૩. સઙ્ઘાનુસ્સતિકથાવણ્ણના

૧૫૪. અરિયસઙ્ઘગુણાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન ‘‘સરણ’’ન્તિ અરણીયતો અરિયો ચ સો સઙ્ઘો ચ, અરિયાનં વા સઙ્ઘો અરિયસઙ્ઘો, તસ્સ ગુણા.

૧૫૫. યં સમ્માપટિપદં પટિપન્નો ‘‘સુટ્ઠુ પટિપન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. સા અરિયમગ્ગપટિપદા પટિપક્ખધમ્મે અનિવત્તિધમ્મે કત્વા પજહનતો પયોજનાભાવા સયમ્પિ અનિવત્તિધમ્મા, અધિગન્તબ્બસ્સ ચ નિબ્બાનસ્સ એકંસતો અનુલોમીતિ. તતો એવ અપચ્ચનીકા, અનુધમ્મભૂતા ચ, તસ્સા ચ પટિપન્નત્તા અરિયસઙ્ઘો ‘‘સુપ્પટિપન્નો’’તિ વુત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘સુટ્ઠુ પટિપન્નો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અનિવત્તિપટિપદ’’ન્તિ ઇમિના ઉજુપ્પટિપત્તિં દસ્સેતિ. પુનપ્પુનં નિવત્તને હિ સતિ ઉજુપ્પટિપત્તિ ન હોતિ. ‘‘અનુલોમપટિપદં અપચ્ચનીકપટિપદ’’ન્તિ ઇમિના ઞાયપ્પટિપત્તિં. પટિપજ્જિતબ્બસ્સ હિ નિબ્બાનસ્સ અનુલોમનેન, અપચ્ચનીકતાય ચસ્સા ઞાયતો. ‘‘ધમ્માનુધમ્મપટિપદ’’ન્તિ ઇમિના સામીચિપ્પટિપત્તિં અનુચ્છવિકભાવદીપનતો. એતેન પઠમપદસ્સ પપઞ્ચનિદ્દેસો, ઇતરાનિ તીણિ પદાનીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ.

યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જનેન કિચ્ચસિદ્ધિતો અરિયભાવાવહં સવનં સક્કચ્ચસવનં નામાતિ વુત્તં ‘‘સક્કચ્ચં સુણન્તીતિ સાવકા’’તિ, તેન અરિયા એવ નિપ્પરિયાયતો સત્થુ સાવકા નામાતિ દસ્સેતિ. સીલદિટ્ઠિસામઞ્ઞતાયાતિ અરિયેન સીલેન, અરિયાય ચ દિટ્ઠિયા સમાનભાવેન. અરિયાનઞ્હિ સીલદિટ્ઠિયો મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય નિન્નાનાકરણં મગ્ગેનાગતત્તા. તેન તે યત્થ કત્થચિ ઠિતાપિ સંહતાવ. તેનાહ ‘‘સઙ્ઘાતભાવમાપન્નો’’તિ. માયાસાઠેય્યાદિપાપધમ્મસમુચ્છેદેન ઉજુ. તતો એવ ગોમુત્તવઙ્કાભાવેન અવઙ્કા. ચન્દલેખાવઙ્કાભાવેન અકુટિલા. નઙ્ગલકોટિવઙ્કાભાવેન અજિમ્હા. અવઙ્કાદિભાવેન વા ઉજુ. પરિસુદ્ધટ્ઠેન અરિયા. અપણ્ણકભાવેન ઞાયતિ કમતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતિ એતેનાતિ ઞાયો. વટ્ટદુક્ખનિય્યાનાય અનુચ્છવિકત્તા. અનુરૂપત્તા સામીચિ ઓપાયિકાતિપિ સઙ્ખં સમઞ્ઞં ગતા સમ્માપટિપત્તિ, તાય સમઙ્ગિતાય સુપ્પટિપન્ના ‘‘સમ્મા પટિપજ્જન્તી’’તિ કત્વા. વત્તમાનત્થો હિ અયં પટિપન્ન-સદ્દો યથા ‘‘સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો’’તિ (પુ. પ. ૨૦૬). અતીતં પટિપદન્તિ યથાવુત્તમગ્ગસમ્માપટિપત્તિં વદતિ. ઉભયેન ચ સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, ‘‘સુપ્પટિપન્ના ચ સુપ્પટિપન્ના ચ સુપ્પટિપન્ના’’તિ એકસેસનયેન વા ગહિતાનં સમૂહો ‘‘સુપ્પટિપન્નો’’તિ વુત્તોતિ દસ્સેતિ.

એવં આદિપદત્થનિદ્દેસભાવેન ઇતરપદાનં અત્થં વત્વા ઇદાનિ ચતુન્નમ્પિ પદાનં અવોમિસ્સકં અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથાનુસિટ્ઠન્તિ સત્થારા યથા અનુસિટ્ઠં, તથા અનુસાસનીઅનુરૂપન્તિ અત્થો. અપણ્ણકપટિપદન્તિ અવિરજ્ઝનકપટિપદં, અનવજ્જપટિપત્તિન્તિ અત્થો. એત્થ ચ સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નત્તાતિ એવં સમ્બન્ધિતબ્બં. પુરિમપદેન સમ્બન્ધે દુતિયપદં ન વત્તબ્બં સિયા, નનુ ચ દુતિયપદેન સમ્બન્ધેપિ પઠમં પદં ન વત્તબ્બં સિયાતિ? ન તસ્સ પઠમં અપેક્ખિતત્તા. સા પન સાવકાનં અપણ્ણકપટિપદા યથાનુસિટ્ઠં પટિપદાતિ દસ્સનત્થં ‘‘યથાનુસિટ્ઠં પટિપન્નત્તા’’તિ વત્તબ્બં. ઉભયસ્સાપિ વા સુપ્પટિપન્નભાવસાધનત્તા ઉભયં વુત્તં. તથા હિ પિ-સદ્દેન ઉભયં સમુચ્ચિનોતિ.

કિલેસજિમ્હવસેન અન્તદ્વયગાહોતિ સબ્બસો તં પહાય સમ્માપટિપદા કાયાદિવઙ્કપ્પહાયિની ઉજુપ્પટિપત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘મજ્ઝિમાય પટિપદાય…પે… ઉજુપ્પટિપન્નો’’તિ.

ઞાયો નામ યુત્તપ્પત્તપટિપત્તિ, નિબ્બાનઞ્ચ, સબ્બસઙ્ખારસમથતાય આદિત્તં ચેલં, સીસં વા અજ્ઝુપેક્ખિત્વાપિ પટિપજ્જિતબ્બમેવાતિ આહ ‘‘ઞાયો વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ. નિબ્બાયનકિરિયામુખેન ચેત્થ નિબ્બાનં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, મગ્ગઞાણાદીહિ વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતિ સચ્છિકરીયતિ ચાતિ ઞાયો નિબ્બાનન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ગુણસમ્ભાવનાય પરેહિ કયિરમાનં પચ્ચુપટ્ઠાનાદિસામીચિકમ્મં અરહન્તીતિ સામીચિકમ્મારહા.

૧૫૬. યદિદન્તિ અન્તોગધલિઙ્ગવચનભેદો નિપાતોતિ તસ્સ વચનભેદેન અત્થમાહ ‘‘યા ઇમાની’’તિ. એવન્તિ પકારત્થે નિપાતો, ઇમિના પકારેનાતિ અત્થો. તેન ઇતરાનિ તીણિ યુગળાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘એવં ચત્તારિ પુરિસયુગળાનિ હોન્તી’’તિ. એતન્તિ એતં ‘‘પુરિસપુગ્ગલા’’તિ બહુવચનવસેન વુત્તં પદં. પુરિસા ચ તે પુગ્ગલા ચ પુરિસપુગ્ગલા. તત્થ ‘‘પુરિસા’’તિ ઇમિના પઠમાય પકતિયા ગહણં, ‘‘પુગ્ગલા’’તિ પન દુતિયાયપિ સત્તસામઞ્ઞેનાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચતુન્નં પચ્ચયાનં કીદિસાનં? આનેત્વા હુનિતબ્બાનન્તિ અધિકારતો પાકટોયમત્થો. દાતબ્બન્તિ વા પચ્ચત્તવચનં ‘‘ચતુન્નં પચ્ચયાન’’ન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા સામિવસેન પરિણામેતબ્બં, અઞ્ઞથા યેસં કેસઞ્ચિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં ‘‘આહુન’’ન્તિ સમઞ્ઞા સિયા. આહુનં અરહતીતિ વા આહુનેય્યો. સક્કાદીનમ્પિ વા આહવનન્તિ સક્કાદીહિપિ દિય્યમાનં દાનં. યત્થ હુતં મહપ્ફલન્તિ યસ્મિં આવહનીયગ્ગિમ્હિ હુતં દધિઆદિ આહુનેય્યગ્ગિગહપતગ્ગિદક્ખિણેય્યગ્ગીસુ હુતતો ઉળારફલન્તિ તેસં બ્રાહ્મણાનં લદ્ધિ. હુતન્તિ દિન્નં. નિકાયન્તરેતિ સબ્બત્થિકવાદિનિકાયે.

ઠપેત્વા ૧૬૫ તેતિ તે પિયમનાપે ઞાતિમિત્તે અપનેત્વા, તેસં અદત્વાતિ અધિપ્પાયો. એસ એસો. એકબુદ્ધન્તરે ચ દિસ્સતીતિ એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે વીતિવત્તે દિસ્સતિ. ચ-સદ્દેન કદાચિ અસઙ્ખ્યેય્યેપિ કપ્પે વીતિવત્તેતિ દસ્સેતિ. અબ્બોકિણ્ણન્તિ પટિપક્ખેહિ અવોમિસ્સં, કિરિયાવિસેસકઞ્ચેતં. પિયમનાપત્તકરધમ્મા નામ સીલાદયો, તે અરિયસઙ્ઘે સુપ્પતિટ્ઠિતા. અયં હેત્થ અધિપ્પાયો – ઞાતિમિત્તા વિપ્પયુત્તા ન ચિરસ્સેવ સમાગચ્છન્તિ, અનવટ્ઠિતા ચ તેસુ પિયમનાપતા, ન એવમરિયસઙ્ઘો. તસ્મા સઙ્ઘોવ પાહુનેય્યોતિ. પુબ્બકારન્તિ અગ્ગકિરિયં. સબ્બપ્પકારેનાતિ આદરગારવબહુમાનાદિના, દેય્યધમ્મસ્સ સક્કચ્ચકરણાદિના ચ સબ્બેન પકારેન. સ્વાયં પાહવનીય-સદ્દો ‘‘પાહુનેય્યો’’તિ વુચ્ચતિ પરિયાયભાવેન.

દક્ખન્તિ એતાય સત્તા યથાધિપ્પેતાહિ સમ્પત્તીહિ વડ્ઢન્તીતિ દક્ખિણા. તથાભાવકરણેન દક્ખિણં અરહતિ. યથા ઉળારાતિવિપુલુદ્રયલાભેન વિસોધિતં નામ હોતિ, એવં દક્ખિણા વિપુલફલતાયાતિ વુત્તં ‘‘મહપ્ફલકરણતાય વિસોધેતી’’તિ.

પુઞ્ઞત્થિકેહિ અઞ્જલિ કરણીયા એત્થાતિ અઞ્જલિકરણીયો.

યદિપિ પાળિયં ‘‘અનુત્તર’’ન્તિ વુત્તં. નત્થિ ઇતો ઉત્તરં વિસિટ્ઠન્તિ હિ અનુત્તરં. સમમ્પિસ્સ પન નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અસદિસ’’ન્તિ આહ. ખિત્તં વુત્તં બીજં મહપ્ફલભાવકરણેન તાયતિ રક્ખતિ, ખિપન્તિ વપન્તિ એત્થ બીજાનીતિ વા ખેત્તં, કેદારાદિ, ખેત્તં વિય ખેત્તં, પુઞ્ઞાનં ખેત્તં પુઞ્ઞક્ખેત્તં. સેસં બુદ્ધાનુસ્સતિયં વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.