નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિસુદ્ધિમગ્ગ-મહાટીકા

(પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

સદ્ધમ્મરંસિમાલી યો, વિનેય્યકમલાકરે;

વિબોધેસિ મહામોહ-તમં હન્ત્વાન સબ્બસો.

ઞાણાતિસયબિમ્બં તં, વિસુદ્ધકરુણારુણં;

વન્દિત્વા નિરુપક્લેસં, બુદ્ધાદિચ્ચં મહોદયં.

લોકાલોકકરં ધમ્મં, ગુણરસ્મિસમુજ્જલં;

અરિયસઙ્ઘઞ્ચ સમ્ફુલ્લં, વિસુદ્ધકમલાકરં.

વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, ઇતિ યં રતનત્તયે;

હતન્તરાયો સબ્બત્થ, હુત્વાહં તસ્સ તેજસા.

સમ્પન્નસીલાચારેન, ધીમતા સુચિવુત્તિના;

અજ્ઝેસિતો દાઠાનાગત્થેરેન થિરચેતસા.

વિસુદ્ધચરિતો નાથો, યં વિસુદ્ધિમનુત્તરં;

પત્વા દેસેસિ કરુણાસમુસ્સાહિતમાનસો.

તસ્સા અધિગમૂપાયો, વિસુદ્ધનયમણ્ડિતો;

વિસુદ્ધિમગ્ગો યો વુત્તો, સુવિસુદ્ધપદક્કમો.

સુવિસુદ્ધં અસંકિણ્ણં, નિપુણત્થવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, સમયં અવિલોમયં.

તસ્સ નિસ્સાય પોરાણં, કથામગ્ગં અનાકુલં;

તન્તિનયાનુગં સુદ્ધં, કરિસ્સામત્થવણ્ણનં.

ઇતિ આકઙ્ખમાનસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સ ચિરટ્ઠિતિં;

વિભજન્તસ્સ તસ્સત્થં, નિસામયથ સાધવોતિ.

નિદાનાદિકથાવણ્ણના

૧. સ્વાયં વિસુદ્ધિમગ્ગો યં સુત્તપદં નિસ્સાય પટ્ઠપીયતિ, તં તાવ નિક્ખિપિત્વા તસ્સ નિદાનાદિનિદ્ધારણમુખેન નાનપ્પકારતો અત્થં સંવણ્ણેતું ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ધમ્મં સંવણ્ણેન્તેન હિ આદિતો તસ્સ નિદાનં વત્તબ્બં, તતો પયોજનં પિણ્ડત્થો પદત્થો સમ્બન્ધો અધિપ્પાયો ચોદના સોધનં વત્તબ્બં. તથા ચેવ આચરિયેન પટિપન્નં. એત્થ હિ ભગવન્તં કિરાતિઆદિ દેસનાય નિદાનપયોજનનિદ્ધારણં, વિસુદ્ધિમગ્ગં ભાસિસ્સન્તિઆદિ પિણ્ડત્થનિદ્ધારણં, સીલે ઠત્વાતિઆદિ પદત્થસમ્બન્ધાધિપ્પાયવિભાવના, કિં સીલન્તિઆદિ ચોદના, તતો પરં સોધનં, સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ એસેવ નયો. કસ્મા પનેત્થ વિસ્સજ્જનગાથા આદિમ્હિ નિક્ખિત્તા, ન પુચ્છાગાથા. પુચ્છાપુબ્બિકા હિ વિસ્સજ્જનાતિ? વુચ્ચતે – તદત્થસ્સ મઙ્ગલભાવતો, સાસનસ્સ આદિકલ્યાણાદિભાવવિભાવનતો, ભયાદિઉપદ્દવનિવારણેન અન્તરાયવિધમનતો, ઉપરિ સંવણ્ણેતબ્બધમ્મસઙ્ગહતો ચાતિ વેદિતબ્બં.

એત્થાહ – કસ્મા પનાયં વિસુદ્ધિમગ્ગકથા વત્થુપુબ્બિકા આરદ્ધા, ન સત્થુથોમનાપુબ્બિકાતિ? વુચ્ચતે – વિસું અસંવણ્ણનાદિભાવતો. સુમઙ્ગલવિલાસિનીઆદયો વિય હિ દીઘનિકાયાદીનં નાયં વિસું સંવણ્ણના, ન પકરણન્તરં વા અભિધમ્માવતારસુમતાવતારાદિ વિય. તાસંયેવ પન સુમઙ્ગલવિલાસિનીઆદીનં વિસેસભૂતા. તેનેવાહ ‘‘મજ્ઝે વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.ગન્થારમ્ભકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.ગન્થારમ્ભકથા). અથ વા થોમનાપુબ્બિકાપિ ચાયં કથા ન વત્થુપુબ્બિકાવાતિ દટ્ઠબ્બં. સાસને હિ વત્થુકિત્તનં ન લોકે વિય કેવલં હોતિ, સાસનસમ્પત્તિકિત્તનત્તા પન સત્થુ અવિપરીતધમ્મદેસનાભાવવિભાવનેન સત્થુગુણસંકિત્તનં ઉલ્લિઙ્ગન્તમેવ પવત્તતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘એત્તાવતા તિસ્સો સિક્ખા’’તિઆદિ. સોતાપન્નાદિભાવસ્સ ચ કારણન્તિ એત્થ હિ આદિ-સદ્દેન સબ્બસકદાગામિઅનાગામિનો વિય સબ્બેપિ અરહન્તો સઙ્ગય્હન્તિ વિભાગસ્સ અનુદ્ધટત્તા. તેન તિણ્ણમ્પિ બોધિસત્તાનં નિબ્બેધભાગિયા સીલાદયો ઇધ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિવચનેન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તિણ્ણમ્પિ હિ નેસં ચરિમભવે વિસેસતો સંસારભયિક્ખણં, યથાસકં સીલે પતિટ્ઠાય સમથવિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા તણ્હાજટાવિજટનપટિપત્તિ ચ સમાનાતિ. અથ વા ‘‘સો ઇમં વિજટયે જટ’’ન્તિ સાધારણવચનેન સાતિસયં, નિરતિસયઞ્ચ તણ્હાજટાવિજટનં ગહિતં. તત્થ યં નિરતિસયં સવાસનપ્પહાનતાય. તેન સત્થુ પહાનસમ્પદા કિત્તિતા હોતિ, તન્નિમિત્તા ઞાણસમ્પદા ચ. તદુભયેન નાનન્તરિકતાય આનુભાવસમ્પદાદયોપીતિ. એવમ્પિ થોમનાપુબ્બિકાયં કથાતિ વેદિતબ્બં. અથ વા થોમનાપુબ્બિકા એવાયં કથાતિ દટ્ઠબ્બં, ‘‘સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણચારો’’તિઆદિના સત્થુ થોમનં પુરક્ખત્વા સંવણ્ણનાય આરદ્ધત્તા. સા પનાયં યસ્મા પુચ્છન્તસ્સ અજ્ઝાસયાનુરૂપં બ્યાકરણસમત્થતાય વિભાવનવસેન પવત્તિતા, આચિણ્ણઞ્ચેતં આચરિયસ્સ યદિદં સંવણ્ણેતબ્બધમ્માનુકૂલં સંવણ્ણનારમ્ભે સત્થુ અભિત્થવનં. તસ્મા ઇમિના કારણેન એવમેત્થ થોમના પવત્તિતાતિ. થોમનાકારસ્સ વુચ્ચમાનસ્સ કારણં ઉદ્ધરન્તેન પઠમં વિસ્સજ્જનગાથં નિક્ખિપિત્વા તસ્સા નિદાનચોદનામુખેન પુચ્છાગાથં સરૂપતો ચ અત્થતો ચ દસ્સેત્વા તસ્સા પુચ્છાય અવિપરીતબ્યાકરણસમત્થભાવાવજોતનં ભગવતો થોમનં પુરક્ખત્વા યથાધિપ્પેતધમ્મસંવણ્ણના કતા. તેનાહ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિ. તત્થ ગાથાય અત્થો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

ઇતીતિઆદીસુ ઇતીતિ અયં ઇતિ-સદ્દો હેતુ પરિસમાપનાદિપદત્થવિપરિયાયપકારાવધારણનિદસ્સનાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૭૯) હેતુમ્હિ આગતો. ‘‘તસ્માતિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા ‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) પરિસમાપને. ‘‘ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૯૭) આદિઅત્થે. ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૭૩, ૭૫) પદત્થવિપરિયાયે. ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો. સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો. સઉપસગ્ગો બાલો, અનુપસગ્ગો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) પકારે. ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં, કિંપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૬) અવધારણે, સન્નિટ્ઠાનેતિ અત્થો. ‘‘અત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, નત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) નિદસ્સને. ઇધાપિ નિદસ્સને દટ્ઠબ્બો, પકારેતિપિ વત્તું વટ્ટતેવ. પઠમો પન ઇતિ-સદ્દો પરિસમાપને દટ્ઠબ્બો. હીતિ અવધારણે. ઇદન્તિ આસન્નપચ્ચક્ખવચનં યથાધિગતસ્સ સુત્તપદસ્સ અભિમુખીકરણતો.

વુત્તન્તિ અયં વુત્ત-સદ્દો સઉપસગ્ગો, અનુપસગ્ગો ચ વપ્પનવાપસમીકરણકેસોહારણજીવિતવુત્તિપમુત્તભાવપાવચનપવત્તિતઅજ્ઝેસનકથનાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ અયં –

‘‘ગાવો તસ્સ પજાયન્તિ, ખેત્તે વુત્તં વિરૂહતિ;

વુત્તાનં ફલમસ્નાતિ, યો મિત્તાનં ન દુબ્ભતી’’તિ. –

આદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૯) વપ્પને આગતો. ‘‘નો ચ ખો પટિવુત્ત’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૨૮૯) અટ્ઠદન્તકાદીહિ વાપસમીકરણે. ‘‘કાપટિકો માણવો દહરો વુત્તસિરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૨૬) કેસોહારણે. ‘‘પન્નલોમો પરદત્તવુત્તો મિગભૂતેન ચેતસા વિહરતી’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૩૨) જીવિતવુત્તિયં. ‘‘સેય્યથાપિ નામ પણ્ડુપલાસો બન્ધના પવુત્તો અભબ્બો હરિતત્થાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૫૯; પારા. ૯૨; પાચિ. ૬૬૬; મહાવ. ૧૨૯) બન્ધનતો પમુત્તભાવે. ‘‘યેસમિદં એતરહિ પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિત’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૫; મ. નિ. ૨.૪૨૭; મહાવ. ૩૦૦) પાવચનભાવેન પવત્તિતે. લોકે પન ‘‘વુત્તો ગુણો વુત્તો પારાયનો’’તિઆદીસુ અજ્ઝેસને. ‘‘વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા ‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા’તિ’’આદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦) કથને. ઇધાપિ કથને એવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા ‘‘ઇતિ હિ એવમેવ ઇદં સુત્તં દેસિત’’ન્તિ યથાનિક્ખિત્તં ગાથં દેસિતભાવેન નિદસ્સેતિ. તસ્સા વા દેસિતાકારં અવધારેતિ.

કસ્માતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કં. પનાતિ વચનાલઙ્કારમત્તં. ઉભયેનાપિ કારણં પુચ્છતિ. એતન્તિ યથાવુત્તં સુત્તપદં પચ્ચામસતિ. વુત્તન્તિ પુચ્છાનિમિત્તં. તદત્થસ્સ અત્તનો બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનતં ઉપાદાય ‘‘ઇદ’’ન્તિ વત્વા પુન ભગવતા ભાસિતાકારં સન્ધાય ‘‘એત’’ન્તિ વુત્તં. સકલેન પનાનેન વચનેન દેસનાય નિદાનં જોતિતં હોતિ. પરતો તસ્સા દેસકદેસકાલપટિગ્ગાહકે વિભાવેતું ‘‘ભગવન્તં કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કિરાતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. તેન વુચ્ચમાનસ્સત્થસ્સ અનુ અનુ સુય્યમાનતં દીપેતિ. રત્તિભાગેતિ રત્તિયા એકસ્મિં કોટ્ઠાસે, મજ્ઝિમયામેતિ અધિપ્પાયો. વેસ્સવણાદયો વિય અપાકટનામધેય્યત્તા અઞ્ઞતરો. દેવો એવ દેવપુત્તો. સંસયસમુગ્ઘાટત્થન્તિ વિચિકિચ્છાસલ્લસમુદ્ધરણત્થં પુચ્છીતિ યોજના. ‘‘સંસયસમુગ્ઘાટત્થ’’ન્તિ ચ ઇમિના પઞ્ચસુ પુચ્છાસુ અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છાતિ દસ્સેતિ. યેન અત્થેન તણ્હા ‘‘જટા’’તિ વુત્તા, તમેવ અત્થં દસ્સેતું ‘‘જાલિનિયા’’તિઆદિ વુત્તં. સા હિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપ્પભેદો અત્તનો અવયવભૂતો એવ જાલો એતિસ્સા અત્થીતિ ‘‘જાલિની’’તિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિસ્સા જટાકારેન પવત્તિં દસ્સેતું ‘‘સા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસૂતિ તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનમાહ, રૂપાદિછળારમ્મણવિનિમુત્તસ્સ તણ્હાવિસયસ્સ અભાવતો. હેટ્ઠુપરિયવસેનાતિ કદાચિ રૂપારમ્મણે કદાચિ યાવ ધમ્મારમ્મણે કદાચિ ધમ્મારમ્મણે કદાચિ યાવ રૂપારમ્મણેતિ એવં હેટ્ઠા, ઉપરિ ચ પવત્તિવસેન. દેસનાક્કમેન ચેત્થ હેટ્ઠુપરિયતા દટ્ઠબ્બા. કદાચિ કામભવે કદાચિ રૂપભવે કદાચિ અરૂપભવે કદાચિ વા અરૂપભવે…પે… કદાચિ કામભવેતિ એવમેત્થ હેટ્ઠુપરિયવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા. સબ્બસઙ્ખારાનં ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવત્તા અપરાપરુપ્પત્તિ એત્થ સંસિબ્બનન્તિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો’’તિ. ‘‘સંસિબ્બનટ્ઠેના’’તિ ઇદં યેન સમ્બન્ધેન જટા વિયાતિ જટાતિ જટાતણ્હાનં ઉપમૂપમેય્યતા, તંદસ્સનં. અયં હેત્થ અત્થો – યથા જાલિનો વેળુગુમ્બસ્સ સાખા, કોસસઞ્ચયાદયો ચ અત્તના અત્તનો અવયવેહિ સંસિબ્બિતા વિનદ્ધા ‘‘જટા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં તણ્હાપિ સંસિબ્બનસભાવેનાતિ, ‘‘સંસિબ્બિતટ્ઠેના’’તિ વા પાઠો, અત્તનાવ અત્તનો સંસિબ્બિતભાવેનાતિ અત્થો. અયં હિ તણ્હા કોસકારકિમિ વિય અત્તનાવ અત્તાનમ્પિ સંસિબ્બન્તી પવત્તતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘રૂપતણ્હા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૮૬; વિભ. ૨૦૩). ઇમે સત્તા ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ પરિગ્ગહિતં વત્થું અત્તનિબ્બિસેસં મઞ્ઞમાના અબ્ભન્તરિમં કરોન્તિ. અબ્ભન્તરત્થો ચ અન્તોસદ્દોતિ સકપરિક્ખારે ઉપ્પજ્જમાનાપિ તણ્હા ‘‘અન્તોજટા’’તિ વુત્તા. પબ્બજિતસ્સ પત્તાદિ, ગહટ્ઠસ્સ હત્થિઆદિ સકપરિક્ખારો.

‘‘અત્તા’’તિ ભવતિ એત્થ અભિમાનોતિ અત્તભાવો, ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. સરીરન્તિ કેચિ. મમ અત્તભાવો સુન્દરો, અસુકસ્સ વિય મમ અત્તભાવો ભવેય્યાતિ વા આદિના સકઅત્તભાવાદીસુ તણ્હાય ઉપ્પજ્જમાનાકારો વેદિતબ્બો. અત્તનો ચક્ખાદીનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ. અત્તનો, પરેસઞ્ચ રૂપાદીનિ બાહિરાયતનાનિ. પરેસં સબ્બાનિ વા, સપરસન્તતિપરિયાપન્નાનિ વા ચક્ખાદીનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ. તથા રૂપાદીનિ બાહિરાયતનાનિ. પરિત્તમહગ્ગતભવેસુ પવત્તિયાપિ તણ્હાય અન્તોજટાબહિજટાભાવો વેદિતબ્બો. કામભવો હિ કસ્સચિપિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કથઞ્ચિપિ અવિમુત્તો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ ‘‘અજ્ઝત્તં, અન્તો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. તબ્બિપરિયાયતો રૂપારૂપભવો ‘‘બહિદ્ધા, બહી’’તિ ચ. તેનાહ ભગવા ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનો પુગ્ગલો, બહિદ્ધાસંયોજનો પુગ્ગલો’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૭). વિસયભેદેન, પવત્તિઆકારભેદેન ચ અનેકભેદભિન્નમ્પિ તણ્હં જટાભાવસામઞ્ઞેન એકન્તિ ગહેત્વા ‘‘તાય એવં ઉપ્પજ્જમાનાય જટાયા’’તિ વુત્તં. સા પન ‘‘પજા’’તિ વુત્તસત્તસન્તાનપરિયાપન્ના એવ હુત્વા પુનપ્પુનં તં જટેન્તી વિનન્ધન્તી પવત્તતીતિ આહ ‘‘જટાય જટિતા પજા’’તિ. તથા હિ પરમત્થતો યદિપિ અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયો નત્થિ, એકદેસો પન સમુદાયો નામ ન હોતીતિ અવયવતો સમુદાયં ભિન્નં કત્વા ઉપમૂપમેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામ વેળુજટાદીહિ…પે… સંસિબ્બિતા’’તિ આહ. ઇમં જટન્તિ સમ્બન્ધો. તીસુ ધાતૂસુ એકમ્પિ અસેસેત્વા સંસિબ્બનેન તેધાતુકં જટેત્વા ઠિતં. તેનસ્સા મહાવિસયતં, વિજટનસ્સ ચ સુદુક્કરભાવમાહ. ‘‘વિજટેતું કો સમત્થો’’તિ ઇમિના ‘‘વિજટયે’’તિ પદં સત્તિઅત્થં, ન વિધિઆદિઅત્થન્તિ દસ્સેતિ.

એવં ‘‘અન્તોજટા’’તિઆદિના પુટ્ઠો પન અસ્સ દેવપુત્તસ્સ ઇમં ગાથમાહાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘એદિસોવ ઇમં પઞ્હં વિસ્સજ્જેય્યા’’તિ સત્થારં ગુણતો દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણચારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બધમ્મેસૂતિ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ સબ્બેસુ ઞેય્યધમ્મેસુ. અપ્પટિહતઞાણચારોતિ અનવસેસઞેય્યાવરણપ્પહાનેન નિસ્સઙ્ગચારત્તા નવિહતઞાણપવત્તિકો. એતેન તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાવિભાવનેન આદિતો તિણ્ણં આવેણિકધમ્માનં ગહણેનેવ તદેકલક્ખણતાય તદવિનાભાવતો ચ ભગવતો સેસાવેણિકધમ્માનમ્પિ ગહિતભાવો વેદિતબ્બો. દિબ્બન્તિ કામગુણાદીહિ કીળન્તિ લળન્તિ, તેસુ વા વિહરન્તિ, વિજયસમત્થતાયોગેન પચ્ચત્થિકે વિજેતું ઇચ્છન્તિ, ઇસ્સરિયધનાદિસક્કારદાનગ્ગહણં, તંતંઅત્થાનુસાસનઞ્ચ કરોન્તા વોહરન્તિ, પુઞ્ઞાતિસયયોગાનુભાવપ્પત્તાય જુતિયા જોતન્તિ, યથાધિપ્પેતઞ્ચ વિસયં અપ્પટિઘાતેન ગચ્છન્તિ, યથિચ્છિતનિપ્ફાદને ચ સક્કોન્તીતિ દેવા. અથ વા દેવનીયા તંતંબ્યસનનિત્થરણત્થિકેહિ સરણં પરાયણન્તિ ગમનીયા, અભિત્થવનીયા વા, સોભાવિસેસયોગેન કમનીયાતિ વા દેવા. તે તિવિધા – સમ્મુતિદેવા ઉપપત્તિદેવા વિસુદ્ધિદેવાતિ. ભગવા પન નિરતિસયાય અભિઞ્ઞાકીળાય ઉત્તમેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ સપરસન્તાનગતપઞ્ચવિધમારવિજયિચ્છાનિપ્ફત્તિયા ચિત્તિસ્સરિયસત્તધનાદિસમ્માપટિપત્તિ અવેચ્ચપસાદસક્કારદાનગ્ગહણસઙ્ખાતેન, ધમ્મસભાવપુગ્ગલજ્ઝાસયાનુરૂપાનુસાસનીસઙ્ખાતેન ચ વોહારાતિસયેન પરમાય પઞ્ઞાસરીરપ્પભાસઙ્ખાતાય જુતિયા, અનઞ્ઞસાધારણાય ઞાણસરીરગતિયા, મારવિજયસબ્બસબ્બઞ્ઞુગુણપરહિતનિપ્ફાદનેસુ અપ્પટિહતાય સત્તિયા ચ સમન્નાગતત્તા સદેવકેન લોકેન ‘‘સરણ’’ન્તિ ગમનીયતો, અભિત્થવનીયતો, ભત્તિવસેન કમનીયતો ચ સબ્બે તે દેવે તેહિ ગુણેહિ અભિભુય્ય ઠિતત્તા તેસં દેવાનં સેટ્ઠો ઉત્તમો દેવોતિ દેવદેવો. સબ્બદેવેહિ પૂજનીયતરો દેવોતિ વા, વિસુદ્ધિદેવભાવસ્સ વા સબ્બઞ્ઞુગુણાલઙ્કારસ્સ વા અધિગતત્તા અઞ્ઞેસં દેવાનં અતિસયેન દેવોતિ દેવદેવો.

અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સક્કાનં, મહાબ્રહ્માનઞ્ચ ગુણાભિભવનતો અધિકો અતિસયો અતિરેકતરો વા સક્કો બ્રહ્મા ચાતિ સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા. ઞાણપ્પહાનદેસનાવિસેસેસુ સદેવકે લોકે કેનચિ અવિક્ખમ્ભનીયટ્ઠાનતાય કુતોચિપિ ઉત્રસ્તાભાવતો ચતૂહિ વેસારજ્જેહિ વિસારદોતિ ચતુવેસારજ્જવિસારદો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધાતિ તત્ર વત મં સમણો વા…પે… વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૦; અ. નિ. ૪.૮). ઠાનાઠાનઞાણાદીહિ દસહિ ઞાણબલેહિ સમન્નાગતત્તા દસબલધરો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇધ તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો, અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧; વિભ. ૮૦૯). યં કિઞ્ચિ ઞેય્યં નામ, તત્થ સબ્બત્થેવ અનાવટઞાણતાય અનાવરણઞાણો. તઞ્ચ સબ્બં સમન્તતો સબ્બાકારતો હત્થતલે આમલકં વિય પચ્ચક્ખતો દસ્સનસમત્થેન ઞાણચક્ખુના સમન્નાગતત્તા સમન્તચક્ખુ, સબ્બઞ્ઞૂતિ અત્થો. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ પચ્છિમાનિ દ્વે અસાધારણઞાણાનિ ગહિતાનિ. ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવા. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વિત્થારતો આગમિસ્સતિ.

એત્થ ચ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણચારો’’તિ ઇમિના તિયદ્ધારુળ્હાનં પુચ્છાનં ભગવતો બ્યાકરણસમત્થતાય દસ્સિતાય કિં દેવતાનમ્પિ પુચ્છં બ્યાકાતું સમત્થો ભગવાતિ આસઙ્કાય તન્નિવત્તનત્થં ‘‘દેવદેવો’’તિ વુત્તં. દેવાનં અતિદેવો સક્કો દેવાનમિન્દો દેવતાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, ‘‘તતો ઇમસ્સ કો વિસેસો’’તિ ચિન્તેન્તાનં તન્નિવત્તનત્થં ‘‘સક્કાનં અતિસક્કો’’તિ વુત્તં. સક્કેનપિ પુચ્છિતમત્થં સનઙ્કુમારાદયો બ્રહ્માનો વિસ્સજ્જેન્તિ, ‘‘તતો ઇમસ્સ કો અતિસયો’’તિ ચિન્તેન્તાનં તન્નિવત્તનત્થં ‘‘બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા’’તિ વુત્તં. અયં ચસ્સ વિસેસો ચતુવેસારજ્જદસબલઞાણેહિ પાકટો જાતોતિ દસ્સનત્થં ‘‘ચતુ…પે… ધરો’’તિ વુત્તં. ઇમાનિ ચ ઞાણાનિ ઇમસ્સ ઞાણદ્વયસ્સ અધિગમેન સહેવ સિદ્ધાનીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનાવરણઞાણો સમન્તચક્ખૂ’’તિ વુત્તં. તયિદં ઞાણદ્વયં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારૂપચયસિદ્ધાય ભગ્ગદોસતાય સિદ્ધન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ભગવા’’તિ અવોચાતિ. એવમેતેસં પદાનં ગહણે પયોજનં, અનુપુબ્બિ ચ વેદિતબ્બા. યં પનેતં પચ્છિમં અનાવરણઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિ ઞાણદ્વયં, તં અત્થતો અભિન્નં. એકમેવ હિ તં ઞાણં વિસયપવત્તિમુખેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણભાવદસ્સનત્થં દ્વિધા કત્વા વુત્તં. અનવસેસસઙ્ખતાસઙ્ખતસમ્મુતિધમ્મારમ્મણતાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તત્થાવરણાભાવતો નિસ્સઙ્ગચારમુપાદાય ‘‘અનાવરણઞાણ’’ન્તિપિ વુત્તં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વક્ખામ.

૨. મહન્તે સીલક્ખન્ધાદિકે એસી ગવેસીતિ મહેસિ, ભગવા. તેન મહેસિના. વણ્ણયન્તોતિ વિવરન્તો વિત્થારેન્તો. યથાભૂતન્તિ અવિપરીતં. સીલાદિભેદનન્તિ સીલસમાધિપઞ્ઞાદિવિભાગં. સુદુલ્લભન્તિ અટ્ઠક્ખણવજ્જિતેન નવમેન ખણેન લદ્ધબ્બત્તા સુટ્ઠુ દુલ્લભં. સીલાદિસઙ્ગહન્તિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહં. અરિયમગ્ગો હિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતો સપ્પદેસત્તા નગરં વિય રજ્જેન, ન તયો ખન્ધા અરિયમગ્ગેન નિપ્પદેસત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન ખો, આવુસો વિસાખ, અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન તયો ખન્ધા સઙ્ગહિતા; તીહિ ચ ખો, આવુસો વિસાખ, ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨). કિલેસચોરેહિ અપરિપન્થનીયતાય ખેમં. અન્તદ્વયપરિવજ્જનતો, માયાદિકાયવઙ્કાદિપ્પહાનતો ચ ઉજું. સબ્બેસં સંકિલેસધમ્માનં મારણવસેન ગમનતો પવત્તનતો, નિબ્બાનસ્સ મગ્ગનતો, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગિતબ્બતો ચ મગ્ગં. વિસુદ્ધિયાતિ નિબ્બાનાય, વિસુદ્ધિભાવાય વા, અરહત્તાયાતિ અત્થો.

યથાભૂતં અજાનન્તાતિ એવં સીલવિસુદ્ધિઆદિવિસુદ્ધિપરમ્પરાય અધિગન્તબ્બો એવરૂપો એવંકિચ્ચકો એવમત્થોતિ યાથાવતો અનવબુજ્ઝન્તા. સકલસંકિલેસતો, સંસારતો ચ સુદ્ધિં વિમુત્તિં કામેન્તિ પત્થેન્તીતિ સુદ્ધિકામા. અપિ-સદ્દો સમ્ભાવને. તેન ન કેવલં સીલમત્તેન પરિતુટ્ઠા, અથ ખો વિસુદ્ધિકામાપિ સમાનાતિ દસ્સેતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભાવનાય યુત્તપયુત્તતાય યોગિનો વાયમન્તાપિ વિસુદ્ધિં ઉદ્દિસ્સ પયોગં પરક્કમં કરોન્તાપિ ઉપાયસ્સ અનધિગતત્તા વિસુદ્ધિં નાધિગચ્છન્તીતિ યોજના. તેસન્તિ યોગીનં. કામઞ્ચાયં વિસુદ્ધિમગ્ગો સમન્તભદ્દકત્તા સવનધારણપરિચયાદિપસુતાનં સબ્બેસમ્પિ પામોજ્જકરો, યોગીનં પન સાતિસયં પમોદહેતૂતિ આહ ‘‘તેસં પામોજ્જકરણ’’ન્તિ. બાહિરકનિકાયન્તરલદ્ધીહિ અસમ્મિસ્સતાય સુટ્ઠુ વિસુદ્ધવિનિચ્છયત્તા સુવિસુદ્ધવિનિચ્છયં. મહાવિહારવાસીનન્તિ અત્તનો અપસ્સયભૂતં નિકાયં દસ્સેતિ. દેસનાનયનિસ્સિતન્તિ ધમ્મસંવણ્ણનાનયસન્નિસ્સિતં. એત્થ ચ ‘‘તેસં પામોજ્જકરણ’’ન્તિઆદિના સબ્બસંકિલેસમલવિસુદ્ધતાય વિસુદ્ધિં નિબ્બાનં પત્થેન્તાનં યોગીનં એકંસેન તદાવહત્તા પામોજ્જકરો ઞાણુત્તરેહિ સમ્માપટિપન્નેહિ અધિટ્ઠિતત્તા સુટ્ઠુ સમ્મા વિસુદ્ધવિનિચ્છયો મહાવિહારવાસીનં કથામગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સક્કચ્ચં મે ભાસતો સક્કચ્ચં નિસામયથાતિ યોજેતબ્બં.

એત્થ ચ ‘‘ઇમિસ્સા દાનિ ગાથાયા’’તિ ઇમિના વિસુદ્ધિમગ્ગભાસનસ્સ નિસ્સયં, ‘‘કથિતાય મહેસિના’’તિ ઇમિના તસ્સ પમાણભાવં, ‘‘યથાભૂતં અત્થં સીલાદિભેદન’’ન્તિ ઇમિના અવિપરીતપિણ્ડત્થં, ‘‘સુદુલ્લભં…પે… યોગિનો’’તિ ઇમિના નિમિત્તં, ‘‘તેસં પામોજ્જકરણ’’ન્તિ ઇમિના પયોજનં, ‘‘વણ્ણયન્તો અત્થં, સુવિસુદ્ધવિનિચ્છયં મહાવિહારવાસીનં દેસનાનયનિસ્સિતં, સક્કચ્ચ’’ન્તિ ચ ઇમિના કરણપ્પકારં દસ્સેત્વા ‘‘વિસુદ્ધિકામા સબ્બેપિ, નિસામયથ સાધવો’’તિ ઇમિના તત્થ સક્કચ્ચસવને સાધુજને નિયોજેતિ. સાધુકં સવનપટિબદ્ધા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

૩. વચનત્થવિભાવનેન પવેદિતવિસુદ્ધિમગ્ગસામઞ્ઞત્થસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગકથા વુચ્ચમાના અભિરુચિં ઉપ્પાદેતીતિ પદત્થતો વિસુદ્ધિમગ્ગં વિભાવેતું ‘‘તત્થ વિસુદ્ધી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ યદિદં ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગં ભાસિસ્સ’’ન્તિ એત્થ વિસુદ્ધિમગ્ગપદં વુત્તં, તત્થ. સબ્બમલવિરહિતન્તિ સબ્બેહિ રાગાદિમલેહિ, સબ્બેહિ સંકિલેસમલેહિ ચ વિરહિતં વિવિત્તં. તતો એવ અચ્ચન્તપરિસુદ્ધં, સબ્બદા સબ્બથા ચ વિસુદ્ધન્તિ અત્થો. યથાવુત્તં વિસુદ્ધિં મગ્ગતિ ગવેસતિ અધિગચ્છતિ એતેનાતિ વિસુદ્ધિમગ્ગો. તેનાહ ‘‘મગ્ગોતિ અધિગમૂપાયો વુચ્ચતી’’તિ. વિસુદ્ધિમગ્ગોતિ ચ નિપ્પરિયાયેન લોકુત્તરમગ્ગો વેદિતબ્બો, તદુપાયત્તા પન પુબ્બભાગમગ્ગો, તન્નિસ્સયો કથાપબન્ધો ચ તથા વુચ્ચતિ.

સ્વાયં વિસુદ્ધિમગ્ગો સત્થારા દેસનાવિલાસતો, વેનેય્યજ્ઝાસયતો ચ નાનાનયેહિ દેસિતો, તેસુ અયમેકો નયો ગહિતોતિ દસ્સેતું ‘‘સો પનાય’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કત્થચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ સુત્તે. વિપસ્સનામત્તવસેનેવાતિ અવધારણેન સમથં નિવત્તેતિ. સો હિ તસ્સા પટિયોગી, ન સીલાદિ. મત્ત-સદ્દેન ચ વિસેસનિવત્તિઅત્થેન સવિસેસં સમાધિં નિવત્તેતિ. સો ઉપચારપ્પનાભેદો વિપસ્સનાયાનિકસ્સ દેસનાતિ કત્વા ન સમાધિમત્તં. ન હિ ખણિકસમાધિં વિના વિપસ્સના સમ્ભવતિ. વિપસ્સનાતિ ચ તિવિધાપિ અનુપસ્સના વેદિતબ્બા, ન અનિચ્ચાનુપસ્સનાવ. ન હિ અનિચ્ચદસ્સનમત્તેન સચ્ચાભિસમયો સમ્ભવતિ. યં પન ગાથાયં અનિચ્ચલક્ખણસ્સેવ ગહણં કતં, તં યસ્સ તદેવ સુટ્ઠુતરં પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તાદિસસ્સ વસેન. સોપિ હિ ઇતરં લક્ખણદ્વયં વિભૂતતરં કત્વા સમ્મસિત્વા વિસેસં અધિગચ્છતિ, ન અનિચ્ચલક્ખણમેવ.

સબ્બે સઙ્ખારાતિ સબ્બે તેભૂમકસઙ્ખારા, તે હિ સમ્મસનીયા. અનિચ્ચાતિ ન નિચ્ચા અદ્ધુવા ઇત્તરા ખણભઙ્ગુરાતિ. પઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. પસ્સતિ સમ્મસતિ. અથ પચ્છા ઉદયબ્બયઞાણાદીનં ઉપ્પત્તિયા ઉત્તરકાલં. નિબ્બિન્દતિ દુક્ખેતિ તસ્મિંયેવ અનિચ્ચાકારતો દિટ્ઠે ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા’’તિ વુત્તે તેભૂમકે ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે દુક્ખે નિબ્બિન્દતિ નિબ્બિદાઞાણં પટિલભતિ. એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયાતિ એસ નિબ્બિદાનુપસ્સનાસઙ્ખાતો વિરાગાદીનં કારણભૂતો નિબ્બાનસ્સ અધિગમૂપાયો.

ઝાનપઞ્ઞાવસેનાતિ સમથવિપસ્સનાવસેન. ઝાનન્તિ ચેત્થ વિપસ્સનાય પાદકભૂતં ઝાનં અધિપ્પેતં. યમ્હીતિ યસ્મિં પુગ્ગલે. ઝાનઞ્ચ પઞ્ઞા ચાતિ એત્થાયમત્થો – યો પુગ્ગલો ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તં ઉસ્સુક્કાપેતિ. સ વે નિબ્બાનસન્તિકેતિ સો બ્યત્તં નિબ્બાનસ્સ સમીપે એકન્તતો નિબ્બાનં અધિગચ્છતીતિ.

કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના. સા હિ અપચયગામિતાય સત્તાનં સુદ્ધિં આવહતિ. વિજ્જાતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સીલન્તિ સમ્માવાચાકમ્મન્તા. જીવિતમુત્તમન્તિ સમ્માઆજીવો. ધમ્મોતિ અવસેસા ચત્તારો અરિયમગ્ગધમ્મા. અથ વા કમ્મન્તિ સમ્માકમ્મન્તસ્સ ગહણં. ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) વચનતો. વિજ્જાતિ સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પાનં ગહણં. ધમ્મોતિ સમાધિ ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૩૭૮) વિય. તગ્ગહણેનેવ ‘‘યો ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો, યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ, ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ વચનતો સમ્માવાયામસતીનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. સીલન્તિ સમ્માવાચાજીવાનં. જીવિતમુત્તમન્તિ એવરૂપસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ જીવિતં ઉત્તમં જીવિતન્તિ એવમેત્થ અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયમગ્ગો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

સીલાદિવસેનાતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવીરિયવસેન. સબ્બદાતિ સમાદાનતો પભુતિ સબ્બકાલં. સીલસમ્પન્નોતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલસમ્પદાય સમ્પન્નો સમન્નાગતો. પઞ્ઞવાતિ લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. સુસમાહિતોતિ તંસમ્પયુત્તેન સમાધિના સુટ્ઠુ સમાહિતો. આરદ્ધવીરિયોતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય પગ્ગહિતવીરિયો. પહિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિપેસિતત્તતાય કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખચિત્તો. ઓઘન્તિ કામોઘાદિચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં, સંસારમહોઘમેવ વા.

એકાયનોતિ એકમગ્ગો. મગ્ગપરિયાયો હિ ઇધ અયન-સદ્દો, તસ્મા એકપથભૂતો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો, ન દ્વેધાપથભૂતોતિ અત્થો. એકં વા નિબ્બાનં અયતિ ગચ્છતીતિ એકાયનો, એકેન વા ગણસઙ્ગણિકં પહાય વિવેકટ્ઠેન અયિતબ્બો પટિપજ્જિતબ્બોતિ એકાયનો, અયન્તિ તેનાતિ વા અયનો, એકસ્સ સેટ્ઠસ્સ ભગવતો અયનોતિ એકાયનો, તેન ઉપ્પાદિતત્તા, એકસ્મિં વા ઇમસ્મિંયેવ ધમ્મવિનયે અયનોતિ એકાયનો. સત્તાનં વિસુદ્ધિયાતિ રાગાદિમલેહિ, અભિજ્ઝાવિસમલોભાદિઉપક્કિલેસેહિ ચ સત્તાનં વિસુદ્ધત્થાય વિસુજ્ઝનત્થાય. યદિદન્તિ નિપાતો, યે ઇમેતિ અત્થો. પુબ્બે સરણલક્ખણેન મગ્ગટ્ઠેન ચ મગ્ગોતિ વુત્તસ્સેવ કાયાદિવિસયભેદેન ચતુબ્બિધત્તા ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ વુત્તં. સમ્મપ્પધાનાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અપ્પમાદાભિરતિઆદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. અપ્પમાદાભિરતિઆદિવસેનાપિ હિ કત્થચિ વિસુદ્ધિમગ્ગો દેસિતો. યથાહ –

‘‘અપ્પમાદરતો ભિક્ખુ, પમાદે ભયદસ્સિ વા;

અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે’’તિ. (ધ. પ. ૩૨);

૪. તત્રાતિ તસ્સં ગાથાયં. ઉપરિ વુચ્ચમાના ગાથાય વિત્થારસંવણ્ણના નિદ્દેસપટિનિદ્દેસટ્ઠાનિયા, તતો સંખિત્તતરા અત્થવણ્ણના ઉદ્દેસટ્ઠાનિયાતિ આહ ‘‘અયં સઙ્ખેપવણ્ણના’’તિ. યથાઉદ્દિટ્ઠસ્સ હિ અત્થસ્સ નિદ્દેસપટિનિદ્દેસા સુકરા, સુબોધા ચ હોન્તીતિ. સીલે પતિટ્ઠાયાતિ એત્થ સીલેતિ કુસલસીલે. યદિપિ ‘‘કતમે ચ, થપતિ, અકુસલા સીલા’’તિઆદીસુ અકુસલા ધમ્માપિ સીલન્તિ આગતા. વુચ્ચમાનાય પન ચિત્તપઞ્ઞાભાવનાય અધિટ્ઠાનાયોગ્યતાય કિરિયસીલાનમ્પિ અસમ્ભવો, કુતો ઇતરેસન્તિ કુસલસીલમેવેત્થ અધિપ્પેતં. સીલં પરિપૂરયમાનોતિઆદીસુ પરિપૂરયમાનોતિ પરિપાલેન્તો, પરિવડ્ઢેન્તો વા, સબ્બભાગેહિ સંવરન્તો, અવીતિક્કમન્તો ચાતિ અત્થો. તથાભૂતો હિ તં અવિજહન્તો તત્થ પતિટ્ઠિતો નામ હોતિ. ‘‘સીલે’’તિ હિ ઇદં આધારે ભુમ્મં. પતિટ્ઠાયાતિ દુવિધા પતિટ્ઠા નિસ્સયૂપનિસ્સયભેદતો. તત્થ ઉપનિસ્સયપતિટ્ઠા લોકિયા, ઇતરા લોકુત્તરા અભિન્દિત્વા ગહણે. ભિન્દિત્વા પન ગહણે યથા લોકિયચિત્તુપ્પાદેસુ સહજાતાનં, પુરિમપચ્છિમાનઞ્ચ વસેન નિસ્સયૂપનિસ્સયપતિટ્ઠા સમ્ભવતિ, એવં લોકુત્તરેસુ હેટ્ઠિમમગ્ગફલસીલવસેન ઉપનિસ્સયપતિટ્ઠાપિ સમ્ભવતિ. ‘‘પતિટ્ઠાયા’’તિ ચ પદસ્સ યદા ઉપનિસ્સયપતિટ્ઠા અધિપ્પેતા, તદા ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાયા’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) વિય પુરિમકાલકિરિયાવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧). યદા પન નિસ્સયપતિટ્ઠા અધિપ્પેતા, તદા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; ૩.૪૨૧; સં. નિ. ૪.૬૦) વિય સમાનકાલકિરિયાવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સમ્માવાચાદયો હિ અત્તના સમ્પયુત્તાનં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં સહજાતવસેનેવ નિસ્સયપચ્ચયા હોન્તીતિ.

નરતિ નેતીતિ નરો, પુરિસો. યથા હિ પઠમપકતિભૂતો સત્તો, ઇતરાય પકતિયા સેટ્ઠટ્ઠેન પુરિ ઉચ્ચે ઠાને સેતિ પવત્તતીતિ ‘‘પુરિસો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં નયનટ્ઠેન ‘‘નરો’’તિ વુચ્ચતિ. પુત્તભાતુભૂતોપિ હિ પુગ્ગલો માતુજેટ્ઠભગિનીનં નેતુટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, પગેવ ઇતરો ઇતરાસં. નરેન યોગતો, નરસ્સ અયન્તિ વા નારી, ઇત્થી. સાપિ ચેત્થ કામં તણ્હાજટાવિજટનસમત્થતા અત્થિ, પધાનમેવ પન સત્તં દસ્સેન્તો ‘‘નરો’’તિ આહ યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૭, ૨૫૫). અટ્ઠકથાયં પન અવિભાગેન પુગ્ગલપરિયાયો અયન્તિ દસ્સેતું ‘‘નરોતિ સત્તો’’તિ વુત્તં. સપઞ્ઞોતિ વિપાકભૂતાય સહ પઞ્ઞાય પવત્તતીતિ સપઞ્ઞો. તાય હિ આદિતો પટ્ઠાય સન્તાનવસેન બહુલં પવત્તમાનાય અયં સત્તો સવિસેસં ‘‘સપઞ્ઞો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. વિપાકપઞ્ઞાપિ હિ સન્તાનવિસેસનેન ભાવનાપઞ્ઞુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ અહેતુકદ્વિહેતુકાનં તદભાવતો. સમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતાય ચ તંતંકિચ્ચકારિકાય પઞ્ઞાય વસેન ‘‘સપઞ્ઞો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. અટ્ઠકથાયં પન નિપક-સદ્દેન પારિહારિકપઞ્ઞા ગય્હતીતિ વિપાકપઞ્ઞાવસેનેવેત્થ અત્થો વુત્તો. કમ્મજતિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાયાતિ કમ્મજાય તિહેતુકપટિસન્ધિયં પઞ્ઞાયાતિ એવં તિહેતુક-સદ્દો પટિસન્ધિ-સદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બો, ન પઞ્ઞા-સદ્દેન. ન હિ પઞ્ઞા તિહેતુકા અત્થિ. પટિસન્ધિતો પભુતિ પવત્તમાના પઞ્ઞા ‘‘પટિસન્ધિયં પઞ્ઞા’’તિ વુત્તા તંમૂલકત્તા, ન પટિસન્ધિક્ખણે પવત્તા એવ.

ચિન્તેતિ આરમ્મણં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ચિત્તં, સમાધિ. સો હિ સાતિસયં ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચો. ન હિ વિતક્કાદયો વિના સમાધિના તમત્થં સાધેન્તિ, સમાધિ પન તેહિ વિનાપિ સાધેતીતિ. પગુણબલવભાવાપાદનેન પચ્ચયેહિ ચિતં, તથા સન્તાનં ચિનોતીતિપિ ચિત્તં, સમાધિ. પઠમજ્ઝાનાદિવસેન ચિત્તવિચિત્તતાય, ઇદ્ધિવિધાદિચિત્તકરણેન ચ સમાધિ ચિત્તન્તિ વિનાપિ પરોપદેસેનસ્સ ચિત્તપરિયાયો લબ્ભતેવ. અટ્ઠકથાયં પન ચિત્ત-સદ્દો વિઞ્ઞાણે નિરુળ્હોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચિત્તસીસેન હેત્થ સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. યથાસભાવં પકારેહિ જાનાતીતિ પઞ્ઞા. સા યદિપિ કુસલાદિભેદતો બહુવિધા. ‘‘ભાવય’’ન્તિ પન વચનતો ભાવેતબ્બા ઇધાધિપ્પેતાતિ તં દસ્સેતું ‘‘વિપસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ભાવય’’ન્તિ ચ ઇદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં ‘‘ચિત્તઞ્ચ ભાવયં, પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ. તયિદં દ્વયં કિં લોકિયં, ઉદાહુ લોકુત્તરન્તિ? લોકુત્તરન્તિ દટ્ઠબ્બં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો. તં હિ ભાવયમાનો અરિયમગ્ગક્ખણે તણ્હાજટં સમુચ્છેદવસેન વિજટેતીતિ વુચ્ચતિ, ન લોકિયં. નાનન્તરિયભાવેન પનેત્થ લોકિયાપિ ગહિતાવ હોન્તિ લોકિયસમથવિપસ્સનાય વિના તદભાવતો. સમથયાનિકસ્સ હિ ઉપચારપ્પનાપ્પભેદં સમાધિં ઇતરસ્સ ખણિકસમાધિં, ઉભયેસમ્પિ વિમોક્ખમુખત્તયં વિના ન કદાચિપિ લોકુત્તરાધિગમો સમ્ભવતિ. તેનાહ ‘‘સમાધિઞ્ચેવ વિપસ્સનઞ્ચ ભાવયમાનો’’તિ. તત્થ યદા લોકિયા સમથવિપસ્સના અધિપ્પેતા, તદા ‘‘ભાવય’’ન્તિ ઇદં ભાવનાકિરિયાય હેતુભાવકથનં, ભાવનાહેતૂતિ અત્થો. તંભાવનાહેતુકા હિ વિજટનકિરિયાતિ. યદા પન લોકુત્તરા અધિપ્પેતા, તદા કેવલં વત્તમાનભાવનિદ્દેસો. તદુભયભાવનાસમકાલમેવ હિ તણ્હાજટાવિજટનં.

‘‘આતાપી નિપકો’’તિ ઇદં યથાવુત્તભાવનાય ઉપકારકધમ્મકિત્તનં. કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ હિ વીરિયં સતિ સમ્પજઞ્ઞન્તિ ઇમે તયો ધમ્મા બહૂપકારા. વીરિયૂપત્થદ્ધઞ્હિ કમ્મટ્ઠાનં સતિસમ્પજઞ્ઞાનુપાલિતં ન પરિપતતિ, ઉપરિ ચ વિસેસં આવહતિ. પતિટ્ઠાસિદ્ધિયા ચેત્થ સદ્ધાસિદ્ધિ, સદ્ધૂપનિસ્સયત્તા સીલસ્સ, વીરિયાદિસિદ્ધિયા ચ. ન હિ સદ્ધેય્યવત્થું અસદ્દહન્તસ્સ યથાવુત્તવીરિયાદયો સમ્ભવન્તિ, તથા સમાધિપિ. યથા હિ હેતુભાવતો વીરિયાદીહિ સદ્ધાસિદ્ધિ, એવં ફલભાવતો તેહિ સમાધિસિદ્ધિ. વીરિયાદીસુ હિ સમ્પજ્જમાનેસુ સમાધિ સમ્પન્નોવ હોતિ અસમાહિતસ્સ તદભાવતો. કથં પનેત્થ સતિસિદ્ધિ? નિપકગ્ગહણતો. તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તા હિ સતિ ‘‘નેપક્ક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘નેપક્કં પઞ્ઞા’’તિ અયમત્થો દસ્સિતો. તગ્ગહણેનેવ સતિપિ ગહિતાવ હોતિ. ન હિ સતિવિરહિતા પઞ્ઞા અત્થીતિ. અપરે પન ‘‘સપઞ્ઞો’’તિ ઇમિનાવ પારિહારિકપઞ્ઞાપિ ગય્હતીતિ ‘‘નિપકો’’તિ પદસ્સ ‘‘સતો’’તિ અત્થં વદન્તિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનં, તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ. આતપ્પસદ્દો વિય પન આતાપસદ્દો વીરિયેયેવ નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘આતાપીતિ વીરિયવા’’તિ. અથ વા પટિપક્ખપ્પહાને સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભુસ્સહનવસેન પવત્તમાનસ્સ વીરિયસ્સ સાતિસયં તદાતાપનન્તિ વીરિયમેવ તથા વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞે ધમ્મા. આતાપીતિ ચાયમીકારો પસંસાય, અતિસયસ્સ વા દીપકો. વીરિયવાતિ વા-સદ્દોપિ તદત્થો એવ દટ્ઠબ્બો. તેન સમ્મપ્પધાનસમઙ્ગિતા વુત્તા હોતિ. તેનાહ ‘‘કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનટ્ઠેના’’તિ. આતાપનગ્ગહણેન ચેત્થ આરમ્ભ ધાતુમાહ આદિતો વીરિયારમ્ભોતિ કત્વા, પરિતાપનગ્ગહણેન નિક્કમપરક્કમધાતુયો સબ્બસો પટિપક્ખતો નિક્ખન્તતં, ઉપરૂપરિ વિસેસપ્પત્તિઞ્ચ ઉપાદાય. નિપયતિ વિસોસેતિ પટિપક્ખં, તતો વા અત્તાનં નિપાતિ રક્ખતીતિ નિપકો, સમ્પજાનો. કમ્મટ્ઠાનસ્સ પરિહરણે નિયુત્તાતિ પારિહારિકા.

અભિક્કમાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞાદિવસેન પરિચ્છિજ્જ નેતીતિ સબ્બકિચ્ચપરિણાયિકા. કમ્મટ્ઠાનસ્સ વા ઉગ્ગહો પરિપુચ્છા ભાવનારમ્ભો મનસિકારવિધિ, તત્થ ચ સક્કચ્ચકારિતા સાતચ્ચકારિતા સપ્પાયકારિતા નિમિત્તકુસલતા પહિતત્તતા અન્તરાઅસઙ્કોચો ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના વીરિયસમતાપાદનં વીરિયસમતાયોજનન્તિ એવમાદીનં સબ્બેસં કિચ્ચાનં પરિણાયિકા સબ્બકિચ્ચપરિણાયિકા. ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખૂતિ સાધારણતો ભિક્ખુલક્ખણકથનેન પટિપત્તિયાવ ભિક્ખુભાવો, ન ભિક્ખકભિન્નપટધરાદિભાવેનાતિ દસ્સેતિ. એવં હિ કતકિચ્ચાનં સામણેરાદીનં, પટિપન્નાનઞ્ચ અપબ્બજિતાનમ્પિ સઙ્ગહો કતો હોતિ. ઇધ પન પટિપજ્જનકવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ વા ભિક્ખુ. સો ઇમં વિજટયેતિ યો નરો સપ્પઞ્ઞો સીલે પતિટ્ઠાય આતાપી નિપકો ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયન્તિ વુત્તો, સો ભિક્ખુ ઇમં તણ્હાજટં વિજટયેતિ સમ્બન્ધો. ઇદાનિ તમ્પિ વિજટનં વેળુગુમ્બવિજટનેન ઉપમેત્વા દસ્સેતું ગાથાય યથાવુત્તે સીલાદિધમ્મે ‘‘ઇમિના ચ સીલેના’’તિઆદિના પચ્ચામસતિ. તત્થ યસ્મા યોગાવચરસન્તાનગતા નાનાક્ખણિકા મિસ્સકા સીલાદિધમ્મા ગાથાય ગહિતા, તસ્મા તે એકચ્ચં ગણ્હન્તો ‘‘છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો’’તિ આહ. ન હિ તે છ ધમ્મા એકસ્મિં સન્તાને એકસ્મિં ખણે લબ્ભન્તિ. યસ્મા ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ગાથા ભાસિતા, તસ્મા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનમેવ ઉપમં દસ્સેન્તો ‘‘સેય્યથાપિ નામ પુરિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુનિસિતન્તિ સુટ્ઠુ નિસિતં, અતિવિય તિખિણન્તિ અત્થો. સત્થસ્સ નિસાનસિલાયં નિસિતતરભાવકરણં, બાહુબલેન ચસ્સ ઉક્ખિપનન્તિ ઉભયમ્પેતં અત્થાપન્નં કત્વા ઉપમા વુત્તાતિ તદુભયં ઉપમેય્યે દસ્સેન્તો ‘‘સમાધિસિલાયં સુનિસિતં…પે… પઞ્ઞાહત્થેન ઉક્ખિપિત્વા’’તિ આહ. સમાધિગુણેન હિ પઞ્ઞાય તિક્ખભાવો. તેનાહ ભગવા ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૨.૧.૧૪). વીરિયઞ્ચસ્સા ઉપત્થમ્ભકં પગ્ગણ્હનતો. વિજટેય્યાતિ વિજટેતું સક્કુણેય્ય. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય હિ વત્તમાનાય યોગાવચરો તણ્હાજટં વિજટેતું સમત્થો નામ. વિજટનં ચેત્થ સમુચ્છેદવસેન પહાનન્તિ આહ ‘‘સઞ્છિન્દેય્ય સમ્પદાલેય્યા’’તિ. દક્ખિણં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો, અગ્ગો ચ સો દક્ખિણેય્યો ચાતિ અગ્ગદક્ખિણેય્યો, અગ્ગા વા દક્ખિણા અગ્ગદક્ખિણા, તં અરહતીતિ અગ્ગદક્ખિણેય્યો.

૫. તત્રાતિ તસ્સં ગાથાયં. અયન્તિ ‘‘નરો’’તિ ચ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ ચ વુત્તો યોગાવચરો. પુન તત્રાતિ તસ્સં પઞ્ઞાયં. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. કત્તરિ ચેતં સામિવચનં, અનેનાતિ અત્થો. કરણીયં નત્થિ વિસેસાધાનસ્સ તિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાય અભાવતો. તેનાહ ‘‘પુરિમકમ્માનુભાવેનેવ હિસ્સ સા સિદ્ધા’’તિ. તેનાતિ યોગિના. ભાવનાયં સતતપવત્તિતવીરિયતાય સાતચ્ચકારિના. પઞ્ઞાવસેનાતિ યથાવુત્તનેપક્કસઙ્ખાતપઞ્ઞાવસેન. યં કિઞ્ચિ કત્તબ્બં, તસ્સ સબ્બસ્સ સમ્પજાનવસેનેવ કરણસીલો, તત્થ વા સમ્પજાનકારો એતસ્સ અત્થિ, સમ્પજાનસ્સ વા અસમ્મોહસ્સ કારકો ઉપ્પાદકોતિ સમ્પજાનકારી, તેન સમ્પજાનકારિના. અત્રાતિ અસ્સં ગાથાયં. સીલાદિસમ્પાદને વીરિયસ્સ તેસં અઙ્ગભાવતો તં વિસું અગ્ગહેત્વા ‘‘સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેના’’તિ વુત્તં.

‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગં દસ્સેતી’’તિ અવિભાગતો દેસનાય પિણ્ડત્થં વત્વા પુન તં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એત્તાવતાતિ એત્તકાય દેસનાય. સિક્ખાતિ સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન સિક્ખા. સિક્ખનં ચેત્થ આસેવનં દટ્ઠબ્બં. સીલાદિધમ્મેહિ સંવરણાદિવસેન આસેવન્તો તે સિક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. સાસનન્તિ પટિપત્તિસાસનં. ઉપનિસ્સયો બલવકારણં. વજ્જનં અનુપગમનં. સેવના ભાવના. પટિપક્ખોતિ પહાયકપટિપક્ખો. યદિપિ ગાથાયં ‘‘સીલે’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તં, ન ‘‘અધિસીલે’’તિ. તં પન તણ્હાજટાવિજટનસ્સ પતિટ્ઠાભૂતં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘સીલેન અધિસીલસિક્ખા પકાસિતા’’તિ. ભવગામિ હિ સીલં સીલમેવ, વિભવગામિ સીલં અધિસીલસિક્ખા. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ. એસ નયો સેસસિક્ખાસુપિ.

સીલેનાતિ અધિસીલસિક્ખાભૂતેન સીલેન. તં હિ અનઞ્ઞસાધારણતાય સાસનસ્સ આદિકલ્યાણતં પકાસેતિ, ન યમનિયમાદિમત્તં. તેન વુત્તં ‘‘સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં, સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિ ચ. કુસલાનન્તિ મગ્ગકુસલાનં. કુસલાનન્તિ વા અનવજ્જાનં. તેન અરિયફલધમ્માનમ્પિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. સબ્બપાપસ્સ અકરણન્તિ સબ્બસ્સાપિ સાવજ્જસ્સ અકિરિયા અનજ્ઝાપજ્જનં. એતેન ચારિત્તવારિત્તભેદસ્સ સબ્બસ્સ સીલસ્સ ગહણં કતં હોતિ. કત્તબ્બાકરણમ્પિ હિ સાવજ્જમેવાતિ. આદિવચનતોતિ ગાથાયં વુત્તસમાધિપઞ્ઞાનં આદિમ્હિ વચનતો. આદિભાવો ચસ્સ તમ્મૂલકત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં. આદીનં વા વચનં આદિવચનં. આદિસદ્દેન ચેત્થ ‘‘સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ, વિમુત્તિ ચ અનુત્તરા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮૬) એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સીલસ્સ વિસુદ્ધત્તા વિપ્પટિસારાદિહેતૂનં દૂરીકરણતો અવિપ્પટિસારાદિગુણાવહં. ‘‘અવિપ્પટિસારાદિગુણાવહત્તા’’તિ એતેન ન કેવલં સીલસ્સ કલ્યાણતાવ વિભાવિતા, અથ ખો આદિભાવોપીતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિસ્સ સુત્તે (પરિ. ૩૬૬) અવિપ્પટિસારાદીનં વિમુત્તિઞાણપરિયોસાનાનં પરમ્પરપચ્ચયતા વુત્તા. સમાધિનાતિ અધિચિત્તસિક્ખાભૂતેન સમાધિના. સકલં સાસનં સઙ્ગહેત્વા પવત્તાય ગાથાય આદિપદેન આદિમ્હિ પટિપજ્જિતબ્બસ્સ સીલસ્સ, તતિયપદેન પરિયોસાને પટિપજ્જિતબ્બાય પઞ્ઞાય ગહિતત્તા મજ્ઝે પટિપજ્જિતબ્બો સમાધિ પારિસેસતો દુતિયપદેન ગય્હતીતિ ‘‘કુસલસ્સ ઉપસમ્પદાતિઆદિવચનતો હિ સમાધિ સાસનસ્સ મજ્ઝે’’તિ વુત્તં, ન કુસલસદ્દસ્સ સમાધિપરિયાયત્તા. પુબ્બૂપનિસ્સયવતો હિ સમાહિતતાદિઅટ્ઠઙ્ગસમન્નાગમેન અભિનીહારક્ખમતા સમાધિસ્સ ઇદ્ધિવિધાદિગુણાવહત્તં, અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય અધિગતાય યદત્થં પબ્બજતિ, તં પરિયોસિતન્તિ પઞ્ઞા સાસનસ્સ પરિયોસાનં. તેનાહ ભગવા ‘‘સિક્ખાનિસંસમિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ સદ્ધાધિપતેય્યં પઞ્ઞુત્તરં વિમુત્તિસાર’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૫). સકં ચિત્તં સચિત્તં, સચિત્તસ્સ સબ્બસો કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનેન વિસોધનં સચિત્તપરિયોદાપનં. એવં પન પઞ્ઞાકિચ્ચે મત્થકપ્પત્તે ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો સાસનસ્સ પઞ્ઞુત્તરતા વેદિતબ્બા. તાદિભાવાવહનતોતિ યાદિસો ઇટ્ઠેસુ, લાભાદીસુ ચ અનુનયાભાવતો, તાદિસો અનિટ્ઠેસુ, અલાભાદીસુ ચ પટિઘાભાવતો. તતો એવ વા યાદિસો અનાપાથગતેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ, તાદિસો આપાથગતેસુપીતિ તાદી. તસ્સ ભાવો તાદિભાવો, તસ્સ આવહનતો. વાતેનાતિ વાતહેતુ. ન સમીરતીતિ ન ચલતિ. ન સમિઞ્જન્તીતિ ન ફન્દન્તિ, કુતો ચલનન્તિ અધિપ્પાયો.

તથાતિ યથા સીલાદયો અધિસીલસિક્ખાદીનં પકાસકા, તથા તેવિજ્જતાદીનં ઉપનિસ્સયસ્સાતિ તેસં પકાસનાકારૂપસંહારત્થો તથા-સદ્દો. યસ્મા સીલં વિસુજ્ઝમાનં સતિસમ્પજઞ્ઞબલેન, કમ્મસ્સકતઞાણબલેન ચ સંકિલેસમલતો વિસુજ્ઝતિ પારિપૂરિઞ્ચ ગચ્છતિ, તસ્મા સીલસમ્પદા સિજ્ઝમાના ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિભાવેન સતિબલં, ઞાણબલઞ્ચ પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ તસ્સા વિજ્જત્તયૂપનિસ્સયતા વેદિતબ્બા સભાગહેતુસમ્પાદનતો. સતિનેપક્કેન હિ પુબ્બેનિવાસવિજ્જાસિદ્ધિ, સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચેસુ સુદિટ્ઠકારિતાપરિચયેન ચુતૂપપાતઞાણાનુબન્ધાય દુતિયવિજ્જાસિદ્ધિ, વીતિક્કમાભાવેન સંકિલેસપ્પહાનસબ્ભાવતો વિવટ્ટૂપનિસ્સયતાવસેન અજ્ઝાસયસુદ્ધિયા તતિયવિજ્જાસિદ્ધિ. પુરેતરં સિદ્ધાનં સમાધિપઞ્ઞાનં પારિપૂરિં વિના સીલસ્સ આસવક્ખયઞાણૂપનિસ્સયતા સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવેહિ દીપેતબ્બા. સમાધિપઞ્ઞા વિય અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાનં સીલં ન સભાગહેતૂતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ન તતો પર’’ન્તિ. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૨.૧.૧૪) વચનતો સમાધિસમ્પદા છળભિઞ્ઞતાય ઉપનિસ્સયો. પઞ્ઞા વિય પટિસમ્ભિદાનં સમાધિ ન સભાગહેતૂતિ વુત્તં ‘‘ન તતો પર’’ન્તિ. ‘‘યોગા વે જાયતે ભૂરી’’તિ (ધ. પ. ૨૮૨) વચનતો પુબ્બયોગેન, ગરુવાસદેસભાસાકઓસલ્લઉગ્ગહપરિપુચ્છાદીહિ ચ પરિભાવિતા પઞ્ઞાસમ્પત્તિ પટિસમ્ભિદાપભેદસ્સ ઉપનિસ્સયો પચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિયોપિ પઞ્ઞાસમ્પત્તિસન્નિસ્સયાતિ પઞ્ઞાય અનધિગન્તબ્બસ્સ વિસેસસ્સ અભાવતો, તસ્સા ચ પટિસમ્ભિદાપભેદસ્સ એકન્તિકકારણતો હેટ્ઠા વિય ‘‘ન તતો પર’’ન્તિ અવત્વા ‘‘ન અઞ્ઞેન કારણેના’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ ‘‘સીલસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાયા’’તિ વુત્તત્તા યસ્સ સમાધિવિજમ્ભનભૂતા અનવસેસા છ અભિઞ્ઞા ન ઇજ્ઝન્તિ, તસ્સ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન ન સમાધિસમ્પદા અત્થીતિ. સતિપિ વિજ્જાનં અભિઞ્ઞેકદેસભાવે સીલસમ્પત્તિસમુદાગતા એવ તિસ્સો વિજ્જા ગહિતા. યથા હિ પઞ્ઞાસમ્પત્તિસમુદાગતા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ મગ્ગેનેવ ઇજ્ઝન્તિ, મગ્ગક્ખણે એવ તાસં પટિલભિતબ્બતો, એવં સીલસમ્પત્તિસમુદાગતા તિસ્સો વિજ્જા સમાધિસમ્પત્તિસમુદાગતા ચ છ અભિઞ્ઞા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ મગ્ગેનેવ ઇજ્ઝન્તીતિ મગ્ગાધિગમેનેવ તાસં અધિગમો વેદિતબ્બો. પચ્ચેકબુદ્ધાનં, સમ્માસમ્બુદ્ધાનઞ્ચ પચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિસમધિગમસદિસા હિ ઇમેસં અરિયાનં ઇમે વિસેસાધિગમાતિ. વિનયસુત્તાભિધમ્મેસુ સમ્માપટિપત્તિયા તેવિજ્જતાદીનં ઉપનિસ્સયતાપિ યથાવુત્તવિધિના વેદિતબ્બા.

સમ્પન્નસીલસ્સ કામસેવનાભાવતો સીલેન પઠમન્તવિવજ્જનં વુત્તં. યેભુય્યેન હિ સત્તા કામહેતુ પાણાતિપાતાદિવસેનાપિ અસુદ્ધપયોગા હોન્તિ. ઝાનસુખલાભિનો કાયકિલમથસ્સ સમ્ભવો એવ નત્થીતિ સમાધિના દુતિયન્તવિવજ્જનં વુત્તં ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટકાયત્તા. પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન હિ એકંસતો અરિયમગ્ગોવ મજ્ઝિમા પટિપત્તિ નામ. એવં સન્તેપિ લોકિયપઞ્ઞાવસેનપિ અન્તદ્વયવિવજ્જનં વિભાવેતબ્બં.

સીલં તંસમઙ્ગિનો કામસુગતીસુયેવ નિબ્બત્તાપનતો ચતૂહિ અપાયેહિ વિમુત્તિયા કારણન્તિ આહ ‘‘સીલેન અપાયસમતિક્કમનુપાયો પકાસિતો હોતી’’તિ. ન હિ પાણાતિપાતાદિપટિવિરતિ દુગ્ગતિપરિકિલેસં આવહતિ. સમાધિ તંસમઙ્ગિનો મહગ્ગતભૂમિયંયેવ નિબ્બત્તાપનેન સકલકામભવતો વિમોચેતીતિ વુત્તં ‘‘સમાધિના કામધાતુસમતિક્કમનુપાયો પકાસિતો હોતી’’તિ. ન હિ કામાવચરકમ્મસ્સ અનુબલપ્પદાયીનં કામચ્છન્દાદીનં વિક્ખમ્ભકં ઝાનં કામધાતુપરિકિલેસાવહં હોતિ. ન ચેત્થ ઉપચારજ્ઝાનં નિદસ્સેતબ્બં, અપ્પનાસમાધિસ્સ અધિપ્પેતત્તા. નાપિ ‘‘સીલેનેવ અતિક્કમિતબ્બસ્સ અપાયભવસ્સ સમાધિના અતિક્કમિતબ્બતા’’તિ વચનોકાસો. સુગતિભવમ્પિ અતિક્કમન્તસ્સ દુગ્ગતિસમતિક્કમને કા કથાતિ. સબ્બભવસમતિક્કમનુપાયોતિ કામભવાદીનં નવન્નમ્પિ ભવાનં સમતિક્કમનુપાયો સીલસમાધીહિ અતિક્કન્તાપિ ભવા અનતિક્કન્તા એવ, કારણસ્સ અપહીનત્તા. પઞ્ઞાય પનસ્સ સુપ્પહીનત્તા તે સમતિક્કન્તા એવ.

તદઙ્ગપ્પહાનવસેનાતિ દીપાલોકેનેવ તમસ્સ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુગતેન તેન તેન કુસલઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અકુસલઙ્ગસ્સ પહાનવસેન. સમાધિના વિક્ખમ્ભનપ્પહાનવસેનાતિ ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિનિવારણેન ઘટપ્પહારેનેવ જલતલે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનવસેન. પઞ્ઞાયાતિ અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. સમુચ્છેદપ્પહાનવસેનાતિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭) વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિસઙ્ખાતસમુચ્છિન્દનપ્પહાનવસેન.

કિલેસાનં વીતિક્કમપટિપક્ખોતિ સંકિલેસધમ્માનં, કમ્મકિલેસાનં વા યો કાયવચીદ્વારેસુ વીતિક્કમો અજ્ઝાચારો, તસ્સ પટિપક્ખો સીલેન પકાસિતો હોતિ, અવીતિક્કમસભાવત્તા સીલસ્સ. ઓકાસાદાનવસેન કિલેસાનં ચિત્તે કુસલપ્પવત્તિં પરિયાદિયિત્વા ઉટ્ઠાનં પરિયુટ્ઠાનં. તં સમાધિ વિક્ખમ્ભેતીતિ આહ ‘‘સમાધિના પરિયુટ્ઠાનપટિપક્ખો પકાસિતો હોતી’’તિ, સમાધિસ્સ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાયકત્તા. અપ્પહીનભાવેન સન્તાને અનુ અનુ સયનતો કારણલાભે ઉપ્પત્તિરહા અનુસયા, તે પન અનુરૂપં કારણં લદ્ધા ઉપ્પજ્જનારહા થામગતા કામરાગાદયો સત્ત કિલેસા વેદિતબ્બા. તે અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય સબ્બસો પહીયન્તીતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાય અનુસયપટિપક્ખો પકાસિતો હોતી’’તિ.

કાયદુચ્ચરિતાદિ દુટ્ઠુ ચરિતં, કિલેસેહિ વા દૂસિતં ચરિતન્તિ દુચ્ચરિતં, તમેવ યત્થ ઉપ્પન્નં, તં સન્તાનં સંકિલેસેતિ વિબાધતિ, ઉપતાપેતિ ચાતિ સંકિલેસો, તસ્સ વિસોધનં સીલેન તદઙ્ગવસેન પહાનં વીતિક્કમપટિપક્ખત્તા સીલસ્સ. તણ્હાસંકિલેસસ્સ વિસોધનં વિક્ખમ્ભનવસેન પહાનં પરિયુટ્ઠાનપટિપક્ખત્તા સમાધિસ્સ, તણ્હાય ચસ્સ ઉજુવિપચ્ચનિકભાવતો. દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ વિસોધનં સમુચ્છેદવસેન પહાનં અનુસયપટિપક્ખત્તા પઞ્ઞાય, દિટ્ઠિગતાનઞ્ચ અયાથાવગાહીનં યાથાવગાહિનિયા પઞ્ઞાય ઉજુવિપચ્ચનિકભાવતો.

કારણન્તિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો. સીલેસુ પરિપૂરકારીતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતત્તા આદિબ્રહ્મચરિયકાનં પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસસઙ્ખાતાનં મહાસીલસિક્ખાપદાનં અવીતિક્કમનતો ખુદ્દાનુખુદ્દકાનં આપજ્જને સહસાવ તેહિ વુટ્ઠાનેન સીલેસુ યં કત્તબ્બં, તં પરિપૂરં સમત્થં કરોતીતિ સીલેસુ પરિપૂરકારી. તથા સકદાગામીતિ ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારી’’તિ એતં ઉપસંહરતિ તથા-સદ્દેન. એતે હિ દ્વે અરિયા સમાધિપારિપન્થિકાનં કામરાગબ્યાપાદાનં પઞ્ઞાપારિપન્થિકસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકમોહસ્સ સબ્બસો અસમૂહતત્તા સમાધિં, પઞ્ઞઞ્ચ ભાવેન્તાપિ સમાધિપઞ્ઞાસુ યં કત્તબ્બં, તં મત્તસો પમાણેન પદેસમત્તમેવ કરોન્તીતિ સમાધિસ્મિં, પઞ્ઞાય ચ મત્તસો કારિનો ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારિનો’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તિ. અનાગામી પન કામરાગબ્યાપાદાનં સમુચ્છિન્નત્તા સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી. અરહા સબ્બસો સમ્મોહસ્સ સુસમૂહતત્તા પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી.

વુત્તં હેતં ભગવતા (અ. નિ. ૩.૮૭) –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ, તાનિ આપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ, તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો. ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ…પે… સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ. સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ…પે… સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં…પે… અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ…પે… સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો આસવાનં ખયા…પે… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

‘‘કથ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા સિક્ખાદિકે વિભજિત્વા વુત્તમેવત્થં નિગમેતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અઞ્ઞે ચાતિ તયો વિવેકા, તીણિ કુસલમૂલાનિ, તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ, તીણિ ઇન્દ્રિયાનીતિ એવમાદયો, સિક્ખત્તિકાદીહિ અઞ્ઞે ચ ગુણત્તિકા. એવરૂપાતિ યાદિસકા સિક્ખત્તિકાદયો ઇધ સીલાદીહિ પકાસિતા હોન્તિ, એદિસા.

એત્થ હિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસ્સ સીલસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા સીલેન કાયવિવેકો પકાસિતો હોતિ, સમાધિના ચિત્તવિવેકો, પઞ્ઞાય ઉપધિવિવેકો. તથા સીલેન અદોસો કુસલમૂલં પકાસિતં હોતિ, તિતિક્ખપ્પધાનતાય, અપરૂપઘાતસભાવતાય ચ સીલસ્સ. સમાધિના અલોભો કુસલમૂલં, લોભપટિપક્ખતો, અલોભપધાનતાય ચ સમાધિસ્સ. પઞ્ઞાય પન અમોહોયેવ. સીલેન ચ અનિમિત્તવિમોક્ખમુખં પકાસિતં હોતિ. અદોસપ્પધાનં હિ સીલસમ્પદં નિસ્સાય દોસે આદીનવદસ્સિનો અનિચ્ચાનુપસ્સના સુખેનેવ ઇજ્ઝતિ, અનિચ્ચાનુપસ્સના ચ અનિમિત્તવિમોક્ખમુખં. સમાધિના અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખં. પઞ્ઞાય સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખં. અલોભપ્પધાનં હિ કામનિસ્સરણં સમાધિસમ્પદં નિસ્સાય કામેસુ આદીનવદસ્સિનો દુક્ખાનુપસ્સના સુખેનેવ ઇજ્ઝતિ, દુક્ખાનુપસ્સના ચ અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખં. પઞ્ઞાસમ્પદં નિસ્સાય અનત્તાનુપસ્સના સુખેનેવ ઇજ્ઝતિ, અનત્તાનુપસ્સના ચ સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખં. તથા સીલેન અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં પકાસિતં હોતિ. તં હિ સીલેસુ પરિપૂરકારિનો અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયં. સમાધિના અઞ્ઞિન્દ્રિયં. તં હિ ઉક્કંસગતં સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનો અનાગામિનો, અગ્ગમગ્ગટ્ઠસ્સ ચ ઇન્દ્રિયં. પઞ્ઞાય અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં પકાસિતં હોતિ. તદુપ્પત્તિયા હિ અરહા પઞ્ઞાય પરિપૂરકારીતિ. ઇમિના નયેન અઞ્ઞે ચ એવરૂપા ગુણત્તિકા સીલાદીહિ પકાસેતબ્બા.

૧. સીલનિદ્દેસવણ્ણના

સીલસરૂપાદિકથાવણ્ણના

૬. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. અનેકગુણસઙ્ગાહકેનાતિ અધિસીલસિક્ખાદીનં, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકેસં ગુણાનં સઙ્ગાહકેન. સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેનાતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૭૭; થેરગા. ૬૭૬; નેત્તિ. ૫) વિય વિપસ્સનામત્તાદિમુખેન સઙ્ખેપતો અદેસેત્વા સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન દેસિતોપિ, સત્તતિંસાયપિ વા બોધિપક્ખિયધમ્માનં વિસુદ્ધિમગ્ગન્તોગધત્તા તત્થ સીલસમાધિપઞ્ઞા મુખં પમુખં કત્વા દેસિતોપિ. એતેન સીલસમાધિપઞ્ઞાસુ અવસેસબોધિપક્ખિયધમ્માનં સભાવતો, ઉપકારતો ચ અન્તોગધભાવો દીપિતોતિ વેદિતબ્બં. અતિસઙ્ખેપદેસિતોયેવ હોતિ સભાવવિભાગાદિતો અવિભાવિતત્તા. નાલન્તિ ન પરિયત્તં ન સમત્થં. સબ્બેસન્તિ નાતિસઙ્ખેપનાતિવિત્થારરુચીનમ્પિ, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનેય્યાનમ્પિ વા. સઙ્ખેપદેસના હિ સંખિત્તરુચીનં, ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનંયેવ ચ ઉપકારાય હોતિ, ન પનિતરેસં. અસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ. પુચ્છનટ્ઠેન પઞ્હા, કિરિયા કરણં કમ્મં, પઞ્હાવ કમ્મં પઞ્હાકમ્મં, પુચ્છનપયોગો.

કિં સીલન્તિ સરૂપપુચ્છા. કેનટ્ઠેન સીલન્તિ કેન અત્થેન સીલન્તિ વુચ્ચતિ, ‘‘સીલ’’ન્તિ પદં કં અભિધેય્યં નિસ્સાય પવત્તન્તિ અત્થો. તયિદં સીલં સભાવતો, કિચ્ચતો, ઉપટ્ઠાનાકારતો, આસન્નકારણતો ચ કથં જાનિતબ્બન્તિ આહ ‘‘કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાની’’તિ. પટિપત્તિ નામ દિટ્ઠાનિસંસે એવ હોતીતિ આહ ‘‘કિમાનિસંસ’’ન્તિ. કતિવિધન્તિ પભેદપુચ્છા. વિભાગવન્તાનં હિ સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનમુખેનેવ હોતીતિ. વોદાનં વિસુદ્ધિ. સા ચ સંકિલેસમલવિમુત્તિ. તં ઇચ્છન્તેન યસ્મા ઉપાયકોસલ્લત્થિના અનુપાયકોસલ્લં વિય સંકિલેસો જાનિતબ્બોતિ આહ ‘‘કો ચસ્સ સંકિલેસો’’તિ.

તત્રાતિ તસ્મિં, તસ્સ વા પઞ્હાકમ્મસ્સ. વિસ્સજ્જનન્તિ વિવરણં. પુચ્છિતો હિ અત્થો અવિભાવિતત્તા નિગૂળ્હો મુટ્ઠિયં કતો વિય તિટ્ઠતિ. તસ્સ વિવરણં વિસ્સજ્જનં વિભૂતભાવકારણતો. પાણાતિપાતાદીહીતિ એત્થ પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્સ સરસેનેવ પતનસભાવસ્સ અન્તરે એવ અતિવ પાતનં અતિપાતો, સણિકં પતિતું અદત્વા સીઘં પાતનન્તિ અત્થો, અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતનં અતિપાતો, પાણઘાતો. આદિસદ્દેન અદિન્નાદાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તેહિ પાણાતિપાતાદીહિ દુસ્સીલ્યકમ્મેહિ. વિરમન્તસ્સાતિ સમાદાનવિરતિવસેન, સમ્પત્તવિરતિવસેન ચ ઓરમન્તસ્સ. વત્તપટિપત્તિન્તિ ઉપજ્ઝાયવત્તાદિવત્તકરણં. ચેતનાદયો ધમ્માતિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં પાળિવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચેતયતીતિ ચેતના, અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિં આરમ્મણે અભિસન્દહતીતિ અત્થો. ચેતનાય અનુકૂલવસેનેવ હિ તંસમ્પયુત્તા ધમ્મા આરમ્મણે પવત્તન્તિ. ચેતના કામં કુસલત્તિકસાધારણા, ઇધ પન સીલચેતના અધિપ્પેતાતિ કત્વા ‘‘કુસલા’’તિ વેદિતબ્બા. ચેતસિ નિયુત્તં ચેતસિકં, ચિત્તસમ્પયુત્તન્તિ અત્થો. ચેતનાય સતિપિ ચેતસિકત્તે ‘‘ચેતના સીલ’’ન્તિ વિસું ગહિતત્તા તદઞ્ઞમેવ વિરતિઅનભિજ્ઝાદિકં ચેતસિકં સીલં દટ્ઠબ્બં ગોબલીબદ્દઞાયેન. સંવરણં સંવરો. યથા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તે ન ઓતરન્તિ, તથા પિદહનં. અવીતિક્કમો વીતિક્કમસ્સ પટિપક્ખભૂતા અવીતિક્કમવસેન પવત્તચિત્તચેતસિકા. તત્થ ચેતના સીલં નામાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ સુત્તપદસ્સ વિવરણં. વિરમન્તસ્સ ચેતનાતિ વિરતિસમ્પયુત્તં પધાનભૂતં ચેતનમાહ. પૂરેન્તસ્સ ચેતનાતિ વત્તપટિપત્તિઆયૂહિની. વિરમન્તસ્સ વિરતીતિ વિરતિયા પધાનભાવં ગહેત્વા વુત્તં.

એત્થ હિ યદા ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના કુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિ (કથા. ૫૩૯) વચનતો પાણાતિપાતાદીનં પટિપક્ખભૂતા તબ્બિરતિવિસિટ્ઠા ચેતના તથાપવત્તા પધાનભાવેન પાણાતિપાતાદિપટિવિરતિસાધિકા હોતિ, તદા તંસમ્પયુત્તા વિરતિઅનભિજ્ઝાદયો ચ ચેતનાપક્ખિકા વા, અબ્બોહારિકા વાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ચેતનાસીલં વુત્તં. યદા પન પાણાતિપાતાદીહિ સઙ્કોચં આપજ્જન્તસ્સ તતો વિરમણાકારેન પવત્તમાના ચેતનાવિસિટ્ઠા વિરતિ, અનભિજ્ઝાદયો ચ તત્થ તત્થ પધાનભાવેન કિચ્ચસાધિકા હોન્તિ, તદા તંસમ્પયુત્તા ચેતના વિરતિઆદિપક્ખિકા વા હોતિ, અબ્બોહારિકા વાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ચેતસિકસીલં વુત્તં.

ઇદાનિ સુત્તે આગતનયેન કુસલકમ્મપથવસેન ચેતનાચેતસિકસીલાનિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પજહન્તસ્સાતિ સમાદાનવસેન ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ન કરિસ્સામી’’તિ સમ્પત્તવત્થુકાનિપિ અનજ્ઝાચરણેન પજહન્તસ્સ. સત્ત કમ્મપથચેતનાતિ પાણાતિપાતાદિપહાનસાધિકા પટિપાટિયા સત્ત કુસલકમ્મપથચેતના. અભિજ્ઝાદિવસેન યં પરદારગમનાદિ કરીયતિ, તસ્સ પહાયકા અનભિજ્ઝાદયો સીલન્તિ આહ ‘‘ચેતસિકં સીલં નામ અનભિજ્ઝા…પે… સમ્માદિટ્ઠિધમ્મા’’તિ. યથા હિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદવસેન મિચ્છાચારપાણાતિપાતાદયો કરીયન્તિ, એવં મિચ્છાદિટ્ઠિવસેનાપિ તે પુત્તમુખદસ્સનાદિઅત્થં કરીયન્તિ. તેસઞ્ચ પજહનકા અનભિજ્ઝાદયોતિ. પાતિમોક્ખસંવરો ચારિત્તવારિત્તવિભાગં વિનયપરિયાપન્નં સિક્ખાપદસીલં. સતિસંવરો મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં આરક્ખા, સા ચ તથાપવત્તા સતિયેવ. ઞાણસંવરો પઞ્ઞા. ખન્તિસંવરો અધિવાસના, સા ચ તથાપવત્તા અદોસપધાના ખન્ધા, અદોસો એવ વા. વીરિયસંવરો કામવિતક્કાદીનં વિનોદનવસેન પવત્તં વીરિયં. પાતિમોક્ખસંવરસતિસંવરાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

સોતાનીતિ તણ્હાદિટ્ઠિઅવિજ્જાદુચ્ચરિતઅવસિટ્ઠકિલેસસોતાનિ. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ વત્વા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’તિ વચનેન સોતાનં સંવરો પિદહનં સમુચ્છેદનં ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

ઇદમત્થિકતં મનસિ કત્વા યેન ઞાણેન યોનિસો પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચયા પટિસેવીયન્તિ. તં પચ્ચયપટિસેવનમ્પિ ઞાણસભાવત્તા એત્થેવ ઞાણસંવરે એવ સમોધાનં સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ખમતિ અધિવાસેતીતિ ખમો. ઉપ્પન્નન્તિ તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે જાતં નિબ્બત્તં. કામવિતક્કન્તિ કામૂપસંહિતં વિતક્કં. નાધિવાસેતીતિ ચિત્તં આરોપેત્વા અબ્ભન્તરે ન વાસેતિ. આજીવપારિસુદ્ધિપીતિ બુદ્ધપટિકુટ્ઠં મિચ્છાજીવં પહાય અનવજ્જેન પચ્ચયપરિયેસનેન સિજ્ઝનકં આજીવપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ એત્થેવ વીરિયસંવરે એવ સમોધાનં ગચ્છતિ વીરિયસાધનત્તા. એત્થ ચ યથા ઞાણં તણ્હાદિસોતાનં પવત્તિનિવારણતો પિદહનટ્ઠેન સંવરણતો સંવરો ચ, પરતો પવત્તનકગુણાનં આધારાદિભાવતો સીલનટ્ઠેન સીલં, એવં ખન્તિ અનધિવાસનેન ઉપ્પજ્જનકકિલેસાનં અધિવાસનેન સંવરણતો સંવરો ચ, ખમનહેતુ ઉપ્પજ્જનકગુણાનં આધારાદિભાવતો સીલનટ્ઠેન સીલં, વીરિયં વિનોદેતબ્બાનં પાપધમ્માનં વિનોદનેન સંવરણતો સંવરો ચ, વિનોદનહેતુ ઉપ્પજ્જનકગુણાનં આધારાદિભાવતો સીલનટ્ઠેન સીલન્તિ વેદિતબ્બં. યથા પન પાતિમોક્ખસીલાદિ તસ્સ તસ્સ પાપધમ્મસ્સ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન સંવરણં પિદહનં, તં ઉપાદાય સંવરો, એવં અસમાદિન્નસીલસ્સ આગતવત્થુતો વિરમણમ્પીતિ આહ ‘‘યા ચ પાપભીરુકાનં…પે… સંવરસીલન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. ન વીતિક્કમતિ એતેનાતિ અવીતિક્કમો. તથાપવત્તો કુસલચિત્તુપ્પાદો.

૭. અવસેસેસુ પન પઞ્હેસુ. સમાધાનં સણ્ઠપનં. દુસ્સીલ્યવસેન હિ પવત્તા કાયકમ્માદયો સમ્પતિ, આયતિઞ્ચ અહિતદુક્ખાવહા, ન સમ્મા ઠપિતાતિ અસણ્ઠપિતા વિપ્પકિણ્ણા વિસટા ચ નામ હોન્તિ, સુસીલ્યવસેન પન પવત્તા તબ્બિપરિયાયતો સણ્ઠપિતા અવિપ્પકિણ્ણા અવિસટા ચ નામ હોન્તિ યથા તં ઓક્ખિત્તચક્ખુતા અબાહુપ્પચાલનાદિ. તેનાહ ‘‘કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો’’તિ. એતેન સમાધિકિચ્ચતો સીલનં વિસેસેતિ. તસ્સ હિ સમાધાનં સમ્પયુત્તધમ્માનં અવિક્ખેપહેતુતા. ઇદં કાયકમ્માદીનં સણ્ઠપનં સંયમનં. ઉપધારણં અધિટ્ઠાનં મૂલભાવો. તથા હિસ્સ આદિચરણાદિભાવો વુત્તો. તેન પથવીધાતુકિચ્ચતો સીલનં વિસેસિતં હોતિ. સા હિ સહજાતરૂપધમ્માનં સન્ધારણવસેન પવત્તતિ. ઇદં પન અનવજ્જધમ્માનં મૂલાધિટ્ઠાનભાવેન. તેનાહ ‘‘કુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિઆદિ. તત્થ કુસલધમ્મા નામ સપુબ્બભાગા મહગ્ગતાનુત્તરા ધમ્મા. અઞ્ઞે પન આચરિયા. સિરટ્ઠોતિ યથા સિરસિ છિન્ને સબ્બો અત્તભાવો વિનસ્સતિ, એવં સીલે ભિન્ને સબ્બં ગુણસરીરં વિનસ્સતિ. તસ્મા તસ્સ ઉત્તમઙ્ગટ્ઠો સીલટ્ઠો. ‘‘સિરો સીસ’’ન્તિ વા વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન ‘‘સીલ’’ન્તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સીતલટ્ઠો પરિળાહવૂપસમનટ્ઠો. તેન ત-કારસ્સ લોપં કત્વા નિરુત્તિનયેનેવ ‘‘સીલ’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિદં પયોગસમ્પાદિતં સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમકરં હોતિ. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન સયન્તિ અકુસલા એતસ્મિં સતિ અપવિટ્ઠા હોન્તીતિ સીલં, સુપન્તિ વા તેન વિહતુસ્સાહાનિ સબ્બદુચ્ચરિતાનીતિ સીલં, સબ્બેસં વા કુસલધમ્માનં પવેસારહસાલાતિ સીલન્તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૮. ‘‘સીલનટ્ઠેન સીલ’’ન્તિ પુબ્બે સદ્દત્થુદ્ધારેન પકાસિતોપિ ભાવત્થો એવાતિ આહ ‘‘સીલનં લક્ખણં તસ્સા’’તિ. ન હિ તસ્સ ચેતનાદિભેદભિન્નસ્સ અનવસેસતો સઙ્ગાહકો તતો અઞ્ઞો અત્થો અત્થિ, યો લક્ખણભાવેન વુચ્ચેય્ય. નનુ ચ અનેકભેદસઙ્ગાહકં સામઞ્ઞલક્ખણં નામ સિયા, ન વિસેસલક્ખણન્તિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સનેકધા’’તિ.

યથા હિ નીલાદિવસેન અનેકભેદભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં વિસેસલક્ખણં તદઞ્ઞધમ્માસાધારણતો. ન અનિચ્ચતાદિ વિય, રુપ્પનં વિય વા સામઞ્ઞલક્ખણં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. કિં પનેતં સનિદસ્સનત્તં નામ? દટ્ઠબ્બતા ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભાવો. તસ્સ પન રૂપાયતનતો અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો સભાવો, સો અઞ્ઞં વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવં હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. અથ વા ‘‘સહ નિદસ્સનેના’’તિ એત્થ તબ્ભાવત્થો સહ-સદ્દો યથા નન્દિરાગસહગતાતિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૪; પટિ. મ. ૨.૩૦).

દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસન્તિ કાયિકઅસંવરાદિભેદસ્સ દુસ્સીલ્યસ્સ વિધમનકિચ્ચં. અનવજ્જરસન્તિ અગારય્હસમ્પત્તિકં અગરહિતબ્બભાવેન સમ્પજ્જનકં, અવજ્જપટિપક્ખભાવેન વા સમ્પજ્જનકં. લક્ખણાદીસૂતિ લક્ખણરસાદીસુ વુચ્ચમાનેસુ કિચ્ચમેવ, સમ્પત્તિ વા રસોતિ વુચ્ચતિ, ન રસાયતનરસાદીતિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘કિચ્ચમેવા’’તિ અવધારણં તસ્સ ઇતરરસતો બલવભાવદસ્સનત્થન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, કિચ્ચમેવ, સમ્પત્તિ એવ વા રસોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ કાયાદીહિ સુચિભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ. ગહણભાવન્તિ ગહેતબ્બભાવં. તેન ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનં વુત્તં, ફલટ્ઠેન પન અવિપ્પટિસારપચ્ચુપટ્ઠાનં, સમાધિપચ્ચુપટ્ઠાનં વા. સીલં હિ સમ્પતિયેવ અવિપ્પટિસારં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, પરમ્પરાય સમાધિં. ઇમસ્સ પન આનિસંસફલસ્સ આનિસંસકથાયં વક્ખમાનત્તા ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ફલસ્સ અનિચ્છિતત્તા ઇધ અગ્ગહણન્તિ વદન્તિ, તદયુત્તં ફલસ્સ અનેકવિધત્તા, લોકિયાદિસીલસ્સાપિ વિભજિયમાનત્તા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેના’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૦). યથા પથવીધાતુયા કમ્માદિ દૂરકારણં, સેસભૂતત્તયં આસન્નકારણં, યથા ચ વત્થસ્સ તન્તવાયતુરિવેમસલાકાદિ દૂરકારણં, તન્તવો આસન્નકારણં, એવં સીલસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનાદિ દૂરકારણં, હિરિઓત્તપ્પમસ્સ આસન્નકારણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘હિરોત્તપ્પઞ્ચ પના’’તિઆદિ. હિરોત્તપ્પે હીતિઆદિ તસ્સ આસન્નકારણભાવસાધનં. તત્થ ઉપ્પજ્જતિ સમાદાનવસેન, તિટ્ઠતિ અવીતિક્કમવસેનાતિ વેદિતબ્બં.

સીલાનિસંસકથાવણ્ણના

૯. અવિપ્પટિસારાદીતિ એત્થ વિપ્પટિસારપટિપક્ખો કુસલચિત્તુપ્પાદો અવિપ્પટિસારો. સો પન વિસેસતો ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે સુપરિસુદ્ધં સીલ’’ન્તિ અત્તનો સીલસ્સ પચ્ચવેક્ખણવસેન પવત્તોતિ વેદિતબ્બો. આદિ-સદ્દેન પામોજ્જભોગસમ્પત્તિકિત્તિસદ્દાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અવિપ્પટિસારત્થાનીતિ અવિપ્પટિસારપ્પયોજનાનિ. કુસલાનીતિ અનવજ્જાનિ. અવિપ્પટિસારાનિસંસાનીતિ અવિપ્પટિસારુદ્દયાનિ. એતેન અવિપ્પટિસારો નામ સીલસ્સ ઉદ્દયમત્તં, સંવડ્ઢિતસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાપુપ્ફસદિસં. અઞ્ઞો એવ પનાનેન નિપ્ફાદેતબ્બો સમાધિઆદિગુણોતિ દસ્સેતિ.

સીલવતો સીલસમ્પદાયાતિ પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણં કત્વા સીલસ્સ સમ્પાદનેન સીલવતો, તાય એવ સીલસમ્પદાય. અપ્પમાદાધિકરણન્તિ અપ્પમાદકારણા. ભોગક્ખન્ધન્તિ ભોગરાસિં. કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ ‘‘ઇતિપિ સીલવા, ઇતિપિ કલ્યાણધમ્મો’’તિ સુન્દરો થુતિઘોસો ઉટ્ઠહતિ, લોકં પત્થરતિ. વિસારદોતિ અત્તનિ કિઞ્ચિ ગરહિતબ્બં ઉપવદિતબ્બં અપસ્સન્તો વિગતસારજ્જો નિબ્ભયો. અમઙ્કુભૂતોતિ અવિલક્ખો. અસમ્મૂળ્હોતિ ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮) વિપ્પટિસારાભાવતો, કુસલકમ્માદીનંયેવ ચ તદા ઉપટ્ઠાનતો અમૂળ્હો પસન્નમાનસો એવ કાલંકરોતિ. કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા, જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. સુગતિન્તિ સુન્દરં ગતિં. તેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ. સગ્ગન્તિ દેવગતિં. સા હિ રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, લોકિયતિ એત્થ ઉળારં પુઞ્ઞફલન્તિ લોકોતિ ચ વુચ્ચતિ.

આકઙ્ખેય્ય ચેતિ યદિ ઇચ્છેય્ય. પિયો ચ અસ્સન્તિ પિયાયિતબ્બો પિયચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બો પેમનિયો ભવેય્યન્તિ અત્થો. મનાપોતિ સબ્રહ્મચારીનં મનવડ્ઢનકો, તેસં વા મનેન પત્તબ્બો, મેત્તચિત્તેન ફરિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ગરૂતિ ગરુટ્ઠાનિયો પાસાણછત્તસદિસો. ભાવનીયોતિ ‘‘અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતી’’તિ સમ્ભાવનીયો. સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ એવ પરિપૂરકારી અસ્સ, અનૂનકારી પરિપૂરણાકારેન સમન્નાગતો ભવેય્ય. ‘‘આદિના નયેના’’તિ એતેન ‘‘અજ્ઝત્તં ચેતોસમથમનુયુત્તો અનિરાકતજ્ઝાનો વિપસ્સનાય સમન્નાગતો બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૬૫) એવમાદિકે સીલથોમનસુત્તાગતે સત્તરસ સીલાનિસંસે સઙ્ગણ્હાતિ.

ઇદાનિ ન કેવલમિમે એવ અવિપ્પટિસારાદયો, અથ ખો અઞ્ઞેપિ બહૂ સીલાનિસંસા વિજ્જન્તીતિ તે દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સાસનેતિ ઇમસ્મિં સકલલોકિયલોકુત્તરગુણાવહે સત્થુસાસને. આચારકુલપુત્તાનં યં સીલં વિના પતિટ્ઠા અવટ્ઠાનં નત્થિ, તસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ સીલસ્સ આનિસંસાનં પરિચ્છેદં પરિમાણં કો વદે કો વત્તું સક્કુણેય્યાતિ અત્થો. એતેન સબ્બેસંયેવ લોકિયલોકુત્તરાનં ગુણાનં સીલમેવ મૂલભૂતન્તિ દસ્સેત્વા તતો પરમ્પિ મલવિસોધનેન, પરિળાહવૂપસમનેન, સુચિગન્ધવાયનેન, સગ્ગનિબ્બાનાધિગમૂપાયભાવેન, સોભાલઙ્કારસાધનતાય ભયવિધમનેન, કિત્તિપામોજ્જજનેન ચ સીલસદિસં અઞ્ઞં સત્તાનં હિતસુખાવહં નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ગઙ્ગા’’તિઆદિકા ગાથા અભાસિ.

તત્થ સરભૂતિ એકા નદી, ‘‘યં લોકે સરભૂ’’તિ વદન્તિ. નિન્નગા વાચિરવતીતિ ‘‘અચિરવતી’’તિ એવંનામિકા નદી, વાતિ સબ્બત્થ વા-સદ્દો અનિયમત્થો. તેન અવુત્તા ગોધાવરીચન્દભાગાદિકા સઙ્ગણ્હાતિ. પાણનટ્ઠેન પાણીનં સત્તાનં યં મલં સીલજલં વિસોધયતિ, તં મલં વિસોધેતું ન સક્કુણન્તિ ગઙ્ગાદયો નદિયોતિ પઠમગાથાય ન-કારં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. હારાતિ મુત્તાહારા. મણયોતિ વેળુરિયાદિમણયો. અરિયન્તિ વિસુદ્ધં. સીલસમુટ્ઠાનો કિત્તિસદ્દો ગન્ધો મનોહરભાવતો, દિસાસુ અભિબ્યાપનતો ચ ‘‘સીલગન્ધો’’તિ વુત્તો. સો હિ પટિવાતેપિ પવત્તતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતી’’તિ (ધ. પ. ૫૪; અ. નિ. ૩.૮૦; મિ. પ. ૫.૪.૧). દોસાનં બલં નામ વત્થુજ્ઝાચારો, તં તેસં કાતું અદેન્તં સીલં દોસાનં બલં ઘાતેતીતિ વેદિતબ્બં.

સીલપ્પભેદકથાવણ્ણના

૧૦. ‘‘કતિવિધ’’ન્તિ એત્થ વિધ-સદ્દો કોટ્ઠાસપરિયાયો ‘‘એકવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ વિય, પકારત્થો વા, કતિપ્પકારં કિત્તકા સીલસ્સ પકારભેદાતિ અત્થો. સીલનલક્ખણેનાતિ સીલનસઙ્ખાતેન સભાવેન.

ચરન્તિ તેન સીલેસુ પરિપૂરકારિતં ઉપગચ્છન્તીતિ ચરિત્તં, ચરિત્તમેવ ચારિત્તં. વારિતતો તેન અત્તાનં તાયન્તિ રક્ખન્તીતિ વારિત્તં. અધિકો સમાચારો અભિસમાચારો, તત્થ નિયુત્તં, સો વા પયોજનં એતસ્સાતિ આભિસમાચારિકં. આદિ બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ આદિબ્રહ્મચરિયં, તદેવ આદિબ્રહ્મચરિયકં. વિરમતિ એતાય, સયં વા વિરમતિ, વિરમણં વા વિરતિ, ન વિરતીતિ અવિરતિ. નિસ્સયતીતિ નિસ્સિતં, ન નિસ્સિતન્તિ અનિસ્સિતં. પરિયન્તો એતસ્સ અત્થીતિ પરિયન્તં, કાલેન પરિયન્તં કાલપરિયન્તં, યથાપરિચ્છિન્નો વા કાલો પરિયન્તો એતસ્સાતિ કાલપરિયન્તં. યાવ પાણનં જીવનં કોટિ એતસ્સાતિ આપાણકોટિકં. અત્તનો પચ્ચયેહિ લોકે નિયુત્તં, તત્થ વા વિદિતન્તિ લોકિયં. લોકં ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરં.

પચ્ચયતો, ફલતો ચ મજ્ઝિમપણીતેહિ નિહીનં, તેસં વા ગુણેહિ પરિહીનન્તિ હીનં. અત્તનો પચ્ચયેહિ પધાનભાવં નીતન્તિ પણીતં. ઉભિન્નમેવ વેમજ્ઝે ભવં મજ્ઝિમં. અત્તાધિપતિતો આગતં અત્તાધિપતેય્યં. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તણ્હાય, દિટ્ઠિયા વા પરામટ્ઠં પધંસિતન્તિ પરામટ્ઠં. તપ્પટિક્ખેપતો અપરામટ્ઠં. પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસં પટિપ્પસ્સદ્ધં. સિક્ખાસુ જાતં, સેક્ખસ્સ ઇદન્તિ વા સેક્ખં. પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચતાય અસેક્ખધમ્મપરિયાપન્નં અસેક્ખં. તદુભયપટિક્ખેપેન નેવસેક્ખનાસેક્ખં. હાનં ભજતિ, હાનભાગો વા એતસ્સ અત્થીતિ હાનભાગિયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અપ્પપરિમાણત્તા પરિયન્તવન્તં, પારિસુદ્ધિવન્તઞ્ચ સીલં પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં. અનપ્પપરિમાણત્તા અપરિયન્તં, પારિસુદ્ધિવન્તઞ્ચ સીલં અપરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં. સબ્બસો પુણ્ણં, પારિસુદ્ધિવન્તઞ્ચ સીલં પરિપુણ્ણપારિસુદ્ધિસીલં.

૧૧. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સીલનટ્ઠેન સીલ’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૭) હેટ્ઠા વુત્તેન નયેન. ઇદં કત્તબ્બન્તિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદપૂરણન્તિ ઇદં આભિસમાચારિકં કત્તબ્બં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ એવં પઞ્ઞત્તસ્સ સિક્ખાપદસીલસ્સ પૂરણં. સિક્ખાપદસીલં હિ પૂરેન્તો સિક્ખાપદમ્પિ પૂરેતિ પાલેતિ નામ. સિક્ખા એવ વા સિક્ખિતબ્બતો, પટિપજ્જિતબ્બતો ચ સિક્ખાપદં. તસ્સ પૂરણન્તિપિ યોજેતબ્બં. ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તસ્સ અકરણન્તિ ઇદં દુચ્ચરિતં ન કત્તબ્બન્તિ ભગવતા પટિક્ખિત્તસ્સ અકરણં વિરમણં. ચરન્તિ તસ્મિન્તિ તસ્મિં સીલે તંસમઙ્ગિનો ચરન્તીતિ સીલસ્સ અધિકરણતં વિભાવેન્તો તેસં પવત્તિટ્ઠાનભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય પવત્તન્તી’’તિ. વારિતન્તિ ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તં અકપ્પિયં. તાયન્તીતિ અકરણેનેવ તાયન્તિ. તેનાતિ વારિત્તસીલમાહ. વારેતિ વા સત્થા એત્થ, એતેન વાતિ વારિતં, સિક્ખાપદં. તં અવિકોપેન્તો તાયન્તિ તેનાતિ વારિત્તં. સદ્ધાવીરિયસાધનન્તિ સદ્ધાય, ઉટ્ઠાનવીરિયેન ચ સાધેતબ્બં. ન હિ અસદ્ધો, કુસીતો ચ વત્તપટિપત્તિં પરિપૂરેતિ, સદ્ધો એવ સત્થારા પટિક્ખિત્તે અણુમત્તેપિ વજ્જે ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ આહ ‘‘સદ્ધાસાધનં વારિત્ત’’ન્તિ.

અધિસીલસિક્ખાપરિયાપન્નત્તા અભિવિસિટ્ઠો સમાચારોતિ અભિસમાચારોતિ આહ ‘‘ઉત્તમસમાચારો’’તિ. અભિસમાચારોવ આભિસમાચારિકં, યથા વેનયિકોતિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮) અધિપ્પાયો. અભિસમાચારો ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો મગ્ગસીલં, ફલસીલઞ્ચ, તં આરબ્ભ ઉદ્દિસ્સ તદત્થં તપ્પયોજનં પઞ્ઞત્તં આભિસમાચારિકં. સુપરિસુદ્ધાનિ તીણિ કાયકમ્માનિ, ચત્તારિ વચીકમ્માનિ, સુપરિસુદ્ધો આજીવોતિ ઇદં આજીવટ્ઠમકં. તત્થ કામં આજીવહેતુકતો સત્તવિધદુચ્ચરિતતો વિરતિ સમ્માઆજીવોતિ સોપિ સત્તવિધો હોતિ, સમ્માજીવતાસામઞ્ઞેન પન તં એકં કત્વા વુત્તં. અથ વા તિવિધકુહનવત્થુસન્નિસ્સયતો મિચ્છાજીવતો વિરતિં એકજ્ઝં કત્વા વુત્તો ‘‘આજીવો સુપરિસુદ્ધો’’તિ. સેટ્ઠચરિયભાવતો મગ્ગો એવ બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં, તસ્સ. આદિભાવભૂતન્તિ આદિમ્હિ ભાવેતબ્બતં નિપ્ફાદેતબ્બતં ભૂતં પત્તં આદિભાવભૂતં. કિઞ્ચાપિ દેસનાનુક્કમેન સમ્માદિટ્ઠિ આદિ, પટિપત્તિક્કમેન પન આજીવટ્ઠમકસીલં આદીતિ. તસ્સ સમ્પત્તિયાતિ આભિસમાચારિકસ્સ સમ્પજ્જનેન પરિપૂરણેન આદિબ્રહ્મચરિયકં સમ્પજ્જતિ. યો હિ લહુકાનિપિ અપ્પસાવજ્જાનિ પરિવજ્જેતિ, સો ગરુકાનિ મહાસાવજ્જાનિ બહ્વાદીનવાનિ પરિવજ્જેસ્સતીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. સુત્તં પન એતમત્થં બ્યતિરેકવસેન વિભાવેતિ. તત્થ ધમ્મન્તિ સીલં. તં હિ ઉપરિગુણવિસેસાનં ધારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ.

વિરતિસીલસ્સ ઇતરસીલેન સતિપિ સમ્પયોગાદિકે અસમ્મિસ્સકતાદસ્સનત્થં ‘‘વેરમણિમત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેના’’તિ એત્થ લબ્ભમાનનિસ્સયં તાવ દસ્સેતું ‘‘નિસ્સયો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તણ્હાચરિતેન નિસ્સયિતબ્બતો તણ્હાવ તણ્હાનિસ્સયો. તથા દિટ્ઠિનિસ્સયો. દિટ્ઠિચરિતો હિ અસતિપિ દિટ્ઠિયા તણ્હાવિરહે દિટ્ઠિનિસ્સિતોવ પવત્તતિ. દેવોતિ ચતુમહારાજસક્કસુયામાદિપાકટદેવમાહ. દેવઞ્ઞતરોતિ અપાકટં. તણ્હં એવ નિસ્સિતન્તિ તણ્હાનિસ્સિતં. તણ્હાય નિસ્સિતન્તિ ચ કેચિ વદન્તિ. તેસં ‘‘દ્વે નિસ્સયા’’તિઆદિના વિરુજ્ઝતિ. સુદ્ધિદિટ્ઠિયાતિ ‘‘ઇતિ સંસારસુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ એવં પવત્તદિટ્ઠિયા, લોકુત્તરં સીલન્તિ અધિપ્પાયો. તસ્સેવાતિ લોકુત્તરસ્સેવ સમ્ભારભૂતં કારણભૂતં, વિવટ્ટૂપનિસ્સયન્તિ અત્થો.

કાલપરિચ્છેદં કત્વાતિ ‘‘ઇમઞ્ચ રત્તિં, ઇમઞ્ચ દિવ’’ન્તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૪૧) વિય કાલવસેન પરિચ્છેદં કત્વા. કાલપરિચ્છેદં અકત્વા સમાદિન્નમ્પિ અન્તરાવિચ્છિન્નં સમ્પત્તવિરતિવસેન યાવજીવં પવત્તિતમ્પિ આપાણકોટિકં ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘યાવજીવં સમાદિયિત્વા તથેવ પવત્તિત’’ન્તિ વુત્તં.

લાભયસઞાતિઅઙ્ગજીવિતવસેનાતિ લાભયસાનં અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદનવસેન, ઉપ્પન્નાનં રક્ખણવસેન ચેવ વડ્ઢનવસેન ચ ઞાતિઅઙ્ગજીવિતાનં અવિનાસનવસેન. કિં સો વીતિક્કમિસ્સતીતિ યો વીતિક્કમાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, સો કાયવાચાહિ વીતિક્કમિસ્સતીતિ કિં ઇદં, નત્થેતન્તિ અત્થો. પટિક્ખેપે હિ અયં કિં-સદ્દો.

આરમ્મણભાવેન વણો વિય આસવે કામાસવાદિકે પગ્ઘરતીતિ સમ્પયોગભાવાભાવેપિ સહાસવેહીતિ સાસવં. તેભૂમકધમ્મજાતન્તિ સીલં તપ્પરિયાપન્નન્તિ આહ ‘‘સાસવં સીલં લોકિય’’ન્તિ. ભવવિસેસા સમ્પત્તિભવા. વિનયોતિ વિનયપરિયત્તિ, તત્થ વા આગતસિક્ખાપદાનિ. પામોજ્જં તરુણપીતિ. યથાભૂતઞાણદસ્સનં સપચ્ચયનામરૂપદસ્સનં, તદધિટ્ઠાના વા તરુણવિપસ્સના. નિબ્બિદાતિ નિબ્બિદાઞાણં. તેન બલવવિપસ્સનમાહ. વિરાગો મગ્ગો. વિમુત્તિ અરહત્તફલં. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણા. કથાતિ વિનયકથા. મન્તનાતિ વિનયવિચારણા. ઉપનિસાતિ યથાવુત્તકારણપરમ્પરાસઙ્ખાતો ઉપનિસ્સયો. લોકુત્તરં મગ્ગફલચિત્તસમ્પયુત્તં આજીવટ્ઠમકસીલં. તત્થ મગ્ગસીલં ભવનિસ્સરણાવહં હોતિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ચ ભૂમિ, ફલસીલં પન પચ્ચવેક્ખણાઞાણસ્સેવ ભૂમિ.

૧૨. હીનાધિમુત્તિવસેન છન્દાદીનમ્પિ હીનતા. પણીતાધિમુત્તિવસેન પણીતતા. તદુભયવેમજ્ઝતાવસેન મજ્ઝિમતા. યથેવ હિ કમ્મં આયૂહનવસેન હીનાદિભેદભિન્નં હોતિ, એવં છન્દાદયોપિ પવત્તિઆકારવસેન. સો ચ નેસં પવત્તિઆકારો અધિમુત્તિભેદેનાતિ દટ્ઠબ્બં. યસકામતાયાતિ કિત્તિસિલોકાભિરતિયા, પરિવારિચ્છાય વા. ‘‘કથં નામ માદિસો ઈદિસં કરેય્યા’’તિ પાપજિગુચ્છાય અરિયભાવં નિસ્સાય. અનુપક્કિલિટ્ઠન્તિ અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાહિ, અઞ્ઞેહિ ચ ઉપક્કિલેસેહિ અનુપક્કિલિટ્ઠં. ભવભોગત્થાયાતિ ભવસમ્પત્તિઅત્થઞ્ચેવ ભોગસમ્પત્તિઅત્થઞ્ચ. અત્તનો વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતન્તિ સાવકપચ્ચેકબોધિસત્તસીલમાહ. સબ્બસત્તાનં વિમોક્ખત્થાયાતિ સબ્બસત્તાનં સંસારબન્ધનતો વિમોચનત્થાય. પારમિતાસીલં મહાબોધિસત્તસીલં. યા કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા મહાબોધિં આરબ્ભ પવત્તા પરમુક્કંસગતસોચેય્યસલ્લેખા દેસકાલસત્તાદિવિકપ્પરહિતા સીલપારમિતા.

અનનુરૂપન્તિ અસારુપ્પં. અત્તા એવ ગરુ અધિપતિ એતસ્સાતિ અત્તગરુ, લજ્જાધિકો. અત્તાધિપતિતો આગતં અત્તાધિપતેય્યં. લોકો અધિપતિ ગરુ એતસ્સાતિ લોકાધિપતિ, ઓત્તપ્પાધિકો. ધમ્મો નામાયં મહાનુભાવો એકન્તનિય્યાનિકો, સો ચ પટિપત્તિયાવ પૂજેતબ્બો. તસ્મા ‘‘નં સીલસમ્પદાય પૂજેસ્સામી’’તિ એવં ધમ્મમહત્તં પૂજેતુકામેન.

પરામટ્ઠત્તાતિ પરાભવવસેન આમટ્ઠત્તા. તણ્હાદિટ્ઠિયો હિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા, ઇમિના મે સીલેન સંસારસુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ પવત્તસ્સ સીલં પરામસન્તિયો તં પરાભવં પાપેન્તિ મગ્ગસ્સ અનુપનિસ્સયભાવકરણતો. પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સાતિ પુથુજ્જનેસુ કલ્યાણકસ્સ. સો હિ પુથુજ્જનોવ હુત્વા કલ્યાણેહિ સીલાદીહિ સમન્નાગતો. પરામસનકિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતો, સમુચ્છિન્દનતો ચ તેહિ ન પરામટ્ઠન્તિ અપરામટ્ઠં. તસ્સ તસ્સ કિલેસદરથસ્સ પટિપ્પસ્સમ્ભનતો વૂપસમનતો પટિપ્પસ્સદ્ધં.

કતપટિકમ્મન્તિ વુટ્ઠાનદેસનાહિ યથાધમ્મં કતપટિકારં. એવં હિ તં સીલં પટિપાકતિકમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘તં વિસુદ્ધ’’ન્તિ. ‘‘કતપટિકમ્મ’’ન્તિ ઇમિના ચ ‘‘ન પુનેવં કરિસ્સ’’ન્તિ અધિટ્ઠાનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અચ્છમંસં નુ ખો, સૂકરમંસં નુ ખો’’તિઆદિના વત્થુમ્હિ વા, ‘‘પાચિત્તિયં નુ ખો, દુક્કટં નુ ખો’’તિઆદિના આપત્તિયા વા, ‘‘મયા તં વત્થુ વીતિક્કન્તં નુ ખો, ન નુ ખો વીતિક્કન્ત’’ન્તિઆદિના અજ્ઝાચારે વા વેમતિકસ્સ સંસયાપન્નસ્સ. વિસોધેતબ્બં યથાધમ્મં પટિકમ્મેન. વિમતિ એવ વેમતિકં, તસ્મિં વેમતિકે સતિ, વિમતિયા ઉપ્પન્નાયાતિ અત્થો. વિમતિ પટિવિનેતબ્બાતિ સયં વા તં વત્થું વિચારેત્વા, વિનયધરે વા પુચ્છિત્વા કઙ્ખા વિનોદેતબ્બા. નિક્કઙ્ખેન પન કપ્પિયં ચે કાતબ્બં, અકપ્પિયં ચે છડ્ડેતબ્બં. તેનાહ ‘‘ઇચ્ચસ્સ ફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહી’’તિઆદિના મગ્ગફલપરિયાપન્નં સીલં મગ્ગફલસમ્પયુત્તં વુત્તં. સમુદાયેસુ પવત્તવોહારા અવયવેસુપિ પવત્તન્તીતિ. સેસન્તિ સબ્બં લોકિયસીલં.

પકતિપીતિ સભાવોપિ. સુખસીલો સખિલો સુખસંવાસો. તેન પરિયાયેનાતિ પકતિઅત્થવાચકત્થેન. એકચ્ચં અબ્યાકતં સીલં ઇધાધિપ્પેતસીલેન એકસઙ્ગહન્તિ અકુસલસ્સેવાયુજ્જમાનતં દસ્સેતું ‘‘તત્થ અકુસલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ સેક્ખત્તિકં ઇધ ગહિતં, ઇધ ન ઉપનીતં કુસલત્તિકન્તિ અધિપ્પાયો. વુત્તનયેનેવાતિ વુત્તેનેવ નયેન કુસલત્તિકં અગ્ગહેત્વા હીનત્તિકાદીનં પઞ્ચન્નં તિકાનં વસેન અસ્સ સીલસ્સ તિવિધતા વેદિતબ્બા.

૧૩. યોધાતિ યો ઇધ. વત્થુવીતિક્કમેતિ આપત્તિયા વત્થુનો વીતિક્કમને અજ્ઝાચારે. કામસઙ્કપ્પાદયો નવ મહાવિતક્કા મિચ્છાસઙ્કપ્પા. એવરૂપસ્સાતિ એદિસસ્સ. તસ્સ હિ સીલવન્તે અનુપસઙ્કમિત્વા દુસ્સીલે સેવન્તસ્સ તતો એવ તેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનેન પણ્ણત્તિવીતિક્કમે અદોસદસ્સાવિનો મિચ્છાસઙ્કપ્પબહુલતાય મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અરક્ખતો સીલં એકંસેનેવ હાનભાગિયં હોતિ, ન ઠિતિભાગિયં, કુતો વિસેસાદિભાગિયતા. સીલસમ્પત્તિયાતિ સીલપારિપૂરિયા ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન. અઘટન્તસ્સ ઉત્તરીતિ ઉત્તરિ વિસેસાધિગમાય અવાયમન્તસ્સ. ઠિતિભાગિયં સીલં ભવતિ અસમાધિસંવત્તનિયત્તા. સમ્પાદિતે હિ સમાધિસ્મિં સીલસ્સ સમાધિસંવત્તનિયતા નિચ્છિયતિ. સમાધત્થાયાતિ સમથવસેન સમાધાનત્થાય. નિબ્બિદન્તિ વિપસ્સનં. બલવવિપસ્સનાદસ્સનત્થં નિબ્બિદાગહણં તાવતાપિ સીલસ્સ નિબ્બેધભાગિયભાવસિદ્ધિતો.

યાનિ ચ સિક્ખાપદાનિ નેસં રક્ખિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો, તાનિ પન અસાધારણપઞ્ઞત્તિતો અઞ્ઞાનિ. નેસન્તિ ‘‘રક્ખિતબ્બાની’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા કત્તરિ સામિવચનં, તેહિ ભિક્ખૂહીતિ અત્થો. સતિ વા ઉસ્સાહેતિ ઉસ્સક્કિત્વા સીલાનિ રક્ખિતું ઉસ્સાહે સતિ. દસાતિ સામણેરેહિ રક્ખિતબ્બસીલમાહ ઘટિકારાદીનં વિય. અટ્ઠાતિ નચ્ચાદિમાલાદિવેરમણિં એકં કત્વા સબ્બપચ્છિમવજ્જાનિ અટ્ઠ.

અવીતિક્કમોતિ પઞ્ચન્નં સીલાનં અવીતિક્કમો. પકતિસીલન્તિ સભાવસીલં. તત્રૂપપત્તિનિયતં હિ સીલં ઉત્તરકુરુકાનં. મરિયાદાચારિત્તન્તિ તસ્સ તસ્સ સાવજ્જસ્સ અકરણે મરિયાદભૂતં, તત્થ તત્થ કુલાદીસુ પુબ્બપુરિસેહિ ઠપિતં ચારિત્તં. કુલદેસપાસણ્ડધમ્મો હિ ‘‘આચારસીલ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તત્થ કુલધમ્મો તાવ બ્રાહ્મણાદીનં અમજ્જપાનાદિ, દેસધમ્મો એકચ્ચજનપદવાસીનં અહિંસનાદિ, પાસણ્ડધમ્મો તિત્થિયાનં યમનિયમાદિ. તિત્થિયમતં હિ દિટ્ઠિપાસેન, તણ્હાપાસેન ચ ડેતિ પવત્તતિ, પાસં વા બાધં અરિયવિનયસ્સ ડેતીતિ ‘‘પાસણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘પકતિયા સીલવતી હોતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦) વચનતો બોધિસત્તમાતુ પઞ્ચસિક્ખાપદસીલં પરિપુણ્ણમેવ. ઇદં પન ઉક્કંસગતં બોધિસત્તપિતરિપિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ અસંકિલિટ્ઠં ‘‘ધમ્મતાસીલ’’ન્તિ વુત્તં. કામગુણૂપસંહિતન્તિ કામકોટ્ઠાસેસુ અસ્સાદૂપસંહિતં કામસ્સાદગધિતં. ધમ્મતાસીલન્તિ ધમ્મતાય કારણનિયામેન આગતં સીલં. સીલપારમિં હિ પરમુક્કંસં પાપેત્વા કુચ્છિગતસ્સ મહાબોધિસત્તસ્સ સીલતેજેન ગુણાનુભાવેન બોધિસત્તમાતુ સરસેનેવ પરમસલ્લેખપ્પત્તં સીલં હોતિ. મહાકસ્સપાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ભદ્દાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. તે કિર સુચિરં કાલં સુપરિસુદ્ધસીલા એવ હુત્વા આગતા. તેનાહ ‘‘સુદ્ધસત્તાન’’ન્તિ. તાસુ તાસુ જાતીસૂતિ સીલવરાજમહિંસરાજાદિજાતીસુ. પુબ્બે પુરિમજાતિયં સિદ્ધો હેતુ એતસ્સાતિ પુબ્બહેતુકસીલં. ઇદં પન પકતિસીલાદિસમાદાનેન વિના અવીતિક્કમલક્ખણં સમ્પત્તવિરતિસઙ્ગહં દટ્ઠબ્બં.

યં ભગવતા એવં વુત્તં સીલન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ વક્ખમાનસીલપરિપૂરકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનં, અઞ્ઞસાસનસ્સ ચ તથાભાવપટિસેધનં. વુત્તં હેતં ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪; મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧). ભિક્ખૂતિ તસ્સ સીલસ્સ પરિપૂરકપુગ્ગલપરિદીપનં. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખસીલે પતિટ્ઠિતભાવપરિદીપનં. વિહરતીતિ ઇદમસ્સ તદનુરૂપવિહારસમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ ઇદં પાતિમોક્ખસંવરસ્સ, ઉપરિઅધિગન્તબ્બગુણાનઞ્ચ ઉપકારકધમ્મપરિદીપનં. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ ઇદં પાતિમોક્ખતો અચવનભાવપરિદીપનં. સમાદાયાતિ સિક્ખાપદાનં અનવસેસતો આદાનપરિદીપનં. સિક્ખતીતિ સિક્ખાય સમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપનં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

સોતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે પતિટ્ઠિતભિક્ખુ. તેન યાદિસસ્સ ઇન્દ્રિયસંવરસીલં ઇચ્છિતબ્બં, તં દસ્સેતિ. ચક્ખુનાતિ યતો સો સંવરો, તં દસ્સેતિ. રૂપન્તિ યત્થ સો સંવરો, તં દસ્સેતિ. દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ સંવરસ્સ ઉપાયં દસ્સેતિ. યત્વાધિકરણ…પે… અન્વાસ્સવેય્યુન્તિ સંવરસ્સ પટિપક્ખં તત્થ આદીનવં દસ્સેતિ. સંવરાય પટિપજ્જતીતિ પગેવ સતિયા ઉપટ્ઠપેતબ્બતં દસ્સેતિ. રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયન્તિ સતિયા ઉપટ્ઠાપનમેવ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ આરક્ખાતિ દસ્સેતિ. ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતીતિ તથાભૂતા સતિયેવેત્થ સંવરોતિ દસ્સેતિ. વીતિક્કમસ્સ વસેનાતિ સમ્બન્ધો. છન્નં સિક્ખાપદાનન્તિ ‘‘આજીવહેતુ આજીવકારણા અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિઆદિના આગતાનં છન્નં પારાજિકાદિપટિસંયુત્તાનં સિક્ખાપદાનં. સામન્તજપ્પનાદિના તિવિધેન કુહનવત્થુના વિમ્હાપનં કુહના. અત્તાનં, દાયકં વા ઉક્ખિપિત્વા યથા સો કિઞ્ચિ દદાતિ, એવં કથનં લપના. નિમિત્તં વુચ્ચતિ પચ્ચયદાનસઞ્ઞુપ્પાદકં કાયવચીકમ્મં, તેન નિમિત્તેન ચરતિ, નિમિત્તં વા કરોતીતિ નેમિત્તિકો, તસ્સ ભાવો નેમિત્તિકતા. ગન્ધાદયો વિય લાભાય પરેસં અક્કોસનાદિના નિપિસતીતિ નિપ્પેસો, નિપ્પેસોવ નિપ્પેસિકો, તસ્સ ભાવો નિપ્પેસિકતા. મહિચ્છતાય અત્તના લદ્ધલાભેન પરતો લાભપરિયેસના લાભેન લાભં નિજિગીસનતા. એવમાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અનુપ્પિયભાણિતાચાટુકમ્યતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પટિસઙ્ખાનેન પચ્ચવેક્ખણાય પરિસુદ્ધો અસંકિલિટ્ઠો પટિસઙ્ખાનપરિસુદ્ધો. ચત્તારો પચ્ચયા પરિભુઞ્જીયન્તિ એતેનાતિ ચતુપચ્ચયપરિભોગો, તથાપવત્તા અનવજ્જચેતના.

પાતિમોક્ખસંવરસીલવણ્ણના

૧૪. તત્રાતિ તેસુ પાતિમોક્ખસંવરાદીસુ. આદિતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૧.૧૯૪) આગતદેસનાય આદિતો પભુતિ. વિનિચ્છયકથાતિ તત્થ સંસયવિધમનેન વિનિચ્છયાવહા કથા. પઠમસ્સ અત્થસ્સ સબ્બસાધારણત્તા અસાધારણં પબ્બજિતાવેણિકં પરિયાયં દસ્સેન્તો ‘‘છિન્નભિન્નપટધરાદિતાય વા’’તિ આહ. એવં હિસ્સ પરિપુણ્ણપાતિમોક્ખસંવરયોગ્યતા દસ્સિતા હોતિ. ભિન્નપટધરાદિભાવો ચ નામ દલિદ્દસ્સાપિ નિગ્ગહિતસ્સ હોતીતિ તતો વિસેસેતું ‘‘સદ્ધાપબ્બજિતો’’તિ વત્વા પટિપત્તિયા યોગ્યભાવદસ્સનત્થં ‘‘કુલપુત્તો’’તિ વુત્તં. આચારકુલપુત્તો વા હિ પટિપજ્જિતું સક્કોતિ જાતિકુલપુત્તો વા. સિક્ખાપદસીલન્તિ ચારિત્તવારિત્તપ્પભેદં સિક્ખાપદવસેન પઞ્ઞત્તં સીલં. યોતિ અનિયમનિદ્દેસો યો કોચિ પુગ્ગલો. નન્તિ વિનયપરિયાપન્નં સીલં. તન્તિ પુગ્ગલં. મોક્ખેતિ સહકારિકારણભાવતો. અપાયે ભવાનિ આપાયિકાનિ. આદિ-સદ્દેન તદઞ્ઞં સબ્બસંસારદુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ. સંવરણં કાયવચીદ્વારાનં પિદહનં. યેન તે સંવુતા પિહિતા હોન્તિ, સો સંવરો. યસ્મા પન સો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમો વીતિક્કમપટિપક્ખોતિ કત્વા, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાયિકવાચસિકસ્સ અવીતિક્કમસ્સેતં નામ’’ન્તિ. પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરેન પિહિતકાયવચીદ્વારો. તથાભૂતો ચ યસ્મા તં ઉપેતો તેન ચ સમઙ્ગી નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉપગતો સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ.

અપરો નયો – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટિયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન વા તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલોતિ પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા. તં પાતિનં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો ‘‘વિમુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તં હિ ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ, ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ. અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતી, ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪) હિ વુત્તં. તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખં. ‘‘કણ્ઠેકાળો’’તિઆદીનં વિયસ્સ સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તં હિ ‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨). તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખં, પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે, સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતી, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તં હિ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭), તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; અ. નિ. ૪.૯; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ) ચ આદિ. તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં. અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતીનિ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તં હિ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦; સુ. નિ. ૧૭૧). તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં. અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં, અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા ‘‘પતી’’તિ વુચ્ચતિ. મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પ-ઇતિ પકારે, અતી-તિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ઇદં હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન, સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખં, પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. મોક્ખોતિ વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પટિબિમ્બભૂતોતિ પતિમોક્ખો. સીલસંવરો હિ સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતો, પતિમોક્ખોયેવ પાતિમોક્ખં. અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ, મોક્ખાભિમુખન્તિ વા પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવમેત્થ પાતિમોક્ખ-સદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇરિયતીતિ અત્તભાવં પવત્તેતિ. ‘‘વિહરતી’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો દસ્સિતો. પાળિયન્તિ ઝાનવિભઙ્ગપાળિયં (વિભ. ૫૦૮ આદયો).

તત્થ કામં સમણચારં, સમણગોચરઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ વુત્તં, યથા પન મગ્ગં આચિક્ખન્તો ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ વજ્જેતબ્બપુબ્બકં ગહેતબ્બં વદેય્ય, યથા વા સસીસન્હાનેન પહીનસેદમલજલ્લિકસ્સ માલાગન્ધવિલેપનાદિવિભૂસનસંવિધાનં યુત્તરૂપં, એવં પહીનપાપધમ્મસ્સ કલ્યાણધમ્મસમાયોગો યુત્તરૂપોતિ ‘‘અત્થિ આચારો, અત્થિ અનાચારો’’તિ દ્વયં ઉદ્દિસિત્વા અનાચારં તાવ વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો અનાચારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કાયિકો વીતિક્કમોતિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં. વાચસિકો વીતિક્કમોતિ ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં. કાયિકવાચસિકોતિ તદુભયં.

એવં આજીવટ્ઠમકસીલસ્સ વીતિક્કમો દસ્સિતો. ઇદાનિ માનસં અનાચારં દસ્સેતું ‘‘સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અનાચારો’’તિ વત્વા તત્થ એકચ્ચિયં દસ્સેન્તો ‘‘ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેન વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વેળુદાનેનાતિ પચ્ચયુપ્પાદનત્થેન વેળુદાનેન. પત્તદાનાદીસુપિ એસેવ નયો. વેળૂતિ મનુસ્સાનં પયોજનાવહો યો કોચિ વેળુદણ્ડો. પત્તં ગન્ધિકાદીનં ગન્ધપલિવેઠનાદિઅત્થં વા, તાલનાળિકેરાદિપત્તં વા. પુપ્ફં યં કિઞ્ચિ મનુસ્સાનં પયોજનાવહં. તથા ફલં. સિનાનં સિરીસચુણ્ણાદિન્હાનિયચુણ્ણં. મત્તિકાપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. દન્તકટ્ઠં યં કિઞ્ચિ મુખસોધનત્થં દન્તપોનં. ચાટુકમ્યતા અત્તાનં દાસં વિય નીચટ્ઠાને ઠપેત્વા પરસ્સ ખલિતવચનં સણ્ઠપેત્વા પિયકામતાય પગ્ગય્હવચનં. મુગ્ગસૂપ્યતાતિ મુગ્ગસૂપસમતા સચ્ચાલિકેન જીવિતકપ્પનં. યથા હિ મુગ્ગસૂપે પચ્ચન્તે બહૂ મુગ્ગા પચ્ચન્તિ, કતિપયા ન પચ્ચન્તિ, એવં સચ્ચાલિકેન જીવિતકપ્પને બહુ અલિકં હોતિ, અપ્પકં સચ્ચન્તિ. પરિભટતીતિ પરિભટો, પરેસં દારકે પરિહરન્તો. પરિભટસ્સ કમ્મં પારિભટ્યં, સા એવ પારિભટ્યતા, અલઙ્કરણાદિના કુલદારકપરિહરણસ્સેતં નામં. તેસં તેસં ગિહીનં ગામન્તરદેસન્તરાદીસુ સાસનપટિસાસનહરણં જઙ્ઘપેસનિકં. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેનાતિ એતેસં વા વેળુદાનાદીનં વેજ્જકમ્મભણ્ડાગારિકકમ્મપિણ્ડપટિપિણ્ડકમ્મસઙ્ઘુપ્પાદચેતિયુપ્પાદપટ્ઠપનાદીનં વા મિચ્છાજીવેન જીવિતકપ્પનકકમ્માનં યેન કેનચિ. બુદ્ધપટિકુટ્ઠેનાતિ બુદ્ધેહિ ગરહિતેન પટિસિદ્ધેન. મિચ્છાજીવેનાતિ ન સમ્માઆજીવેન. અયં વુચ્ચતિ અનાચારોતિ અયં સબ્બોપિ ‘‘અનાચારો’’તિ કથીયતિ. આચારનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ગોચરનિદ્દેસેપિ પઠમં અગોચરસ્સ વચને કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ગોચરોતિ પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાનં. અયુત્તટ્ઠાનં અગોચરો. વેસિયા ગોચરો અસ્સાતિ વેસિયાગોચરો, મિત્તસન્થવવસેન ઉપસઙ્કમિતબ્બટ્ઠાનન્તિ અત્થો. વેસિયા નામ રૂપૂપજીવિનિયો, તા મિત્તસન્થવવસેન ન ઉપસઙ્કમિતબ્બા, સમણભાવસ્સ અન્તરાયકરત્તા, પરિસુદ્ધાસયસ્સાપિ ગરહહેતુતો, તસ્મા દક્ખિણાદાનવસેન સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાવ ઉપસઙ્કમિતબ્બા. વિધવા વુચ્ચન્તિ મતપતિકા, પવુત્થપતિકા વા. થુલ્લકુમારિકાતિ મહલ્લિકા અનિવિટ્ઠકુમારિયો, પણ્ડકાતિ નપુંસકા. તે હિ ઉસ્સન્નકિલેસા અવૂપસન્તપરિળાહા લોકામિસસન્નિસ્સિતકથાબહુલા, તસ્મા ન ઉપસઙ્કમિતબ્બા. ભિક્ખુનિયો નામ ઉસ્સન્નબ્રહ્મચરિયા. તથા ભિક્ખૂપિ. તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગવત્થુભાવતો સન્થવવસેન ઉપસઙ્કમને કતિપાહેનેવ બ્રહ્મચરિયન્તરાયો સિયા, તસ્મા ન ઉપસઙ્કમિતબ્બા. ગિલાનપુચ્છનાદિવસેન ઉપસઙ્કમને સતોકારિના ભવિતબ્બં. પાનાગારન્તિ સુરાપાનઘરં. તં સોણ્ડજનેહિ અવિવિત્તં હોતિ. તત્થ તેહિ સોણ્ડતાદિવસેન ન ઉપસઙ્કમિતબ્બં બ્રહ્મચરિયન્તરાયકરત્તા. સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહીતિઆદીસુ રાજાનો નામ યે રજ્જમનુસાસન્તિ. રાજમહામત્તા રાજિસ્સરિયસદિસાય ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતા. તિત્થિયાતિ વિપરીતદસ્સના બાહિરકપરિબ્બાજકા. તિત્થિયસાવકાતિ તેસુ દળ્હભત્તા પચ્ચયદાયકા. અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેનાતિ તિસ્સન્નં સિક્ખાનં અનનુલોમિકેન પચ્ચનીકભૂતેન સંસગ્ગેન સંસટ્ઠો વિહરતિ, યેન બ્રહ્મચરિયન્તરાયં વા સલ્લેખપરિહાનિં વા પાપુણાતિ.

ઇદાનિ અપરેનપિ પરિયાયેન અગોચરં દસ્સેતું ‘‘યાનિ વા પન તાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અસ્સદ્ધાનીતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધાવિરહિતાનિ. તતો એવ અપ્પસન્નાનિ, કમ્મકમ્મફલસદ્ધાય વા અભાવેન અસ્સદ્ધાનિ. રતનત્તયપ્પસાદાભાવેન અપ્પસન્નાનિ. અક્કોસકપરિભાસકાનીતિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસકાનિ ચેવ ભયદસ્સનેન સન્તજ્જનકાનિ ચ. અત્થં ન ઇચ્છન્તિ અનત્થમેવ ઇચ્છન્તીતિ અનત્થકામાનિ. હિતં ન ઇચ્છન્તિ અહિતમેવ ઇચ્છન્તીતિ અહિતકામાનિ. ફાસુ ન ઇચ્છન્તિ અફાસુંયેવ ઇચ્છન્તીતિ અફાસુકકામાનિ. યોગક્ખેમં નિબ્ભયં ન ઇચ્છન્તિ, અયોગક્ખેમમેવ ઇચ્છન્તીતિ અયોગક્ખેમકામાનિ. ભિક્ખૂનન્તિ એત્થ સામણેરાનમ્પિ સઙ્ગહો. ભિક્ખુનીનન્તિ એત્થ સિક્ખમાનસામણેરીનં. સબ્બેસં હિ સાસનિકાનં અનત્થકામતાદીપનપદમિદં વચનં. તથારૂપાનિ કુલાનીતિ તાદિસાનિ ખત્તિયકુલાદીનિ. સેવતીતિ નિસ્સાય જીવતિ. ભજતીતિ ઉપસઙ્કમતિ. પયિરુપાસતીતિ પુનપ્પુનં ઉપગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં વેસિયાદિકો, રાજાદિકો, અસ્સદ્ધકુલાદિકો ચ તં તં સેવન્તસ્સ તિપ્પકારોપિ અયુત્તો ગોચરોતિ અગોચરો. એત્થ હિ વેસિયાદિકો પઞ્ચકામગુણનિસ્સયતો અગોચરો. યથાહ ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો? યદિદં પઞ્ચ કામગુણા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨). રાજાદિકો સમણધમ્મસ્સ અનુપનિસ્સયતો, લાભસક્કારાસનિવિચક્કનિપ્પોથનદિટ્ઠિવિપત્તિહેતુતો ચ. અસ્સદ્ધકુલાદિકો સદ્ધાહાનિચિત્તસન્તાસાવહતો અગોચરો.

ગોચરનિદ્દેસે ‘‘ન વેસિયાગોચરો’’તિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. ઓપાનભૂતાનીતિ ઉદપાનભૂતાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, ભિક્ખુનીસઙ્ઘસ્સ ચ ચતુમહાપથે ખતપોક્ખરણી વિય યથાસુખં ઓગાહનક્ખમાનિ. કાસાવપજ્જોતાનીતિ ભિક્ખૂનં, ભિક્ખુનીનઞ્ચ નિવત્થપારુતકાસાવાનંયેવ પભાહિ એકોભાસાનિ. ઇસિવાતપટિવાતાનીતિ ગેહં પવિસન્તાનં, નિક્ખમન્તાનઞ્ચ ભિક્ખુભિક્ખુનીસઙ્ખાતાનં ઇસીનં ચીવરવાતેન ચેવ સમિઞ્જનપસારણાદિજનિતસરીરવાતેન ચ પટિવાતાનિ પવાયિતાનિ વિનિદ્ધુતકિબ્બિસાનિ વા.

ઇદાનિ નિદ્દેસે આગતનયેનાપિ આચારગોચરે દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. એત્થાતિ એતસ્મિં પાતિમોક્ખસીલનિદ્દેસે. ઇમિનાપિ નયેનાતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનવિધિનાપિ. સઙ્ઘગતોતિ સઙ્ઘસન્નિપાતં ગતો. અચિત્તીકારકતોતિ અકતચિત્તીકારો, અકતગારવોતિ અત્થો. ઘટ્ટયન્તોતિ સરીરેન, ચીવરેન વા ઘંસન્તો. પુરતોપિ તિટ્ઠતિ અચિત્તીકારકતોતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઠિતકોપીતિ ઉપરિ તિટ્ઠન્તો વિય આસન્નતરટ્ઠાને ઠિતકોપિ ભણતિ. બાહાવિક્ખેપકોતિ બાહું વિક્ખિપન્તો. અનુપાહનાનન્તિ અનાદરે સામિવચનં. સઉપાહનોતિ ઉપાહનારુળ્હો. થેરે ભિક્ખૂ અનુપખજ્જાતિ થેરાનં ભિક્ખૂનં ઠિતટ્ઠાનં અનુપવિસિત્વા તેસં આસન્નતરટ્ઠાનં ઉપગન્ત્વા. કટ્ઠં પક્ખિપતિ અગ્ગિકુણ્ડે. વોક્કમ્માતિ પસ્સતો અતિક્કમિત્વા. ગૂળ્હાનિ સભાવતો પટિચ્છન્નાનિ સાણિપાકારાદિના પટિચ્છાદિતાનિ. અનાપુચ્છાતિ અનાપુચ્છિત્વા. અસ્સાતિ અનાચારસ્સ.

અપિચ ભિક્ખૂતિઆદિ સબ્બસ્સેવ ભિક્ખુનો આચારદસ્સનવસેન પવત્તં અટ્ઠકથાવચનં, ન નિદ્દેસપાળિ. સદ્ધાસીલસુતચાગાદિગુણહેતુકો ગરુભાવો ગરુકરણં વા ગારવો, સહ ગારવેનાતિ સગારવો. ગરુટ્ઠાનિયેસુ ગારવસારજ્જાદિવસેન પટિસ્સાયના પતિસ્સા, સપ્પતિસ્સવપટિપત્તિ. સહ પતિસ્સાયાતિ સપ્પતિસ્સો. સવિસેસં હિરિમનતાય, ઓત્તપ્પિભાવેન ચ હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો. સેખિયધમ્મપારિપૂરિવસેન સુનિવત્થો સુપારુતો. પાસાદિકેનાતિ પસાદાવહેન, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચેતં કરણવચનં. એસેવ નયો ઇતો પરેસુપિ છસુ પદેસુ. અભિક્કન્તેનાતિ અભિક્કમેન. ઇરિયાપથસમ્પન્નોતિ સમ્પન્નઇરિયાપથો. તેન સેસઇરિયાપથાનમ્પિ પાસાદિકતમાહ. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારોતિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ છસુ દ્વારેસુ સુસંવિહિતારક્ખો. ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ પરિભુઞ્જિતબ્બતો ભોજનસઞ્ઞિતે ચતુબ્બિધેપિ પચ્ચયે પરિયેસનપટિગ્ગહણપરિભોગાદિવસેન સબ્બસો પમાણઞ્ઞૂ. જાગરિયમનુયુત્તોતિ પુબ્બરત્તાપરરત્તં ભાવનામનસિકારસઙ્ખાતં જાગરિયં સાતચ્ચકારિતાવસેન અનુ અનુ યુત્તો તત્થ યુત્તપયુત્તો. સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતોતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ આચારસ્સ સમ્ભારદસ્સનં. તત્થ અપ્પિચ્છોતિ નિઇચ્છો. સન્તુટ્ઠોતિ યથાલાભાદિવસેન સન્તોસેન તુટ્ઠો. સક્કચ્ચકારીતિ આદરકારી. ગરુચિત્તીકારબહુલોતિ ગરુટ્ઠાનિયેસુ ગરુકરણબહુલો. અયં વુચ્ચતિ આચારોતિ અયં સગારવતાદિ અત્થકામેહિ આચરિતબ્બતો આચારો.

સીલાદીનં ગુણાનં ઉપનિસ્સયભૂતો ઉપનિસ્સયગોચરો. સતિસઙ્ખાતો ચિત્તસ્સ આરક્ખભૂતો એવ ગોચરો આરક્ખગોચરો. કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતો ચિત્તસ્સ ઉપનિબન્ધનટ્ઠાનભૂતો ગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરો. અપ્પિચ્છતાદીહિ દસહિ વિવટ્ટનિસ્સિતાય કથાય વત્થુભૂતેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતો દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો. તતો એવ કલ્યાણો સુન્દરો મિત્તોતિ કલ્યાણમિત્તો. તસ્સ લક્ખણં પરતો આગમિસ્સતિ. અસ્સુતં સુત્તગેય્યાદિં. સુણાતીતિ સુતમયં ઞાણં ઉપ્પાદેતિ. સુતં પરિયોદાપેતીતિ તમેવ યથાસુતં અવિસદતાય અપરિયોદાતં પુનપ્પુનં પરિપુચ્છનાદિના વિસોધેતિ નિજ્જટં નિગુમ્બં કરોતિ. તત્થ ચ યે કઙ્ખટ્ઠાનિયા ધમ્મા, તેસુ સંસયં છિન્દન્તો કઙ્ખં વિતરતિ. કમ્મકમ્મફલેસુ, રતનત્તયે ચ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉજુકરણેન દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ. તતો એવ ચ દુવિધાયપિ સદ્ધાસમ્પદાય ચિત્તં પસાદેતિ. અથ વા યથાસુતં ધમ્મં પરિયોદપેત્વા તત્થાગતે રૂપારૂપધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા સપચ્ચયં નામરૂપં પરિગ્ગણ્હન્તો સત્તદિટ્ઠિવઙ્કવિધમનેન દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ. ધમ્માનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતામત્તદસ્સનેન તીસુપિ અદ્ધાસુ કઙ્ખં વિતરતિ. તતો પરં ચ ઉદયબ્બયઞાણાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરિયભૂમિં ઓક્કમન્તો અવેચ્ચપસાદેન રતનત્તયે ચિત્તં પસાદેતિ. તથાભૂતોવ તસ્સ કલ્યાણમિત્તસ્સ અનુસિક્ખનેન સદ્ધાદીહિ ગુણેહિ ન હાયતિ, અઞ્ઞદત્થુ વડ્ઢતેવ. તેનાહ ‘‘યસ્સ વા’’તિઆદિ.

અન્તરઘરન્તિ અન્તરે અન્તરે ઘરાનિ એત્થ, તં એતસ્સાતિ વા ‘‘અન્તરઘર’’ન્તિ લદ્ધનામં ગોચરગામં પવિટ્ઠો. તત્થ ઘરે ઘરે ભિક્ખાપરિયેસનાય વીથિં પટિપન્નો. ઓક્ખિત્તચક્ખૂતિ હેટ્ઠાખિત્તચક્ખુ. કિત્તકેન પન ઓક્ખિત્તચક્ખુ હોતીતિ આહ ‘‘યુગમત્તદસ્સાવી’’તિ. સુસંવુતોતિ સંયતો. યથા પનેત્થ સુસંવુતો નામ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ન હત્થિં ઓલોકેન્તો’’તિઆદિ વુત્તં.

યત્થાતિ યેસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. ચિત્તં ભાવનાચિત્તં. ઉપનિબન્ધતીતિ ઉપનેત્વા નિબન્ધતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યથા થમ્ભે નિબન્ધેય્ય, વચ્છં દમં નરો ઇધ;

બન્ધેય્યેવં સકં ચિત્તં, સતિયારમ્મણે દળ્હ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૭; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

સતિપટ્ઠાનાનં ઉપનિબન્ધગોચરભાવં દસ્સેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સકો પેત્તિકો વિસયોતિ અત્તનો પિતુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તકો, તેન દિટ્ઠો દસ્સિતો ચ વિસયો.

અણુપ્પમાણેસૂતિ પરમાણુપ્પમાણેસુ. અસઞ્ચિચ્ચઆપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસૂતિ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયેસુ અકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસૂતિ એવં અસઞ્ચિચ્ચગ્ગહણં સેખિયવિસેસનં દટ્ઠબ્બં. સેખિયગ્ગહણેન ચેત્થ વત્તક્ખન્ધકાદીસુ (ચૂળવ. ૩૫૬ આદયો) આગતવત્તાદીનમ્પિ ગહણં. તેપિ હિ સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન ‘‘સેખિયા’’તિ ઇચ્છિતા. તથા હિ માતિકાયં પારાજિકાદીનં વિય સેખિયાનં પરિચ્છેદો ન કતો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયા’’તિ અસઞ્ચિચ્ચગ્ગહણં સમત્થિતં હોતિ. ન હિ માતિકાયં આગતેસુ પઞ્ચસત્તતિયા સેખિયેસુ નોસઞ્ઞાવિમોક્ખો નામ અત્થિ, અસઞ્ચિચ્ચગ્ગહણેનેવ ચેત્થ અસતિઅજાનનાનમ્પિ સઙ્ગહો કતો. કેચિ પનેત્થ અસિઞ્ચિચ્ચ આપન્નગ્ગહણેન અચિત્તકાપત્તિયો ગહિતાતિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, ગરુકાપત્તીસુપિ કાસઞ્ચિ અચિત્તકભાવસબ્ભાવતો, અધિટ્ઠાનાવિકમ્મસ્સ, દેસનાવિકમ્મસ્સેવ વા સબ્બલહુકસ્સ વજ્જસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા. તેનાહ ‘‘યાનિ તાનિ વજ્જાનિ અપ્પમત્તકાનિ ઓરમત્તકાનિ લહુકાનિ લહુસમ્મતાની’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન પાતિમોક્ખસંવરવિસુદ્ધત્થં અનતિક્કમનીયાનં અનાપત્તિગમનીયાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભયદસ્સનસીલોતિ પરમાણુમત્તં વજ્જં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસિનેરુપબ્બતસદિસં કત્વા દસ્સનસભાવો, સબ્બલહુકં વા દુબ્ભાસિતમત્તં પારાજિકસદિસં કત્વા દસ્સનસભાવો. યં કિઞ્ચીતિ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદં યં કિઞ્ચિ સિક્ખિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરેતબ્બં સીલં. સમ્મા આદાયાતિ સમ્મદેવ સક્કચ્ચં, સબ્બસો ચ આદિયિત્વા. અયં પન આચારગોચરસમ્પદા કિં પાતિમોક્ખસીલે પરિયાપન્ના, ઉદાહુ અપરિયાપન્નાતિ? પરિયાપન્ના. યદિ એવં કસ્મા પુન વુત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ.

ઇન્દ્રિયસંવરસીલવણ્ણના

૧૫. ઇન્દ્રિયસંવરસીલં પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ સમ્ભારભૂતં, તસ્મિં સતિયેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘સોતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતો ભિક્ખૂ’’તિ. સમ્પાદિતે હિ એતસ્મિં પાતિમોક્ખસંવરસીલં સુગુત્તં સુરક્ખિતમેવ હોતિ, સુસંવિહિતકણ્ટકવતિ વિય સસ્સન્તિ. કારણવસેનાતિ અસાધારણકારણસ્સ વસેન. અસાધારણકારણવસેન હિ ફલં અપદિસીયતિ, યથા યવઙ્કુરો ભેરિસદ્દોતિ. નિસ્સયવોહારેન વા એતં નિસ્સિતવચનં, યથા મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તીતિ. રૂપન્તિ રૂપાયતનં. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ એત્થ યદિ ચક્ખુ રૂપં પસ્સેય્ય, અઞ્ઞવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનોપિ પસ્સેય્યું, ન ચેતં અત્થિ, કસ્મા? અચેતનત્તા ચક્ખુસ્સ. તેનાહ ‘‘ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ અચિત્તકત્તા’’તિ. અથ વિઞ્ઞાણં રૂપં પસ્સેય્ય, તિરોકુટ્ટાદિગતમ્પિ નં પસ્સેય્ય અપ્પટિઘભાવતો, ઇદમ્પિ નત્થિ સબ્બસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનાભાવતો. તેનાહ ‘‘ચિત્તં ન પસ્સતિ અચક્ખુકત્તા’’તિ. તત્થ યથા ચક્ખુસન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં પસ્સતિ, ન યં કિઞ્ચિ. તઞ્ચ કેનચિ કુટ્ટાદિના અન્તરિતે ન ઉપ્પજ્જતિ, યત્થ આલોકસ્સ વિબન્ધો. યત્થ પન ન વિબન્ધો ફલિકગબ્ભપટલાદિકે, તત્થ અન્તરિતેપિ ઉપ્પજ્જતેવ. એવં વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં ચક્ખુ પસ્સતિ, ન યં કિઞ્ચીતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં ચક્ખું સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિ.

દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટેતિ દ્વારસ્સ આરમ્મણેન સઙ્ઘટ્ટે સતિ, ચક્ખુસ્સ રૂપારમ્મણે આપાથગતેતિ અધિપ્પાયો. પસાદવત્થુકેન ચિત્તેનાતિ ચક્ખુપસાદવત્થુકેન તન્નિસ્સાય પવત્તેન વિઞ્ઞાણેન, યં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પસ્સતીતિ ઓલોકેતિ. ચક્ખુપસાદસન્નિસ્સયે હિ વિઞ્ઞાણે આલોકાનુગ્ગહિતં રૂપારમ્મણં સન્નિસ્સયગુણેન ઓભાસેન્તે તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો ‘‘રૂપં પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઓભાસનઞ્ચેત્થ આરમ્મણસ્સ યથાસભાવતો વિભાવનં, યં ‘‘પચ્ચક્ખતો ગહણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉસુના લક્ખસ્સ વેધે સિજ્ઝન્તે તસ્સ સમ્ભારભૂતેન ધનુના વિજ્ઝતીતિ વચનં વિય વિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સને સિજ્ઝન્તે ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિ ઈદિસી સસમ્ભારકથા નામેસા હોતિ. સસમ્ભારા કથા સસમ્ભારકથા, દસ્સનસ્સ કારણસહિતાતિ અત્થો. સસમ્ભારસ્સ વા દસ્સનસ્સ કથા સસમ્ભારકથા. તસ્માતિ યસ્મા કેવલેન ચક્ખુના, કેવલેન વા વિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સનં નત્થિ, તસ્મા.

ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં વાતિ એત્થ ઇત્થિસન્તાનનિસ્સિતરૂપમુખેન ગય્હમાનં સણ્ઠાનં થનમંસાવિસદતા નિમ્મસ્સુમુખતા કેસબન્ધનવત્થગ્ગહણં અવિસદટ્ઠાનગમનાદિ ચ સબ્બં ‘‘ઇત્થી’’તિ સઞ્જાનનસ્સ કારણભાવતો ઇત્થિનિમિત્તં. વુત્તવિપરિયાયતો પુરિસનિમિત્તં વેદિતબ્બં. સુભનિમિત્તાદિકં વાતિ એત્થ રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતો ઇટ્ઠાકારો સુભનિમિત્તં. આદિ-સદ્દેન પટિઘનિમિત્તાદીનં સઙ્ગહો. સો પન દોસુપ્પત્તિઆદિહેતુભૂતો અનિટ્ઠાદિઆકારો વેદિતબ્બો. કામઞ્ચેત્થ પાળિયં અભિજ્ઝાદોમનસ્સાવ સરૂપતો આગતા, ઉપેક્ખાનિમિત્તસ્સાપિ પન સઙ્ગહો ઇચ્છિતબ્બો, અસમપેક્ખનેન ઉપ્પજ્જનકમોહસ્સાપિ અસંવરભાવતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘મુટ્ઠસચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા’’તિ. ઉપેક્ખાનિમિત્તન્તિ ચેત્થ અઞ્ઞાણુપેક્ખાય વત્થુભૂતં આરમ્મણં, તઞ્ચસ્સ અસમપેક્ખનવસેન વેદિતબ્બં. એવં સઙ્ખેપતો રાગદોસમોહાનં કારણં ‘‘સુભનિમિત્તાદિક’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્ત’’ન્તિ. દિટ્ઠમત્તેયેવ સણ્ઠાતીતિ ‘‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિ (ઉદા. ૧૦) સુત્તે વુત્તનયેન વણ્ણાયતને ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન, વીથિચિત્તેહિ ચ ગહિતમત્તેયેવ તિટ્ઠતિ, ન તતો પરં કિઞ્ચિ સુભાદિઆકારં પરિકપ્પેતિ. પાકટભાવકરણતોતિ પરિબ્યત્તભાવકરણતો વિભૂતભાવકરણતો. વિસભાગવત્થુનો હિ હત્થાદિઅવયવેસુ સુભાદિતો પરિકપ્પેન્તસ્સ અપરાપરં તત્થ ઉપ્પજ્જમાના કિલેસા પરિબ્યત્તા હોન્તીતિ તે તેસં અનુબ્યઞ્જના નામ. તે પન યસ્મા તથા તથા સન્નિવિટ્ઠાનં ભૂતુપાદાયરૂપાનં સન્નિવેસાકારો. ન હિ તં મુઞ્ચિત્વા પરમત્થતો હત્થાદિ નામ કોચિ અત્થિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘હત્થપાદ…પે… આકારં ન ગણ્હાતી’’તિ. કિં પન ગણ્હાતીતિ આહ ‘‘યં તત્થ ભૂતં, તદેવ ગણ્હાતી’’તિ. યં તસ્મિં સરીરે વિજ્જમાનં કેસલોમાદિ ભૂતુપાદાયમત્તં વા, તદેવ યાથાવતો ગણ્હાતિ. તત્થ અસુભાકારગહણસ્સ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘ચેતિયપબ્બતવાસી’’તિઆદિના મહાતિસ્સત્થેરવત્થું આહરિ.

તત્થ સુમણ્ડિતપસાધિતાતિ સુટ્ઠુ મણ્ડિતા પસાધિતા ચ. આભરણાદીહિ આહારિમેહિ મણ્ડનં. સરીરસ્સ ઉચ્છાદનાદિવસેન પટિસઙ્ખરણં પસાધનન્તિ વદન્તિ, આભરણેહિ, પન વત્થાલઙ્કારાદીહિ ચ અલઙ્કરણં પસાધનં. ઊનટ્ઠાનપૂરણં મણ્ડનં. વિપલ્લત્થચિત્તાતિ રાગવસેન વિપરીતચિત્તા. ઓલોકેન્તોતિ થેરો કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેનેવ ગચ્છન્તો સદ્દકણ્ટકત્તા પુબ્બભાગમનસિકારસ્સ હસિતસદ્દાનુસારેન ‘‘કિમેત’’ન્તિ ઓલોકેન્તો. અસુભસઞ્ઞન્તિ અટ્ઠિકસઞ્ઞં. અટ્ઠિકકમ્મટ્ઠાનં હિ થેરો તદા પરિહરતિ. અરહત્તં પાપુણીતિ થેરો કિર તસ્સા હસન્તિયા દન્તટ્ઠિદસ્સનેનેવ પુબ્બભાગભાવનાય સુભાવિતત્તા પટિભાગનિમિત્તં, સાતિસયઞ્ચ ઉપચારજ્ઝાનં લભિત્વા યથાઠિતોવ તત્થ પઠમજ્ઝાનં અધિગન્ત્વા તં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપરમ્પરાય આસવક્ખયં પાપુણિ. પુબ્બસઞ્ઞં અનુસ્સરીતિ પુબ્બકં યથારદ્ધં કાલેન કાલં અનુયુઞ્જિયમાનં અટ્ઠિકકમ્મટ્ઠાનં અનુસ્સરિ સમન્નાહરિ. અનુમગ્ગન્તિ અનુપથં તસ્સા પદાનુપદં. થેરસ્સ કિર ભાવનાય પગુણભાવતો દન્તટ્ઠિદસ્સનેનેવ તસ્સા સકલસરીરં અટ્ઠિકસઙ્ઘાતભાવેન ઉપટ્ઠાસિ. ન તં ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા સઞ્જાનિ. તેનાહ ‘‘નાભિજાનામિ…પે… મહાપથે’’તિ.

‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતૂ’’તિ વત્વા પુન ‘‘તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાયા’’તિ વુત્તં, ન અસંવરસ્સાતિ. યદિદં યં ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ અભિજ્ઝાદિઅન્વાસ્સવનં દસ્સિતં, તં અસંવુતચક્ખુન્દ્રિયસ્સેવ હેતુ પવત્તં દસ્સિતન્તિ કત્વા વુત્તં. ચક્ખુદ્વારિકસ્સ હિ અભિજ્ઝાદિઅન્વાસ્સવનસ્સ તંદ્વારિકવિઞ્ઞાણસ્સ વિય ચક્ખુન્દ્રિયં પધાનકારણં. ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ અસંવુતત્તે સતિ તે અન્વાસ્સવન્તીતિ અસંવરિયમાનચક્ખુન્દ્રિયહેતુકો સો અસંવરો તથા વુત્તોતિ. યત્વાધિકરણન્તિ હિ યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ કારણાતિ અત્થો. કીદિસસ્સ ચ કારણાતિ? અસંવુતસ્સ, કિઞ્ચ અસંવુતં? યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ અભિજ્ઝાદયો અન્વાસ્સવન્તિ, તસ્સ સંવરાયાતિ અયમેત્થ યોજના.

જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વાતિઆદિ પુન અવચનત્થં ઇધેવ સબ્બં વુત્તન્તિ છસુ દ્વારેસુ યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બં. ન હિ પઞ્ચદ્વારે કાયવચીદુચ્ચરિતસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં અત્થિ, તસ્મા દુસ્સીલ્યાસંવરો મનોદ્વારવસેન, સેસાસંવરો છદ્વારવસેન યોજેતબ્બો. મુટ્ઠસચ્ચાદીનં હિ સતિપટિપક્ખાકુસલધમ્માદિભાવતો સિયા પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમભૂતસ્સ દુસ્સીલ્યસ્સ તત્થ ઉપ્પત્તિ, પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તા. દુસ્સીલ્યાદયો ચેત્થ પઞ્ચ અસંવરા સીલસંવરાદીનં પઞ્ચન્નં સંવરાનં પટિપક્ખભાવેન વુત્તા. તસ્મિં સતીતિ તસ્મિં અસંવરે સતિ.

યથા કિન્તિ યેન પકારેન જવને ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ, તં નિદસ્સનં કિન્તિ અત્થો. યથાતિઆદિના નગરદ્વારે અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં ઘરાદીનં અસંવુતતા વિય જવને અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં દ્વારાદીનં અસંવુતતાતિ એવં અઞ્ઞાસંવરે અઞ્ઞાસંવુતતા સામઞ્ઞમેવ નિદસ્સેતિ, ન પુબ્બાપરસામઞ્ઞં, અન્તોબહિસામઞ્ઞં વા. સતિ વા દ્વારભવઙ્ગાદિકે પુન ઉપ્પજ્જમાનં જવનં બાહિરં વિય કત્વા નગરદ્વારસમાનં વુત્તં, ઇતરઞ્ચ અન્તોનગરે ઘરાદિસમાનં. પચ્ચયભાવેન હિ પુરિમનિપ્ફન્નં જવનકાલે અસન્તમ્પિ ભવઙ્ગાદિ ચક્ખાદિ વિય ફલનિપ્ફત્તિયા સન્તંયેવ નામ હોતિ. ન હિ ધરમાનંયેવ ‘‘સન્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘બાહિરં વિય કત્વા’’તિ ચ પરમત્થતો જવનસ્સ બાહિરભાવે, ઇતરસ્સ ચ અબ્ભન્તરભાવે અસતિપિ ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧.૪૯) વચનતો આગન્તુકભૂતસ્સ કદાચિ કદાચિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ જવનસ્સ બાહિરભાવો, તબ્બિધુરસભાવસ્સ ઇતરસ્સ અબ્ભન્તરભાવો એકેન પરિયાયેન હોતીતિ કત્વા વુત્તં. જવને વા અસંવરે ઉપ્પન્ને તતો પરં દ્વારભવઙ્ગાદીનં અસંવરહેતુભાવાપત્તિતો. અસંવરસ્સ હિ ઉપ્પત્તિયા દ્વારભવઙ્ગાદીનં તસ્સ હેતુભાવો પઞ્ઞાયતીતિ. નગરદ્વારસદિસેન જવનેન પવિસિત્વા દુસ્સીલ્યાદિચોરાનં દ્વારભવઙ્ગાદીસુ મુસનં કુસલભણ્ડવિનાસનં કથિતં. યસ્મિં હિ દ્વારે અસંવરો ઉપ્પજ્જતિ, સો તત્થ દ્વારાદીનં સંવરૂપનિસ્સયભાવં ઉપચ્છિન્દન્તોયેવ પવત્તતીતિ. દ્વારભવઙ્ગાદીનં જવનેન સહ સમ્બન્ધો એકસન્તતિપરિયાપન્નતો દટ્ઠબ્બો.

એત્થ ચ ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણે આપાથગતે નિયમિતાદિવસેન કુસલાકુસલજવને સત્તક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે તદનુરૂપમેવ મનોદ્વારિકજવને તસ્મિંયેવારમ્મણે સત્તક્ખત્તુંયેવ ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે પુન તસ્મિંયેવ દ્વારે તદેવારમ્મણં નિસ્સાય ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિઆદિના વવત્થપેન્તં પસાદરજ્જનાદિવસેન સત્તક્ખત્તું જવનં જવતિ. એવં પવત્તમાનં જવનં સન્ધાય ‘‘જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તસ્મિં પન જવને. સીલાદીસૂતિ સીલસંવરસતિસંવરઞાણસંવરખન્તિસંવરવીરિયસંવરેસુ ઉપ્પન્નેસુ. યથા હિ પગેવ સતિઆરક્ખં અનુપટ્ઠપેન્તસ્સ દુસ્સીલ્યાદીનં ઉપ્પત્તિ, એવં પગેવ સતિઆરક્ખં ઉપટ્ઠપેન્તસ્સ સીલાદીનં ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. સદ્દાદીસુપિ યથારહં નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનાનિ વેદિતબ્બાનિ. સોતવિઞ્ઞાણેન હિ સદ્દં સુત્વા ‘‘ઇત્થિસદ્દો’’તિ વા ‘‘પુરિસસદ્દો’’તિ વા ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિકં વા કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્તં ન ગણ્હાતિ, સુતમત્તે એવ સણ્ઠાતિ. યો ચ ગીતસદ્દાદિકસ્સ કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ લદ્ધવોહારો મન્દતારાદિવસેન વવત્થિતો છજ્જાદિભેદભિન્નો આકારો, તમ્પિ ન ગણ્હાતીતિ. એવં ગન્ધાદીસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. મનોદ્વારે પન સાવજ્જનભવઙ્ગં મનોદ્વારં તસ્મિં દ્વારે ધમ્મારમ્મણે આપાથગતે તં જવનમનસાવ વિઞ્ઞાય વિજાનિત્વાતિઆદિના યોજેતબ્બં. કિલેસો અનુબન્ધો એતસ્સાતિ કિલેસાનુબન્ધો, સો એવ નિમિત્તાદિગાહો, તતો પરિવજ્જનલક્ખણં કિલેસાનુબન્ધનિમિત્તાદિગ્ગાહપરિવજ્જનલક્ખણં. આદિ-સદ્દેન અનુબ્યઞ્જનં સઙ્ગણ્હાતિ.

આજીવપારિસુદ્ધિસીલવણ્ણના

૧૬. વુત્તેતિ ઇધેવ ઉદ્દેસવસેન પુબ્બે વુત્તે. તથા હિ ‘‘આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાન’’ન્તિ પદુદ્ધારં કત્વા તાનિ પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘યાનિ તાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યાનિ તાનિ એવં પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનીતિ સમ્બન્ધો. આજીવહેતૂતિ જીવિકનિમિત્તં, ‘‘એવાહં પચ્ચયેહિ અકિલમન્તો જીવિસ્સામી’’તિ અધિપ્પાયેન. આજીવકારણાતિ તસ્સેવ વેવચનં. પાપિચ્છોતિ પાપિકાય અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતો. ઇચ્છાપકતોતિ ઇચ્છાય અપકતો ઉપદ્દુતો, અભિભૂતો વા. અસન્તન્તિ અવિજ્જમાનં. અભૂતન્તિ અનુપ્પન્નં. અનુપ્પન્નત્તા હિ તસ્સ તં અસન્તન્તિ પુરિમસ્સ પચ્છિમં કારણવચનં. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઉક્કટ્ઠપુરિસાનં ધમ્મં, મનુસ્સધમ્મતો વા ઉત્તરિ ઉક્કટ્ઠં. ઉલ્લપતીતિ ઉગ્ગતાયુકો લપતિ. સીલં હિ ભિક્ખુનો આયુ, તં તસ્સ તથાલપનસમકાલમેવ વિગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ પારાજિકસઙ્ખાતા આપત્તિ અસ્સ, પારાજિકસઞ્ઞિતસ્સ વા વીતિક્કમસ્સ આપજ્જનં ઉલ્લપનન્તિ અત્થો. સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતીતિ સઞ્ચરણભાવં આપજ્જતિ, ઇત્થિયા વા પુરિસમતિં, પુરિસસ્સ વા ઇત્થિમતિં આરોચેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમેસં છન્નં સિક્ખાપદાનં વીતિક્કમસ્સ વસેના’’તિ સમ્બન્ધો હેટ્ઠા દસ્સિતો એવ.

કુહનાતિઆદીસૂતિ હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠપાળિયાવ પદુદ્ધારો. અયં પાળીતિ અયં વિભઙ્ગે (વિભ. ૮૬૧) આગતા નિદ્દેસપાળિ.

૧૭. ચીવરાદિપચ્ચયા લબ્ભન્તીતિ લાભા. તે એવ સક્કચ્ચં આદરવસેન દિય્યમાના સક્કારા. પત્થટયસતા કિત્તિસદ્દો. તં લાભઞ્ચ સક્કારઞ્ચ કિત્તિસદ્દઞ્ચ. સન્નિસ્સિતસ્સાતિ એત્થ તણ્હાનિસ્સયો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પત્થયન્તસ્સા’’તિ. અસન્તગુણદીપનકામસ્સાતિ અસન્તે અત્તનિ અવિજ્જમાને સદ્ધાદિગુણે સમ્ભાવેતુકામસ્સ. અસન્તગુણસમ્ભાવનતાલક્ખણા, પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતાલક્ખણા હિ પાપિચ્છતા. ઇચ્છાય અપકતસ્સાતિ પાપિકાય ઇચ્છાય સમ્માઆજીવતો અપેતો કતોતિ અપકતો. તથાભૂતો ચ આજીવૂપદ્દવેન ઉપદ્દુતોતિ કત્વા આહ ‘‘ઉપદ્દુતસ્સાતિ અત્થો’’તિ.

કુહનમેવ પચ્ચયુપ્પાદનસ્સ વત્થૂતિ કુહનવત્થુ. તિવિધમ્પેતં તત્થ આગતં તસ્સ નિસ્સયભૂતાય ઇમાય પાળિયા દસ્સેતુન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. તદત્થિકસ્સેવાતિ તેહિ ચીવરાદીહિ અત્થિકસ્સેવ. પટિક્ખિપનેનાતિ ચીવરાદીનં પટિક્ખિપનહેતુ. અસ્સાતિ ભવેય્ય. પટિગ્ગહણેન ચાતિ ચ-સદ્દેન પુબ્બે વુત્તં પટિક્ખિપનં સમુચ્ચિનોતિ.

ભિય્યોકમ્યતન્તિ બહુકામતં. યન્તિ કિરિયાપરામસનં, તસ્મા ‘‘ધારેય્યા’’તિ એત્થ યદેતં સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારણં, એતં સમણસ્સ સારુપ્પન્તિ યોજના. પાપણિકાનીતિ આપણતો છડ્ડિતાનિ. નન્તકાનીતિ અન્તરહિતાનિ ચોળખણ્ડાનિ. ઉચ્ચિનિત્વાતિ ઉઞ્છનેન ચિનિત્વા સઙ્ગહેત્વા. ઉઞ્છાચરિયાયાતિ ઉઞ્છાચરિયાય લદ્ધેન. ગિલાનસ્સ પચ્ચયભૂતા ભેસજ્જસઙ્ખાતા જીવિતપરિક્ખારા ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. પૂતિમુત્તન્તિ પુરાણસ્સ, અપુરાણસ્સ ચ સબ્બસ્સ ગોમુત્તસ્સેતં નામં. પૂતિમુત્તેનાતિ પૂતિભાવેન મુત્તેન પરેહિ છડ્ડિતેન, પૂતિભૂતેન વા ગોમુત્તેન. ધુતવાદોતિ પરેસમ્પિ ધુતગુણવાદી. સમ્મુખીભાવાતિ સમ્મુખતો વિજ્જમાનત્તા, લબ્ભમાનતાયાતિ અત્થો.

અત્તાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમસ્સ સામન્તે કત્વા જપ્પનં સામન્તજપ્પનં. મહેસક્ખોતિ મહાનુભાવો, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘મિત્તો’’તિ સામઞ્ઞતો વત્વા પુન તં વિસેસેતિ ‘‘સન્દિટ્ઠો સમ્ભત્તો’’તિ. દિટ્ઠમત્તો હિ મિત્તો સન્દિટ્ઠો. દળ્હભત્તિકો સમ્ભત્તો. સહાયોતિ સહ આયનકો, સખાતિ અત્થો. સત્તપદિનો હિ ‘‘સખા’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિહારો પાકારપરિચ્છિન્નો સકલો આવાસો. અડ્ઢયોગો દીઘપાસાદો, ગરુળસણ્ઠાનપાસાદોતિપિ વદન્તિ. પાસાદો ચતુરસ્સપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. કૂટાગારં દ્વીહિ કણ્ણિકાહિ કત્તબ્બપાસાદો. અટ્ટો પટિરાજૂનમ્પિ પટિબાહનયોગ્યો ચતુપઞ્ચભૂમકો પટિસ્સયવિસેસો. માળો એકકૂટસઙ્ગહિતો અનેકકોણવન્તો પટિસ્સયવિસેસો. ઉદ્દણ્ડો અગબ્ભિકા એકદ્વારા દીઘસાલાતિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ – વિહારો નામ દીઘમુખપાસાદો. અડ્ઢયોગો એકપસ્સેન છદનકસેનાસનં. તસ્સ કિર એકપસ્સે ભિત્તિ ઉચ્ચતરા હોતિ, ઇતરપસ્સે નીચા, તેન તં એકપસ્સછદનકં હોતિ. પાસાદો આયતચતુરસ્સપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનં ચન્દિકઙ્ગણયુત્તં. ગુહા કેવલા પબ્બતગુહા. લેણં દ્વારબદ્ધં. કૂટાગારં યો કોચિ કણ્ણિકાબદ્ધપાસાદો. અટ્ટો બહલભિત્તિગેહં. યસ્સ ગોપાનસિયો અગ્ગહેત્વા ઇટ્ઠકાહિ એવ છદનં હોતિ. અટ્ટાલકાકારેન કરીયતીતિપિ વદન્તિ. માળો વટ્ટાકારેન કતસેનાસનં. ઉદ્દણ્ડો એકો પટિસ્સયવિસેસો. યો ‘‘ભણ્ડસાલા, ઉદોસિત’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઉપટ્ઠાનસાલા સન્નિપતનટ્ઠાનં.

કુચ્છિતરજભૂતાય પાપિચ્છતાય નિરત્થકં કાયવચીવિપ્ફન્દનિગ્ગણ્હનં કોરજં, તં એતસ્સ અત્થીતિ કોરજિકો, કોહઞ્ઞેન સંયતકાયો, અતિવિય, અભિણ્હં વા કોરજિકો કોરજિકકોરજિકો. અતિપરિસઙ્કિતોતિ કેચિ. અતિવિય કુહો કુહકકુહકો, સાતિસયવિમ્હાપકોતિ અત્થો. અતિવિય લપો લપનકો લપકલપકો. મુખસમ્ભાવિકોતિ કોરજિકકોરજિકાદિભાવેન પવત્તવચનેહિ અત્તનો મુખમત્તેન અઞ્ઞેહિ સમ્ભાવિકો. સો એવરૂપો એવરૂપતાય એવ અત્તાનં પરં વિય કત્વા ‘‘અયં સમણો’’તિઆદીનિ કથેતિ. ગમ્ભીરન્તિઆદિ તસ્સા કથાય ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપટિબદ્ધતાય વુત્તં.

સમ્ભાવનાધિપ્પાયકતેનાતિ ‘‘કથં નુ ખો મં જનો ‘અરિયો’તિ વા ‘વિસેસલાભી’તિ વા સમ્ભાવેય્યા’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન કતેન. ગમનં સણ્ઠપેતીતિ વિસેસલાભીનં ગમનં વિય અત્તનો ગમનં સક્કચ્ચં ઠપેતિ, સતો સમ્પજાનોવ ગચ્છન્તો વિય હોતિ. પણિધાયાતિ ‘‘અરહાતિ મં જાનન્તૂ’’તિ ચિત્તં સણ્ઠપેત્વા, પત્થેત્વા વા. સમાહિતો વિયાતિ ઝાનસમાધિના સમાહિતો વિય. આપાથકજ્ઝાયીતિ મનુસ્સાનં આપાથટ્ઠાને સમાધિસમાપન્નો વિય નિસીદન્તો આપાથકે જનસ્સ પાકટટ્ઠાને ઝાયી. ઇરિયાપથસઙ્ખાતન્તિ ઇરિયાપથસણ્ઠપનસઙ્ખાતં.

પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેનાતિ અયોનિસો ઉપ્પાદિતાનં પચ્ચયાનં પટિસેવનન્તિ એવં કથિતેન, તેન વા પચ્ચયપટિસેવનેન સઙ્ખાતબ્બેન કથિતબ્બેન. અઞ્ઞં વિય કત્વા અત્તનો સમીપે ભણનં સામન્તજપ્પિતં. આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘અટ્ઠપના’’તિ વુત્તં. કુહનં કુહો, તસ્સ અયના પવત્તિ કુહાયના, કુહસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ અયના ગતિ કિરિયા કુહાયના. કુહેતિ, કુહેન વા ઇતોતિ કુહિતો, કુહકો.