૨. ધમ્માનુસ્સતિકથાવણ્ણના

૧૪૬. ધમ્માનુસ્સતિન્તિ એત્થ પદત્થો, સભાવત્થો ચ આદિતો વુત્તોયેવાતિ તં અનામસિત્વા ભાવનાવિધાનમેવ દસ્સેતું ‘‘ધમ્માનુસ્સતિં ભાવેતુકામેનાપી’’તિઆદિ આરદ્ધં. કસ્મા પનેત્થ બુદ્ધાનુસ્સતિયં વિય ‘‘અવેચ્ચપ્પસાદસમન્નાગતેના’’તિ ન વુત્તં. નનુ એતા પટિપાટિયા છ અનુસ્સતિયો અરિયસાવકાનં વસેન દેસનં આરુળ્હાતિ? સચ્ચમેતં, એવં સન્તેપિ ‘‘પરિસુદ્ધસીલાદિગુણાનં પુથુજ્જનાનમ્પિ ઇજ્ઝન્તી’’તિ દસ્સનત્થં ‘‘અવેચ્ચપ્પસાદસમન્નાગતેના’’તિ ઇધ ન વુત્તં, અરિયસાવકાનં પન સુખેન ઇજ્ઝન્તીતિ. તથાપિ પાળિયં આગતત્તા ચ બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, અયઞ્ચ વિચારો પરતો આગમિસ્સતેવ.

૧૪૭. પરિયત્તિધમ્મોપીતિ પિ-સદ્દેન લોકુત્તરધમ્મં સમ્પિણ્ડેતિ. ઇતરેસૂતિ સન્દિટ્ઠિકાદિપદેસુ. લોકુત્તરધમ્મોવાતિ અવધારણં નિપ્પરિયાયેન સન્દિટ્ઠિકાદિઅત્થં સન્ધાય વુત્તં, પરિયાયતો પનેતે પરિયત્તિધમ્મેપિ સમ્ભવન્તેવ. તથા હિ પરિયત્તિધમ્મો બહુસ્સુતેન આગતાગમેન પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતેન પઞ્ઞવતા આદિકલ્યાણતાદિવિસેસતો સયં દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો. આચરિયપયિરુપાસનાય વિના ન લબ્ભાતિ ચે? લોકુત્તરધમ્મેપિ સમાને કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેનેવ સિજ્ઝનતો, તથા સત્થુસન્દસ્સનેપિ. ‘‘સન્દિટ્ઠિયા જયતી’’તિ અયં પનત્થો તિત્થિયનિમ્મદ્દને નિપ્પરિયાયતોવ લબ્ભતિ, કિલેસજયે પરિયાયતો પરમ્પરાહેતુભાવતો. ‘‘સન્દિટ્ઠં અરહતી’’તિ અયમ્પિ અત્થો લબ્ભતેવ, સબ્બસો સંકિલેસધમ્માનં પહાનં, વોદાનધમ્માનં પરિબ્રૂહનઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તત્તા. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘યે ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ, ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ નો વિરાગાય, સઞ્ઞોગાય સંવત્તન્તિ નો વિસઞ્ઞોગાય, સઉપાદાનાય સંવત્તન્તિ નો અનુપાદાનાય. એકંસેન, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ ‘નેસો ધમ્મો, નેસો વિનયો, નેતં સત્થુસાસન’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૦૬; અ. નિ. ૮.૫૩), ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦) ચ એવમાદીહિ સુત્તપદેહિ વિભાવેતબ્બો. અકાલિકાધિગમુપાયતાય અકાલિકો. વિજ્જમાનતાપરિસુદ્ધતાહિ એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો. તતો એવ વટ્ટદુક્ખનિત્થરણત્થિકેહિ અત્તનો ચિત્તે ઉપનયનં, ચિત્તસ્સ વા તત્થ ઉપનયનં અરહતીતિ ઓપનેય્યિકો. વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા પરિચયેન સમ્મદેવ અત્થવેદં, ધમ્મવેદઞ્ચ લભન્તેહિ પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. એવં સન્દિટ્ઠિકાદિપદેસુ પરિયત્તિધમ્મમ્પિ પક્ખિપિત્વા મનસિકારો યુજ્જતેવ.

સાતિ ગાથા. સમન્તભદ્રકત્તાતિ સબ્બભાગેહિ સુન્દરત્તા. ધમ્મસ્સાતિ સાસનધમ્મસ્સ. કિઞ્ચાપિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નામ પરમત્થતો કોચિ નત્થિ, યેસુ પન અવયવેસુ સમુદાયરૂપેન અવેક્ખિતેસુ ‘‘ગાથા’’તિ સમઞ્ઞા, તં તતો ભિન્નં વિય કત્વા સંસામિવોહારં આરોપેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પઠમેન પાદેન આદિકલ્યાણા’’તિઆદિમાહ. ‘‘એકાનુસન્ધિક’’ન્તિ ઇદં નાતિબહુવિભાગં યથાનુસન્ધિના એકાનુસન્ધિકં સન્ધાય વુત્તં, ઇતરસ્સ પન તેનેવ દેસેતબ્બધમ્મવિભાગેન આદિમજ્ઝપરિયોસાનભાગા લબ્ભન્તીતિ. નિદાનેનાતિ કાલદેસદેસકપરિસાદિઅપદિસનલક્ખણેન નિદાનગન્થેન. નિગમનેનાતિ ‘‘ઇદમવોચા’’તિઆદિકેન (સં. નિ. ૧.૨૪૯), ‘‘ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭) વા યથાવુત્તત્થનિગમનેન.

અયં કથા વિસેસતો સુત્તપિટકસંવણ્ણનાતિ કત્વા સુત્તપિટકવસેન ધમ્મસ્સ આદિકલ્યાણાદિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સુત્તપિટકવિનયપિટકાનં વસેન તં દસ્સેતું ‘‘સનિદાનસઉપ્પત્તિકત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સનિદાનસઉપ્પત્તિકત્તાતિ યથાવુત્તનિદાનેન સનિદાનતાય, સઅટ્ઠુપ્પત્તિકતાય ચ. વેનેય્યાનં અનુરૂપતોતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા, ધમ્મદેસનાય ચ તંતંસિક્ખાપદભાવેન પઞ્ઞાપિયમાનસ્સ વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં પવત્તિયમાનસ્સ અનુરૂપતો. અત્થસ્સાતિ દેસિયમાનસ્સ ચ સીલાદિઅત્થસ્સ. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ (સં. નિ. ૧.૨૪૯)? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૯૫) તત્થ તત્થ હેતૂપમાગહણેન હેતુદાહરણયુત્તતો.

એવં સુત્તવિનયવસેન પરિયત્તિધમ્મસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તીણિ પિટકાનિ એકજ્ઝં ગહેત્વા તં દસ્સેતું ‘‘સકલોપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સાસનધમ્મોતિ –

‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા;

સચિત્તપરિયોદપનં, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૨.૯૦) –

એવં વુત્તસ્સ સત્થુસાસનસ્સ પકાસકો પરિયત્તિધમ્મો. સીલેન આદિકલ્યાણો સીલમૂલકત્તા સાસનસ્સ. સમથાદીહિ મજ્ઝેકલ્યાણો તેસં સાસનસમ્પત્તિયા વેમજ્ઝભાવતો. નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો તદધિગમતો ઉત્તરિકરણીયાભાવતો. સાસને સમ્માપટિપત્તિ નામ પઞ્ઞાય હોતિ, તસ્સા ચ સીલં, સમાધિ ચ મૂલન્તિ આહ ‘‘સીલસમાધીહિ આદિકલ્યાણો’’તિ. પઞ્ઞા પન અનુબોધપટિવેધવસેન દુવિધાતિ તદુભયમ્પિ ગણ્હન્તો ‘‘વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો’’તિ આહ. તસ્સ નિપ્ફત્તિ ફલં, કિચ્ચં નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા, તતો પરં કત્તબ્બં નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો’’તિ. ફલગ્ગહણેન વા સઉપાદિસેસનિબ્બાનમાહ, ઇતરેન ઇતરં, તદુભયઞ્ચ સાસનસમ્પત્તિયા ઓસાનન્તિ આહ ‘‘ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો’’તિ.

બુદ્ધસ્સ સુબોધિતા સમ્માસમ્બુદ્ધતા, તાય આદિકલ્યાણો તપ્પભવત્તા. સબ્બસો સંકિલેસપ્પહાનં વોદાનં, પારિપૂરી ચ ધમ્મસુધમ્મતા, તાય મજ્ઝેકલ્યાણો તંસરીરત્તા. સત્થારા યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપત્તિ સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિ, તાય પરિયોસાનકલ્યાણો, તાય સાસનસ્સ લોકે સુપ્પતિટ્ઠિતભાવતો. તન્તિ સાસનધમ્મં. તથત્તાયાતિ યથત્તાય ભગવતા ધમ્મો દેસિતો, તથત્તાય તથભાવાય. સો પન અભિસમ્બોધિ પચ્ચેકબોધિ સાવકબોધીતિ તિવિધો, ઇતો અઞ્ઞથા નિબ્બાનાધિગમસ્સ અભાવતો. તત્થ સબ્બગુણેહિ અગ્ગભાવતો, ઇતરબોધિદ્વયમૂલતાય ચ પઠમાય બોધિયા આદિકલ્યાણતા, ગુણેહિ વેમજ્ઝભાવતો દુતિયાય મજ્ઝેકલ્યાણતા, તદુભયાવરતાય, તદોસાનતાય ચ સાસનધમ્મસ્સ તતિયાય પરિયોસાનકલ્યાણતા વુત્તા.

એસોતિ સાસનધમ્મો. નીવરણવિક્ખમ્ભનતોતિ વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા સદ્ધમ્મં સુણન્તસ્સ નીવરણાનં વિક્ખમ્ભનસમ્ભવતો. વુત્તં હેતં –

‘‘યથા યથાવુસો, ભિક્ખુનો સત્થા વા ધમ્મં દેસેતિ, અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, તથા તથા સો તત્થ લભતિ અત્થવેદં લભતિ ધમ્મવેદ’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૨૬).

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, પઞ્ચસ્સ નીવરણાનિ તસ્મિં સમયે પહીનાનિ હોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૧૯) –

ચ આદિ. સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતોતિ સમથસુખસ્સ ચ વિપસ્સનાસુખસ્સ ચ સમ્પાદનતો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૭૯; મ. નિ. ૨.૧૩૮).

તથા –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનતં;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ ચ. (ધ. પ. ૩૭૪, ૩૭૩);

તથાપટિપન્નોતિ યથા સમથવિપસ્સનાસુખં આવહતિ, યથા વા સત્થારા અનુસિટ્ઠં, તથા પટિપન્નો સાસનધમ્મો. તાદિભાવાવહનતોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાવસેન ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવસ્સ લોકધમ્મેહિ અનુપલેપસ્સ આવહનતો. એસ ભગવા વુત્તનયેન તિવિધકલ્યાણં ધમ્મં દેસેન્તો યં સાસનબ્રહ્મચરિયં, મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ, તં યથાનુરૂપં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનન્તિ યોજના.

તત્થ અવિસેસેન તિસ્સો સિક્ખા, સકલો ચ તન્તિધમ્મો સાસનબ્રહ્મચરિયં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કતમેસાનં ખો, ભન્તે, બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બ્રહ્મચરિયં નચિરટ્ઠિતિકં અહોસી’’તિઆદિ (પારા. ૧૮). સબ્બસિક્ખાનં મણ્ડભૂતસિક્ખત્તયસઙ્ગહિતો અરિયમગ્ગો મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીય’’ન્તિ (મહાવ. ૨૩; સં. નિ. ૫.૧૮૬). યથાનુરૂપન્તિ યથારહં. સિક્ખત્તયસઙ્ગહં હિ સાસનબ્રહ્મચરિયં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં. મગ્ગબ્રહ્મચરિયે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અત્થસમ્પત્તિયાતિ સમ્પન્નત્થતાય. સમ્પત્તિઅત્થો હિ ઇધ સહ-સદ્દો. ઇતરં પન યથાવુત્તેનત્થેન સાત્થં, સબ્યઞ્જનઞ્ચ. યે પનેત્થ ‘‘વચનસભાવં સાત્થં, અત્થસભાવં સબ્યઞ્જન’’ન્તિ વિભજિત્વા વદન્તિ, તં ન સુન્દરં, તથા વિભત્તસ્સ પરિયત્તિધમ્મસ્સ અભાવતો. સદ્દત્થા હિ અભિન્નરૂપા વિય હુત્વા વિનિયોગં ગચ્છન્તિ. તથા હિ નેસં લોકિયામિસ્સીભાવં પટિજાનન્તિ. સતિપિ વા ભેદે ‘‘સબ્યઞ્જન’’ન્તિ એત્થ યદિ તુલ્યયોગો અધિપ્પેતો ‘‘સપુત્તો આગતો’’તિઆદીસુ વિય, એવં સતિ ‘‘અત્થપટિસરણા, ભિક્ખવે, હોથ, મા બ્યઞ્જનપટિસરણા’’તિ અત્થપ્પધાનવાદો બાધિતો સિયા, અથ વિજ્જમાનતામત્તં ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ વિય બ્યઞ્જનસમ્પત્તિ અગ્ગહિતા સિયા. તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો.

સાત્થં સબ્યઞ્જનન્તિ એત્થ નેત્તિનયેનાપિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘સઙ્કાસન…પે… સબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યદિપિ નેત્તિયં બ્યઞ્જનમુખેન બ્યઞ્જનત્થગ્ગહણં હોતીતિ ‘‘અક્ખરં પદ’’ન્તિઆદિના (નેત્તિ. ૪ દ્વાદસપદ) બ્યઞ્જનપદાનિ પઠમં ઉદ્દિટ્ઠાનિ, ઇધ પન પાળિયં ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિ આગતત્તા અત્થપદાનિયેવ પઠમં દસ્સેતું ‘‘સઙ્કાસનપકાસના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ખેપતો કાસનં દીપનં સઙ્કાસનં ‘‘મઞ્ઞમાનો ભિક્ખુ બદ્ધો મારસ્સ, અમઞ્ઞમાનો મુત્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૪) વિય. તત્તકેન હિ તેન ભિક્ખુના પટિવિદ્ધં. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા’’તિઆદિ. પઠમં કાસનં પકાસનં. આદિકમ્મસ્મિં હિ અયં પસદ્દો ‘‘પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૨૦) વિય. તિક્ખિન્દ્રિયાપેક્ખં ચેતં પદદ્વયં ઉદ્દેસભાવતો. તિક્ખિન્દ્રિયો હિ સઙ્ખેપતો પઠમઞ્ચ વુત્તમત્થં પટિપજ્જતિ. સંખિત્તસ્સ વિત્થારવચનં, સકિં વુત્તસ્સ પુન વચનઞ્ચ વિવરણવિભજનાનિ. યથા ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ સઙ્ખેપતો સકિંયેવ ચ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧) વિત્થારતો વિવરણવસેન, વિભજનવસેન ચ પુન વચનં. મજ્ઝિમિન્દ્રિયાપેક્ખમેતં પદદ્વયં નિદ્દેસભાવતો. વિવટસ્સ વિત્થારતરાભિધાનં, વિભત્તસ્સ ચ પકારેહિ ઞાપનં વેનેય્યાનં ચિત્તપરિતોસનં ઉત્તાનીકરણપઞ્ઞાપનાનિ. યથા ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨) વિવટવિભત્તસ્સ અત્થસ્સ ‘‘કતમો તસ્મિં સમયે ફસ્સો? યો તસ્મિં સમયે ફસ્સો ફુસના સમ્ફુસના’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨) ઉત્તાનીકિરિયા, પઞ્ઞાપના ચ. મુદિન્દ્રિયાપેક્ખમેતં પદદ્વયં પટિનિદ્દેસભાવતો. ‘‘પઞ્ઞાપનપટ્ઠપનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપકાસનઅત્થપદસમાયોગતો’’તિપિ પાઠો.

કથં પનાયં પાઠવિકપ્પો જાતોતિ? વુચ્ચતે – નેત્તિપાળિયં આગતનયેન પુરિમપાઠો. તત્થ હિ –

‘‘સઙ્કાસના પકાસના,

વિવરણા વિભજનુત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તિ;

એતેહિ છહિ પદેહિ,

અત્થો કમ્મઞ્ચ નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ. (નેત્તિ. ૪ દ્વાદસપદ) –

દેસનાહારયોજનાય ચ એતસ્સેવત્થસ્સ ‘‘સઙ્કાસના પકાસના’’તિઆદિના આગતં. પચ્છિમો પન ‘‘પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ ‘પસ્સથા’તિ ચાહા’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) સુત્તે આગતનયેન બ્યઞ્જનમત્તકતો. એવઞ્ચ નેસં દ્વિન્નં પાઠાનં વિસેસો, ન અત્થતો. તથા હિ સઙ્ખેપતો ‘‘પઠમં ઞાપનં પઞ્ઞાપનં, પઠમમેવ ઠપનં પટ્ઠપન’’ન્તિ ઇમાનિ પદાનિ સઙ્કાસનપકાસનપદેહિ અત્થતો અવિસિટ્ઠાનિ. યઞ્ચ પુરિમપાઠે છટ્ઠં પદં ‘‘પકારતો ઞાપન’’ન્તિ પઞ્ઞાપનં વુત્તં, તં દુતિયપાઠે પકાસનપદેન ‘‘નિબ્બિસેસં પકારતો કાસન’’ન્તિ કત્વા. યસ્મા ઞાપનકાસનાનિ અત્થાવભાસનસભાવતાય અભિન્નાનિ, સબ્બેસઞ્ચ વેનેય્યાનં ચિત્તસ્સ તોસનં, બુદ્ધિયા ચ નિસાનં યાથાવતો વત્થુસભાવાવભાસને જાયતીતિ. એવં અત્થપદરૂપત્તા પરિયત્તિઅત્થસ્સ યથાવુત્તછઅત્થપદસમાયોગતો સાત્થં સાસનં.

અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયાતિ એત્થ ઉચ્ચારણવેલાયં અપરિયોસિતે પદે વણ્ણો અક્ખરં. ‘‘એકક્ખરં પદં અક્ખર’’ન્તિ એકે ‘‘આ એવં કિર ત’’ન્તિઆદીસુ આ-કારાદયો વિય. ‘‘વિસુદ્ધકરણાનં મનસા દેસનાવાચાય અક્ખરણતો અક્ખર’’ન્તિ અઞ્ઞે. વિભત્તિયન્તં અત્થઞાપનતો પદં. સઙ્ખેપતો વુત્તં પદાભિહિતં અત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં, વાક્યં. ‘‘કિરિયાપદં અબ્યયકારકવિસેસનયુત્તં વાક્ય’’ન્તિ હિ વદન્તિ. પકારતો વાક્યવિભાગો આકારો. આકારાભિહિતં નિબ્બચનં નિરુત્તિ. નિબ્બચનવિત્થારો નિસ્સેસુપદેસતો નિદ્દેસો. એતેસં અક્ખરાદીનં બ્યઞ્જનપદાનં સમ્પત્તિયા સમ્પન્નતાય સબ્યઞ્જનં.

તત્રાયમસ્સ અત્થપદસમાયોગો, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિ ચ – અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતિ, પદેહિ પકાસેતિ, બ્યઞ્જનેહિ વિવરતિ, આકારેહિ વિભજતિ, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકરોતિ, નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞપેતિ, તથા અક્ખરેહિ ઉગ્ઘાટેત્વા પદેહિ વિનેતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞું, બ્યઞ્જનેહિ વિપઞ્ચેત્વા આકારેહિ વિનેતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞું, નિરુત્તીહિ નેત્વા નિદ્દેસેહિ વિનેતિ નેય્યં. એવઞ્ચાયં ધમ્મો ઉગ્ઘટિયમાનો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞું વિનેતિ, વિપઞ્ચિયમાનો વિપઞ્ચિતઞ્ઞું, નિય્યમાનો નેય્યં. તત્થ ઉગ્ઘટના આદિ, વિપઞ્ચના મજ્ઝે, નયનમન્તે. એવં તીસુ કાલેસુ તિધા દેસિતો દોસત્તયવિધમનો ગુણત્તયાવહો તિવિધવેનેય્યવિનયનોતિ. એવમ્પિ તિવિધકલ્યાણોયં ધમ્મો અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિયા ‘‘સાત્થો સબ્યઞ્જનો’’તિ વેદિતબ્બો ‘‘પરિપુણ્ણો, પરિસુદ્ધો’’તિ ચ.

અત્થગમ્ભીરતાતિઆદીસુ અત્થો નામ તન્તિઅત્થો. ધમ્મો તન્તિ. પટિવેધો તન્તિયા, તન્તિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો. દેસના મનસા વવત્થાપિતાય તન્તિયા દેસના. તે પનેતે અત્થાદયો યસ્મા સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો મન્દબુદ્ધીહિ દુક્ખોગાહા, અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. અથ વા અત્થો નામ હેતુફલં. ધમ્મો હેતુ. દેસના પઞ્ઞત્તિ, યથાધમ્મં ધમ્માભિલાપો, અનુલોમપટિલોમસઙ્ખેપવિત્થારાદિવસેન વા કથનં. પટિવેધો અભિસમયો, અત્થાનુરૂપં ધમ્મેસુ, ધમ્માનુરૂપં અત્થેસુ, પઞ્ઞત્તિપથાનુરૂપં પઞ્ઞત્તીસુ અવબોધો, તેસં તેસં વા ધમ્માનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો સલક્ખણસઙ્ખાતો અવિપરીતસભાવો. તેપિ ચેતે અત્થાદયો યસ્મા અનુપચિતકુસલસમ્ભારેહિ દુપ્પઞ્ઞેહિ સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો દુક્ખોગાહા, અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. તેસુ પટિવેધસ્સાપિ અત્થસન્નિસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થ’’ન્તિ અત્થગુણદીપનતો. તાસં ધમ્મદેસનાનં બ્યઞ્જનસન્નિસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જન’’ન્તિ તાસં બ્યઞ્જનસમ્પત્તિદીપનતો.

અત્થેસુ પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. અત્થધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસુ પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ ઇમિસ્સાપિ પટિસમ્ભિદાય અત્થવિસયત્તા આહ ‘‘અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો સાત્થ’’ન્તિ, અત્થસમ્પત્તિયા અસતિ તદભાવતો. ધમ્મોતિ તન્તિ. નિરુત્તીતિ તન્તિપદાનં નિદ્ધારેત્વા વચનં. તત્થ પભેદગતાનિ ઞાણાનિ ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ આહ ‘‘ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનન્તિ, અસતિ બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા તદભાવતો. પરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા પરિક્ખકજનાનં કિંકુસલગવેસીનં પસાદાવહં, તસ્મા સાત્થં. અત્થસમ્પન્નન્તિ ફલેન હેતુનો અનુમાનં નદીપૂરેન વિય ઉપરિ વુટ્ઠિપ્પવત્તિયા. સાત્થકતા પનસ્સ પણ્ડિતવેદનીયતાય, સા પરમગમ્ભીરસણ્હસુખુમભાવતો વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ગમ્ભીરો દુદ્દસો’’તિઆદિ (મહાવ. ૮). લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનન્તિ યસ્મા લોકિયજનસ્સ પસાદાવહં, તસ્મા સબ્યઞ્જનં. લોકિયજનો હિ બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા તુસ્સતિ, ઇધાપિ ફલેન હેતુનો અનુમાનં. સબ્યઞ્જનતા પનસ્સ સદ્ધેય્યતાય, સા આદિકલ્યાણાદિભાવતો વેદિતબ્બા.

અથ વા પણ્ડિતવેદનીયતો સાત્થ’’ન્તિ પઞ્ઞાપદટ્ઠાનતાય અત્થસમ્પન્નતં આહ, તતો પરિક્ખકજનપ્પસાદકં. સદ્ધેય્યતો સબ્યઞ્જનન્તિ સદ્ધાપદટ્ઠાનતાય બ્યઞ્જનસમ્પન્નતં, તતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થન્તિ અધિપ્પાયતો અગાધાપારતાય અત્થસમ્પન્નં અઞ્ઞથા તદભાવતો. ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનન્તિ સુબોધસદ્દતાય બ્યઞ્જનસમ્પન્નં, પરમગમ્ભીરસ્સપિ અત્થસ્સ વેનેય્યાનં સુવિઞ્ઞેય્યભાવાપાદનતો. સબ્બોપેસ પઠમસ્સ અત્થદ્વયસ્સ પભેદો દટ્ઠબ્બો, તથા ચેવ તત્થ તત્થ સંવણ્ણિતં. તથા હેત્થ વિકપ્પસ્સ, સમુચ્ચયસ્સ વા અગ્ગહણં. ઉપનેતબ્બસ્સાતિ પક્ખિપિતબ્બસ્સ વોદાનત્થસ્સ અવુત્તસ્સ અભાવતો. સકલપરિપુણ્ણભાવેનાતિ સબ્બભાગેહિ પરિપુણ્ણતાય. અપનેતબ્બસ્સાતિ સંકિલેસધમ્મસ્સ.

પટિપત્તિયાતિ સીલવિસુદ્ધિયાદિસમ્માપટિપત્તિયા, તન્નિમિત્તં. અધિગમબ્યત્તિતોતિ સચ્ચપટિવેધેન અધિગમવેય્યત્તિયસબ્ભાવતો સાત્થં કપિલવતાદિ વિય તુચ્છં નિરત્થકં અહુત્વા અત્થસમ્પન્નન્તિ કત્વા. પરિયત્તિયાતિ પરિયત્તિધમ્મપરિચયેન. આગમબ્યત્તિતોતિ દુરક્ખાતધમ્મેસુ પરિચયં કરોન્તસ્સ વિય સમ્મોહં અજનેત્વા બાહુસચ્ચવેય્યત્તિયસબ્ભાવતો સબ્યઞ્ચનં. બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા હિ સતિ આગમબ્યત્તીતિ. સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધયુત્તતોતિ સીલાદીહિ પઞ્ચહિ ધમ્મકોટ્ઠાસેહિ અવિરહિતત્તા. કેવલપરિપુણ્ણં અનવસેસેન સમન્તતો પુણ્ણં પૂરિતં. નિરુપક્કિલેસતોતિ દિટ્ઠિમાનાદિઉપક્કિલેસાભાવતો. નિત્થરણત્થાયાતિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણાય. લોકામિસનિરપેક્ખતોતિ કથઞ્ચિપિ તણ્હાસન્નિસ્સયસ્સ અનિસ્સયનતો.

એવં આદિકલ્યાણતાદિઅપદેસેન સત્થુ પુરિમવેસારજ્જદ્વયવસેન ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતં વિભાવેત્વા ઇદાનિ પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયવસેનાપિ તં દસ્સેતું ‘‘અત્થવિપલ્લાસાભાવતો વા સુટ્ઠુ અક્ખાતોતિ સ્વાક્ખાતો’’તિ વત્વા તમત્થં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિપલ્લાસમાપજ્જતીતિ તેસં ધમ્મે ‘‘અન્તરાયિકા’’તિ વુત્તધમ્માનં વિપાકાદીનં અન્તરાયિકત્તાભાવતો એકંસેન અપાયૂપપત્તિહેતુતાય અભાવતો. નિય્યાનિકત્તાભાવતોતિ અતમ્મયતાભાવતો, સંસારતો ચ નિય્યાનિકાતિ વુત્તધમ્માનં એકચ્ચયઞ્ઞકિરિયાપકતિપુરિસન્તરઞ્ઞાણાદીનં તતો નિય્યાનિકત્તાભાવતો વિપરીતો એવ હોતિ. તેનાતિ અત્થસ્સ વિપલ્લાસાપજ્જનેન. તે અઞ્ઞતિત્થિયા. તથાભાવાનતિક્કમનતોતિ કમ્મન્તરાયાદીનં પઞ્ચન્નં અન્તરાયિકભાવસ્સ અરિયમગ્ગધમ્માનં નિય્યાનિકભાવસ્સ કદાચિપિ અનતિવત્તનતો.

નિબ્બાનાનુરૂપાય પટિપત્તિયાતિ અધિગન્તબ્બસ્સ સબ્બસઙ્ખતવિનિસ્સટસ્સ નિબ્બાનસ્સ અનુરૂપાય સબ્બસઙ્ખારનિસ્સરણૂપાયભૂતાય સપુબ્બભાગાય સમ્માપટિપત્તિયા અક્ખાતત્તાતિ યોજના. પટિપદાનુરૂપસ્સાતિ સબ્બદુક્ખનિય્યાનિકભૂતા આરમ્મણકરણમત્તેનાપિ કિલેસેહિ અનામસનીયા યાદિસી પટિપદા, તદનુરૂપસ્સ. સુપઞ્ઞત્તાતિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહિતા સમ્માદિટ્ઠિઆદિપ્પભેદા મિચ્છાદિટ્ઠિઆદીનં પહાયિકભાવેન સુટ્ઠુ સમ્મદેવ વિહિતા. સંસન્દતિ કિલેસમલવિસુદ્ધિતાય સમેતિ. એવં મગ્ગનિબ્બાનાનં પટિપદાપટિપજ્જનીયભાવેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનુરૂપતાય સ્વાક્ખાતતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તિવિધસ્સાપિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ પચ્ચેકં સ્વાક્ખાતતં દસ્સેતું ‘‘અરિયમગ્ગો ચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અન્તદ્વયન્તિ સસ્સતુચ્છેદં, કામસુખઅત્તકિલમથાનુયોગં, લીનુદ્ધચ્ચં, પતિટ્ઠાનાયૂહનન્તિ એવં પભેદં અન્તદ્વયં. અનુપગમ્માતિ અનુપગન્ત્વા, અનુપગમનહેતુ વા. પટિપસ્સદ્ધકિલેસાનીતિ સુટ્ઠુ વૂપસન્તકિલેસાનિ, પટિપસ્સદ્ધિપ્પહાનવસેન સમ્મદેવ પહીનદોસાનિ. સસ્સતાદિસભાવવસેનાતિ ‘‘સસ્સતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ અમતઞ્ચ તાણઞ્ચ લેણઞ્ચા’’તિઆદિના તેસુ તેસુ સુત્તેસુ સસ્સતાદિભાવકિત્તનવસેન.

૧૪૮. ‘‘રાગાદીનં અભાવં કરોન્તેન અરિયપુગ્ગલેન સામં દટ્ઠબ્બો’’તિ ઇમિના ‘‘અરિયમગ્ગેન મમ રાગાદયો પહીના’’તિ સયં અત્તના અનઞ્ઞનેય્યેન દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિ, સન્દિટ્ઠિ એવ સન્દિટ્ઠિકો.

તેન તેન અરિયસાવકેન પરસદ્ધાય પરસ્સ સદ્દહનેન પરનેય્યેન ગન્તબ્બતં હિત્વા ઞાપેતબ્બતં પહાય પચ્ચવેક્ખણઞાણેન કરણભૂતેન. પસત્થા દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ યથા સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. અરિયમગ્ગો અત્તના સમ્પયુત્તાય સન્દિટ્ઠિયા કિલેસે જયતિ, અરિયફલં તાય એવ અત્તનો કારણભૂતાય, નિબ્બાનં આરમ્મણકરણેન અત્તનો વિસયીભૂતાય સન્દિટ્ઠિયા કિલેસે જયતીતિ યોજના.

ભાવનાભિસમયવસેન મગ્ગધમ્મો. સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિબ્બાનધમ્મો. ફલમ્પિ હેટ્ઠિમં સકદાગામિવિપસ્સનાદીનં પચ્ચયભાવેન ઉપરિ મગ્ગાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભાવતો પરિયાયતો ‘‘દિસ્સમાનો વટ્ટભયં નિવત્તેતી’’તિ વત્તબ્બતં લભતિ.

૧૪૯. નાસ્સ કાલોતિ નાસ્સ આગમેતબ્બો કાલો અત્થિ. યથા હિ લોકિયકુસલસ્સ ‘‘ઉપપજ્જે, અપરપરિયાયે’’તિઆદિના ફલદાનં પતિ આગમેતબ્બો કાલો અત્થિ, ન એવમેતસ્સાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન પઞ્ચાહા’’તિઆદિ. પકટ્ઠોતિ દૂરો. ફલદાનં પતિ કાલો પકટ્ઠો અસ્સાતિ કાલિકો, કાલન્તરફલદાયી. તેનાહ ‘‘અત્તનો ફલદાને’’તિ. પત્તોતિ ઉપનીતો. ઇદન્તિ ‘‘અકાલિકો’’તિ પદં.

૧૫૦. વિધિન્તિ વિધાનં, ‘‘એહિ પસ્સા’’તિ એવંપવત્તવિધિવચનં. વિજ્જમાનત્તાતિ પરમત્થતો ઉપલબ્ભમાનત્તા. પરિસુદ્ધત્તાતિ કિલેસમલવિરહેન સબ્બથા વિસુદ્ધત્તા. અમનુઞ્ઞમ્પિ કદાચિ પયોજનવસેન યથાસભાવપ્પકાસનેન દસ્સેતબ્બં ભવેય્યાતિ તદભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મનુઞ્ઞભાવપ્પકાસનેના’’તિ.

૧૫૧. ઉપનેતબ્બોતિ ઉપનેય્યો, ઉપનેય્યોવ ઓપનેય્યિકોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા આહ ‘‘ઉપનેતબ્બોતિ ઓપનેય્યિકો’’તિ. ચિત્તે ઉપનયનં ઉપ્પાદનન્તિ આહ ‘‘ઇદં સઙ્ખતે લોકુત્તરધમ્મે યુજ્જતી’’તિ. ચિત્તે ઉપનયનન્તિ પન આરમ્મણભૂતસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણભાવૂપનયને અધિપ્પેતે અસઙ્ખતેપિ યુજ્જેય્ય ‘‘આરમ્મણકરણસઙ્ખાતં ઉપનયનં અરહતીતિ ઓપનેય્યિકો’’તિ. અલ્લીયનન્તિ ફુસનં. નિબ્બાનં ઉપનેતિ અરિયપુગ્ગલન્તિ અધિપ્પાયો.

૧૫૨. વિઞ્ઞૂહીતિ વિદૂહિ, પટિવિદ્ધસચ્ચેહીતિ અત્થો. તે પન એકંસતો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદયો હોન્તીતિ આહ ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીહી’’તિ. ‘‘પચ્ચત્ત’’ન્તિ એતસ્સ ‘‘પતિ અત્તની’’તિ ભુમ્મવસેન અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘અત્તનિ અત્તની’’તિ. વેદિતબ્બોતિ વુત્તં, કથં વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘ભાવિતો મે’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘મે’’તિ ઇમિના ‘‘પચ્ચત્ત’’ન્તિ પદેન વુત્તમત્થં અન્વયતો દસ્સેત્વા પુન બ્યતિરેકેન દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ‘‘વિઞ્ઞૂહી’’તિ ઇદં અન્તોગધાવધારણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘બાલાનં પન અવિસયો ચેસા’’તિ આહ.

એવં આદિકલ્યાણતાદિના અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અનુરૂપદેસનાય ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં પદં કારણવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સન્દિટ્ઠિકત્તાતિ યસ્મા અયં ધમ્મો વુત્તનયેન સામં દટ્ઠબ્બો, સન્દિટ્ઠિયા કિલેસે વિદ્ધંસેતિ, સન્દસ્સનઞ્ચ અરહતિ, તસ્મા સ્વાક્ખાતો દુરક્ખાતે તિત્થિયધમ્મે તદભાવતો. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ યથારહં અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૫૩. તસ્સેવન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં બુદ્ધાનુસ્સતિયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.