૧. સુત્તન્તભાજનીયં

૬૪૨. ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો – ઇધ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં [ચતુત્થિં (સી.)]. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન [અબ્યાપજ્ઝેન (સી. સ્યા.)] ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં કરુણાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. મુદિતાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મુદિતાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ.

૧. મેત્તા

૬૪૩. કથઞ્ચ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ? સેય્યથાપિ નામ એકં પુગ્ગલં પિયં મનાપં દિસ્વા મેત્તાયેય્ય, એવમેવ સબ્બે સત્તે મેત્તાય ફરતિ.

તત્થ કતમા મેત્તા? યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મેત્તા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય મેત્તાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૪૪. ‘‘એકં દિસ’’ન્તિ પુરત્થિમં વા દિસં પચ્છિમં વા દિસં ઉત્તરં વા દિસં દક્ખિણં વા દિસં ઉદ્ધં વા અધો વા તિરિયં વા વિદિસં વા.

૬૪૫. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૪૬. ‘‘વિહરતી’’તિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૬૪૭. ‘‘તથા દુતિય’’ન્તિ યથેવ એકં દિસં તથા દુતિયં દિસં તથા તતિયં દિસં તથા ચતુત્થં દિસં તથા ઉદ્ધં તથા અધો તથા તિરિયં તથા વિદિસં.

૬૪૮. ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં. પરિયાદાયવચનમેતં – ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ.

૬૪૯. ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા’’તિ તત્થ કતમા મેત્તા? યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મેત્તા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય મેત્તાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૫૦. ‘‘વિપુલેના’’તિ યં વિપુલં તં મહગ્ગતં, યં મહગ્ગતં તં અપ્પમાણં, યં અપ્પમાણં સો અવેરો, યો અવેરો સો અબ્યાપજ્જો [અબ્યાપજ્ઝો (સી. સ્યા.)].

૬૫૧. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૫૨. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૨. કરુણા

૬૫૩. કથઞ્ચ ભિક્ખુ કરુણાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ? સેય્યથાપિ નામ એકં પુગ્ગલં દુગ્ગતં દુરૂપેતં દિસ્વા કરુણાયેય્ય, એવમેવ સબ્બે સત્તે કરુણાય ફરતિ.

તત્થ કતમા કરુણા? યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કરુણા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય કરુણાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘કરુણાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૫૪. ‘‘એકં દિસ’’ન્તિ પુરત્થિમં વા દિસં પચ્છિમં વા દિસં ઉત્તરં વા દિસં દક્ખિણં વા દિસં ઉદ્ધં વા અધો વા તિરિયં વા વિદિસં વા.

૬૫૫. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૫૬. ‘‘વિહરતી’’તિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૬૫૭. ‘‘તથા દુતિય’’ન્તિ યથેવ એકં દિસં તથા દુતિયં દિસં તથા તતિયં દિસં તથા ચતુત્થં દિસં તથા ઉદ્ધં તથા અધો તથા તિરિયં તથા વિદિસં.

૬૫૮. ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં. પરિયાદાયવચનમેતં – ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ.

૬૫૯. ‘‘કરુણાસહગતેન ચેતસા’’તિ તત્થ કતમા કરુણા? યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કરુણા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય કરુણાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘કરુણાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૬૦. ‘‘વિપુલેના’’તિ યં વિપુલં તં મહગ્ગતં, યં મહગ્ગતં તં અપ્પમાણં, યં અપ્પમાણં સો અવેરો, યો અવેરો સો અબ્યાપજ્જો.

૬૬૧. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૬૨. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૩. મુદિતા

૬૬૩. કથઞ્ચ ભિક્ખુ મુદિતાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ? સેય્યથાપિ નામ એકં પુગ્ગલં પિયં મનાપં દિસ્વા મુદિતો અસ્સ, એવમેવ સબ્બે સત્તે મુદિતાય ફરતિ.

તત્થ કતમા મુદિતા? યા સત્તેસુ મુદિતા મુદિતાયના મુદિતાયિતત્તં મુદિતાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મુદિતા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય મુદિતાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘મુદિતાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૬૪. ‘‘એકં દિસ’’ન્તિ પુરત્થિમં વા દિસં પચ્છિમં વા દિસં ઉત્તરં વા દિસં દક્ખિણં વા દિસં ઉદ્ધં વા અધો વા તિરિયં વા વિદિસં વા.

૬૬૫. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૬૬. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૬૬૭. ‘‘તથા દુતિય’’ન્તિ યથેવ એકં દિસં તથા દુતિયં દિસં તથા તતિયં દિસં તથા ચતુત્થં દિસં તથા ઉદ્ધં તથા અધો તથા તિરિયં તથા વિદિસં.

૬૬૮. ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં. પરિયાદાયવચનમેતં – ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ.

૬૬૯. ‘‘મુદિતાસહગતેન ચેતસા’’તિ તત્થ કતમા મુદિતા? યા સત્તેસુ મુદિતા મુદિતાયના મુદિતાયિતત્તં મુદિતાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘મુદિતા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય મુદિતાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘મુદિતાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૭૦. ‘‘વિપુલેના’’તિ યં વિપુલં તં મહગ્ગતં, યં મહગ્ગતં તં અપ્પમાણં, યં અપ્પમાણં સો અવેરો, યો અવેરો સો અબ્યાપજ્જો.

૬૭૧. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૭૨. ‘‘વિહરતી’’તિ …પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૪. ઉપેક્ખા

૬૭૩. કથઞ્ચ ભિક્ખુ ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ? સેય્યથાપિ નામ એકં પુગ્ગલં નેવ મનાપં ન અમનાપં દિસ્વા ઉપેક્ખકો અસ્સ, એવમેવ સબ્બે સત્તે ઉપેક્ખાય ફરતિ.

તત્થ કતમા ઉપેક્ખા? યા સત્તેસુ ઉપેક્ખા ઉપેક્ખાયના ઉપેક્ખાયિતત્તં ઉપેક્ખાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય ઉપેક્ખાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૭૪. ‘‘એકં દિસ’’ન્તિ પુરત્થિમં વા દિસં પચ્છિમં વા દિસં ઉત્તરં વા દિસં દક્ખિણં વા દિસં ઉદ્ધં વા અધો વા તિરિયં વા વિદિસં વા.

૬૭૫. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૭૬. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

૬૭૭. ‘‘તથા દુતિય’’ન્તિ યથેવ એકં દિસં તથા દુતિયં દિસં તથા તતિયં દિસં તથા ચતુત્થં દિસં તથા ઉદ્ધં તથા અધો તથા તિરિયં તથા વિદિસં.

૬૭૮. ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં. પરિયાદાયવચનમેતં – ‘‘સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોક’’ન્તિ.

૬૭૯. ‘‘ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા’’તિ, તત્થ કતમા ઉપેક્ખા? યા સત્તેસુ ઉપેક્ખા ઉપેક્ખાયના ઉપેક્ખાયિતત્તં ઉપેક્ખાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખા’’.

તત્થ કતમં ચિત્તં? યં ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચિત્તં’’. ઇદં ચિત્તં ઇમાય ઉપેક્ખાય સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા’’તિ.

૬૮૦. ‘‘વિપુલેના’’તિ યં વિપુલં તં મહગ્ગતં, યં મહગ્ગતં તં અપ્પમાણં, યં અપ્પમાણં સો અવેરો, યો અવેરો સો અબ્યાપજ્જો.

૬૮૧. ‘‘ફરિત્વા’’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા.

૬૮૨. ‘‘વિહરતી’’તિ…પે… તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિહરતી’’તિ.

સુત્તન્તભાજનીયં.