાનિ અભાવિતાનિ અબહુલીકતાનિ અનુસ્સદગતાનિ, ઇમે તે સત્તા મુદિન્દ્રિયા.

૮૨૨. કતમે તે સત્તા તિક્ખિન્દ્રિયા? યેસં સત્તાનં ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ આસેવિતાનિ ભાવિતાનિ બહુલીકતાનિ ઉસ્સદગતાનિ, ઇમે તે સત્તા તિક્ખિન્દ્રિયા.

૮૨૩. કતમે તે સત્તા દ્વાકારા? યે તે સત્તા પાપાસયા પાપાનુસયા પાપચરિતા પાપાધિમુત્તિકા મહારજક્ખા મુદિન્દ્રિયા, ઇમે તે સત્તા દ્વાકારા.

૮૨૪. કતમે તે સત્તા સ્વાકારા? યે તે સત્તા કલ્યાણાસયા કલ્યાણચરિતા કલ્યાણાધિમુત્તિકા અપ્પરજક્ખા તિક્ખિન્દ્રિયા, ઇમે તે સત્તા સ્વાકારા.

૮૨૫. કતમે તે સત્તા દુવિઞ્ઞાપયા? યે ચ તે સત્તા દ્વાકારા, તેવ તે સત્તા દુવિઞ્ઞાપયા. યે ચ તે સત્તા સ્વાકારા, તેવ તે સત્તા સુવિઞ્ઞાપયા.

૮૨૬. કતમે તે સત્તા અભબ્બા? યે તે સત્તા કમ્માવરણેન સમન્નાગતા કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા અસ્સદ્ધા અચ્છન્દિકા દુપ્પઞ્ઞા અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમે તે સત્તા અભબ્બા.

૮૨૭. કતમે તે સત્તા ભબ્બા? યે તે સત્તા ન કમ્માવરણેન સમન્નાગતા ન કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા ન વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા સદ્ધા છન્દિકા પઞ્ઞવન્તો ભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમે તે સત્તા ભબ્બાતિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૨૮. (૭) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં યથાભૂતં ઞાણં? ઝાયીતિ. ચત્તારો ઝાયી. અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમ્પત્તિયેવ [સમ્પત્તિયેવ (ક.)] સમાનં વિપત્તીતિ પચ્ચેતિ, અત્થેકચ્ચો ઝાયી વિપત્તિંયેવ [વિપત્તિયેવ (ક.)] સમાનં સમ્પત્તીતિ પચ્ચેતિ, અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમ્પત્તિયેવ સમાનં સમ્પત્તીતિ પચ્ચેતિ, અત્થેકચ્ચો ઝાયી વિપત્તિયેવ સમાનં વિપત્તીતિ પચ્ચેતિ – ઇમે ચત્તારો ઝાયી.

અપરેપિ ચત્તારો ઝાયી. અત્થેકચ્ચો ઝાયી દન્ધં સમાપજ્જતિ ખિપ્પં વુટ્ઠાતિ, અત્થેકચ્ચો ઝાયી ખિપ્પં સમાપજ્જતિ દન્ધં વુટ્ઠાતિ, અત્થેકચ્ચો ઝાયી દન્ધં સમાપજ્જતિ દન્ધં વુટ્ઠાતિ, અત્થેકચ્ચો ઝાયી ખિપ્પં સમાપજ્જતિ ખિપ્પં વુટ્ઠાતિ – ઇમે ચત્તારો ઝાયી.

અપરેપિ ચત્તારો ઝાયી. અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમાધિસ્મિં સમાધિકુસલો હોતિ, ન સમાધિસ્મિં સમાપત્તિકુસલો; અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમાધિસ્મિં સમાપત્તિકુસલો હોતિ, ન સમાધિસ્મિં સમાધિકુસલો; અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમાધિસ્મિં સમાધિકુસલો ચ હોતિ, સમાધિસ્મિં સમાપત્તિકુસલો ચ; અત્થેકચ્ચો ઝાયી નેવ સમાધિસ્મિં સમાધિકુસલો હોતિ, ન સમાધિસ્મિં સમાપત્તિકુસલો – ઇમે ચત્તારો ઝાયી.

‘‘ઝાન’’ન્તિ. ચત્તારિ ઝાનાનિ – પઠમં ઝાનં, દુતિયં ઝાનં, તતિયં ઝાનં, ચતુત્થં ઝાનં.

‘‘વિમોક્ખો’’તિ. અટ્ઠ વિમોક્ખા. રૂપી રૂપાનિ પસ્સતિ – અયં પઠમો વિમોક્ખો.

અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ – અયં દુતિયો વિમોક્ખો.

સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતિ – અયં તતિયો વિમોક્ખો.

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં ચતુત્થો વિમોક્ખો.

સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં પઞ્ચમો વિમોક્ખો.

સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘‘નત્થિ કિઞ્ચિ’’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં છટ્ઠો વિમોક્ખો.

સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં સત્તમો વિમોક્ખો.

સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં અટ્ઠમો વિમોક્ખો.

‘‘સમાધી’’તિ. તયો સમાધી – સવિતક્કસવિચારો સમાધિ, અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધિ, અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ.

‘‘સમાપત્તી’’તિ. નવ અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિયો – પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિ, દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ, તતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ, ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ, આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ.

‘‘સંકિલેસ’’ન્તિ હાનભાગિયો ધમ્મો. ‘‘વોદાન’’ન્તિ વિસેસભાગિયો ધમ્મો. ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ. વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાનન્તિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં વુટ્ઠાનં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૨૯. (૮) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે ‘‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતીતિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ યથાભૂતં ઞાણં.

૮૩૦. (૯) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સત્તાનં ચુતૂપપાતં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતીતિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ સત્તાનં ચુતૂપપાતં યથાભૂતં ઞાણં.

૮૩૧. (૧૦) તત્થ કતમં તથાગતસ્સ આસવાનં ખયં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ. યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં તથાગતસ્સ આસવાનં ખયં યથાભૂતં ઞાણન્તિ.

દસકં.

ઞાણવિભઙ્ગો નિટ્ઠિતો.