નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

વિસુદ્ધિમગ્ગ નિદાનકથા

વિસુદ્ધિમગ્ગો નામાયં ગન્થો પિટકત્તયસારભૂતો સકલલોકે પટિપત્તિદીપકગન્થાનં અગ્ગો હોતિ સેટ્ઠો પમુખો પામોક્ખો ઉત્તમો પવરો ચાતિ વિઞ્ઞૂહિ પસત્થો. તત્થ હિ સઙ્ગીતિત્તયારૂળ્હસ્સ તેપિટકબુદ્ધવચનસ્સ અત્થં સંખિપિત્વા સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં બ્રહ્મચરિયં પરિપુણ્ણં પકાસિતં સુવિસદઞ્ચ. એવં પસત્થસ્સેતસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ નિદાનકથાયપિ ભવિતબ્બમેવ. તસ્માદાનિ તમ્પકાસનત્થમિદં પઞ્હકમ્મં વુચ્ચતિ –

‘‘સો પનેસ વિસુદ્ધિમગ્ગો કેન કતો, કદા કતો, કત્થ કતો, કસ્મા કતો, કિમત્થં કતો, કિં નિસ્સાય કતો, કેન પકારેન કતો, કિસ્સ સકલલોકે પત્થટો’’તિ.

તત્થ કેન કતોતિ આચરિયબુદ્ધઘોસત્થેરવરેન તેપિટકસઙ્ગહટ્ઠકથાકારેન કતો.

કદા કતોતિ અમ્હાકં ભગવતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલલોકનાથસ્સ પરિનિબ્બુતિકાલતો પચ્છા દસમે વસ્સસતકે (૯૭૩ -બુદ્ધવસ્સે) કતો.

કત્થ કતોતિ સીહળદીપે અનુરાધપુરે મહાવિહારે કતો.

કસ્મા કતોતિ વિસુદ્ધિકામાનં સાધુજનાનં તદધિગમુપાયં સમ્માપટિપત્તિનયં ઞાપેતુકામતાસઙ્ખાતેન અત્તનો અજ્ઝાસયેન સઞ્ચોદિતત્તા, સઙ્ઘપાલત્થેરેન ચ અજ્ઝેસિતત્તા કતો.

એત્થ પન ઠત્વા આચરિયબુદ્ધઘોસત્થેરસ્સ ઉપ્પત્તિ કથેતબ્બા, સા ચ મહાવંસે (ચૂળવંસોતિપિ વોહરિતે દુતિયભાગે) સત્તતિંસમપરિચ્છેદે પન્નરસાધિકદ્વિસતગાથાતો (૩૭, ૨૧૫) પટ્ઠાય બાત્તિંસાય ગાથાહિ પકાસિતાયેવ. કથં? –

મહાવંસ-બુદ્ધઘોસકથા

૨૧૫. બોધિમણ્ડસમીપમ્હિ, જાતો બ્રાહ્મણમાણવો;

વિજ્જા-સિપ્પ-કલા-વેદી, તીસુ વેદેસુ પારગૂ.

૨૧૬. સમ્મા વિઞ્ઞાતસમયો, સબ્બવાદવિસારદો;

વાદત્થી જમ્બુદીપમ્હિ, આહિણ્ડન્તો પવાદિકો.

૨૧૭. વિહારમેક’માગમ્મ, રત્તિં પાતઞ્જલીમતં;

પરિવત્તેતિ સમ્પુણ્ણ-પદં સુપરિમણ્ડલં.

૨૧૮. તત્થેકો રેવતો નામ, મહાથેરો વિજાનિય;

‘‘મહાપઞ્ઞો અયં સત્તો, દમેતું વટ્ટતી’’તિ, સો.

૨૧૯. ‘‘કો નુ ગદ્રભરાવેન, વિરવન્તો’’તિ અબ્રવિ;

‘‘ગદ્રભાનં રવે અત્થં, કિં જાનાસી’’તિ આહ તં.

૨૨૦. ‘‘અહં જાને’’તિ વુત્તો સો, ઓતારેસિ સકં મતં;

પુટ્ઠં પુટ્ઠં વિયાકાસિ, વિરદ્ધમ્પિ ચ દસ્સયિ.

૨૨૧. ‘‘તેન હિ ત્વં સકં વાદ-મોતારેહી’’તિ ચોદિતો;

પાળિ’માહા’ભિધમ્મસ્સ, અત્થ’મસ્સ ન સો’ધિગા.

૨૨૨. આહ‘‘કસ્સે’સ મન્તો’’તિ,‘‘બુદ્ધમન્તો’’તિ સો’બ્રવિ;

‘‘દેહિ મેતં’’તિ વુત્તે હિ, ‘‘ગણ્હ પબ્બજ્જ તં’’ઇતિ.

૨૨૩. મન્તત્થી પબ્બજિત્વા સો, ઉગ્ગણ્હિ પિટકત્તયં;

એકાયનો અયં મગ્ગો, ઇતિ પચ્છા ત’મગ્ગહિ.

૨૨૪. બુદ્ધસ્સ વિય ગમ્ભીર-ઘોસત્તા નં વિયાકરું;

બુદ્ધઘોસોતિ ઘોસો હિ, બુદ્ધો વિય મહીતલે.

૨૨૫. તત્થ ઞાણોદયં [ઞાણોદયં નામપકરણં ઇદાનિ કુહિઞ્ચિપિ ન દિસ્સતિ;] નામ, કત્વા પકરણં તદા;

ધમ્મસઙ્ગણિયાકાસિ, કચ્છં સો અટ્ઠસાલિનિં [ઇદાનિ દિસ્સમાના પન અટ્ઠસાલિની સીહળદીપિકાયેવ; ન જમ્બુદીપિકા; પરતો (૫૪-૫૫ પિટ્ઠેસુ) એસ આવિભવિસ્સતિ].

૨૨૬. પરિત્તટ્ઠકથઞ્ચેવ [પરિત્તટ્ઠકથન્તિ પિટકત્તયસ્સ સઙ્ખેપતો અત્થવણ્ણનાભૂતા ખુદ્દકટ્ઠકથાતિ અધિપ્પેતા ભવેસુ], કાતું આરભિ બુદ્ધિમા;

તં દિસ્વા રેવતો થેરો, ઇદં વચનમબ્રવિ.

૨૨૭. ‘‘પાળિમત્તં ઇધાનીતં, નત્થિ અટ્ઠકથા ઇધ [એત્થ સગીભિત્તયારૂળ્હા મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ સન્તિકા ઉગ્ગહિતા સિસ્સાનુસિસ્સપરમ્પરાતતા મૂલટ્ઠકથા કસ્મા જમ્બુદીપે સબ્બસો અન્તરહિતાતિ વિમંસિતબ્બં];

તથાચરિયવાદા ચ, ભિન્નરૂપા ન વિજ્જરે.

૨૨૮. સીહળટ્ઠકથા સુદ્ધા, મહિન્દેન મતીમતા;

સઙ્ગીતિત્તયમારૂળ્હં, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતં.

૨૨૯. સારિપુત્તાદિગીતઞ્ચ, કથામગ્ગં સમેક્ખિય;

કતા સીહળભાસાય, સીહળેસુ પવત્તતિ.

૨૩૦. તં તત્થ ગન્ત્વા સુત્વા ત્વં, માગધાનં નિરુત્તિયા;

પરિવત્તેહિ, સા હોતિ, સબ્બલોકહિતાવહા’’.

૨૩૧. એવં વુત્તે પસન્નો સો, નિક્ખમિત્વા તતો ઇમં;

દીપં આગા ઇમસ્સેવ [ઇદસ્સેવાતિ ઇમસ્સેવ મહાનામરઞ્ઞો કાલે ૯૫૩-૯૭૫ બુદ્ધવસ્સે; અયઞ્ચ વસ્સપરિચ્છેદો સીહળરાજવંસં નિસ્સાય દસ્સિતો; યુરોપિયવિચક્ખણાનં પન મતેન ૯૪૧-૯૬૪ બુદ્ધવસ્સે ઇતિ વેદિતબ્બો; એવમુપરિપિ;], રઞ્ઞો કાલે મહામતિ.

૨૩૨. મહાવિહારં સમ્પત્તો, વિહારં સબ્બસાધુનં;

મહાપધાનઘરં ગન્ત્વા, સઙ્ઘપાલસ્સ સન્તિકા.

૨૩૩. સીહળટ્ઠકથં સુત્વા, થેરવાદઞ્ચ સબ્બસો;

‘‘ધમ્મસ્સામિસ્સ એસોવ, અધિપ્પાયો’’તિ નિચ્છિય.

૨૩૪. તત્થ સઙ્ઘં સમાનેત્વા, ‘‘કાતું અટ્ઠકથં મમ;

પોત્થકે દેથ સબ્બે’’તિ, આહ, વીમંસિતું સ તં.

૨૩૫. સઙ્ઘો ગાથાદ્વયં તસ્સા’દાસિ ‘‘સામત્થિયં તવ;

એત્થ દસ્સેહિ, તં દિસ્વા, સબ્બે દેમાતિ પોત્થકે’’ [૨૩૪-૫ ગાથાસુ અયમત્થયોજના– ‘‘તત્થ મહાવિહારે સંઘં મહાનેત્વા સંઘ સન્નિપાતં કારેત્વા આચરિયપુબ્બદ્ધઘોસો એવમાહ ‘અટ્ઠકથં કાતું સબ્બે પાળિ-અટ્ઠકથા-પોત્થકે મમ દેથા’તિ; સો સંઘો તં વીમંસિતું સંયુત્તનિકાયતો ‘અન્તોજટા’તિઆદિકં ચ ‘સીલે પતિટ્ઠાયા’તિઆદિકં ચાતિ ગાથાદ્વયં તસ્સ અદાસિ ‘એત્થ તવ સામત્થિયં ઞાણપ્પભાવં દસ્સેતિ; તં દિસ્વા સબ્બે પોત્થકે દેમા’તિવત્વા’’તિ; ઇમિના પન અયમત્થા દસ્સિતો હોતિ ‘‘આચરિય બુદ્ધઘોસો વિસુદ્ધિમગ્ગં કરોન્તો તદેવ ગાથાદ્વયં ઓલોકેત્વા, કિઞ્ચિપિ અઞ્ઞં પોત્થકં અનોલોકેત્વા અકાસી’’તિ; તસ્સ પનત્થસ્સ યુત્તાયુત્તવિચારણા પરતો (૩૯-૪૯-પિટ્ઠેસુ) આગમિસ્સતિ].

૨૩૬. પિટકત્તય’મેત્થેવ, સદ્ધિં અટ્ઠકથાય સો;

વિસુદ્ધિમગ્ગં નામા’કા, સઙ્ગહેત્વા સમાસતો.

૨૩૭. તતો સઙ્ઘં સમૂહેત્વા, સમ્બુદ્ધમતકોવિદં;

મહાબોધિસમીપમ્હિ, સો તં વાચેતુ મારભિ.

૨૩૮. દેવતા તસ્સ નેપુઞ્ઞં, પકાસેતું મહાજને;

છાદેસું પોત્થકં સોપિ, દ્વત્તિક્ખત્તુમ્પિ તં અકા [૨૩૮ ગાથાય અયમત્થો– ‘‘દેવતા તસ્સ બુદ્ધઘોસસ્સ નેપુઞ્ઞં નિપુણઞ્ઞાપ્પસાવં મહાજનસ્સ પકાસેતું તેન લિખિતં વિસુદ્ધિમગ્ગપોત્થકં છાદેસું પટિચ્છાદેત્વા અપસ્સિયભાવં પાપેત્વા ઠપેસું; સોપિ બુદ્ધઘોસો દુતિયમ્પિ તં લિખિ, તમ્પિ દેવતા છદેસું; તતિયમ્પિ લિખી’’તિ; તેન વુત્તં ‘‘દ્વત્તિક્ખત્તુમ્પિ તં અકા’’તિ; ઇદમેવ મહાવંસવચનં નિસ્સાય વિત્તારેત્વા કથિતાય બુદ્ધઘોસુપ્પત્તિયા નામ કથાલ એકરત્તેનેવ વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ તિક્ખત્તુમ્પિ લિખિત્વા નિટ્ઠાપિતભાવો પકાસિતો; ઈદિસી પન કથા બહૂનં વિમ્હયજનનીપિ પરિક્ખકાનં સંસયજનની હોતિ; તસ્મા ઇમિસ્સાપિ વિચારણા પરતો (૪૭-૮-પિટ્ઠેસુ) દસ્સિયિસ્સતિ].

૨૩૯. વાચેતું તતિયે વારે, પોત્થકે સમુદાહટે;

પોત્થકદ્વય’મઞ્ઞમ્પિ, સણ્ઠપેસું તહિં મરૂ.

૨૪૦. વાચયિંસુ તદા ભિક્ખૂ, પોત્થકત્તય’મેકતો;

ગન્થતો અત્થતો વાપિ, પુબ્બાપરવસેન વા.

૨૪૧. થેરવાદેહિ પાળીહિ, પદેહિ બ્યઞ્જનેહિ વા;

અઞ્ઞથત્તમહૂ નેવ, પોત્થકેસુપિ તીસુપિ.

૨૪૨. અથ ઉગ્ઘોસયી સઙ્ઘો, તુટ્ઠહટ્ઠો વિસેસતો;

નિસ્સંસયં’સ મેત્તેય્યો, ઇતિ વત્વા પુનપ્પુનં.

૨૪૩. સદ્ધિં અટ્ઠકથાયા’દા, પોત્થકે પિટકત્તયે;

ગન્થાકરે વસન્તો સો, વિહારે દૂરસઙ્કરે.

૨૪૪. પરિવત્તેસિ સબ્બાપિ, સીહળટ્ઠકથા તદા;

સબ્બેસં મૂલભાસાય, માગધાય નિરુત્તિયા.

૨૪૫. સત્તાનં સબ્બભાસાનં, સા અહોસિ હિતાવહા;

થેરિયાચરિયા સબ્બે, પાળિં વિય ત’મગ્ગહું.

૨૪૬. અથ કત્તબ્બકિચ્ચેસુ, ગતેસુ પરિનિટ્ઠિતિં;

વન્દિતું સો મહાબોધિં, જમ્બુદીપં ઉપાગમી’’તિ [સો મહાબોધિ વન્દિતું જમ્બુદીપં ઉપાગમીતિ ઇદં વચનં પુરિમવચનેહિ અસંસટ્ઠં વિય હોતિ; પુબ્બે હિ ‘‘આચરિયબુદ્ધઘોસો બોધિમણ્ડસમીપે જાતો’’તિ ચ, ‘‘સીહળદીપં ગન્ત્વા સીહળટ્ઠકથાયો માગધભાસાય પરિવત્તેહીતિ તસ્સાચરિયેન રેવતત્થેરેન વુત્તો’’તિ ચ વુત્તં; તસ્મા ઇધાપિ આચરિયબુદ્ધઘોસસ્સ પવત્તિ તદનુરૂપા ‘‘તા ભાસાપરિવત્તિતટ્ઠકથાયો આદાય સાસનુજ્જોતનત્થં જમ્બુદીપં ઉપાગમી’’તિ એવમાદિના સાસનુજ્જોતનમૂલિકા એવ ભવિતું અરહતિ, ન પન મહાબોધિવન્દનમૂલિકાતિ].

અયઞ્ચ પન મહાવંસકથા ૧૯૫૦ - ખરિસ્તવસ્સે હાબદમહાવિજ્જાલયમુદ્દણયન્તે રોમક્ખરેન મુદ્દિતસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગપોત્થકસ્સ પુરેચારિકકથાયં ‘‘અનેકાનેત્થ અત્થિ વિચારેતબ્બાની’’તિ વત્વા ધમ્માનન્દકોસમ્બીનામકેન વિચક્ખણેન વિચારિતા. તમેત્થ યુત્તાયુત્તવિચિનનાય દસ્સેત્વા અનુવિચારણમ્પિસ્સ કરિસ્સામ.

જાતિદેસવિચારણા

૧. તત્થ હિ તેન ધમ્માનન્દેન ‘‘બુદ્ધઘોસો બોધિમણ્ડસમીપે (બુદ્ધગયાયં) જાતોતિ ન યુત્તમેત’’ન્તિ વત્વા તંસાધનત્થાય ચત્તારિ બ્યતિરેકકારણાનિ દસ્સિતાનિ. કથં?

(ક) ‘‘બુદ્ધઘોસેન પકાસિતેસુ તંકાલિકવત્થૂસુ એકમ્પિ તં નત્થિ, યં મગધેસુ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ પઠમં કારણં દસ્સિતં. તદકારણમેવ. આચરિયબુદ્ધઘોસત્થેરો હિ સઙ્ગહટ્ઠકથાયો કરોન્તો પોરાણટ્ઠકથાયોયેવ સંખિપિત્વા, ભાસાપરિવત્તનમત્તેન ચ વિસેસેત્વા અકાસિ, ન પન યં વા તં વા અત્તનો દિટ્ઠસુતં દસ્સેત્વા. વુત્તઞ્હેતં આચરિયેન –

‘‘સંવણ્ણનં તઞ્ચ સમારભન્તો,

તસ્સા મહાઅટ્ઠકથં સરીરં;

કત્વા મહાપચ્ચરિયં તથેવ,

કુરુન્દિનામાદિસુ વિસ્સુતાસુ.

વિનિચ્છયો અટ્ઠકથાસુ વુત્તો,

યો યુત્તમત્થં અપરિચ્ચજન્તો;

અથોપિ અન્તોગધથેરવાદં,

સંવણ્ણનં સમ્મ સમારભિસ્સ’’ન્તિ [પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા] ચ.

‘‘તતો ચ ભાસન્તરમેવ હિત્વા,

વિત્થારમગ્ગઞ્ચ સમાસયિત્વા;

વિનિચ્છયં સબ્બમસેસયિત્વા,

તન્તિક્કમં કિઞ્ચિ અવોક્કમિત્વા.

સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં,

સુત્તાનુરૂપં પરિદીપયન્તી;

યસ્મા અયં હેસ્સતિ વણ્ણનાપિ,

સક્કચ્ચ તસ્મા અનુસિક્ખિતબ્બા’’તિ [પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા] ચ.

યથેવ ચ આચરિયબુદ્ધઘોસેન અત્તનો અટ્ઠકથાસુ તંકાલિકાનિ માગધિકાનિ વત્થૂનિ ન પકાસિતાનિ, તથેવ સીહળિકાનિપિ દક્ખિણઇન્દિયરટ્ઠિકાનિપિ. ન હિ તત્થ વસભરાજકાલતો (૬૦૯-૬૫૩ -બુદ્ધવસ્સ) પચ્છા ઉપ્પન્નવત્થૂનિ દિટ્ઠાનિ ઠપેત્વા મહાસેનરાજવત્થું [પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૬-૨૩૭], આચરિયો ચ તતો તિસતમત્તવસ્સેહિ પચ્છાતરે મહાનામરઞ્ઞો કાલે (૯૫૩-૯૭૫-બુ-વ) સીહળદીપમુપાગતો. તસ્મા અટ્ઠકથાસુ તંકાલિકમાગધિકવત્થૂનં અપ્પકાસનમત્તેન ન સક્કા તક્કત્તા ન માગધિકોતિ ઞાતુન્તિ.

[ખ) પુનપિ તેન ‘‘સબ્બેસુપિ બુદ્ધઘોસગન્થેસુ ઉત્તરઇન્દિયદેસાયત્તં પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠસ્સ વિય પકાસનં નત્થી’’તિ દુતિયં કારણં દસ્સિતં. તસ્સપિ અકારણભાવો પુરિમવચનેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચ સારત્થપ્પકાસિનિયા નામ સંયુત્તટ્ઠકથાયં, સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા નામ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તસંવણ્ણનાયપિ વેદિતબ્બો. તત્થ હિ –

‘‘યથેવ હિ કલમ્બનદીતીરતો રાજમાતુવિહારદ્વારેન થૂપારામં ગન્તબ્બં હોતિ, એવં હિરઞ્ઞવતિકાય નામ નદિયા પારિમતીરતો સાલવનં ઉય્યાનં. યથા અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો, એવં તં કુસિનારાય હોતિ. થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા. તસ્મા તં ઉપવત્તનન્તિ વુચ્ચતી’’તિ [સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૮૬; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૯૮] –

પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠસ્સ વિય પકાસનમ્પિ દિસ્સતેવ. તમ્પિ પન પોરાણટ્ઠકથાહિ ભાસાપરિવત્તનમત્તમેવાતિ ગહેતબ્બં, તાદિસાય અત્થસંવણ્ણનાય મહામહિન્દત્થેરકાલતોયેવ પભુતિ વુત્તાય એવ ભવિતબ્બત્તાતિ.

[ગ) પુનપિ તેન ‘‘ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપસ્સ, તસ્સ વનદાહાદીસુ સમ્ભવો વેદિતબ્બો’’તિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (૧, ૩૦-પિટ્ઠે) વુત્તસંવણ્ણનં પકાસેત્વા ‘‘તસ્સા પનસ્સ અવહસનીયભાવો પાકટોયેવા’’તિ ચ હીળેત્વા ‘‘ઇન્દિયરટ્ઠે પન ઉત્તરદેસેસુ ગિમ્હકાલે વત્થચ્છાદનરહિતા માનુસકાયચ્છવિ સૂરિયસન્તાપેન એકંસતો દય્હતિ, તં ન જાનન્તિ દક્ખિણઇન્દિયદેસિકા’’તિ તતિયં કારણં દળ્હતરભાવેન દસ્સિતં. તત્થ પન યદિ ‘‘સૂરિયસન્તાપેન એકંસતો દય્હતી’’તિ એતં ઉજુકતો સૂરિયરસ્મિસન્તાપેનેવ દડ્ઢભાવં સન્ધાય વુચ્ચેય્ય, એવં સતિ ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનન્તિ પદે આતપસદ્દેન સમાનત્થત્તા ન યુત્તમેવ. યદિ પન સૂરિયસન્તાપસઞ્જાતેન ઉણ્હઉતુના દડ્ઢભાવં સન્ધાય વુચ્ચેય્ય, એવં સતિ ઉત્તરઇન્દિયદેસેસુ, અઞ્ઞત્થ ચ તાદિસેસુ અતિઉણ્હટ્ઠાનેસુ સૂરિયસન્તાપસઞ્જાતસ્સ ઉણ્હઉતુનો પટિઘાતાય ચીવરં સેનાસનઞ્ચ પટિસેવીયતીતિ અયમત્થો ન ન યુત્તો. તથા હિ વુત્તં વિનયટ્ઠકથાયં (૩, ૫૮)

‘‘સીતં ઉણ્હન્તિ ઉતુવિસભાગવસેન વુત્ત’’ન્તિ.

સા પન વિસુદ્ધિમગ્ગે પદત્થસંવણ્ણના પોરાણસુત્તન્તટ્ઠકથાહિ આગતા ભવેય્ય. તથા હિ વુત્તં પપઞ્ચસૂદનિયા નામ મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાયં (૧, ૫૮) ‘‘ઉણ્હન્તિ ચેત્થ અગ્ગિસન્તાપોવ વેદિતબ્બો, સૂરિયસન્તાપવસેન પનેતં વત્થુ વુત્ત’’ન્તિ. એત્થ ચ સચાયમત્થો આચરિયેન અત્તનો મતિવસેન વુત્તો અસ્સ, તસ્સ વત્થુસ્સ પોરાણટ્ઠકથાયં વુત્તભાવઞ્ચ તસ્સા અત્થસંવણ્ણનાય અત્તનો મતિભાવઞ્ચ યુત્તભાવઞ્ચ પકાસેય્ય. આચરિયો હિ યત્થ યત્થ પોરાણટ્ઠકથાસુ અવુત્તત્થં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ, તત્થ તત્થ તાદિસં ઞાપકવચનમ્પિ પકાસેતિયેવ, યથા સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં (૧, ૭૨) ‘‘એત્થ આણત્તિયનિસ્સગ્ગિયથાવરાપિ પયોગા યુજ્જન્તિ, અટ્ઠકથાસુ પન અનાગતત્તા વીમંસિત્વા ગહેતબ્બા’’તિ વચનં, યથા ચ પપઞ્ચસૂદનિયં (૧, ૩૦) ‘‘અવિચારિતમેતં પોરાણેહિ, અયં પન અત્તનો મતી’’તિ વચનં. ન ચેત્થ કિઞ્ચિપિ ઞાપકવચનં પકાસિતં. તસ્મા ‘‘યદેતં ‘ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપસ્સા’તિ ચ, ‘ઉણ્હન્તિ ચેત્થ અગ્ગિસન્તાપોવ વેદિતબ્બો’તિ ચ વચનં, એતં પોરાણસુત્તન્તટ્ઠકથાવચન’’ન્તિ વેદિતબ્બન્તિ.

(ઘ) પુનપિ તેન ‘‘પપઞ્ચસૂદનિયા નામ મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાયં ગોપાલકસુત્તં સંવણ્ણેન્તો [મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૫૦] બુદ્ધઘોસો ‘મગધવિદેહરટ્ઠાનં અન્તરે ગઙ્ગાય નદિયા મજ્ઝે વાલુકત્થલદીપકા અત્થી’તિ સદ્દહતિ મઞ્ઞે. બુદ્ધઘોસેન પન દિટ્ઠગઙ્ગા સીહળદીપે મહાવેલિગઙ્ગાયેવ, ન પન ઇન્દિયરટ્ઠિકાનં સેટ્ઠસમ્મતા મહાગઙ્ગાતિ પાકટોયેવાયમત્થો’’તિ ચતુત્થં કારણં દસ્સિતં. તં પન ઇદાનિ મહાગઙ્ગાય મજ્ઝે તસ્મિં ઠાને તાદિસં દીપકં અદિસ્વા ‘‘પુબ્બેપિ એવમેવ ભવેય્યા’’તિ એકંસતો ગહેત્વા વુત્તવચનમત્તમેવ. નદિયો પન સબ્બદાપિ તેનેવાકારેન તિટ્ઠન્તીતિ ન સક્કા ગહેતુન્તિ પાકટોયેવાયમત્થો. તસ્મા યથા પુબ્બે તસ્સ ગોપાલસ્સ કાલે તસ્મિં ઠાને મજ્ઝે ગઙ્ગાય તાદિસા દીપકા સંવિજ્જમાના અહેસું, તથેવ પોરાણટ્ઠકથાસુ એસ અત્થો સંવણ્ણિતો, તદેવ ચ વચનં આચરિયેન ભાસાપરિવત્તનં કત્વા પકાસિતન્તિ એવમેવ ગહેતબ્બં. તસ્મા તમ્પિ અકારણમેવાતિ.

બ્રાહ્મણકુલવિચારણા

૨. અથ ‘‘બ્રાહ્મણમાણવો’’તિ પદમ્પિ તેન એવં વિચારિતં –

(ક) ‘‘બુદ્ધઘોસો ‘બ્રાહ્મણકુલજાતો’તિ ન સક્કા ગહેતું. કસ્મા વેદકાલતો પટ્ઠાય યાવજ્જતના સબ્બેપિ બ્રાહ્મણા

બ્રાહ્મણોસ્ય મુખમાસીદિ, બાહૂ રાજન્ય? કત?;

ઊરૂ તદસ્ય યદ વગ્ય?, પદ્ભ્યાં ગૂદ્રો અજાયતા’’તિ [ઇરુવેદ, ૧૦-મણ્ડલ, ૯૦; તથા અથવ ૬ વેદ ૧૯, ૬, ૬].

ઇમં પુરિસસુત્તં નામ મન્તં જાનન્તીતિ સદ્દહિયા.

અયં પનસ્સા અત્થો – ‘બ્રાહ્મણો અસ્સ (બ્રહ્મુનો) મુખં આસિ. બાહૂ રાજઞ્ઞો કતો, ખત્તિયા અસ્સ બાહૂતિ વુત્તં હોતિ. યો વેસ્સો, સો અસ્સ ઊરૂ. સુદ્દો અસ્સ પાદેહિ અજાયી’તિ.

બુદ્ધઘોસો પન ‘પણ્ડિતબ્રાહ્મણો’તિ ઞાતોપિ તં ગાથં ન અઞ્ઞાસિ. તથા હિ તેન બન્ધુપાદાપચ્ચાતિ પદસ્સ અત્થવણ્ણનાયં ‘તેસં કિર અયં લદ્ધિ – બ્રાહ્મણા બ્રહ્મુનો મુખતો નિક્ખન્તા, ખત્તિયા ઉરતો, વેસ્સા નાભિતો, સુદ્દા જાણુતો, સમણા પિટ્ઠિપાદતો’તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૬૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૫૦૮] તિસ્સા વેદગાથાય અસમાનત્થો વણ્ણિતો’’તિ.

અયં પનેત્થ અનુવિચારણા – યદિ ચ તંકાલિકાનમ્પિ બ્રાહ્મણાનં લદ્ધિ તથેવ ભવેય્ય યથા એતિસ્સં ગાથાયં વુત્તા, સા ચત્થવણ્ણના આચરિયસ્સ મતિમત્તા. એવં સતિ સા વિચારણા યુત્તા ભવેય્ય. એતિસ્સં પન ગાથાયં ‘‘બ્રાહ્મણોસ્ય મુખમાસીદિ’’તિ પઠમપાદેન ‘‘બ્રાહ્મણા બ્રહ્મુનો મુખતો જાતા’’તિ અત્થો ઉજુકતો ન લબ્ભતિ. બુદ્ધકાલે પન બ્રાહ્મણાનં લદ્ધિ ‘‘બ્રાહ્મણા બ્રહ્મુનો મુખતો જાતા’’તિ એવમેવ અહોસીતિ પાકટોયેવાયમત્થો. તથા હિ દીઘનિકાયે પાથિકવગ્ગે અગ્ગઞ્ઞસુત્તે (૩, ૬૭) –

‘‘દિસ્સન્તિ ખો પન વાસેટ્ઠ બ્રાહ્મણાનં બ્રાહ્મણિયો ઉતુનિયોપિ ગબ્ભિનિયોપિ વિજાયમાનાપિ પાયમાનાપિ. તે ચ બ્રાહ્મણા ૦ યોનિજાવ સમાના એવમાહંસુ – બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીના અઞ્ઞે વણ્ણા. બ્રાહ્મણોવ સુક્કો વણ્ણો, કણ્હા અઞ્ઞે વણ્ણા. બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ, નો અબ્રાહ્મણા. બ્રાહ્મણાવ બ્રહ્મુનો પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા બ્રહ્મજા બ્રહ્મનિમ્મિતા બ્રહ્મદાયાદાતિ. તે બ્રહ્માનઞ્ચેવ અબ્ભાચિક્ખન્તિ, મુસા ચ ભાસન્તિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ –

ભગવતા મહાકારુણિકેન વાસેટ્ઠભારદ્વાજાનં બ્રાહ્મણમાણવકાનં ભાસિતં, તેહિ ચ તં અભિનન્દિતં. તે પન દ્વેપિ માણવકા જાતિવસેન પરિસુદ્ધબ્રાહ્મણા ચેવ હોન્તિ તિણ્ણમ્પિ વેદાનં પારગુનો ચ. તસ્મા ‘‘બ્રાહ્મણા બ્રહ્મુનો મુખતો નિક્ખન્તા’’તિ વચનસ્સ તંકાલિકાનં બ્રાહ્મણાનં લદ્ધિવસેન વુત્તભાવો પાકટોયેવ. યથા ચેતં, એવં ‘‘ખત્તિયા ઉરતો, વેસ્સા નાભિતો, સુદ્દા જાણુતો, સમણા પિટ્ઠિપાદતો’’તિ વચનમ્પિ ‘‘તંકાલિકબ્રાહ્મણાનં લદ્ધિઞ્ઞૂહિ પોરાણટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્ત’’ન્તિ સદ્દહિત્વા આચરિયબુદ્ધઘોસેન તં સબ્બં પોરાણટ્ઠકથાતો ભાસાપરિવત્તનમત્તેન વિસેસેત્વા પકાસિતં ભવેય્ય. તસ્મા તાયપિ વેદગાથાય આચરિયસ્સ અબ્રાહ્મણભાવસાધનં અનુપપન્નમેવાતિ.

(ખ) પુનપિ તેન આચરિયબુદ્ધઘોસત્થેરસ્સ અબ્રાહ્મણભાવસાધનત્થં દુતિયમ્પિ કારણં એવમાહટં –

‘‘બ્રાહ્મણગન્થેસુ ગબ્ભઘાતવાચકં ભ્રૂનહાતિ પદં પાળિયં ભૂનહુ (ભૂનહનો) ઇતિ દિસ્સતિ. માગણ્ડિયસુત્તે ભરિયાય મેથુનસંવાસાભાવેન ઉપ્પજ્જનારહગબ્ભસ્સ નાસકત્તં સન્ધાય માગણ્ડિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં ‘ભૂનહુ (ભૂનહનો) સમણો ગોતમો’તિ [મ. નિ. ૨.૨૦૭ આદયો] આહ. તં બુદ્ધઘોસો ન જાનાતીતિ પાકટોયેવ તદત્થસંવણ્ણનાય. તત્થ હિ તેન ભૂનહુનોતિ (ભૂનહનસ્સા) પદં ‘હતવડ્ઢિનો મરિયાદકારકસ્સા’તિ [મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૦૭] વણ્ણિત’’ન્તિ.

તમ્પિ અયુત્તમેવ. ન હિ માગણ્ડિયેન ફોટ્ઠબ્બારમ્મણાપરિભોગમત્તમેવ સન્ધાય ભૂનહુભાવો વુત્તો, અથ ખો છન્નમ્પિ લોકામિસારમ્મણાનં અપરિભોગં સન્ધાય વુત્તો. તસ્મિઞ્હિ સુત્તે –

‘‘ચક્ખું ખો માગણ્ડિય રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમ્મુદિતં, તં તથાગતસ્સ દન્તં ગુત્તં રક્ખિતં સંવુતં, તસ્સ ચ સંવરાય ધમ્મં દેસેતિ, ઇદં નુ તે એતં માગણ્ડિય સન્ધાય ભાસિતં ‘ભૂનહુ સમણો ગોતમો’તિ. એતદેવ ખો પન મે ભો ગોતમ સન્ધાય ભાસિતં ‘ભૂનહુ સમણો ગોતમો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ, એવઞ્હિ નો સુત્તે ઓચરતીતિ…પે… મનો ખો માગણ્ડિય ધમ્મારામો ધમ્મરતો ધમ્મસમ્મુદિતો, સો તથાગતસ્સ દન્તો ગુત્તો રક્ખિતો સંવુતો, તસ્સ ચ સંવરાય ધમ્મં દેસેતિ, ઇદં નુ તે એતં માગણ્ડિય સન્ધાય ભાસિતં ‘ભૂનહુ સમણો ગોતમો’તિ. એતદેવ ખો પન મે ભો ગોતમ સન્ધાય ભાસિતં ‘ભૂનહુ સમણો ગોતમો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ, એવઞ્હિ નો સુત્તે ઓચરતી’’તિ [મ. નિ. ૨.૨૦૭ આદયો].

એવં ભગવતો ચ અનુયોગો માગણ્ડિયસ્સ ચ પટિઞ્ઞા આગતા.

એત્થ હિ મેથુનપ્પટિસેવનવસેન ફોટ્ઠબ્બારમ્મણપરિભોગહેતુ એવ ગબ્ભપતિટ્ઠાનં સમ્ભવતીતિ તદપરિભોગમેવ સન્ધાય ‘‘ભૂનહૂ’’તિ વત્તું અરહતિ, તદઞ્ઞેસં પન પઞ્ચન્નં રૂપાદિઆરમ્મણાનં, તત્થાપિ વિસેસતો ધમ્મારમ્મણસ્સ સુદ્ધમનોવિઞ્ઞાણેન પરિભોગહેતુ નત્થિ કિઞ્ચિ ગબ્ભપતિટ્ઠાનન્તિ તેસં અપરિભોગં સન્ધાય ભૂનહૂતિ વત્તું ન અરહતિયેવ, માગણ્ડિયેન પન સબ્બાનિપિ તાનિ સન્ધાય વુત્તભાવો પટિઞ્ઞાતો, કારણઞ્ચસ્સ દસ્સિતં ‘‘એવઞ્હિ નો સુત્તે ઓચરતી’’તિ. તસ્મા કિઞ્ચાપિ દાનિ બ્રાહ્મણગન્થેસુ ભૂનહુ- (ભ્રૂનહા) સદ્દો ગબ્ભઘાતનત્થે દિસ્સતિ, માગણ્ડિયસુત્તે પનેસો અત્થો ન યુજ્જતીતિ આચરિયેન ‘‘હતવડ્ઢિ મરિયાદકારકો’’તિ અયમેવત્થો પોરાણટ્ઠકથાય ભાસાપરિવત્તનવસેન પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો.

(ગ) પુનપિ તેન ‘‘ઇદમ્પન બુદ્ધઘોસસ્સ અબ્રાહ્મણભાવસાધકં પચ્છિમકારણં, સો હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે સીલનિદ્દેસે (૧, ૩૧) બ્રાહ્મણાનં પરિહાસં કરોન્તો ‘એવં ઇમિના પિણ્ડપાતપટિસેવનેન પુરાણઞ્ચ જિઘચ્છાવેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં અપરિમિતભોજનપચ્ચયં આહરહત્થક અલંસાટક તત્રવટ્ટક કાકમાસક ભુત્તવમિતકબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરો વિય ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ પટિસેવતી’તિ આહ. ઇદં પન એકસ્સ ભિન્નબ્રાહ્મણલદ્ધિકસ્સાપિ વચનં સિયાતિ તદેવ દળ્હકારણં કત્વા ન સક્કા ‘બુદ્ધઘોસો અબ્રાહ્મણો’તિ વત્તુ’’ન્તિ તતિયં કારણં વુત્તં. તં પન અતિસંવેજનીયવચનમેવ. ન હેતં આચરિયેન બ્રાહ્મણાનં પરિહાસં કાતુકામેન વુત્તં, ન ચ તં પરિહાસવચનેન સંયોજેતબ્બટ્ઠાનં, અઞ્ઞદત્થુ યથાભૂતમત્થં દસ્સેત્વા સબ્રહ્મચારીનં ઓવાદાનુસાસનિદાનવસેન વત્તબ્બટ્ઠાનં, તથાયેવ ચ આચરિયેન વુત્તં. તથા હિ યે લોકે પરદત્તૂપજીવિનો સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અઞ્ઞે વાપિ ચ પુગ્ગલા, તે પચ્ચવેક્ખણઞાણરહિતા અસંવરે ઠિતા કદાચિ અતિપણીતં રસં પહૂતં લદ્ધા અપરિમિતમ્પિ ભુઞ્જેય્યું, વિસેસતો પન બ્રાહ્મણા લોકિકવત્થુવસેન ચ, જાતકાદિસાસનિકવત્થુવસેન ચ તાદિસા અહેસુન્તિ પાકટા. ઇમસ્મિઞ્હિ લોકે વસ્સસતસહસ્સેહિ વા વસ્સકોટીહિ વા અપરિચ્છિન્નદ્ધાને કો સક્કા વત્તું ‘‘નેદિસા ભૂતપુબ્બા’’તિ. તસ્મા તાદિસેહિ વિય ન અપરિમિતભોજનેહિ ભવિતબ્બન્તિ ઓવાદાનુસાસનિદાનવસેનેવ વુત્તં. તદેવં અત્થસંહિતમ્પિ સમાનં અયોનિસોમનસિકરોતો અનત્થમેવ જાતં, યથા સભરિયસ્સ માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ અનાગામિમગ્ગફલત્થાયપિ દેસિતા ગાથા [ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સામાવતીવત્થુ] તેસં ધીતુયા અનત્થાય સંવત્તતીતિ સંવેગોયેવેત્થ બ્રૂહેતબ્બોતિ.

પતઞ્જલિવાદવિચારણા

૩. અથ તેન ‘‘પાતઞ્જલીમતં પરિવત્તેતી’’તિ વચનમ્પિ એવં વિચારિતં.

(ક) ‘‘બુદ્ધઘોસો પતઞ્જલિસ્સ વા અઞ્ઞેસં વા ઉત્તરઇન્દિયરટ્ઠિકાનં વાદં અપ્પકમેવ અઞ્ઞાસિ. પતઞ્જલિવાદેસુ હિ અણિમા લઘિમાતિ ઇદમેવ દ્વયં દસ્સેસિ [વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪] તતુત્તરિ યોગસુત્તં અજાનન્તો, પતઞ્જલિવાદસ્સ ચ તુલેત્વા દીપના તસ્સ ગન્થેસુ ન દિસ્સતિ, પતઞ્જલિના કતપકરણઞ્ચ પતઞ્જલીતિ નામમત્તમ્પિ ચ તત્થ દીપિતં નત્થિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે પન પઞ્ઞાભૂમિનિદ્દેસે ‘પકતિવાદીનં પકતિ વિયા’તિ [વિસુદ્ધિ. ૨.૫૮૪] પકતિવાદ (સંખ્યાવાદ) નામમત્તં પકાસિતં, તત્થેવ ચ ‘પટિઞ્ઞા હેતૂતિઆદીસુ હિ લોકે વચનાવયવો હેતૂતિ વુચ્ચતી’તિ [વિસુદ્ધિ. ૨.૫૯૫] ઉદાહરિતં, તેન ઞાયતિ ‘બુદ્ધઘોસો ઇન્દિયતક્કનયદીપકે ઞાયગન્થસ્મિં કિઞ્ચિ મૂલભાગમત્તં અપરિપુણ્ણં જાનાતી’તિ’’.

તં પન સબ્બમ્પિ કેવલં આચરિયસ્સ અબ્ભાચિક્ખણમત્તમેવ. અતિગમ્ભીરસ્સ હિ અતિગરુકાતબ્બસ્સ સુપરિસુદ્ધસ્સ પિટકત્તયસ્સ અત્થસંવણ્ણનં કરોન્તેન સુપરિસુદ્ધોયેવ પાળિનયો ચ અટ્ઠકથાનયો ચ પોરાણથેરવાદા ચાતિ ઈદિસાયેવ અત્થા પકાસેતબ્બા, યં વા પન અત્થસંવણ્ણનાય ઉપકારકં સદ્દવિનિચ્છયપટિસંયુત્તં લોકિયગન્થવચનં, તદેવ ચ યથારહં પકાસેતબ્બં, ન પન અનુપકારાનિપિ તંતંગન્થતક્કત્તુનામાનિ ચ, તેહિ વુત્તવચનાનિ ચ બહૂનિ, ન ચ તેસં અપ્પકાસનેન ‘‘ન તે અટ્ઠકથાચરિયો જાનાતી’’તિ વત્તબ્બો. યદિ હિ યં યં લોકિયગન્થં અત્તના જાનાતિ, તં સબ્બં અનુપકારમ્પિ અત્તનો અટ્ઠકથાયમાનેત્વા પકાસેય્ય, અતિવિત્થારા ચ સા ભવેય્ય અપરિસુદ્ધા ચ અસમ્માનિતા ચ સાસનિકવિઞ્ઞૂહીતિ આચરિયેન પતઞ્જલિવાદાદયો ન વિત્થારેન પકાસિતાતિ ઞાતબ્બં, અઞ્ઞદત્થુ યેહિ યેહિ લોકિયગન્થેહિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ આચરિયેન આનેત્વા પકાસિતં, તે તે ચ ગન્થા, અઞ્ઞેપિ ચ તાદિસા આચરિયેન ઞાતાત્વેવ જાનિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ, યથા સમુદ્દસ્સ એકદેસં દિસ્વા સબ્બોપિ સમુદ્દો એદિસોતિ ઞાયતિ. આચરિયો પન યત્થ યત્થ વેદપટિસંયુત્તવચનાનિ આગતાનિ, તત્થ તત્થ વેદગન્થેહિપિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ આનેત્વા પકાસેસિયેવ. તથા હિ આચરિયેન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં નામ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં –

‘‘તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાન’’ન્તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૬] ચ,

‘‘ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ અથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ઇતિહ આસ ઇતિહ આસાતિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો પુરાણકથાસઙ્ખાતો ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા, તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાન’’ન્તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૬] ચ,

‘‘યિટ્ઠં વુચ્ચતિ મહાયાગો’’તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨] ચ,

‘‘અગ્ગિહોમન્તિ એવરૂપેન દારુના એવં હુતે ઇદં નામ હોતીતિ અગ્ગિજુહનં. દબ્બિહોમાદીનિપિ અગ્ગિહોમાનેવ, એવરૂપાય દબ્બિયા ઈદિસેહિ કણાદીહિ હુતે ઇદં નામ હોતીતિ એવં પવત્તિવસેન પન વિસું વુત્તાની’’તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧] ચ,

‘‘સાસપાદીનિ પન મુખેન ગહેત્વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપનં, વિજ્જં પરિજપ્પિત્વા જુહનં વા મુખહોમ’’ન્તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧] ચ –

એવમાદિના વેદપટિસંયુત્તવચનાનિ વેદગન્થાનુરૂપતો વણ્ણિતાનિ. તાનિ ચ પોરાણટ્ઠકથાતો ભાસાપરિવત્તનવસેન વુત્તાનિપિ ભવેય્યું, વેદગન્થેસુ પન અકોવિદેન યાથાવતો ભાસાપરિવત્તનં કાતુમ્પિ ન સુકરમેવ, તસ્મા આચરિયસ્સ વેદગન્થેસુ કોવિદભાવોપિ પાકટોયેવ. એવં વેદગન્થેસુ ચ તદઞ્ઞલોકિયગન્થેસુ ચ સુકોવિદસ્સેવ સમાનસ્સ તેસં વિત્થારતો અપ્પકાસનં યથાવુત્તકારણેનેવાતિ વેદિતબ્બં.

અપિ ચ આચરિયો અત્તનો ગન્થારમ્ભેયેવ –

‘‘તતો ચ ભાસન્તરમેવ હિત્વા,

વિત્થારમગ્ગઞ્ચ સમાસયિત્વા;

વિનિચ્છયં સબ્બમસેસયિત્વા…પે…

યસ્મા અયં હેસ્સતિ વણ્ણનાપી’’તિ [પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા] ચ.

‘‘અપનેત્વાન તતોહં, સીહળભાસં મનોરમં ભાસં;

તન્તિનયાનુચ્છવિકં, આરોપેત્વા વિગતદોસં.

સમયં અવિલોમેન્તો, થેરાનં થેરવંસપદીપાનં;

સુનિપુણવિનિચ્છયાનં, મહાવિહારે નિવાસિનં;

હિત્વા પુનપ્પુનાગત-મત્થં અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા] ચ–

એવં પોરાણટ્ઠકથાનં ભાસાપરિવત્તનસંખિપનવસેનેવ વિસેસેત્વા અભિનવટ્ઠકથાયો કરિસ્સામીતિ પટિઞ્ઞં કત્વા યથાપટિઞ્ઞાતમેવ અકાસિ, ન અત્તનો ઞાણપ્પભાવેન વિસેસેત્વાતિપિ વેદિતબ્બં. તસ્મા અટ્ઠકથાસુ પતઞ્જલિવાદાદીનં વિત્થારતો અપ્પકાસનમારબ્ભ ‘‘બુદ્ધઘોસો પતઞ્જલિવાદાદીનિ પરિપુણ્ણં ન જાનાતી’’તિ વચનં કેવલં આચરિયસ્સ અબ્ભાચિક્ખણમત્તમેવાતિ.

કબ્બસત્થવિચારણા

૪. પુનપિ સો એવમાહ ‘‘કિઞ્ચાપિ બુદ્ધઘોસો રામાયણમહાભારતસઙ્ખાતાનં મહાકબ્બસત્થાનં સુકુસલો વિય ન દિસ્સતિ, તથાપિ તાનિ દસ્સેસિ. કથં? અક્ખાનન્તિ ભારતયુજ્ઝનાદિકં, તં યસ્મિં ઠાને કથીયતિ, તત્થ ગન્તુમ્પિ ન વટ્ટતીતિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૩] ચ, તસ્સ (સમ્ફપલાપસ્સ) દ્વે સમ્ભારા ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિનિરત્થકકથાપુરેક્ખારતા તથારૂપિકથાકથનઞ્ચાતિ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮] ચ દસ્સેસી’’તિ.

તં પન પુરિમવચનતોપિ અહેતુકતરં કેવલં અનાદરીકરણમત્તમેવ. અતિગમ્ભીરત્થસ્સ હિ અતિગરુકરણીયસ્સ પિટકત્તયસ્સ અત્થસંવણ્ણનાયં નિરત્થકસ્સ સમ્ફપલાપસમુદાયભૂતસ્સ કબ્બસત્થસ્સ વિત્થારતો પકાસનેન કિં સિયા પયોજનં, અઞ્ઞદત્થુ સાયેવસ્સ અસમ્માનિતા, અનાદરિયા ચ વિઞ્ઞૂહીતિ.

બાહુસચ્ચગુણમક્ખનં

૫. પુનપિ ધમ્માનન્દો આચરિયસ્સ બાહુસચ્ચગુણં મક્ખેતુકામો એવમાહ – ‘‘તસ્સ (બુદ્ધઘોસસ્સ) સમયન્તરકોવિદસઙ્ખાતં બાહુસચ્ચં ન તતો ઉત્તરિતરં હોતિ, યં આધુનિકાનં ગન્થન્તરકોવિદાનં સીહળિકભિક્ખૂનં યં વા એકાદસમે ખરિસ્તવસ્સસતકે (૧૦૦૧-૧૧૦૦) ઉપ્પન્નાનં દક્ખિણઇન્દિયરટ્ઠિકાનં અનુરુદ્ધ-ધમ્મપાલાદીનં ભિક્ખૂન’’ન્તિ.

તં પન સબ્બથાપિ અયુત્તવચનમેવ. યદિ હિ આધુનિકા વા સીહળિકભિક્ખૂ, પોરાણા વા આચરિયઅનુરુદ્ધ-ધમ્મપાલત્થેરાદયો સમયન્તરબાહુસચ્ચવસેન આચરિયબુદ્ધઘોસેન સમાના વા ઉત્તરિતરા વા ભવેય્યું, તે આચરિયબુદ્ધઘોસત્થેરસ્સ અટ્ઠકથાહિ અનારદ્ધચિત્તા હુત્વા તતો સુન્દરતરા પરિપુણ્ણતરા ચ અભિનવટ્ઠકથાયો કરેય્યું, ન પન તે તથા કરોન્તિ, ન કેવલં ન કરોન્તિયેવ, અથ ખો તેસં એકોપિ ન એવં વદતિ ‘‘અહં બુદ્ધઘોસેન બાહુસચ્ચવસેન સમસમોતિ વા ઉત્તરિતરો’’તિ વા, અઞ્ઞદત્થુ તે આચરિયસ્સ અટ્ઠકથાયોયેવ સંવણ્ણેન્તિ ચ ઉપત્થમ્ભેન્તિ ચ, આચરિયટ્ઠાને ચ ઠપેન્તિ. તેનેતં ઞાયતિ સબ્બથાપિ અયુત્તવચનન્તિ.

મહાયાનિકનયવિચારણા

૬. પુન સો તાવત્તકેનાપિ અસન્તુટ્ઠો આચરિયં અવમઞ્ઞન્તો એવમાહ – ‘‘મહાયાનનિકાયસ્સ પધાનાચરિયભૂતાનં અસ્સ ઘોસ-નાગજ્જુનાનં નયં વા, નામમત્તમ્પિ વા તેસં ન જાનાતિ મઞ્ઞે બુદ્ધઘોસો’’તિ. તં પન અતિવિય અધમ્મિકં નિરત્થકઞ્ચ નિગ્ગહવચનમત્તમેવ. ન હિ નિકાયન્તરિકાનં વાદનયાનં અત્તનો અટ્ઠકથાયં અપ્પકાસનેન સો તે ન જાનાતીતિ સક્કા વત્તું. નનુ આચરિયેન આગમટ્ઠકથાસુ ગન્થારમ્ભેયેવ –

‘‘સમયં અવિલોમેન્તો, થેરાનં થેરવંસપદીપાનં;