૭. છઅનુસ્સતિનિદ્દેસવણ્ણના

૧. બુદ્ધાનુસ્સતિકથાવણ્ણના

૧૨૩. અસુભાનન્તરન્તિ અસુભકમ્મટ્ઠાનાનન્તરં. અનુસ્સતીસૂતિ અનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનેસુ. ‘‘અનુ અનુ સતિ અનુસ્સતી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો’’તિ વત્વા ન એત્થ અનુ-સદ્દયોગેન સતિ-સદ્દો અત્થન્તરવાચકોતિ દસ્સેતું ‘‘સતિયેવ અનુસ્સતી’’તિ વુત્તં. તેન નાયમનુ-સદ્દો ‘‘ઉપલબ્ભતી’’તિઆદીસુ ઉપ-સદ્દો વિય અનત્થકો, નાપિ ‘‘સઞ્જાનનં પજાનન’’ન્તિઆદીસુ સં-સદ્દાદયો વિય અત્થન્તરદીપકોતિ દસ્સેતિ. ‘‘પવત્તિતબ્બટ્ઠાનમ્હિયેવ વા પવત્તત્તા’’તિ ઇમિના ચ અનુસ્સતિયા અનુસ્સરિતબ્બાનુરૂપતા વુત્તા હોતીતિ પવત્તકસ્સેવ અનુરૂપતં દસ્સેતું ‘‘કુલપુત્તસ્સ અનુરૂપા’’તિ વુત્તં, સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ વા કુલપુત્તસ્સ. અનુરૂપતા નામ પવત્તિતબ્બટ્ઠાનસ્સ અનુરૂપતાય એવ હોતીતિ પવત્તકસ્સેવ અનુરૂપતા વુત્તા, ન ઉભયસ્સ. અનુરૂપાતિ ચ યુત્તાતિ અત્થો. બુદ્ધન્તિ યે ગુણે ઉપાદાય ભગવતિ ‘‘બુદ્ધો’’તિ પઞ્ઞત્તિ, તે ગુણે એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘બુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચન’’ન્તિ. આરબ્ભાતિ આલમ્બિત્વા. ધમ્મન્તિ પરિયત્તિધમ્મેન સદ્ધિં નવવિધમ્પિ લોકુત્તરધમ્મં. નનુ ચ નિબ્બાનં વિસું કમ્મટ્ઠાનભાવેન વક્ખતિ? કિઞ્ચાપિ વક્ખતિ, ધમ્મભાવસામઞ્ઞેન પન મગ્ગફલેહિ સદ્ધિં ઇધ પાળિયા સઙ્ગહિતત્તા તસ્સાપિ ધમ્માનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાને ગહણં દટ્ઠબ્બં, અસઙ્ખતામતાદિભાવેન પન મગ્ગફલેહિ વિસિટ્ઠતાય તસ્સ વિસું કમ્મટ્ઠાનભાવેન ગહણં કતં. સીલાનુસ્સતિઆદીનં પન તિસ્સન્નં અનુસ્સતીનં વિસું કમ્મટ્ઠાનભાવેન ગહણં યોગાવચરસ્સ અત્તનો એવ સીલસ્સ ચાગસ્સ સદ્ધાદીનઞ્ચ અનુસ્સતિટ્ઠાનભાવેન ગહેતબ્બત્તા. રૂપકાયં ગતાતિ અત્તનો કરજકાયં આરબ્ભ આરમ્મણકરણવસેન પવત્તા. કાયેતિ કાયે વિસયભૂતે. કોટ્ઠાસનિમિત્તારમ્મણાયાતિ કેસાદિકોટ્ઠાસેસુ પટિક્કૂલનિમિત્તારમ્મણાય. ઇતો પુરિમાસુ સત્તસુ અનુસ્સતીસુ નત્થિ નિમિત્તુપ્પત્તિ, ઇધ અત્થીતિ દસ્સનત્થં નિમિત્ત-ગ્ગહણં. તથા અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણાયાતિ એત્થાપિ. ઉપસમન્તિ સબ્બસઙ્ખારૂપસમં, નિબ્બાનન્તિ અત્થો.

૧૨૪. અવેચ્ચ બુદ્ધગુણે યાથાવતો ઞત્વા ઉપ્પન્નો પસાદો અવેચ્ચપ્પસાદો, અરિયમગ્ગેન આગતપ્પસાદો, તંસદિસોપિ વા યો દિટ્ઠિગતવાતેહિ અચલો અસમ્પકમ્પિયો, તેન સમન્નાગતેન. તાદિસસ્સ બુદ્ધાનુસ્સતિભાવના ઇજ્ઝતિ, ન ઇતરસ્સ. પતિરૂપસેનાસનેતિ યથાવુત્તઅટ્ઠારસદોસવજ્જિતે પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે સેનાસને. રહોગતેનાતિ રહસિ ગતેન. તેન કાયવિવેકં દસ્સેતિ. પટિસલ્લીનેનાતિ નાનારમ્મણતો પટિસલ્લીનેન, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો પટિક્કમાપેત્વા કમ્મટ્ઠાને સલ્લીનેન, સુસિલિટ્ઠચિત્તેનાતિ અત્થો. એવન્તિ ઇમાય પાળિયા આગતનયેન.

સો ભગવાતિ એત્થ સોતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ સદેવકે લોકે ‘‘ભગવા’’તિ પત્થટકિત્તિસદ્દો, સો. ભગવાતિ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૧૯૮, ૨૧૦; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨). પરતો પન ભગવાતિ ગુણકિત્તનં. અરહન્તિઆદીસુ નવસુ ઠાનેસુ પચ્ચેકં ઇતિપિ-સદ્દં યોજેત્વા બુદ્ધગુણા અનુસ્સરિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ અરહં…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ અનુસ્સરતી’’તિ આહ. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય ઇતિ-સદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકરણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન નેસં બહુભાવો દીપિતો, તાનિ ચ ગુણસલ્લક્ખણકારણાનિ ભાવેન્તેન ચિત્તસ્સ સમ્મુખીભૂતાનિ કાતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ.

૧૨૫. દૂરતા નામ આસન્નતા વિય ઉપાદાયુપાદાય વુચ્ચતીતિ પરમુક્કંસગતં દૂરભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સુવિદૂરવિદૂરે’’તિ આહ, સુટ્ઠુ વિદૂરભાવેનેવ વિદૂરેતિ અત્થો. સા પનસ્સ કિલેસતો દૂરતા તેસં સબ્બસો પહીનત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મગ્ગેન કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તા’’તિ. નનુ અઞ્ઞેસમ્પિ ખીણાસવાનં તે પહીના એવાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા વુત્તં ‘‘સવાસનાન’’ન્તિ. ન હિ ભગવન્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞે સહ વાસનાય કિલેસે પહાતું સક્કોન્તિ, એતેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણં ભગવતો અરહત્તન્તિ દસ્સિતં હોતિ. કા પનાયં વાસના નામ? પહીનકિલેસસ્સાપિ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પયોગસદિસપયોગહેતુભૂતો કિલેસનિહિતો સામત્થિયવિસેસો આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ (પારા. ૬૨૧) વસલસમુદાચારનિમિત્તં વિય. કથં પન ‘‘આરકા’’તિ વુત્તે ‘‘કિલેસેહી’’તિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ? સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપયોજેતબ્બતો, ‘‘આરકાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદીનિ (મ. નિ. ૧.૪૩૪) સુત્તપદાનેત્થ ઉદાહરિતબ્બાનિ. આરકાતિ ચેત્થ આ-કારસ્સ રસ્સત્તં, ક-કારસ્સ ચ હ-કારં, સાનુસારં કત્વા નિરુત્તિનયેન ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. વુત્તમેવત્થં સુખગ્ગહણત્થં ‘‘સો તતો આરકા નામા’’તિ ગાથાબન્ધમાહ. તત્થ સમઞ્જનસીલો સમઙ્ગી, ન સમઙ્ગિતા અસમઙ્ગિતા અસમન્નાગમો અસહવુત્તિતા.

૧૨૬. અનત્થચરણેન કિલેસા એવ અરયોતિ કિલેસારયો. ‘‘અરીનં હતત્તા અરિહા’’તિ વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન ‘‘અરહ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૨૭. યઞ્ચેતં સંસારચક્કન્તિ સમ્બન્ધો. રથચક્કસ્સ નાભિ વિય મૂલાવયવભૂતં અન્તો, બહિ ચ સમવટ્ઠિતં અવિજ્જાભવતણ્હામયં દ્વયન્તિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભી’’તિ. નાભિયા, નેમિયા ચ સમ્બન્ધા અરસદિસા પચ્ચયફલભૂતેહિ અવિજ્જાતણ્હાજરામરણેહિ સમ્બન્ધા પુઞ્ઞાદિસઙ્ખારાતિ વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારાર’’ન્તિ. તત્થ તત્થ ભવે પરિયન્તભાવેન પાકટં જરામરણન્તિ તં નેમિટ્ઠાનિયં કત્વા આહ ‘‘જરામરણનેમી’’તિ. યથા ચ રથચક્કપવત્તિયા પધાનકારણં અક્ખો, એવં સંસારચક્કપવત્તિયા આસવસમુદયોતિ આહ ‘‘આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા’’તિ. આસવા એવ અવિજ્જાદીનં કારણત્તા આસવસમુદયો. યથાહ ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩). વિપાકકટત્તારૂપપ્પભેદો કામભવાદિકો તિભવો એવ રથો, તસ્મિં તિભવરથે. અત્તનો પચ્ચયેહિ સમં, સબ્બસો વા આદિતો પટ્ઠાય યોજિતન્તિ સમાયોજિતં. આદિરહિતં કાલં પવત્તતીતિ કત્વા અનાદિકાલપ્પવત્તં.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, ‘સંસારો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯) –

એવં વુત્તસંસારોવ સંસારચક્કં. અનેનાતિ ભગવતા. બોધિમણ્ડેતિ બોધિસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ મણ્ડભાવપ્પત્તે ઠાને, કાલે વા. વીરિયપાદેહીતિ સંકિલેસવોદાનપક્ખિયેસુ સન્નિરુમ્ભનસન્નિક્ખિપનકિચ્ચતાય દ્વિધા પવત્તેહિ અત્તનો વીરિયસઙ્ખાતેહિ પાદેહિ. સીલપથવિયન્તિ પતિટ્ઠટ્ઠેન સીલમેવ પથવી, તસ્સં. પતિટ્ઠાયાતિ સમ્પાદનવસેન પતિટ્ઠહિત્વા. સદ્ધાહત્થેનાતિ અનવજ્જધમ્માદાનસાધનતો સદ્ધાવ હત્થો, તેન. કમ્મક્ખયકરન્તિ કાયકમ્માદિભેદસ્સ સબ્બસ્સપિ કમ્મસ્સ ખયકરણતો કમ્મક્ખયકરં. ઞાણફરસુન્તિ સમાધિસિલાયં સુનિસિતમગ્ગઞાણફરસું ગહેત્વા.

૧૨૮. એવં ‘‘અરાનં હતત્તા’’તિ એત્થ વુત્તઅરઘાતે સંસારં ચક્કં વિય ચક્કન્તિ ગહેત્વા અત્થયોજનં કત્વા ઇદાનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાક્કમેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનમતગ્ગં સંસારવટ્ટન્તિ અનુ અનુ અમતગ્ગં અવિઞ્ઞાતકોટિકં સંસારમણ્ડલં. સેસા દસ ધમ્મા સઙ્ખારાદયો જાતિપરિયોસાના અરા. કથં? નાભિયા અવિજ્જાય મૂલતો, નેમિયા જરામરણેન અન્તતો સમ્બન્ધત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિજ્જામૂલકત્તા જરામરણપરિયન્તત્તા ચા’’તિ. દુક્ખાદીસૂતિ દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગેસુ. તત્થ દુક્ખે અઞ્ઞાણં તદન્તોગધત્તા, તપ્પટિચ્છાદનતો ચ, સેસેસુ પટિચ્છાદનતોવ. દુક્ખન્તિ ચેત્થ દુક્ખં અરિયસચ્ચં અધિપ્પેતન્તિ તં કામભવાદિવસેન તિધા ભિન્દિત્વા તથા તપ્પટિચ્છાદિકં અવિજ્જં, અવિજ્જાદિપચ્ચયે તીસુ ભવેસુ સઙ્ખારાદિકે ચ પટિપાટિયા દસ્સેન્તો ‘‘કામભવે ચ અવિજ્જા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કામભવે અવિજ્જાતિ કામભવે આદીનવપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. રૂપભવે અરૂપભવે અવિજ્જાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કામભવે સઙ્ખારાનન્તિ કામભૂમિપરિયાપન્નાનં સઙ્ખારાનં, કામભવે વા નિપ્ફાદેતબ્બા યે સઙ્ખારા, તેસં કામભવૂપપત્તિનિબ્બત્તકસઙ્ખારાનન્તિ અત્થો. પચ્ચયો હોતીતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં તાવ આરમ્મણપચ્ચયેન ચેવ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચાતિ દ્વિધા પચ્ચયો હોતિ. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેસુ સહજાતસ્સ સહજાતાદિવસેન, અસહજાતસ્સ અનન્તરસમનન્તરાદિવસેન, નાનન્તરસ્સ પન આરમ્મણવસેન ચેવ ઉપનિસ્સયવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ. અરૂપભવે સઙ્ખારાનન્તિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં. પચ્ચયો હોતિ ઉપનિસ્સયવસેનેવ. ઇમસ્મિં પનત્થે એત્થ વિત્થારિયમાને અતિપ્પપઞ્ચો હોતિ, સયમેવ ચ પરતો આગમિસ્સતીતિ ન નં વિત્થારયામ.

તિણ્ણં આયતનાનન્તિ ચક્ખુસોતમનાયતનાનં. એકસ્સાયતનસ્સાતિ મનાયતનસ્સ. ઇમિના નયેન ફસ્સાદીનમ્પિ વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ તત્થ સા સા તણ્હાતિ રૂપતણ્હાદિભેદા તત્થ તત્થ કામભવાદીસુ ઉપ્પજ્જનકા તણ્હા.

તણ્હાદિમૂલિકા કથા અતિસંખિત્તાતિ તં, ઉપાદાનભવે ચ વિભજિત્વા વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘કામે પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ઇમિના કામતણ્હાપવત્તિમાહ. તથા ‘‘સગ્ગસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામી’’તિઆદીહિ. સા પન તણ્હા યસ્મા ભુસમાદાનવસેન પવત્તમાના કામુપાદાનં નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયા’’તિ. તથેવાતિ કામુપાદાનપચ્ચયા એવ.

બ્રહ્મલોકસમ્પત્તિન્તિ રૂપીબ્રહ્મલોકે સમ્પત્તિં. ‘‘સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામા’’તિ (મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮ થોક વિસદિસં) વચનતો ભવરાગોપિ કામુપાદાનમેવાતિ કત્વા ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયા એવ મેત્તં ભાવેતી’’તિઆદિ વુત્તં. સેસુપાદાનમૂલિકાસુપીતિ એત્થાયં યોજના – ઇધેકચ્ચો ‘‘નત્થિ પરો લોકો’’તિ નત્થિકદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, સો દિટ્ઠુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિઆદિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. અપરો ‘‘અસુકસ્મિં સમ્પત્તિભવે અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, સો તત્રૂપપત્તિયા કાયેન સુચરિતં ચરતીતિઆદિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. અપરો ‘‘રૂપી મનોમયો હુત્વા અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ. ભાવનાપારિપૂરિયાતિ સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અપરો ‘‘અરૂપભવે ઉપ્પજ્જિત્વા અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ અરૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ. ભાવનાપારિપૂરિયાતિ સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એતાહિયેવ અત્તવાદુપાદાનમૂલિકાપિ યોજના સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદવસેનાપિ યોજના વેદિતબ્બા. અપરો ‘‘સીલેન સુદ્ધી’’તિ ‘‘અસુદ્ધિમગ્ગં સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ પરામસન્તો સીલબ્બતુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિઆદિના સબ્બં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

ઇદાનિ ય્વાયં સંસારચક્કં દસ્સેન્તેન ‘‘કામભવે અવિજ્જા કામભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતી’’તિઆદિના અવિજ્જાદીનં પચ્ચયભાવો, સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નભાવો ચ દસ્સિતો, તમેવ પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિં આનેત્વા નિગમનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘એવં અય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યથા સઙ્ખારા હેતુનિબ્બત્તા, એવં અવિજ્જાપિ કામાસવાદિના સહેતુકા એવાતિ આહ ‘‘ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્ના’’તિ. પચ્ચયપરિગ્ગહેતિ નામરૂપસ્સ પચ્ચયાનં અવિજ્જાદીનં પરિચ્છિજ્જ ગહણે, નિપ્ફાદેતબ્બે ભુમ્મં. પઞ્ઞાતિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિસઙ્ખાતા પકારતો જાનના. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદાવબોધો. ઇદઞ્ચ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં યસ્મા અદ્ધાત્તયે કઙ્ખામલવિતરણવસેન પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘અતીતમ્પિ અદ્ધાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એતેનેવ નયેનાતિ એતેન ‘‘અવિજ્જા હેતૂ’’તિઆદિના અવિજ્જાયં વુત્તેન નયેન. ‘‘સઙ્ખારા હેતુ, વિઞ્ઞાણં હેતુસમુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૪૬) સબ્બપદાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ.

સંખિપ્પન્તિ એત્થ અવિજ્જાદયો, વિઞ્ઞાણાદયો ચાતિ સઙ્ખેપો, હેતુ, વિપાકો ચ. હેતુ વિપાકોતિ વા સંખિપ્પતીતિ સઙ્ખેપો, અવિજ્જાદયો વિઞ્ઞાણાદયો ચ. સઙ્ખેપભાવસામઞ્ઞેન પન એકવચનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તે પન સઙ્ખેપા અતીતે હેતુ, એતરહિ વિપાકો, એતરહિ હેતુ, આયતિં વિપાકોતિ એવં કાલવિભાગેન ચત્તારો જાતા. તેનાહ ‘‘પુરિમસઙ્ખેપો ચેત્થ અતીતો અદ્ધા’’તિઆદિ. સઙ્ખેપ-સદ્દો વા ભાગાધિવચનન્તિ અતીતો હેતુભાગો પઠમો સઙ્ખેપો. એસ નયો સેસેસુપિ. તણ્હુપાદાનભવા ગહિતાવ હોન્તિ કિલેસકમ્મભાવસામઞ્ઞતો, તેહિ વિના અવિજ્જાસઙ્ખારાનં સકિચ્ચાકરણતો ચ. કમ્મં તણ્હા ચ તસ્સ સહકારીકારણં હુત્વા વટ્ટનત્થેન કમ્મવટ્ટં.

વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાનં જાતિજરાભઙ્ગાવત્થા ‘‘જાતિજરામરણ’’ન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘જાતિજરામરણાપદેસેનવિઞ્ઞાણાદીનં નિદ્દિટ્ઠત્તા’’તિ. ઇમેતિ વિઞ્ઞાણાદયો. આયતિં વિપાકવટ્ટં પચ્ચુપ્પન્નહેતુતો ભાવીનં અનાગતાનં ગહિતત્તા. તેતિ અવિજ્જાદયો. આકારતોતિ સરૂપતો અવુત્તાપિ તસ્મિં તસ્મિં સઙ્ગહે આકિરીયન્તિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદિગ્ગહણેહિ પકાસીયન્તીતિ આકારા, અતીતહેતુઆદીનં વા પકારા આકારા, તતો આકારતો. વીસતિવિધા હોન્તિ અતીતેહેતુપઞ્ચકાદિભેદતો.

સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનં અન્તરા એકો સન્ધીતિ હેતુતો ફલસ્સ અવિચ્છેદપ્પવત્તિભાવતો હેતુફલસમ્બન્ધભૂતો એકો સન્ધિ. તથા ભવજાતીનમન્તરા. વેદનાતણ્હાનમન્તરા પન ફલતો હેતુનો અવિચ્છેદપ્પવત્તિભાવતો ફલહેતુસમ્બન્ધભૂતો એકો સન્ધિ. ફલભૂતોપિ હિ ધમ્મો અઞ્ઞસ્સ હેતુસભાવસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. તેનાહ ‘‘ચતુસઙ્ખેપ’’ન્તિઆદિ. સબ્બાકારતોતિ ઇધ વુત્તેહિ, અવુત્તેહિ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે (વિભ. ૨૨૫ આદયો), અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનાદીસુ ચ આગતેહિ સબ્બેહિ આકારેહિ. જાનાતીતિ અવબુજ્ઝતિ. પસ્સતીતિ દસ્સનભૂતેન ઞાણચક્ખુના પચ્ચક્ખતો પસ્સતિ. અઞ્ઞાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ તેસંયેવ વેવચનં. તન્તિ તં જાનનં. ઞાતટ્ઠેનાતિ યથાસભાવતો જાનનટ્ઠેન. પજાનનટ્ઠેનાતિ અનિચ્ચાદીહિ પકારેહિ પટિવિજ્ઝનટ્ઠેન.

ઇદાનિ યદત્થમિદં ભવચક્કં ઇધાનીતં, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તે ધમ્મેતિ તે અવિજ્જાદિકે ધમ્મે. યથાભૂતં ઞત્વાતિ મહાવજિરઞાણેન યાથાવતો જાનિત્વા. નિબ્બિન્દન્તો બલવવિપસ્સનાય વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો અરિયમગ્ગેહિ અરે હનીતિ યોજના. તત્થ યદા ભગવા વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ, તદા અરે હનતિ નામ. તતો પરં પન અભિસમ્બુદ્ધક્ખણં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘હનિ વિહનિ વિદ્ધંસેસી’’તિ.

૧૨૯. ચક્કવત્તિનો અચેતને ચક્કરતને ઉપ્પન્ને તત્થેવ લોકો પૂજં કરોતિ, અઞ્ઞત્થ પૂજાવિસેસા પચ્છિજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન સમ્માસમ્બુદ્ધે ઉપ્પન્નેતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પન્ને તથાગતે’’તિઆદિમાહ. કો પન વાદો અઞ્ઞેસં પૂજાવિસેસાનન્તિ યથાવુત્તતો અઞ્ઞેસં અમહેસક્ખેહિ દેવમનુસ્સેહિ કરિયમાનાનં નાતિઉળારાનં પૂજાવિસેસાનં અરહભાવે કા નામ કથા. અત્થાનુરૂપન્તિ અરહત્તત્થસ્સ અનુરૂપં અન્વત્થં.

૧૩૦. અસિલોકભયેનાતિ અકિત્તિભયેન. રહો પાપં કરોન્તિ ‘‘મા નં કોચિ જઞ્ઞા’’તિ એસ ભગવા ન કદાચિ કરોતિ પાપહેતૂનં બોધિમણ્ડે એવ સુપ્પહીનત્તા. અપરો નયો – આરકાતિ અરહં, સુવિદૂરભાવતોઇચ્ચેવ અત્થો. કુતો પન સુવિદૂરભાવતોતિ? યે અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તતો એવ અપ્પહીનરાગદોસમોહા અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદા અરિયધમ્મે અવિનીતા અરિયધમ્મસ્સ અદસ્સાવિનો અપ્પટિપન્ના મિચ્છાપટિપન્ના ચ, તતો સુવિદૂરભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સઙ્ઘાટિકણ્ણેચેપિ મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગહેત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો અસ્સ પાદે પાદં નિક્ખિપન્તો, સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલુ કામેસુ તિબ્બસારાગો બ્યાપન્નચિત્તો પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકતિન્દ્રિયો. અથ ખો સો આરકાવ મય્હં, અહઞ્ચ તસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? ધમ્મં હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન પસ્સતિ, ધમ્મં અપસ્સન્તો મં ન પસ્સતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૨).

યથાવુત્તપુગ્ગલા હિ સચેપિ સાયં પાતં સત્થુ સન્તિકાવચરાવ સિયું, ન તે તાવતા ‘‘સત્થુ સન્તિકા’’તિ વત્તબ્બા, તથા સત્થાપિ નેસં. ઇતિ અસપ્પુરિસાનં આરકા દૂરેતિ અરહં.

‘‘સમ્મા ન પટિપજ્જન્તિ, યે નિહીનાસયા નરા;

આરકા તેહિ ભગવા, દૂરે તેનારહં મતો’’તિ.

તથા આરકાતિ અરહં, આસન્નભાવતોતિ અત્થો. કુતો પન આસન્નભાવતોતિ? યે ભાવિતકાયા ભાવિતસીલા ભાવિતચિત્તા ભાવિતપઞ્ઞા, તતો એવ પહીનરાગદોસમોહા અરિયધમ્મસ્સ કોવિદા અરિયધમ્મે સુવિનીતા અરિયધમ્મસ્સ દસ્સાવિનો સમ્માપટિપન્ના, તતો આસન્નભાવતો. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘યોજનસતે ચેપિ મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરેય્ય, સો ચ હોતિ અનભિજ્ઝાલુ કામેસુ ન તિબ્બસારાગો અબ્યાપન્નચિત્તો અપ્પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સંવુતિન્દ્રિયો. અથ ખો સો સન્તિકેવ મય્હં, અહઞ્ચ તસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? ધમ્મં હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પસ્સતિ, ધમ્મં પસ્સન્તો મં પસ્સતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૨).

તથારૂપા હિ પુગ્ગલા સત્થુ યોજનસહસ્સન્તરિકાપિ હોન્તિ, ન તાવતા તે ‘‘સત્થુ દૂરચારિનો’’તિ વત્તબ્બા, તથા સત્થાપિ નેસં. ઇતિ સપ્પુરિસાનં આરકા આસન્નેતિ અરહં.

યે સમ્મા પટિપજ્જન્તિ, સુપ્પણીતાધિમુત્તિકા;

આરકા તેહિ આસન્ને, તેનાપિ અરહં જિનો.

યે ઇમે રાગાદયો પાપધમ્મા યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ સમ્પરાયિકમ્પિ અનત્થં આવહન્તિ. નિબ્બાનગામિનિયા પટિપદાય એકંસેનેવ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા ચ, તે અત્તહિતં, પરહિતઞ્ચ પરિપૂરેતું સમ્મા પટિપજ્જન્તેહિ સાધૂહિ દૂરતો રહિતબ્બા પરિચ્ચજિતબ્બા પહાતબ્બાતિ રહા નામ, તે ચ યસ્મા ભગવતો બોધિમૂલેયેવ અરિયમગ્ગેન સબ્બસો પહીના સમુચ્છિન્ના. યથાહ –

‘‘તથાગતસ્સ ખો, બ્રાહ્મણ, રાગો પહીનો દોસો મોહો, સબ્બેપિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’તિ (પારા. ૯-૧૦ અત્થતો સમાનં).

તસ્મા સબ્બસો ન સન્તિ એતસ્સ રહાતિ અરહોતિ વત્તબ્બે ઓકારસ્સ સાનુસારં અ-કારાદેસં કત્વા ‘‘અરહ’’ન્તિ વુત્તં.

પાપધમ્મા રહા નામ, સાધૂહિ રહિતબ્બતો;

તેસં સુટ્ઠુ પહીનત્તા, ભગવા અરહં મતો.

યે તે સબ્બસો પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધા પહીનકિલેસા ભાવિતમગ્ગા સચ્છિકતનિરોધા અરહન્તો ખીણાસવા, યે ચ સેક્ખા અપ્પત્તમાનસા અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાના વિહરન્તિ, યે ચ પરિસુદ્ધપયોગા કલ્યાણજ્ઝાસયા સદ્ધાસીલસુતાદિગુણસમ્પન્ના પુગ્ગલા, તેહિ ન રહિતબ્બો ન પરિચ્ચજિતબ્બો, તે ચ ભગવતાતિ અરહં. તથા હિ અરિયપુગ્ગલા સત્થારા દિટ્ઠધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખકરણતો સત્થુ ધમ્મસરીરેન અવિરહિતા એવ હોન્તિ. યથાહ આયસ્મા પિઙ્ગિયો –

‘‘પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવ,

રત્તિન્દિવં બ્રાહ્મણ અપ્પમત્તો;

નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિં,

તેનેવ મઞ્ઞામિ અવિપ્પવાસં.

‘‘સદ્ધા ચ પીતિ ચ મનો સતિ ચ,

નાપેન્તિમે ગોતમસાસનમ્હા;

યં યં દિસં વજતિ ભૂરિપઞ્ઞો,

સ તેન તેનેવ નતોહમસ્મી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૪૮-૧૧૪૯);

તેનેવ ચ તે અઞ્ઞં સત્થારં ન ઉદ્દિસન્તિ. યથાહ –

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૮; અ. નિ. ૧.૨૭૬).

કલ્યાણપુથુજ્જનાપિ યેભુય્યેન સત્થરિ નિચ્ચલસદ્ધા એવ હોન્તિ. ઇતિ સુપ્પટિપન્નેહિ પુરિસવિસેસેહિ અવિરહિતબ્બતો, તેસઞ્ચ અવિરહનતો ન સન્તિ એતસ્સ રહા પરિચ્ચજનકા, નત્થિ વા એતસ્સ રહો સાધૂહિ પરિચ્ચજિતબ્બતાતિ અરહં.

‘‘યે સચ્છિકતસદ્ધમ્મા, અરિયા સુદ્ધગોચરા;

ન તેહિ રહિતો હોતિ, નાથો તેનારહં મતો’’તિ.

રહોતિ ચ ગમનં વુચ્ચતિ, ભગવતો ચ નાનાગતીસુ પરિબ્ભમનસઙ્ખાતં સંસારે ગમનં નત્થિ કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન બોધિમૂલેયેવ સબ્બસો સસમ્ભારસ્સ કમ્મવટ્ટસ્સ વિદ્ધંસિતત્તા. યથાહ –

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬);

એવં નત્થિ એતસ્સ રહોગમનં ગતીસુ પચ્ચાજાતીતિપિ અરહં.

રહો વા ગમનં યસ્સ, સંસારે નત્થિ સબ્બસો;

પહીનજાતિમરણો, અરહં સુગતો મતો.

પાસંસત્તા વા ભગવા અરહં. અક્ખરચિન્તકા હિ પસંસાયં અરહ-સદ્દં વણ્ણેન્તિ. પાસંસભાવો ચ ભગવતો અનઞ્ઞસાધારણો યથાભુચ્ચગુણાધિગતો સદેવકે લોકે સુપ્પતિટ્ઠિતો. તથા હેસ અનુત્તરેન સીલેન અનુત્તરેન સમાધિના અનુત્તરાય પઞ્ઞાય અનુત્તરાય વિમુત્તિયા અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલોતિ એવં તસ્મિં તસ્મિં ગુણે વિભજિત્વા વુચ્ચમાને પણ્ડિતપુરિસેહિ દેવેહિ બ્રહ્મેહિ ભગવતા વા પન પરિયોસાપેતું અસક્કુણેય્યરૂપો. ઇતિ પાસંસત્તાપિ ભગવા અરહં.

ગુણેહિ સદિસો નત્થિ, યસ્મા લોકે સદેવકે;

તસ્મા પાસંસિયત્તાપિ, અરહં દ્વિપદુત્તમો.

એવં સબ્બથાપિ –

‘‘આરકા મન્દબુદ્ધીનં, આરકા ચ વિજાનતં;

રહાનં સુપ્પહીનત્તા, વિદૂનમરહેય્યતો;

ભવેસુ ચ રહાભાવા, પાસંસા અરહં જિનો’’તિ.

૧૩૧. સમ્માતિ અવિપરીતં. સામન્તિ સયમેવ. સમ્બુદ્ધોતિ હિ એત્થ સં-સદ્દો ‘‘સય’’ન્તિ એતસ્સ અત્થસ્સ બોધકો દટ્ઠબ્બો. સબ્બધમ્માનન્તિ અનવસેસાનં ઞેય્યધમ્માનં. કથં પનેત્થ સબ્બધમ્માવબોધો લબ્ભતીતિ? એકદેસસ્સ અગ્ગહણતો. પદેસગ્ગહણે હિ અસતિ ગહેતબ્બસ્સ નિપ્પદેસતાવ વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘દિક્ખિતો ન દદાતી’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા અત્થવિસેસાનપેક્ખા કત્તરિ એવ બુદ્ધસદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા કમ્મવચનિચ્છાય અભાવતો. ‘‘સમ્મા સામં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ એત્તકમેવ હિ ઇધ સદ્દતો લબ્ભતિ, ‘‘સબ્બધમ્માન’’ન્તિ પન અત્થતો લબ્ભમાનં ગહેત્વા વુત્તં. ન હિ બુજ્ઝનકિરિયા અવિસયા યુજ્જતિ.

ઇદાનિ તસ્સા વિસયં ‘‘સબ્બધમ્મે’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિઞ્ઞેય્યેતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનિતબ્બે. કે પન તેતિ? ચતુસચ્ચધમ્મે. અભિઞ્ઞેય્યતો બુદ્ધોતિ અભિઞ્ઞેય્યભાવતો બુજ્ઝિ. પુબ્બભાગે વિપસ્સનાપઞ્ઞાય, અધિગમક્ખણે મગ્ગપઞ્ઞાય, અપરભાગે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદીહિ અઞ્ઞાસીતિ અત્થો. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મેતિ દુક્ખં અરિયસચ્ચમાહ. પહાતબ્બેતિ સમુદયપક્ખિયે. સચ્છિકાતબ્બેતિ નિબ્બાનં સન્ધાયાહ. બહુવચનનિદ્દેસો પન સોપાદિસેસાદિકં પરિયાયસિદ્ધં ભેદં ગહેત્વા કતો, ઉદ્દેસો વા અયં ચતુસચ્ચધમ્માનન્તિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ચક્ખું દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદિ. ઉદ્દેસો ચ અવિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન કરીયતિ. ઉદ્દેસેન હિ ઉદ્દિસિયમાનાનં ધમ્માનં અત્થિતામત્તં વુચ્ચતિ, ન પરિચ્છેદોતિ અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન વુત્તં યથા ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭-૮). સચ્છિકાતબ્બેતિ વા ફલવિમુત્તીનમ્પિ ગહણં, ન નિબ્બાનસ્સેવાતિ બહુવચનનિદ્દેસો કતો. એવઞ્ચ ભાવેતબ્બેતિ એત્થ ઝાનાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

ગાથાયં ભાવેતબ્બઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેન સચ્છિકાતબ્બસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. તસ્મા બુદ્ધોસ્મીતિ યસ્મા ચત્તારિ સચ્ચાનિ મયા બુદ્ધાનિ, સચ્ચવિનિમુત્તઞ્ચ કિઞ્ચિ ઞેય્યં નત્થિ, તસ્મા સબ્બમ્પિ ઞેય્યં બુદ્ધોસ્મિ, અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અત્થો.

૧૩૨. એવં સચ્ચવસેન સામઞ્ઞતો વુત્તમત્થં દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્મેહિ, ખન્ધાદીહિ ચ સચ્ચવસેનેવ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મૂલકારણભાવેનાતિ સન્તેસુપિ અવિજ્જાદીસુ અઞ્ઞેસુ કારણેસુ તેસમ્પિ મૂલભૂતકારણભાવેન. તણ્હા હિ કમ્મસ્સ વિચિત્તભાવહેતુતો, સહાયભાવૂપગમનતો ચ દુક્ખવિચિત્તતાય પધાનકારણં. સમુટ્ઠાપિકાતિ ઉપ્પાદિકા. પુરિમતણ્હાતિ પુરિમભવસિદ્ધા તણ્હા. ઉભિન્નન્તિ ચક્ખુસ્સ, તંસમુદયસ્સ ચ. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં. નિરોધપજાનનાતિ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિરોધસ્સ પટિવિજ્ઝના. એકેકપદુદ્ધારેનાતિ ‘‘ચક્ખું ચક્ખુસમુદયો’’તિઆદિના એકેકકોટ્ઠાસનિદ્ધારણેન. તણ્હાયપિ પરિઞ્ઞેય્યભાવસબ્ભાવતો, ઉપાદાનક્ખન્ધન્તોગધત્તા ચ દુક્ખસચ્ચસઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘રૂપતણ્હાદયો છ તણ્હાકાયા’’તિ વુત્તં.

કસિણાનીતિ કસિણજ્ઝાનાનિ. દ્વત્તિંસાકારાતિ દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા, તદારમ્મણજ્ઝાનાનિ ચ. નવ ભવાતિ કામભવાદયો તયો, સઞ્ઞીભવાદયો તયો, એકવોકારભવાદયો તયોતિ નવ ભવા. ચત્તારિ ઝાનાનીતિ અગ્ગહિતારમ્મણવિસેસાનિ ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ, વિપાકજ્ઝાનાનં વા એતં ગહણં. એત્થ ચ કુસલધમ્માનં ઉપનિસ્સયભૂતા તણ્હા સમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હાતિ વેદિતબ્બા. કિરિયધમ્માનં પન યત્થ તે તસ્સ અત્તભાવસ્સ કારણભૂતા.

અનુબુદ્ધોતિ બુજ્ઝિતબ્બધમ્મસ્સ અનુરૂપતો બુદ્ધો. તેનાતિ તસ્મા. યસ્મા સામઞ્ઞતો, વિસેસતો ચ એકેકપદુદ્ધારેન સબ્બધમ્મે બુદ્ધો, તસ્મા વુત્તં. કિન્તિ આહ ‘‘સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા’’તિ, સબ્બસ્સપિ ઞેય્યસ્સ સબ્બાકારતો અવિપરીતં સયમેવ અભિસમ્બુદ્ધત્તાતિ અત્થો. ઇમિનાસ્સ પરોપદેસરહિતસ્સ સબ્બાકારેન સબ્બધમ્માવબોધનસમત્થસ્સ આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધવુત્તિનો અનાવરણઞાણસઙ્ખાતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ અધિગમો દસ્સિતો.

નનુ ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો અઞ્ઞં અનાવરણઞાણં, અઞ્ઞથા ‘‘છ અસાધારણઞાણાનિ બુદ્ધઞાણાની’’તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૭૩) વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ? ન વિરુજ્ઝતિ, વિસયપવત્તિભેદવસેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણભાવદસ્સનત્થં એકસ્સેવ ઞાણસ્સ દ્વિધા વુત્તત્તા. એકમેવ હિ તં ઞાણં અનવસેસસઙ્ખતાસઙ્ખતસમ્મુતિધમ્મવિસયતાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તત્થ ચ આવરણાભાવતો નિસ્સઙ્ગચારમુપાદાય ‘‘અનાવરણઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. યથાહ પટિસમ્ભિદાયં ‘‘સબ્બં સઙ્ખતમસઙ્ખતં અનવસેસં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તત્થ આવરણં નત્થીતિ અનાવરણઞાણ’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૯). તસ્મા નત્થિ નેસં અત્થતો ભેદો, એકન્તેન ચેતં એવમિચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણાનં સાધારણતા, અસબ્બધમ્મારમ્મણતા ચ આપજ્જેય્ય. ન હિ ભગવતો ઞાણસ્સ અણુમત્તમ્પિ આવરણં અત્થિ, અનાવરણઞાણસ્સ ચ અસબ્બધમ્મારમ્મણભાવે યત્થ તં ન પવત્તતિ, તત્થાવરણસબ્ભાવતો અનાવરણભાવોયેવ ન સિયા. અથ વા પન હોતુ અઞ્ઞમેવ અનાવરણઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો, ઇધ પન સબ્બત્થ અપ્પટિહતવુત્તિતાય અનાવરણઞાણન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ અધિપ્પેતં. તસ્સ ચાધિગમેન ભગવા ‘‘સબ્બઞ્ઞૂ, સબ્બવિદૂ, સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ ચ વુચ્ચતિ ન સકિંયેવ સબ્બધમ્માવબોધતો. તથા ચ વુત્તં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૨) ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ‘‘બુદ્ધો’’તિ. સબ્બધમ્માવબોધનસમત્થઞાણસમધિગમેન હિ ભગવતો સન્તાને અનવસેસધમ્મે પટિવિજ્ઝિતું સમત્થતા અહોસીતિ.

એત્થાહ – કિં પનિદં ઞાણં પવત્તમાનં સકિંયેવ સબ્બસ્મિં વિસયે પવત્તતિ, ઉદાહુ કમેનાતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ સકિંયેવ સબ્બસ્મિં વિસયે પવત્તતિ, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાદિભેદભિન્નાનં સઙ્ખતધમ્માનં, અસઙ્ખતસમ્મુતિધમ્માનઞ્ચ એકજ્ઝં ઉપટ્ઠાને દૂરતો ચિત્તપટં પેક્ખન્તસ્સ વિય પટિવિભાગેનાવબોધો ન સિયા, તથા ચ સતિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ વિપસ્સન્તાનં અનત્તાકારેન વિય સબ્બધમ્મા અનિરૂપિતરૂપેન ભગવતો ઞાણસ્સ વિસયા હોન્તીતિ આપજ્જતિ. યેપિ ‘‘સબ્બઞેય્યધમ્માનં ઠિતલક્ખણવિસયં વિકપ્પરહિતં સબ્બકાલં બુદ્ધાનં ઞાણં પવત્તતિ, તેન તે ‘સબ્બવિદૂ’તિ વુચ્ચન્તિ, એવઞ્ચ કત્વા ‘ચરં સમાહિતો નાગો, તિટ્ઠન્તોપિ સમાહિતો’તિ ઇદમ્પિ વચનં સુવુત્તં હોતી’’તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ વુત્તદોસાનાતિવત્તિ, ઠિતલક્ખણારમ્મણતાય ચ અતીતાનાગતસમ્મુતિધમ્માનં તદભાવતો એકદેસવિસયમેવ ભગવતો ઞાણં સિયા. તસ્મા સકિંયેવ ઞાણં પવત્તતીતિ ન યુજ્જતિ.

અથ કમેન સબ્બસ્મિં વિસયે ઞાણં પવત્તતિ? એવમ્પિ ન યુજ્જતિ. ન હિ જાતિભૂમિસભાવાદિવસેન, દિસાદેસકાલાદિવસેન ચ અનેકભેદભિન્ને ઞેય્યે કમેન ગય્હમાને તસ્સ અનવસેસપટિવેધો સમ્ભવતિ, અપરિયન્તભાવતો ઞેય્યસ્સ. યે પન ‘‘અત્થસ્સ અવિસંવાદનતો ઞેય્યસ્સ એકદેસં પચ્ચક્ખં કત્વા ‘સેસેપિ એવ’ન્તિ અધિમુચ્ચિત્વા વવત્થાપનેન સબ્બઞ્ઞૂ ભગવા, તઞ્ચ ઞાણં ન અનુમાનિકં સંસયાભાવતો. સંસયાનુબદ્ધં હિ લોકે અનુમાનઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ તં ન યુત્તં. સબ્બસ્સ હિ અપ્પચ્ચક્ખભાવે અત્થાવિસંવાદનેન ઞેય્યસ્સ એકદેસં પચ્ચક્ખં કત્વા ‘‘સેસેપિ એવ’’ન્તિ અધિમુચ્ચિત્વા વવત્થાપનસ્સ અસમ્ભવતો. યઞ્હિ તં સેસં, તં અપ્પચ્ચક્ખન્તિ.

અથ તમ્પિ પચ્ચક્ખં, તસ્સ સેસભાવો એવ ન સિયાતિ? સબ્બમેતં અકારણં. કસ્મા? અવિસયવિચારણભાવતો. વુત્તં હેતં ભગવતા ‘‘બુદ્ધવિસયો, ભિક્ખવે, અચિન્તેય્યો ન ચિન્તેતબ્બો. યો ચિન્તેય્ય, ઉમ્માદસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૭). ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં – યંકિઞ્ચિ ભગવતા ઞાતું ઇચ્છિતં સકલં, એકદેસો વા, તત્થ અપ્પટિહતવુત્તિતાય પચ્ચક્ખતો ઞાણં પવત્તતિ, નિચ્ચસમાધાનઞ્ચ વિક્ખેપાભાવતો. ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ ચ સકલસ્સ અવિસયભાવે તસ્સ આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધવુત્તિતા ન સિયા, એકન્તેનેવ સા ઇચ્છિતબ્બા ‘‘સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપ્પટિબદ્ધા આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધા મનસિકારપ્પટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપ્પટિબદ્ધા’’તિ વચનતો. અતીતાનાગતવિસયમ્પિ ભગવતો ઞાણં અનુમાનાગમતક્કગ્ગહણવિરહિતત્તા પચ્ચક્ખમેવ.

નનુ ચ એતસ્મિં પક્ખે યદા સકલં ઞાતું ઇચ્છિતં, તદા સકિંયેવ સકલવિસયતાય અનિરૂપિતરૂપેન ભગવતો ઞાણં પવત્તેય્યાતિ વુત્તદોસાનાતિવત્તિયેવાતિ? ન, તસ્સ વિસોધિતત્તા. વિસોધિતો હિ સો બુદ્ધવિસયો અચિન્તેય્યોતિ. અઞ્ઞથા પચુરજનઞાણસમાનવુત્તિતાય બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં ઞાણસ્સ અચિન્તેય્યતા ન સિયા. તસ્મા સકલધમ્મારમ્મણમ્પિ તં એકધમ્મારમ્મણં વિય સુવવત્થાપિતેયેવ તે ધમ્મે કત્વા પવત્તતીતિ ઇદમેત્થ અચિન્તેય્યં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યાવતકં ઞેય્યં, તાવતકં ઞાણં. યાવતકં ઞાણં, તાવતકં ઞેય્યં. ઞેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં ઞેય્ય’’ન્તિ (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫). એવમેકજ્ઝં, વિસું, સકિં, કમેન વા ઇચ્છાનુરૂપં સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો.

૧૩૩. વિજ્જાહીતિ એત્થ વિન્દિયં વિન્દતીતિ વિજ્જા, યાથાવતો ઉપલબ્ભતીતિ અત્થો. અત્તનો વા પટિપક્ખસ્સ વિજ્ઝનટ્ઠેન વિજ્જા, તમોક્ખન્ધાદિકસ્સ પદાલનટ્ઠેનાતિ અત્થો. તતો એવ અત્તનો વિસયસ્સ વિદિતકરણટ્ઠેનપિ વિજ્જા. સમ્પન્નત્તાતિ સમન્નાગતત્તા, પરિપુણ્ણત્તા વા, અવિકલત્તાતિ અત્થો. તિસ્સન્નં, અટ્ઠન્નં ચ વિજ્જાનં તત્થ તત્થ સુત્તે ગહણં વિનેય્યજ્ઝાસયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. સત્ત સદ્ધમ્મા નામ સદ્ધા હિરી ઓત્તપ્પં બાહુસચ્ચં વીરિયં સતિ પઞ્ઞા ચ. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇધ ભિક્ખુ સદ્ધો હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧). ચત્તારિ ઝાનાનીતિ યાનિ કાનિચિ ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ.

કસ્મા પનેત્થ સીલાદયો પન્નરસેવ ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઇમેયેવ હી’’તિઆદિ. તેન તેસં સિક્ખત્તયસઙ્ગહતો નિબ્બાનુપગમને એકંસતો સાધનભાવમાહ. ઇદાનિ તદત્થસાધનાય આગમં દસ્સેન્તો ‘‘યથાહા’’તિઆદિમાહ. ભગવાતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં.

નનુ ચાયં વિજ્જાચરણસમ્પદા સાવકેસુપિ લબ્ભતીતિ? કિઞ્ચાપિ લબ્ભતિ, ન પન તથા, યથા ભગવતોતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ વિજ્જાસમ્પદા’’તિઆદિ વુત્તં. ચરણધમ્મપરિયાપન્નત્તા કરુણાબ્રહ્મવિહારસ્સ, સો ચેત્થ મહગ્ગતભાવપ્પત્તા સાધારણભાવોતિ આહ ‘‘ચરણસમ્પદા મહાકારુણિકતં પૂરેત્વા ઠિતા’’તિ. યથા સત્તાનં અનત્થં પરિવજ્જેત્વા અત્થે નિયોજનં પઞ્ઞાય વિના ન હોતિ, એવં નેસં અત્થાનત્થજાનનં સત્થુ કરુણાય વિના ન હોતીતિ ઉભયમ્પિ ઉભયત્થ સકિચ્ચકમેવ સિયા. યત્થ પન યસ્સા પધાનભાવો, તં દસ્સેતું ‘‘સો સબ્બઞ્ઞુતાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા તં વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ યથા અઞ્ઞોપિ વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, તેન વિજ્જાચરણસમ્પન્નસ્સેવાયં આવેણિકા પટિપત્તીતિ દસ્સેતિ. સા પનાયં સત્થુ વિજ્જાચરણસમ્પદા સાસનસ્સ નિય્યાનિકતાય સાવકાનં સમ્માપટિપત્તિયા એકન્તકારણન્તિ દસ્સેતું ‘‘તેનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થ ચ વિજ્જાસમ્પદાય સત્થુ પઞ્ઞામહત્તં પકાસિતં હોતિ, ચરણસમ્પદાય કરુણામહત્તં. તેસુ પઞ્ઞાય ભગવતો ધમ્મરજ્જપ્પત્તિ, કરુણાય ધમ્મસંવિભાગો. પઞ્ઞાય સંસારદુક્ખનિબ્બિદા, કરુણાય સંસારદુક્ખસહનં. પઞ્ઞાય પરદુક્ખપરિજાનનં, કરુણાય પરદુક્ખપતિકારારમ્ભો. પઞ્ઞાય પરિનિબ્બાનાભિમુખભાવો, કરુણાય તદધિગમો. પઞ્ઞાય સયં તરણં, કરુણાય પરેસં તારણં. પઞ્ઞાય બુદ્ધભાવસિદ્ધિ, કરુણાય બુદ્ધકિચ્ચસિદ્ધિ. કરુણાય વા બોધિસત્તભૂમિયં સંસારાભિમુખભાવો, પઞ્ઞાય તત્થ અનભિરતિ. તથા કરુણાય પરેસં અભિંસાપનં, પઞ્ઞાય સયં પરેહિ અભાયનં. કરુણાય પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતિ, પઞ્ઞાય અત્તાનં રક્ખન્તો પરં રક્ખતિ. તથા કરુણાય અપરન્તપો, પઞ્ઞાય અનત્તન્તપો. તેન અત્તહિતાય પટિપન્નાદીસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ ચતુત્થપુગ્ગલભાવો સિદ્ધો હોતિ. તથા કરુણાય લોકનાથતા, પઞ્ઞાય અત્તનાથતા. કરુણાય ચસ્સ નિન્નતાભાવો, પઞ્ઞાય ઉન્નમાભાવો. તથા કરુણાય સબ્બસત્તેસુ જનિતાનુગ્ગહો પઞ્ઞાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બત્થ વિરત્તચિત્તો, પઞ્ઞાય સબ્બધમ્મેસુ વિરત્તચિત્તો કરુણાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બસત્તાનુગ્ગહાય પવત્તો. યથા હિ કરુણા ભગવતો સિનેહસોકવિરહિતા, એવં પઞ્ઞા અહંકારમમંકારવિનિમુત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસોધિતા પરમવિસુદ્ધા ગુણવિસેસા વિજ્જાચરણસમ્પદાહિ પકાસિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૩૪. ગમનમ્પિ હિ ગતન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘ગતે ઠિતે’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૧૪; ૨.૩૭૬). સોભનન્તિ સુભં. સુભભાવો વિસુદ્ધતાય, વિસુદ્ધતા દોસવિગમેનાતિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધમનવજ્જ’’ન્તિ. ગમનઞ્ચ નામ બહુવિધન્તિ ઇધાધિપ્પેતં ગમનં દસ્સેન્તો ‘‘અરિયમગ્ગો’’તિ આહ. સો હિ નિબ્બાનસ્સ ગતિ અધિગમોતિ કત્વા ‘‘ગતં, ગમન’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. ઇદાનિ તસ્સેવ ગહણે કારણં દસ્સેતું ‘‘તેન હેસા’’તિઆદિ વુત્તં. ખેમં દિસન્તિ નિબ્બાનં. અસજ્જમાનોતિ પરિપન્થાભાવેન સુગતિગમનેપિ અસજ્જન્તો સઙ્ગં અકરોન્તો, પગેવ ઇતરત્થ. અથ વા એકાસને નિસીદિત્વા ખિપ્પભિઞ્ઞાવસેનેવ ચતુન્નમ્પિ મગ્ગાનં પટિલદ્ધભાવતો અસજ્જમાનો અસજ્જન્તો ગતો. યં ગમનં ગચ્છન્તો સબ્બમનત્થં અપહરતિ, સબ્બઞ્ચ અનુત્તરં સમ્પત્તિં આવહતિ, તદેવ સોભનં નામ. તેન ચ ભગવા ગતોતિ આહ ‘‘ઇતિ સોભનગમનત્તા સુગતો’’તિ સોભનત્થો સુ-સદ્દોતિ કત્વા.

અસુન્દરાનં દુક્ખાનં સઙ્ખારપ્પવત્તીનં અભાવતો અચ્ચન્તસુખત્તા એકન્તતો સુન્દરં નામ અસઙ્ખતા ધાતૂતિ આહ ‘‘સુન્દરઞ્ચેસ ઠાનં ગતો અમતં નિબ્બાન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૧૫; ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪). સમ્માતિ સુટ્ઠુ. સુટ્ઠુ ગમનઞ્ચ નામ પટિપક્ખેન અનભિભૂતસ્સ ગમનન્તિ આહ ‘‘પહીને કિલેસે પુન અપચ્ચાગચ્છન્તો’’તિ. ઇદઞ્ચ સિખાપ્પત્તં સમ્માગમનં, યાય આગમનીયપટિપદાય સિદ્ધં, સાપિ સમ્માગમનમેવાતિ એવમ્પિ ભગવા સુગતોતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્મા વા ગતો’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્માપટિપત્તિયાતિ સમ્માસમ્બોધિયા સમ્પાપને અવિપરીતપટિપત્તિયા. ‘‘સબ્બલોકસ્સ હિતસુખમેવ કરોન્તો’’તિ એતેન મહાબોધિયા પટિપદા અવિભાગેન સબ્બસત્તાનં સબ્બદા હિતસુખાવહભાવેનેવ પવત્તતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સસ્સતં ઉચ્છેદન્તિ ઇમે અન્તે અનુપગચ્છન્તો ગતો’’તિ એતેન પટિચ્ચસમુપ્પાદગતિં દસ્સેતિ. ‘‘કામસુખં અત્તકિલમથન્તિ ઇમે અનુપગચ્છન્તો ગતો’’તિ એતેન અરિયમગ્ગગતિં દસ્સેતિ.

તત્રાતિ યુત્તટ્ઠાને યુત્તસ્સેવ ભાસને નિપ્ફાદેતબ્બે, સાધેતબ્બે ચેતં ભુમ્મં. અભૂતન્તિ અભૂતત્થં. અત્થમુખેન હિ વાચાય અભૂતતા, ભૂતતા વા. અતચ્છન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અભૂતન્તિ વા અસન્તં અવિજ્જમાનં. અતચ્છન્તિ અતથાકારં અઞ્ઞથાસન્તં. અનત્થસઞ્હિતન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકેન, સમ્પરાયિકેન વા અનત્થેન સઞ્હિતં, અનત્થાવહં. ન અત્થોતિ અનત્થો, અત્થસ્સ પટિપક્ખો, અભાવો ચ, તેન સઞ્હિતં, પિસુણવાચં, સમ્ફપ્પલાપઞ્ચાતિ અત્થો. એવમેત્થ ચતુબ્બિધસ્સાપિ વચીદુચ્ચરિતસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ પઠમા વાચા સીલવન્તં ‘‘દુસ્સીલો’’તિ, અચણ્ડાલાદિમેવ ‘‘ચણ્ડાલો’’તિઆદિના ભાસમાનસ્સ દટ્ઠબ્બા. દુતિયા દુસ્સીલં ‘‘દુસ્સીલો’’તિ, ચણ્ડાલાદિમેવ ‘‘ચણ્ડાલો’’તિઆદિના અવિનયેન ભાસમાનસ્સ. તતિયા નેરયિકાદિકસ્સ નેરયિકાદિભાવવિભાવનીકથા યથા ‘‘આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો’’તિઆદિકા (ચૂળવ. ૩૪૮). ચતુત્થી ‘‘વેદવિહિતેન યઞ્ઞવિધિના પાણાતિપાતાદિકતં સુગતિં આવહતી’’તિ લોકસ્સ બ્યામોહનકથા. પઞ્ચમી ભૂતેન પેસુઞ્ઞૂપસંહારાદિકથા. છટ્ઠા યુત્તપ્પત્તટ્ઠાને પવત્તિતા દાનસીલાદિકથા વેદિતબ્બા. એવં સમ્મા ગદત્તાતિ યથાવુત્તં અભૂતાદિં વજ્જેત્વા ભૂતં તચ્છં અત્થસઞ્હિતં પિયં મનાપં તતો એવ સમ્મા સુટ્ઠુ ગદનતો સુગતો દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા. આપાથગમનમત્તેન કસ્સચિ અપ્પિયમ્પિ હિ ભગવતો વચનં પિયં મનાપમેવ અત્થસિદ્ધિયા લોકસ્સ હિતસુખાવહત્તા.

અપિચ સોભનં ગતં ગમનં એતસ્સાતિ સુગતો. ભગવતો હિ વેનેય્યજનુપસઙ્કમનં એકન્તેન તેસં હિતસુખનિપ્ફાદનતો સોભનં ભદ્દકં. તથા લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતરૂપકાયતાય દુતવિલમ્બિતખલિતાનુકડ્ઢનનિપ્પીળનુક્કુટિકકુટિલાકુલતાદિદોસરહિતવિલાસિતરાજહંસવસભવારણમિગરાજગમનં કાયગમનં, ઞાણગમનઞ્ચ વિપુલનિમ્મલકરુણાસતિવીરિયાદિગુણવિસેસસહિતં અભિનીહારતો યાવ મહાબોધિ અનવજ્જતાય, સત્તાનં હિતસુખાવહતાય ચ સોભનમેવ. અથ વા સયમ્ભૂઞાણેન સકલમ્પિ લોકં પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પરિજાનન્તો સમ્મા ગતો અવગતોતિ સુગતો. તથા લોકસમુદયં પહાનાભિસમયવસેન પજહન્તો અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તો સમ્મા ગતો અતીતોતિ સુગતો. લોકનિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો અધિગતોતિ સુગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં ભાવનાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો પટિપન્નોતિ સુગતો. તથા યં ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, સબ્બં તં હત્થતલે આમલકં વિય સમ્મા પચ્ચક્ખતો ગતો અબ્ભઞ્ઞાસીતિ સુગતો.

૧૩૫. સબ્બથાતિ સબ્બપ્પકારેન. યો યો લોકો યથા યથા વેદિતબ્બો, તથા તથા. તે પન પકારે દસ્સેતું ‘‘સભાવતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સભાવતોતિ દુક્ખસભાવતો. સબ્બો હિ લોકો દુક્ખસભાવો. યથાહ ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (મહાવ. ૧૪; દી. નિ. ૨.૩૮૭). સમુદયતોતિ યતો સો સમુદેતિ, તતો તણ્હાદિતો. નિરોધતોતિ યત્થ સો નિરુજ્ઝતિ, તતો વિસઙ્ખારતો. નિરોધૂપાયતોતિ યેન વિધિના સો નિરોધો પત્તબ્બો, તતો અરિયમગ્ગતો, ઇતો અઞ્ઞસ્સ પકારસ્સ અભાવા.

ઇતિ ‘‘સબ્બથા લોકં અવેદી’’તિ વત્વા તદત્થસાધકં સુત્તં દસ્સેન્તો ‘‘યત્થ ખો આવુસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન જાયતી’’તિઆદિના ઉજુકં જાતિઆદીનિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતી’’તિ પદદ્વયેન અપરાપરં ચવનુપપજ્જનાનિ પટિક્ખિપતિ. કેચિ પન ‘‘ન જાયતીતિઆદિ ગબ્ભસેય્યકવસેન વુત્તં, ઇતરં ઓપપાતિકવસેના’’તિ વદન્તિ. તન્તિ જાતિઆદિરહિતં. ગમનેનાતિ પદસા ગમનેન. ઞાતેય્યન્તિ જાનિતબ્બં. ‘‘ઞાતાય’’ન્તિ વા પાઠો, ઞાતા અયં નિબ્બાનત્થિકોતિ અધિપ્પાયો.

કામં પાદગમનેન ગન્ત્વા લોકસ્સન્તં ઞાતું, દટ્ઠું, પત્તું વા ન સક્કા, અપિચ પરિમિતપરિચ્છિન્નટ્ઠાને તં પઞ્ઞાપેત્વા દસ્સેમીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સસઞ્ઞિમ્હીતિ સઞ્ઞાસહિતે. તતો એવ સમનકે સવિઞ્ઞાણકે. અવિઞ્ઞાણકે પન ઉતુસમુટ્ઠાનરૂપસમુદાયમત્તે પઞ્ઞાપેતું ન સક્કાતિ અધિપ્પાયો. લોકન્તિ ખન્ધાદિલોકં. લોકનિરોધન્તિ તસ્સ લોકસ્સ નિરુજ્ઝનં, નિબ્બાનમેવ વા. અદેસમ્પિ હિ તં યેસં નિરોધો, તેસં વસેન ઉપચારતો, દેસતોપિ નિદ્દિસીયતિ યથા ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા પહીયમાના પહીયતિ, એત્થ નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૧; મ. નિ. ૧.૧૩૪; વિભ. ૨૦૪).

ગમનેનાતિ પાકતિકગમનેન. લોકસ્સન્તોતિ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તો અન્તકિરિયાહેતુભૂતં નિબ્બાનં. કુદાચનન્તિ કદાચિપિ. અપત્વાતિ અગ્ગમગ્ગેન અનધિગન્ત્વા. પમોચનન્તિ પમુત્તિ નિસ્સરણં. તસ્માતિ યસ્મા લોકસ્સન્તં અપત્વા વટ્ટદુક્ખતો મુત્તિ નત્થિ, તસ્મા. હવેતિ નિપાતમત્તં. લોકવિદૂતિ સભાવાદિતો સબ્બં લોકં જાનન્તો. સુમેધોતિ સુન્દરપઞ્ઞો. લોકન્તગૂતિ પરિઞ્ઞાભિસમયેન લોકં વિદિત્વા પહાનાભિસમયેન લોકન્તગૂ. મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસસ્સ પરિનિટ્ઠિતત્તા વુસિતબ્રહ્મચરિયો. સબ્બેસં કિલેસાનં સમિતત્તા, ચતુસચ્ચધમ્માનં વા અભિસમિતત્તા સમિતાવી. નાસીસતિ ન પત્થેતિ. યથા ઇમં લોકં, એવં પરઞ્ચ લોકં અપ્પટિસન્ધિકત્તા.

૧૩૬. એવં યદિપિ લોકવિદુતા અનવસેસતો દસ્સિતા સભાવતો દસ્સિતત્તા, લોકો પન એકદેસેનેવ વુત્તોતિ તં અનવસેસતો દસ્સેતું ‘‘અપિચ તયો લોકા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં ખન્ધાનં સમૂહો, સન્તાનો ચ સત્તલોકો. રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તો, લોકીયન્તિ એત્થ કુસલાકુસલં, તબ્બિપાકો ચાતિ લોકોતિ. અનિન્દ્રિયબદ્ધાનં રૂપાદીનં સમૂહો, સન્તાનો ચ ઓકાસલોકો લોકિયન્તિ એત્થ તસા, થાવરા ચ, તેસઞ્ચ ઓકાસભૂતોતિ. તદાધારતાય હેસ ‘‘ભાજનલોકો’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઉભયેપિ ખન્ધા સઙ્ખારલોકો પચ્ચયેહિ સઙ્ખરીયન્તિ, લુજ્જન્તિ પલુજ્જન્તિ ચાતિ. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા, પચ્ચયાયત્તવુત્તિકાતિ અત્થો. પચ્ચયત્થો હેત્થ આહાર-સદ્દો ‘‘અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૨૩૨) વિય. એવં હિ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇમિના અસઞ્ઞસત્તાપિ પરિગ્ગહિતા હોન્તિ. સા પનાયં આહારટ્ઠિતિકતા નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારધમ્મો, ન સત્તધમ્મોતિ આહ ‘‘આહારટ્ઠિતિકાતિ આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો’’તિ.

યદિ એવં ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇદં કથન્તિ? પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસનાતિ નાયં દોસો. યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘એકધમ્મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમસ્મિં એકધમ્મે? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭). દિટ્ઠિગતિકાનં સસ્સતાદિવસેન ‘‘અત્તા, લોકો’’તિ ચ પરિકપ્પના યેભુય્યેન સત્તવિસયા, ન સઙ્ખારવિસયાતિ આહ ‘‘સસ્સતો લોકોતિ વા અસસ્સતો લોકોતિ વા આગતટ્ઠાને સત્તલોકો વેદિતબ્બો’’તિ.

યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તીતિ યત્તકે ઠાને ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તિ પરિબ્ભમન્તિ. દિસા ભન્તિ વિરોચમાનાતિ તેસં પરિબ્ભમનેનેવ તા દિસા પભસ્સરા હુત્વા વિરોચન્તિ. તાવ સહસ્સધા લોકોતિ તત્તકં સહસ્સપ્પકારો ઓકાસલોકો, સહસ્સલોકધાતુયોતિ અત્થો. ‘‘તાવ સહસ્સવા’’તિ વા પાઠો.

તમ્પીતિ તં તિવિધમ્પિ લોકં. તથા હિસ્સ સબ્બથાપિ વિદિતોતિ સમ્બન્ધો. એકો લોકોતિ ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ યાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય સબ્બેસં સઙ્ખારાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતા વુત્તા, તાય સબ્બો સઙ્ખારલોકો એકો એકવિધો પકારન્તરસ્સ અભાવતો. દ્વે લોકાતિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નામ-ગ્ગહણેન ચેત્થ નિબ્બાનસ્સ અગ્ગહણં, તસ્સ અલોકસભાવત્તા. નનુ ચ ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ એત્થ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય મગ્ગફલધમ્માનમ્પિ લોકતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, પરિઞ્ઞેય્યાનં દુક્ખસચ્ચધમ્માનં ઇધ ‘‘લોકો’’તિ અધિપ્પેતત્તા. અથ વા ‘‘ન લુજ્જતિ ન પલુજ્જતી’’તિ યો ગહિતો તથા ન હોતિ, સો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. ઉપાદાનાનં આરમ્મણભૂતા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા. દસાયતનાનીતિ દસ રૂપાયતનાનિ.

એત્થ ચ ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાવચનેન સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતા. તાય ચ ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વચનતો દુક્ખાનત્તતા ચ પકાસિતા હોન્તીતિ તીણિપિ સામઞ્ઞલક્ખણાનિ ગહિતાનિ. નામન્તિ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા, તે ચ અત્થતો ફસ્સાદયો. રૂપન્તિ ભૂતુપાદાયરૂપાનિ, તાનિ ચ અત્થતો પથવીઆદયોતિ અવિસેસેનેવ સલક્ખણતો સઙ્ખારા ગહિતા. તગ્ગહણેનેવ યે તેસં વિસેસા કુસલાદયો, હેતુઆદયો ચ, તેપિ ગહિતા એવ હોન્તીતિ આહ ‘‘ઇતિ અયં સઙ્ખારલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો’’તિ.

આગમ્મ ચિત્તં સેતિ એત્થાતિ આસયો મિગાસયો વિય. યથા મિગો ગોચરાય ગન્ત્વા પચ્ચાગન્ત્વા તત્થેવ વનગહને સયતીતિ સો તસ્સ આસયો, એવં અઞ્ઞથા પવત્તિત્વાપિ ચિત્તં આગમ્મ યત્થ સેતિ, સો તસ્સ આસયોતિ વુચ્ચતિ. સો પન સસ્સતદિટ્ઠિઆદિવસેન ચતુબ્બિધો. વુત્તઞ્ચ –

‘‘સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ ચ, ખન્તિ ચેવાનુલોમિકા;

યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણં, એતં આસયસદ્દિત’’ન્તિ.

તત્થ સબ્બદિટ્ઠીનં સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીહિ સઙ્ગહિતત્તા સબ્બેપિ દિટ્ઠિગતિકા સત્તા ઇમા એવ દ્વે દિટ્ઠિયો સન્નિસ્સિતા. યથાહ ‘‘દ્વયનિસ્સિતો ખ્વાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન અત્થિતઞ્ચ નત્થિતઞ્ચા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫). અત્થિતાતિ હિ સસ્સતગ્ગાહો અધિપ્પેતો, નત્થિતાતિ ઉચ્છેદગ્ગાહો. અયં તાવ વટ્ટનિસ્સિતાનં પુથુજ્જનાનં આસયો. વિવટ્ટનિસ્સિતાનં પન સુદ્ધસત્તાનં અનુલોમિકા ખન્તિ, યથાભૂતઞાણન્તિ દુવિધો આસયો.

આસયં જાનાતીતિ ચતુબ્બિધમ્પિ સત્તાનં આસયં જાનાતિ. જાનન્તો ચ તેસં દિટ્ઠિગતાનં, તેસઞ્ચ ઞાણાનં અપ્પવત્તિક્ખણેપિ જાનાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કામં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો કામગરુકો કામાસયો કામાધિમુત્તો’તિ, કામં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો નેક્ખમ્મગરુકો નેક્ખમ્માસયો નેક્ખમ્માધિમુત્તો’તિ’’આદિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩).

અપ્પહીનભાવેન સન્તાને અનુ અનુ સયન્તીતિ અનુસયા, અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. એતેન નેસં કારણલાભે ઉપ્પજ્જનારહતં દસ્સેતિ. અપ્પહીના હિ કિલેસા કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. કે પન તે? રાગાદયો સત્ત અનાગતા કિલેસા, અતીતા, પચ્ચુપ્પન્ના ચ તંસભાવત્તા તથા વુચ્ચન્તિ. ન હિ ધમ્માનં કાલભેદેન સભાવભેદો અત્થિ. તં સત્તવિધં અનુસયં તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ સન્તાને પરોપરભાવેન પવત્તમાનં જાનાતિ.

ચરિતન્તિ સુચરિતદુચ્ચરિતં. તં હિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૮૧૪, ૮૧૭) ચરિતનિદ્દેસે નિદ્દિટ્ઠં. અથ વા ચરિતન્તિ ચરિયા વેદિતબ્બા. તા પન રાગદોસમોહસદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કવસેન છ મૂલચરિયા, તાસં અપરિયન્તો અન્તરભેદો, સંસગ્ગભેદો પન તેસટ્ઠિવિધો. તં ચરિતં સભાવતો સંકિલેસવોદાનતો સમુટ્ઠાનતો ફલતો નિસ્સન્દતોતિ એવમાદિના પકારેન જાનાતિ.

અધિમુત્તિ અજ્ઝાસયધાતુ. સા દુવિધા હીનાધિમુત્તિ પણીતાધિમુત્તીતિ. યાય હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકેયેવ સેવન્તિ, પણીતાધિમુત્તિકા ચ પણીતાધિમુત્તિકેયેવ. સા અજ્ઝાસયધાતુ અજ્ઝાસયસભાવો અધિમુત્તિ. તં અધિમુત્તિં જાનાતિ ‘‘ઇમસ્સ અધિમુત્તિ હીના, ઇમસ્સ પણીતા’’તિ, તત્થાપિ ‘‘ઇમસ્સ મુદુ, ઇમસ્સ મુદુતરા, ઇમસ્સ મુદુતમા’’તિઆદિના. ઇન્દ્રિયાનં હિ તિક્ખમુદુભાવાદિના યથારહં અધિમુત્તિયા તિક્ખમુદુભાવાદિકો વેદિતબ્બો. તથા હિ વુત્તં સમ્મોહવિનોદનીયં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૮, ૮૨૦) ‘‘હેટ્ઠા ગહિતાપિ અધિમુત્તિ ઇધ સત્તાનં તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયભાવદસ્સનત્થં પુન ગહિતા’’તિ.

અપ્પરજં અક્ખં એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા, અપ્પં વા રજં પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા, અનુસ્સદરાગાદિરજા સત્તા, તે અપ્પરજક્ખે. મહારજક્ખેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉસ્સદરાગાદિરજા મહારજક્ખા.

તિક્ખિન્દ્રિયેતિ તિખિણેહિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતે. મુદિન્દ્રિયેતિ મુદુકેહિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતે. ઉપનિસ્સયઇન્દ્રિયાનિ નામ ઇધાધિપ્પેતાનિ. સ્વાકારેતિ સુન્દરાકારે કલ્યાણપકતિકે, વિવટ્ટજ્ઝાસયેતિ અત્થો. સુવિઞ્ઞાપયેતિ સમ્મત્તનિયામં વિઞ્ઞાપેતું સુકરે સદ્ધે, પઞ્ઞવન્તે ચ. ભબ્બે અભબ્બેતિ એત્થ ભબ્બેતિ કમ્માવરણકિલેસાવરણવિપાકાવરણરહિતે. વુત્તવિપરિયાયેન દ્વાકારદુવિઞ્ઞાપયાભબ્બા વેદિતબ્બા. એત્થ ચ ‘‘ઇમસ્સ રાગરજો અપ્પો, ઇમસ્સ દોસરજો અપ્પો’’તિઆદિના અપ્પરજક્ખેસુ જાનનં વેદિતબ્બં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તસ્માતિ યસ્મા ભગવા અપરિમાણે સત્તે આસયાદિતો અનવસેસેત્વા જાનાતિ, તસ્મા અસ્સ ભગવતો સત્તલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો.

નનુ ચ સત્તેસુ પમાણાદિપિ જાનિતબ્બો અત્થીતિ? અત્થિ. તસ્સ પન જાનનં ન નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાયાતિ ઇધ ન ગહિતં, ભગવતો પન તમ્પિ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતમેવ, પયોજનાભાવા દેસનં નારુળ્હં. તેન વુત્તં –

‘‘અથ ખો ભગવા પરિત્તં નખસિખાયં પંસું આરોપેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો બહુતરં – યો વાયં મયા પરિત્તો નખસિખાયં પંસુ આરોપિતો, અયં વા મહાપથવી’’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૧૨૧).

૧૩૭. ઓકાસલોકોપિ સબ્બથા વિદિતોતિ સમ્બન્ધો. ચક્કવાળન્તિ લોકધાતુ. સા હિ નેમિમણ્ડલસદિસેન ચક્કવાળપબ્બતેન સમન્તતો પરિક્ખિત્તત્તા ‘‘ચક્કવાળ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ચતુતિંસસતાનિ ચાતિ ચતુઅધિકાનિ તિંસસતાનિ, તીણિસહસ્સાનિ, ચત્તારિસતાનિ ચાતિ અત્થો. અડ્ઢુડ્ઢાનીતિ ઉપડ્ઢચતુત્થાનિ, તીણિસતાનિ, પઞ્ઞાસઞ્ચાતિ અત્થો. નહુતાનીતિ દસસહસ્સાનિ. સઙ્ખાતાતિ કથિતા. સણ્ઠિતીતિ હેટ્ઠા, ઉપરિતો ચાતિ સબ્બસો ઠિતિ.

એવં સણ્ઠિતેતિ એવમવટ્ઠિતે. એત્થાતિ ચક્કવાળે. અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવાતિ તત્તકમેવ ચતુરાસીતિ યોજનસહસ્સાનિયેવ ઉબ્બેધો. ન કેવલં ચેત્થ ઉબ્બેધોવ, અથ ખો આયામવિત્થારાપિસ્સ તત્તકાયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સિનેરુ, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજા ચતુરાસીતિ યોજનસહસ્સાનિ આયામેન, ચતુરાસીતિ યોજનસહસ્સાનિ વિત્થારેના’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૬).

તતોતિ સિનેરુસ્સ હેટ્ઠા, ઉપરિ ચ વુત્તપ્પમાણતો. ઉપડ્ઢુપડ્ઢેનાતિ ઉપડ્ઢેન ઉપડ્ઢેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – દ્વાચત્તાલીસ યોજનસહસ્સાનિ સમુદ્દે અજ્ઝોગાળ્હો તત્તકમેવ ચ ઉપરિ ઉગ્ગતો યુગન્ધરપબ્બતો, એકવીસ યોજનસહસ્સાનિ સમુદ્દે અજ્ઝોગાળ્હો તત્તકમેવ ચ ઉપરિ ઉગ્ગતો ઈસધરો પબ્બતોતિ ઇમિના નયેન સેસેસુપિ ઉપડ્ઢુપડ્ઢપમાણતા વેદિતબ્બા. યથા મહાસમુદ્દો યાવ ચક્કવાળપાદમૂલા અનુપુબ્બનિન્નો, એવં યાવ સિનેરુપાદમૂલાતિ હેટ્ઠા સિનેરુપમાણતો ઉપડ્ઢપમાણોપિ યુગન્ધરપબ્બતો પથવિયં સુપ્પતિટ્ઠિતો, એવં ઈસધરાદયોપીતિ દટ્ઠબ્બં. વુત્તં હેતં ‘‘મહાસમુદ્દો, ભિક્ખવે, અનુપુબ્બનિન્નો અનુપુબ્બપોણો અનુપુબ્બપબ્ભારો’’તિ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૪; અ. નિ. ૮.૧૯). સિનેરુયુગન્ધરાદીનં અન્તરે સીદન્તરસમુદ્દા નામ. તે વિત્થારતો યથાક્કમં સિનેરુઆદીનં અચ્ચુગ્ગતસમાનપરિમાણાતિ વદન્તિ. બ્રહાતિ મહન્તો.

સિનેરુસ્સ સમન્તતોતિ પરિક્ખિપનવસેન સિનેરુસ્સ સમન્તતો ઠિતા. સિનેરું તાવ પરિક્ખિપિત્વા ઠિતો યુગન્ધરો, તં પરિક્ખિપિત્વા ઈસધરો. એવં તં તં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતા ‘‘સિનેરુસ્સ સમન્તતો’’તિ વુત્તા.

યોજનાનં સતાનુચ્ચો, હિમવા પઞ્ચ પબ્બતોતિ હિમવા પબ્બતો પઞ્ચ યોજનાનં સતાનિ ઉચ્ચો ઉબ્બેધો. નગવ્હયાતિ નગ-સદ્દેન અવ્હાતબ્બા રુક્ખાભિધાના. પઞ્ઞાસયોજનક્ખન્ધસાખાયામાતિ’ ઉબ્બેધતો પઞ્ઞાસયોજનક્ખન્ધાયામા, ઉબ્બેધતો, સમન્તતો ચ પઞ્ઞાસયોજનસાખાયામા ચ. તતો એવ સતયોજનવિત્થિણ્ણા, તાવદેવ ચ ઉગ્ગતા. યસ્સાનુભાવેનાતિ યસ્સા મહન્તતા કપ્પટ્ઠાયિતાદિપ્પકારેન પભાવેન.

ગરુળાનં સિમ્બલિરુક્ખો સિનેરુસ્સ દુતિયપરિભણ્ડે પતિટ્ઠિતો.

સિરીસેનાતિ પચ્ચત્તે કરણવચનં. સત્તમન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, સિરીસો ભવતિ સત્તમોતિ અત્થો.

તત્થ ચણ્ડમણ્ડલં હેટ્ઠા, સૂરિયમણ્ડલં ઉપરિ. તસ્સ આસન્નભાવેન ચન્દમણ્ડલં અત્તનો છાયાય વિકલભાવેન ઉપટ્ઠાતિ. તાનિ યોજનન્તરિકાનિ યુગન્ધરગ્ગપમાણે આકાસે વિચરન્તિ. અસુરભવનં સિનેરુસ્સ હેટ્ઠા. અવીચિ જમ્બુદીપસ્સ. જમ્બુદીપો સકટસણ્ઠાનો. અપરગોયાનં આદાસસણ્ઠાનો. પુબ્બવિદેહો અદ્ધચન્દસણ્ઠાનો. ઉત્તરકુરુ પીઠસણ્ઠાનો. તંતંનિવાસીનં, તંતંપરિવારદીપવાસીનઞ્ચ મનુસ્સાનં મુખમ્પિ તંતંસણ્ઠાનન્તિ વદન્તિ. તદન્તરેસૂતિ તેસં ચક્કવાળાનં અન્તરેસુ. તિણ્ણં હિ પત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઆસન્નભાવેન ઠપિતાનં અન્તરસદિસે તિણ્ણં તિણ્ણં ચક્કવાળાનં અન્તરે એકેકો લોકન્તરનિરયો.

અનન્તાનીતિ અપરિમાણાનિ, ‘‘એત્તકાની’’તિ અઞ્ઞેહિ મિનિતું અસક્કુણેય્યાનિ. ભગવા અનન્તેન બુદ્ધઞાણેન અવેદિ ‘‘અનન્તો આકાસો, અનન્તો સત્તનિકાયો, અનન્તાનિ ચક્કવાળાની’’તિ તિવિધમ્પિ અનન્તં બુદ્ધઞાણં પરિચ્છિન્દતિ સયમ્પિ અનન્તત્તા. યાવતકં હિ ઞેય્યં, તાવતકં ઞાણં. યાવતકં ઞાણં, તાવતકં ઞેય્યં. ઞેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં ઞેય્યન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અનન્તેન બુદ્ધઞાણેન અવેદી’’તિ. અનન્તતા ચસ્સ અનન્તઞેય્યપટિવિજ્ઝનેનેવ વેદિતબ્બા તત્થ અપ્પટિહતચારત્તા. નનુ ચેત્થ વિવટ્ટાદીનમ્પિ વિદિતતા વત્તબ્બાતિ? સચ્ચં વત્તબ્બં, સા પન પરતો અભિઞ્ઞાકથાયં આગમિસ્સતીતિ ઇધ ન ગહિતા.

૧૩૮. અત્તનાતિ નિસ્સક્કવચનમેતં. ગુણેહિ અત્તના વિસિટ્ઠતરસ્સાતિ સમ્બન્ધો. તર-ગ્ગહણં ચેત્થ ‘‘અનુત્તરો’’તિ પદસ્સ અત્થનિદ્દેસતાય કતં, ન વિસિટ્ઠસ્સ કસ્સચિ અત્થિતાય. સદેવકે હિ લોકે સદિસકપ્પોપિ નામ કોચિ તથાગતસ્સ નત્થિ, કુતો સદિસો. વિસિટ્ઠે પન કા કથા. કસ્સચીતિ કસ્સચિપિ. અભિભવતીતિ સીલસમ્પદાય ઉપનિસ્સયભૂતાનં હિરોત્તપ્પમેત્તાકરુણાનં, વિસેસપચ્ચયાનં સદ્ધાસતિવીરિયપઞ્ઞાનઞ્ચ ઉક્કંસપ્પત્તિયા સમુદાગમતો પટ્ઠાય અનઞ્ઞસાધારણો સવાસનપટિપક્ખસ્સ પહીનત્તા ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો સત્થુ સીલગુણો. તેન ભગવા સદેવકં લોકં અઞ્ઞદત્થુ અભિભુય્ય પવત્તતિ, ન સયં કેનચિ અભિભુય્યતીતિ અધિપ્પાયો. એવં સમાધિગુણાદીસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. સીલાદયો ચેતે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા વેદિતબ્બા. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પન લોકિયં કામાવચરમેવ.

યદિ એવં, કથં તેન સદેવકં લોકં અભિભવતીતિ? તસ્સાપિ આનુભાવતો અસદિસત્તા. તમ્પિ હિ વિસયતો, પવત્તિતો, પવત્તિ આકારતો ચ ઉત્તરિતરમેવ. તં હિ અનઞ્ઞસાધારણં સત્થુ વિમુત્તિગુણં આરબ્ભ પવત્તતિ, પવત્તમાનઞ્ચ અતક્કાવચરં પરમગમ્ભીરં સણ્હસુખુમં સવિસયં પટિપક્ખધમ્માનં સુપ્પહીનત્તા સુટ્ઠુ પાકટં વિભૂતતરં કત્વા પવત્તતિ, સમ્મદેવ ચ વસીભાવસ્સ પાપિતત્તા, ભવઙ્ગપરિવાસસ્સ ચ અતિપરિત્તકત્તા લહું લહું પવત્તતીતિ.

એવં સીલાદિગુણેહિ ભગવતો ઉત્તરિતરસ્સ અભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદિસસ્સાપિ અભાવં દસ્સેતું ‘‘અસમો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અસમોતિ એકસ્મિં કાલે નત્થિ એતસ્સ સીલાદિગુણેન સમા સદિસાતિ અસમો. તથા અસમેહિ અતીતાનાગતબુદ્ધેહિ સમો, અસમા વા સમા એતસ્સાતિ અસમસમો. સીલાદિગુણેન નત્થિ એતસ્સ પટિમાતિ અપ્પટિમો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તત્થ ઉપમામત્તં પટિમા, સદિસૂપમા પટિભાગો, યુગગ્ગાહવસેન ઠિતો પટિપુગ્ગલો વેદિતબ્બો.

ન ખો પનાહં સમનુપસ્સામીતિ મમ સમન્તચક્ખુના હત્થતલે આમલકં વિય સબ્બલોકં પસ્સન્તોપિ તત્થ સદેવકે…પે… પજાય અત્તના અત્તતો સીલસમ્પન્નતરં સમ્પન્નતરસીલં કઞ્ચિ પુગ્ગલં ન ખો પન પસ્સામિ, તાદિસસ્સ અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. અગ્ગપ્પસાદસુત્તાદીનીતિ એત્થ –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુપ્પદા વા બહુપ્પદા વા રૂપિનો વા અરૂપિનો વા સઞ્ઞિનો વા અસઞ્ઞિનો વા નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. યે, ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨; ૧૦.૧૫; ઇતિવુ૯૦) –

ઇદં અગ્ગપ્પસાદસુત્તં. આદિ-સદ્દેન –

‘‘સદેવકે…પે… સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તી, તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪; દી. નિ. ૩.૧૮૮) –

એવમાદીનિ સુત્તપદાનિ વેદિતબ્બાનિ. આદિકા ગાથાયોતિ એત્થ –

‘‘અહં હિ અરહા લોકે, અહં સત્થા અનુત્તરો;

એકોમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, સીતિભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો. (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧);

‘‘દન્તો દમયતં સેટ્ઠો, સન્તો સમયતં ઇસિ;

મુત્તો મોચયતં અગ્ગો, તિણ્ણો તારયતં વરો. (ઇતિવુ. ૧૧૨);

‘‘નયિમસ્મિં લોકે પરસ્મિં વા પન,

બુદ્ધેન સેટ્ઠો સદિસો ચ વિજ્જતિ;

યમાહુ દક્ખિણેય્યાનં અગ્ગતં ગતો,

પુઞ્ઞત્થિકાનં વિપુલફલેસિન’’ન્તિ. (વિ. વ. ૧૦૪૭; કથા. ૭૯૯) –

એવમાદિકા ગાથા વિત્થારેતબ્બા.

૧૩૯. દમેતીતિ સમેતિ, કાયસમાદીહિ યોજેતીતિ અત્થો. તં પન કાયસમાદીહિ યોજનં યથારહં તદઙ્ગવિનયાદીસુ પતિટ્ઠાપનં હોતીતિ આહ ‘‘વિનેતીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. દમેતું યુત્તાતિ દમનારહા. અમનુસ્સપુરિસાતિ એત્થ ન મનુસ્સાતિ અમનુસ્સા. તંસદિસતા એત્થ જોતીયતિ, તેન મનુસ્સત્તમત્તં નત્થિ, અઞ્ઞં સમાનન્તિ યક્ખાદયો ‘‘અમનુસ્સા’’તિ અધિપ્પેતા, ન યે કેચિ મનુસ્સેહિ અઞ્ઞે. તથા હિ તિરચ્છાનપુરિસાનં વિસું ગહણં કતં, યક્ખાદયો એવ ચ નિદ્દિટ્ઠા. અપલાલો હિમવન્તવાસી. ચૂળોદરમહોદરા નાગદીપવાસિનો. અગ્ગિસિખધૂમસિખા સીહળદીપવાસિનો. નિબ્બિસા કતા દોસવિસસ્સ વિનોદનેન. તેનાહ ‘‘સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપિતા’’તિ. કૂટદન્તાદયોતિ આદિ-સદ્દેન ઘોટમુખઉપાલિગહપતિઆદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સક્કદેવરાજાદયોતિ આદિ-સદ્દેન અજકલાપયક્ખબકબ્રહ્માદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઇદં ચેત્થ સુત્તન્તિ ઇદં કેસિસુત્તં. વિનીતા વિચિત્રેહિ વિનયનૂપાયેહીતિ એતસ્મિં અત્થે વિત્થારેતબ્બં યથારહં સણ્હાદીહિ ઉપાયેહિ વિનયસ્સ દીપનતો.

વિસુદ્ધસીલાદીનં પઠમજ્ઝાનાદીનીતિ ‘‘વિસુદ્ધસીલસ્સ પઠમજ્ઝાનં, પઠમજ્ઝાનલાભિનો દુતિયજ્ઝાન’’ન્તિઆદિના તસ્સ તસ્સ ઉપરૂપરિ વિસેસં આચિક્ખન્તોતિ સમ્બન્ધો. સોતાપન્નાદીનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘દન્તેપિ દમેતિયેવા’’તિ ઇદં પુબ્બે ‘‘સબ્બેન સબ્બં દમથં અનુપગતા પુરિસદમ્મા’’તિ વુત્તાતિ કત્વા વુત્તં. યે પન વિપ્પકતદમ્મભાવા સબ્બથા દમેતબ્બતં નાતિવત્તા, તે સત્તે સન્ધાય ‘‘દન્તેપિ દમેતિયેવા’’તિ વુત્તં. તેપિ હિ પુરિસદમ્મા એવાતિ, યતો ને સત્થા દમેતિ.

અત્થપદન્તિ અત્થાભિબ્યઞ્જકપદં, વાક્યન્તિ અત્થો. વાક્યેન હિ અત્થાભિબ્યત્તિ, ન નામાદિપદમત્તેન. એકપદભાવેન ચ અનઞ્ઞસાધારણો સત્થુ પુરિસદમ્મસારથિભાવો દસ્સિતો હોતિ. તેનાહ ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ. અટ્ઠ દિસાતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો. તા હિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાપિ અસંકિણ્ણભાવેન દિસ્સન્તિ અપદિસ્સન્તીતિ દિસા, દિસા વિયાતિ વા દિસા. અસજ્જમાનાતિ ન સજ્જમાના વસીભાવપ્પત્તિયા નિસ્સઙ્ગચારા. ધાવન્તિ જવનવુત્તિયોગતો. એકંયેવ દિસં ધાવતિ, અત્તનો કાયં અપરિવત્તેન્તોતિ અધિપ્પાયો. સત્થારા પન દમિતા પુરિસદમ્મા એકિરિયાપથેનેવ અટ્ઠ દિસા ધાવન્તિ. તેનાહ ‘‘એકપલ્લઙ્કેનેવ નિસિન્ના’’તિ. અટ્ઠ દિસાતિ ચ નિદસ્સનમત્તમેતં, લોકિયેહિ અગતપુબ્બં નિરોધસમાપત્તિદિસં, અમતદિસઞ્ચ પક્ખન્દનતો.

૧૪૦. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો, તત્થ નિયુત્તોતિ દિટ્ઠધમ્મિકો, ઇધલોકત્થો. કમ્મકિલેસવસેન સમ્પરેતબ્બતો સમ્મા ગન્તબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો, તત્થ નિયુત્તોતિ સમ્પરાયિકો, પરલોકત્થો. પરમો ઉત્તમો અત્થો પરમત્થો, નિબ્બાનં. તેહિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ. યથારહન્તિ યથાનુરૂપં. તેસુ અત્થેસુ યો યો પુગ્ગલો યં યં અરહતિ, તદનુરૂપં. અનુસાસતીતિ વિનેતિ તસ્મિં અત્થે પતિટ્ઠપેતિ, સહ અત્થેન વત્તતીતિ સત્થો, ભણ્ડમૂલેન વાણિજ્જાય દેસન્તરં ગચ્છન્તો જનસમૂહો. હિતુપદેસાદિવસેન પરિપાલેતબ્બો સાસિતબ્બો સો એતસ્સ અત્થીતિ સત્થા, સત્થવાહો. સો વિય ભગવાતિ આહ ‘‘સત્થા વિયાતિ સત્થા, ભગવા સત્થવાહો’’તિ.

ઇદાનિ તમત્થં નિદ્દેસપાળિનયેન દસ્સેતું ‘‘યથા સત્થવાહો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સત્થેતિ સત્થિકે જને. કં તારેન્તિ એત્થાતિ કન્તારો, નિરુદકો અરઞ્ઞપ્પદેસો. રુળ્હીવસેન પન ઇતરોપિ અરઞ્ઞપ્પદેસો તથા વુચ્ચતિ. ચોરકન્તારન્તિ ચોરેહિ અધિટ્ઠિતકન્તારં. તથા વાળકન્તારં. દુબ્ભિક્ખકન્તારન્તિ દુલ્લભભિક્ખં કન્તારં. તારેતીતિ અખેમન્તટ્ઠાનં અતિક્કામેતિ. ઉત્તારેતીતિઆદિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢેત્વા વુત્તં. અથ વા ઉત્તારેતીતિ ખેમન્તભૂમિં ઉપનેન્તો તારેતિ. નિત્તારેતીતિ અખેમન્તટ્ઠાનતો નિક્ખામેન્તો તારેતિ. પતારેતીતિ પરિગ્ગહેત્વા તારેતિ, હત્થેન પરિગ્ગહેત્વા વિય તારેતીતિ અત્થો. સબ્બમ્પેતં તારણુત્તારણાદિખેમટ્ઠાને ઠપનમેવાતિ આહ ‘‘ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેતી’’તિ. સત્તેતિ વેનેય્યસત્તે. મહાગહનતાય, મહાનત્થતાય, દુન્નિત્થરણતાય ચ જાતિયેવ કન્તારો જાતિકન્તારો, તં જાતિકન્તારં.

ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેનાતિ ઉક્કટ્ઠસત્તપરિચ્છેદવસેન. દેવમનુસ્સા એવ હિ ઉક્કટ્ઠસત્તા, ન તિરચ્છાનાદયો. ભબ્બપુગ્ગલપરિચ્છેદવસેનાતિ સમ્મત્તનિયામોક્કમનસ્સ યોગ્યપુગ્ગલસ્સ પરિચ્છિન્દનવસેન. એતન્તિ ‘‘દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ એતં વચનં. ભગવતોતિ નિસ્સક્કવચનં યથા ‘‘ઉપજ્ઝાયતો અજ્ઝેતી’’તિ, ભગવતો સન્તિકેતિ વા અત્થો. ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિન્તિ તિહેતુકપટિસન્ધિઆદિકં મગ્ગફલાધિગમસ્સ બલવકારણં.

ગગ્ગરાયાતિ ગગ્ગરાય નામ રઞ્ઞો દેવિયા, તાય વા કારિતત્તા ‘‘ગગ્ગરા’’તિ લદ્ધનામાય. સરે નિમિત્તં અગ્ગહેસીતિ ‘‘ધમ્મો એસો વુચ્ચતી’’તિ ધમ્મસઞ્ઞાય સરે નિમિત્તં ગણ્હિ, ગણ્હન્તો ચ પસન્નચિત્તો પરિસપરિયન્તે નિપજ્જિ. સન્નિરુમ્ભિત્વા અટ્ઠાસીતિ તસ્સ સીસે દણ્ડસ્સ ઠપિતભાવં અપસ્સન્તો તત્થ દણ્ડં ઉપ્પીળેત્વા અટ્ઠાસિ. મણ્ડૂકોપિ દણ્ડે ઠપિતેપિ ઉપ્પીળિતેપિ ધમ્મગતેન પસાદેન વિસ્સરમકરોન્તોવ કાલમકાસિ. દેવલોકે નિબ્બત્તસત્તાનં અયં ધમ્મતા, યા ‘‘કુતોહં ઇધ નિબ્બત્તો, તત્થ કિં નુ ખો કમ્મમકાસિ’’ન્તિ આવજ્જના. તસ્મા અત્તનો પુરિમભવસ્સ દિટ્ઠત્તા આહ ‘‘અરે અહમ્પિ નામ ઇધનિબ્બત્તો’’તિ. ભગવતો પાદે વન્દિ કતઞ્ઞુતાસંવડ્ઢિતેન પેમગારવબહુમાનેન.

ભગવા જાનન્તોવ મહાજનસ્સ કમ્મફલં, બુદ્ધાનુભાવઞ્ચ પચ્ચક્ખં કાતુકામો ‘‘કો મે વન્દતી’’તિ ગાથાય પુચ્છિ. તત્થ કોતિ દેવનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીસુ કો, કતમોતિ અત્થો. મેતિ મમ. પાદાનીતિ પાદે. ઇદ્ધિયાતિ ઇમાય એવરૂપાય દેવિદ્ધિયા. ‘‘યસસા’’તિ ઇમિના એદિસેન પરિવારેન, પરિચ્છેદેન ચ. જલન્તિ વિજ્જોતમાનો. અભિક્કન્તેનાતિ અતિવિય કન્તેન કમનીયેન સુન્દરેન. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન સરીરવણ્ણનિભાય. સબ્બા ઓભાસયં દિસાતિ સબ્બા દસપિ દિસા પભાસેન્તો, ચન્દો વિય, સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકાલોકં કરોન્તોતિ અત્થો.

એવં પન ભગવતા પુચ્છિતો દેવપુત્તો અત્તાનં પવેદેન્તો ‘‘મણ્ડૂકોહં પુરે આસિ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પુરેતિ પુરિમજાતિયં. ‘‘ઉદકે’’તિ ઇદં તદા અત્તનો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. ‘‘ઉદકે મણ્ડૂકો’’તિ એતેન ઉદ્ધમાયિકાદિકસ્સ થલે મણ્ડૂકસ્સ નિવત્તનં કતં હોતિ. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગુન્નં ઘાસેસનટ્ઠાનં. ઇધ પન ગોચરો વિયાતિ ગોચરો, વારિ ઉદકં ગોચરો એતસ્સાતિ વારિગોચરો. ઉદકચારીપિ હિ કોચિ કચ્છપાદિ અવારિગોચરોપિ હોતીતિ ‘‘વારિગોચરો’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. તવ ધમ્મં સુણન્તસ્સાતિ બ્રહ્મસ્સરેન કરવીકરુતમઞ્જુના દેસેન્તસ્સ તવ ધમ્મં ‘‘ધમ્મો એસો વુચ્ચતી’’તિ સરે નિમિત્તગ્ગાહવસેન સુણન્તસ્સ. અનાદરે ચેતં સામિવચનં. અવધિ વચ્છપાલકોતિ વચ્છે રક્ખન્તો ગોપાલદારકો મમ સમીપં આગન્ત્વા દણ્ડમોલુબ્ભ તિટ્ઠન્તો મમ સીસે દણ્ડં સન્નિરુમ્ભિત્વા મં મારેસીતિ અત્થો.

સિતં કત્વાતિ ‘‘તથા પરિત્તતરેનાપિ પુઞ્ઞાનુભાવેન એવં અતિવિય ઉળારા લોકિયલોકુત્તરા સમ્પત્તિયો લબ્ભન્તી’’તિ પીતિસોમનસ્સજાતો ભાસુરતરધવલવિપ્ફુરન્તદસ્સનકિરણાવલીહિ ભિય્યોસો મત્તાય તં પદેસં ઓભાસેન્તો સિતં કત્વા. પીતિસોમનસ્સવસેન હિ સો –

‘‘મુહુત્તં ચિત્તપસાદસ્સ, ઇદ્ધિં પસ્સ યસઞ્ચ મે;

આનુભાવઞ્ચ મે પસ્સ, વણ્ણં પસ્સ જુતિઞ્ચ મે.

‘‘યે ચ તે દીઘમદ્ધાનં, ધમ્મં અસ્સોસું ગોતમ;

પત્તા તે અચલટ્ઠાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૯-૮૬૦);

ઇમા દ્વે ગાથા વત્વા પક્કામિ.

૧૪૧. યં પન કિઞ્ચીતિ એત્થ યન્તિ અનિયમિતવચનં. તથા કિઞ્ચીતિ. પનાતિ વચનાલઙ્કારમત્તં. તસ્મા યં કિઞ્ચીતિ ઞેય્યસ્સ અનવસેસપરિયાદાનં કતં હોતિ. પનાતિ વા વિસેસત્થદીપકો નિપાતો. તેન ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ ઇમિના સઙ્ખેપતો, વિત્થારતો ચ સત્થુ ચતુસચ્ચાભિસમ્બોધો વુત્તો. ‘‘બુદ્ધો’’તિ પન ઇમિના તદઞ્ઞસ્સપિ ઞેય્યસ્સાવબોધો. પુરિમેન વા સત્થુ પટિવેધઞાણાનુભાવો, પચ્છિમેન દેસનાઞાણાનુભાવો. પીતિ ઉપરિ વુચ્ચમાનો વિસેસો જોતીયતિ. સબ્બસો પટિપક્ખેહિ વિમુચ્ચતીતિ વિમોક્ખો, અગ્ગમગ્ગો. તસ્સ અન્તો અગ્ગફલં, તત્થ ભવં તસ્મિં લદ્ધે લદ્ધબ્બતો વિમોક્ખન્તિકઞાણં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સબ્બમ્પિ બુદ્ધઞાણં. એવં પવત્તોતિ એત્થ –

‘‘સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધો, સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધો, અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધો, વિસવિતાય બુદ્ધો, ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, નિરુપલેપસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, એકન્તવીતરાગોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતદોસોતિ બુદ્ધો, એકન્તવીતમોહોતિ બુદ્ધો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ બુદ્ધો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધો, એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધો, અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા બુદ્ધો. બુદ્ધોતિ નેતં નામં માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિકતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં. વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં બુદ્ધો’’તિ (મહાનિ. ૧૯૨) –