૮. અનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસવણ્ણના

મરણસ્સતિકથાવણ્ણના

૧૬૭. ઇતોતિ દેવતાનુસ્સતિયા. સા હિ છસુ અનુસ્સતીસુ સબ્બપચ્છા નિદ્દિટ્ઠત્તા આસન્ના, પચ્ચક્ખા ચ. અનન્તરાયાતિ તદનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠત્તા વુત્તં. મરણસ્સ સતિ મરણસ્સતીતિ મરણં તાવ દસ્સેતું ‘‘તત્થ મરણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કામઞ્ચેત્થ ખન્ધાનં ભેદો ‘‘જરામરણં દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૭૧) વચનતો ચુતિખન્ધાનં વિનાસો મરણન્તિ વત્તબ્બં, વિસેસતો પન તં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ વિનાસભાવેન કમ્મટ્ઠાનિકાનં પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદો’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ નિદ્દેસે ‘‘કળેવરસ્સ નિક્ખેપો જીવિતિન્દ્રિયસ્સુપચ્છેદો’’તિ (વિભ. ૨૩૬; દી. નિ. ૨.૩૯૦; મ. નિ. ૧.૯૨, ૧૨૩). તત્થ એકભવપરિયાપન્નસ્સાતિ એકેન ભવેન પરિચ્છિન્નસ્સ. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદોતિ જીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધસ્સ વિચ્છેદો આયુક્ખયાદિવસેન અન્તરધાનં. સમુચ્છેદમરણન્તિ અરહતો સન્તાનસ્સ સબ્બસો ઉચ્છેદભૂતં મરણં. સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગસઙ્ખાતન્તિ સઙ્ખતધમ્માનં ઉદયવયપરિચ્છિન્નસ્સ પવત્તિખણસ્સ ભઙ્ગો નિરોધોતિ સઙ્ખં ગતં. ખણિકમરણન્તિ યથાવુત્તખણવન્તં તસ્મિંયેવ ખણે લબ્ભમાનં મરણં. યં ખન્ધપ્પબન્ધં ઉપાદાય રુક્ખાદિસમઞ્ઞા, તસ્મિં અનુપચ્છિન્નેપિ અલ્લતાદિવિગમનં નિસ્સાય મતવોહારો સમ્મુતિમરણં. ન તં ઇધ અધિપ્પેતન્તિ તં સમુચ્છેદખણિકસમ્મુતિમરણં ઇધ મરણાનુસ્સતિયં નાધિપ્પેતં અબાહુલ્લતો, અનુપટ્ઠહનતો, અસંવેગવત્થુતો ચાતિ અધિપ્પાયો.

અધિપ્પેતં સતિયા આરમ્મણભાવેન. આયુઆદીનં ખયકાલે મરણં કાલમરણં. તેસં અપરિક્ખીણકાલે મરણં અકાલમરણં. ‘‘કાલમરણં પુઞ્ઞક્ખયેના’’તિ ઇદં યથાધિકારં સમ્પત્તિભવવસેન વુત્તં, વિપત્તિભવવસેન પન ‘‘પાપક્ખયેના’’તિ વત્તબ્બં.

આયુસન્તાનજનકપચ્ચયસમ્પત્તિયાતિ આયુપ્પબન્ધસ્સ પવત્તાપનકાનં આહારાદિપચ્ચયાનં સમ્પત્તિયં. વિપક્કવિપાકત્તાતિ અત્તનો ફલાનુરૂપં દાતબ્બવિપાકસ્સ દિન્નત્તા. ગતિકાલાહારાદિસમ્પત્તિયાઅભાવેનાતિ દેવાનં વિય ગતિસમ્પત્તિયા, પઠમકપ્પિયાનં વિય કાલસમ્પત્તિયા, ઉત્તરકુરુકાદીનં વિય આહારસમ્પત્તિયા ચ અભાવેન. આદિ-સદ્દેન ઉતુસુક્કસોણિતાદિં પરિગ્ગય્હતિ. અજ્જતનકાલપુરિસાનં વિયાતિ વિય-સદ્દો અટ્ઠાને પટ્ઠપિતો, અજ્જતનકાલપુરિસાનં વસ્સસતમત્તપરિમાણસ્સ વિય આયુનો ખયવસેનાતિ યોજના. એવં હિ અનાગતેપિ પરમાયુનો સઙ્ગહો કતો હોતિ, અતીતે પન ગતિસમ્પત્તિયા વિય કાલાહારાદિસમ્પત્તિયા ભાવેન અનેકવસ્સસહસ્સ પરિમાણોપિ આયુ અહોસિ. અયઞ્ચ વિભાગો વત્તમાનસ્સ અન્તરકપ્પસ્સ વસેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. કલાબુરાજાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન નન્દયક્ખનન્દમાણવકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તં સબ્બમ્પીતિ યં ‘‘કાલમરણં અકાલમરણં, તત્થાપિ પુઞ્ઞક્ખયમરણં આયુક્ખયમરણં ઉભયક્ખયમરણં ઉપક્કમમરણ’’ન્તિ વુત્તપ્પભેદં મરણં, તં સબ્બમ્પિ.

૧૬૮. યોનિસોતિ ઉપાયેન. મનસિકારોતિ મરણારમ્મણો મનસિકારો. યેન પન ઉપાયેન મનસિકારો પવત્તેતબ્બો, તં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘અયોનિસો પવત્તયતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયોનિસો પવત્તયતોતિ અનુપાયેન સતિં, સંવેગં, ઞાણઞ્ચ અનુપટ્ઠપેત્વા મરણં અનુસ્સરતો. તદેતં સબ્બમ્પીતિ સોકપામોજ્જાનં ઉપ્પજ્જનં, સંવેગસ્સ અનુપ્પજ્જનં, સન્તાસસ્સ ઉપ્પજ્જનઞ્ચ યથાક્કમં સતિસંવેગઞાણવિહરતો હોતિ. યો હિ ‘‘મરણં નામેતં જાતસ્સ એકન્તિક’’ન્તિ પણ્ડિતાનં વચનં સરતિ, તત્થ સંવેગજાતો હોતિ સમ્પજાનો ચ, તસ્સ ઇટ્ઠજનમરણાદિનિમિત્તં સોકાદયો અનોકાસાવ. તસ્માતિ યસ્મા અયોનિસો મનસિકારં પવત્તયતો એતે દોસા, તસ્મા. તત્થ તત્થાતિ અરઞ્ઞસુસાનાદીસુ. હતમતસત્તેતિ ચોરાદીહિ હતે, સરસેન મતે ચ સત્તે. દિટ્ઠપુબ્બા સમ્પત્તિ યેસં તે દિટ્ઠપુબ્બસમ્પત્તી, તેસં દિટ્ઠપુબ્બસમ્પત્તીનં. યોજેત્વાતિ ઉપટ્ઠપેત્વા. એકચ્ચસ્સાતિ તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ ઞાણુત્તરસ્સ.

૧૬૯. વધકપચ્ચુપટ્ઠાનતોતિ ઘાતકસ્સ વિય પતિ પતિ ઉપટ્ઠાનતો આસન્નભાવતો. સમ્પત્તિવિપત્તિતોતિ આરોગ્યાદિસમ્પત્તીનં વિય જીવિતસમ્પત્તિયા વિપજ્જનતો. ઉપસંહરણતોતિ પરેસં મરણં દસ્સેત્વા અત્તનો મરણસ્સ ઉપનયનતો. કાયબહુસાધારણતોતિ સરીરસ્સ બહૂનં સાધારણભાવતો. આયુદુબ્બલતોતિ જીવિતસ્સ દુબ્બલભાવતો. અનિમિત્તતોતિ મરણસ્સ વવત્થિતનિમિત્તાભાવતો. અદ્ધાનપરિચ્છેદતોતિ કાલસ્સ પરિચ્છન્નભાવતો. ખણપરિત્તતોતિ જીવિતક્ખણસ્સ ઇત્તરભાવતો.

વધકપચ્ચુપટ્ઠાનતોતિ એત્થ વિય-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વધકસ્સ વિય પચ્ચુપટ્ઠાનતો’’તિ વત્વા તમેવત્થં વિવરન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચારયમાનોતિ આગુરેન્તો પહરણાકારં કરોન્તો. પચ્ચુપટ્ઠિતોવ ઉપગન્ત્વા ઠિતો સમીપે એવ. જરામરણં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તન્તિ ‘‘યથા હિ અહિચ્છત્તકમકુળં ઉગ્ગચ્છન્તં પંસુવિરહિતં ન હોતિ, એવં સત્તા નિબ્બત્તન્તા જરામરણવિરહિતા ન હોન્તી’’તિ એત્તકેન ઉપમા. અહિચ્છત્તકમકુળં કદાચિ કત્થચિ પંસુવિરહિતમ્પિ ભવેય્ય, સત્તા પન કથઞ્ચિપિ જરામરણવિરહિતા ન હોન્તીતિ ખણિકમરણં તાવ ઉપમાભાવેન દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતં મરણં દસ્સેતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા યદિમે સત્તા જરામરણં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તન્તિ, નિબ્બત્તિસમનન્તરમેવ મરિતબ્બન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તથા હી’’તિઆદિ. અવસ્સં મરણતોતિ અવસ્સં મરિતબ્બતો, એકન્તેન મરણસબ્ભાવતો વા. પબ્બતેય્યાતિ પબ્બતતો આગતા. હારહારિનીતિ પવાહે પતિતસ્સ તિણપણ્ણાદિકસ્સ અતિવિય હરણસીલા. સન્દતેવાતિ સવતિ એવ. વત્તતેવાતિ પવાહવસેન વત્તતિ એવ ન તિટ્ઠતિ.

યમેકરત્તિન્તિ યસ્સં એકરત્તિયં, ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં, અચ્ચન્તસંયોગે વા. પઠમન્તિ સબ્બપઠમં પટિસન્ધિક્ખણે. ગબ્ભેતિ માતુકુચ્છિયં. માણવોતિ સત્તો. યેભુય્યેન સત્તા રત્તિયં પટિસન્ધિં ગણ્હન્તીતિ રત્તિગ્ગહણં. અબ્ભુટ્ઠિતોવાતિ ઉટ્ઠિતઅબ્ભો વિય, અભિમુખભાવેન વા ઉટ્ઠિતોવ મરણસ્સાતિ અધિપ્પાયો. સો યાતીતિ સો માણવો યાતિ, પઠમક્ખણતો પટ્ઠાય ગચ્છતેવ. સ ગચ્છં ન નિવત્તતીતિ સો એવં ગચ્છન્તો ખણમત્તમ્પિ ન નિવત્તતિ, અઞ્ઞદત્થુ મરણંયેવ ઉપગચ્છતિ.

કુન્નદીનન્તિ પબ્બતતો પતિતાનં ખુદ્દકનદીનં. પાતો આપોરસાનુગતબન્ધનાનન્તિ પુરિમદિવસે દિવા સૂરિયસન્તાપેન અન્તો અનુપવિસિત્વા પુન રત્તિયં બન્ધનમૂલં ઉપગતેન આપોરસેન તિન્તસિથિલબન્ધનતાય પાતો આપોરસાનુગતબન્ધનાનં.

અચ્ચયન્તીતિ અતિક્કમન્તિ. ઉપરુજ્ઝતીતિ નિરુજ્ઝતિ. ઉદકમેવ ઓદકં, ઉદકોઘં વા. યસ્મા અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા, તસ્મા જીવિતં ઉપરુજ્ઝતિ. યસ્મા જીવિતં ઉપરુજ્ઝતિ, તસ્મા આયુ ખીયતિ મચ્ચાનં. પપતતોતિ પપતનતો ભયં સામિકાનં રુક્ખે ઠત્વા કમ્મે વિનિયુઞ્જિતુકામાનં, હેટ્ઠા પવિટ્ઠાનં વા. ઉગ્ગમનં પતિ ઉગ્ગમનનિમિત્તં. મા મં અમ્મ નિવારય પબ્બજ્જાયાતિ અધિપ્પાયો.

કોચિ મિત્તમુખસત્તુરન્ધગવેસી સહ વત્તમાનોપિ ન હનેય્ય, અયં પન એકંસેન હનતિયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સહજાતિયા આગતતો’’તિ વત્વા ‘‘જીવિતહરણતો ચા’’તિ વુત્તં.

૧૭૦. નન્તિ સમ્પત્તિં. સુખીતિ દિબ્બસદિસેહિ ભોગેહિ, આધિપતેય્યેન ચ સુખસમઙ્ગી. દેહબન્ધેનાતિ સરીરેન. અસોકોતિ અસોકમહારાજા. સોકમાગતોતિ સોચિતબ્બતં ગતો.

આરોગ્યં યોબ્બનાનં. બ્યાધિજરાપરિયોસાનતા જીવિતસ્સ મરણપરિયોસાનતાય ઉદાહરણવસેન આનીતા, પચ્ચયભાગવસેન વા. લોકોયેવ લોકસન્નિવાસો યથા સત્તાવાસાતિ, સન્નિવસિતબ્બતાય વા સત્તનિકાયો લોકસન્નિવાસો. અનુગતોતિ અનુબન્ધો પચ્ચત્થિકેન વિય. અનુસટોતિ અનુપવિટ્ઠો ઉપવિસેન વિય. અભિભૂતોતિ અજ્ઝોત્થટો મદ્દહત્થીહિ વિય. અબ્ભાહતોતિ પહટો ભૂતેહિ વિય.

સેલાતિ સિલામયા, ન પંસુઆદિમયા. વિપુલાતિ મહન્તા અનેકયોજનાયામવિત્થારા. નભં આહચ્ચાતિ વિપુલત્તા એવ આકાસં અભિવિહચ્ચ સબ્બદિસાસુ ફરિત્વા. અનુપરિયેય્યુન્તિ અનુવિચરેય્યું. નિપ્પોથેન્તાતિ અત્તના આઘાતિતં ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરોન્તા. અધિવત્તન્તીતિ અધિભવન્તિ. કુલેન વા રૂપેન વા સીલેન વા સુતેન વા સદ્ધાદીહિ વા સેટ્ઠોતિ સમ્ભાવનાય ખત્તિયાદીસુ ન કઞ્ચિ પરિવજ્જેતિ. તેહિ એવ નિહીનોતિ અવમઞ્ઞમાનાય સુદ્દાદીસુ ન કઞ્ચિ પરિવજ્જેતિ. અઞ્ઞદત્થુ સબ્બમેવ અભિમદ્દતિ નિમ્મથતિ. દણ્ડાદિઉપાયા ચ તત્થ અવિસયા એવાતિ દસ્સેતું ‘‘ન તત્થ હત્થીનં ભૂમી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મન્તયુદ્ધેનાતિ આથબ્બણવેદવિહિતેન મન્તસઙ્ગામપ્પયોગેન. ધનેનાતિ ધનદાનેન. વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પનત્થો. તેન સામં, ભેદઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૭૧. પરેહિ સદ્ધિં અત્તનો ઉપસંહરણતોતિ પરેહિ મતેહિ સદ્ધિં ‘‘તેપિ નામ મતા, કિમઙ્ગં પન માદિસા’’તિ અત્તનો મરણસ્સ ઉપનયનતો. યસમહત્તતોતિ પરિવારમહત્તતો, વિભવમહત્તતો ચ. પુઞ્ઞમહત્તતોતિ મહાપુઞ્ઞભાવતો. થામમહત્તતોતિ વીરિયબલમહત્તતો. યુધિટ્ઠિલો ધમ્મપુત્તો. ચાનુરો યો બલદેવેન નિબ્બુદ્ધં કત્વા મારિતો.

સહ ઇદ્ધીહીતિ વેજયન્તકમ્પનનન્દોપનન્દદમનાદીસુ દિટ્ઠાનુભાવાહિ અત્તનો ઇદ્ધીહિ સદ્ધિં મચ્ચુમુખં પવિટ્ઠો.

કલં નગ્ઘન્તિ સોળસિન્તિ સોળસન્નં પૂરણભાગં ન અગ્ઘન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – આયસ્મતો થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ પઞ્ઞં સોળસભાગે કત્વા તતો એકં ભાગં સોળસધા ગહેત્વા લદ્ધં એકભાગસઙ્ખાતં કલં સમ્માસમ્બુદ્ધં ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં સત્તાનં પઞ્ઞા ન અગ્ઘન્તીતિ.

સબ્બસ્સાપિ સંકિલેસપક્ખસ્સ સમુગ્ઘાતો ઞાયેન આરદ્ધવીરિયસ્સ હોતીતિ આહ ‘‘ઞાણવીરિયબલેના’’તિ. સમ્માદિટ્ઠિસમ્માવાયામેસુ હિ સિદ્ધેસુ અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયમગ્ગો સિદ્ધોવ હોતીતિ. એકાકીભાવેન ખગ્ગવિસાણકપ્પા. પરતોઘોસેન વિના સયમેવ ભૂતા પટિવિદ્ધાકુપ્પાતિ સયમ્ભુનો.

હત્થગતસુવણ્ણવલયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટનં વંસકળીરસ્સ કત્થચિ અસત્તતાતિ એવમાદિકં તં તં નિમિત્તં કારણં આગમ્મ. વીમંસન્તાતિ પવત્તિનિવત્તિયો ઉપપરિક્ખન્તા. મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એસનટ્ઠેન મહેસયો. એકચરિયનિવાસેનાતિ એકચરિયનિવાસમત્તેન, ન સીલાદિના. ખગ્ગમિગસિઙ્ગસમા ઉપમા યેસં, ખગ્ગમિગસિઙ્ગં વા સમૂપમા યેસં તે ખગ્ગસિઙ્ગસમૂપમા.

તમ્બનખતુઙ્ગનખતાદિઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતેહિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાદીહિ દ્વત્તિંસાય મહાપુરિસલક્ખણેહિ વિચિત્રો અચ્છરિયબ્ભુતો રૂપકાયો એતસ્સાતિ અસીતિ…પે… રૂપકાયો. સહ વાસનાય સબ્બેસં કિલેસાનં પહીનત્તા સબ્બાકારપરિસુદ્ધસીલક્ખન્ધાદિગુણરતનેહિ સમિદ્ધો ધમ્મકાયો એતસ્સાતિ સબ્બાકાર…પે… ધમ્મકાયો. ઠાનસોતિ તઙ્ખણેયેવ.

એવં મહાનુભાવસ્સાતિ એવં યથાવુત્તરૂપકાયસમ્પત્તિયા, ધમ્મકાયસમ્પત્તિયા ચ વિઞ્ઞાયમાનવિપુલાપરિમેય્યબુદ્ધાનુભાવસ્સ, વસં નાગતં અનુપગમનવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

મરણં સામઞ્ઞં એતસ્સાતિ મરણસામઞ્ઞો, તસ્સ ભાવો મરણસામઞ્ઞતા, તાય.

૧૭૨. કિમિકુલાનન્તિ કિમિસમૂહાનં, કિમિજાતીનં વા. જીયન્તીતિ જરં પાપુણન્તિ.

નિક્ખન્તેતિ વીતિવત્તે. પટિહિતાયાતિ પચ્ચાનુગતાય. સો મમસ્સ અન્તરાયોતિ સા યથાવુત્તા ન કેવલં કાલકિરિયાવ, અથ ખો મમ અતિદુલ્લભં ખણં લભિત્વા ઠિતસ્સ સત્થુસાસનમનસિકારસ્સ અન્તરાયો અસ્સ ભવેય્ય. બ્યાપજ્જેય્યાતિ વિપત્તિં ગચ્છેય્ય. સત્થકેન વિય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કન્તનકા મરણકાલે સન્ધિબન્ધનચ્છેદનકવાતા સત્થકવાતા.

૧૭૩. અબલન્તિ બલહીનં. દુબ્બલન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અભાવત્થો હિ અયં દુ-સદ્દો ‘‘દુસ્સીલો (અ. નિ. ૫.૨૧૩; અ. નિ. ૧૦.૭૫) દુપ્પઞ્ઞો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૪૯) વિય. તદેતં આયુ. અસ્સાસપસ્સાસાનં સમવુત્તિતા અપરાપરં પવેસનિક્ખમોવ. બહિ નિક્ખન્તનાસિકવાતે અન્તો અપવિસન્તે, પવિટ્ઠે વા અનિક્ખમન્તેતિ એકસ્સેવ પવેસનિક્ખમો વિય વુત્તં, તં નાસિકવાતભાવસામઞ્ઞેનાતિ દટ્ઠબ્બં. અધિમત્તતાય અચ્ચાસન્નઅધિટ્ઠાનાદિના. તદભાવો હિ ઇરિયાપથાનં સમવુત્તિતા. અતિસીતેન અભિભૂતસ્સ કાયસ્સ વિપજ્જનં મહિંસરટ્ઠાદીસુ હિમપાતકાલેન દીપેતબ્બં. તત્થ હિ સત્તા સીતેન ભિન્નસરીરા જીવિતક્ખયં પાપુણન્તિ. અતિઉણ્હેન અભિભૂતસ્સ વિપજ્જનં મરુકન્તારે ઉણ્હાભિતત્તાય પચ્છિં, તત્થ ઠપિતં ઉપરિ સાટકં, પુત્તઞ્ચ અક્કમિત્વા મતાય ઇત્થિયા દીપેતબ્બં. મહાભૂતાનં સમવુત્તિતા પકોપાભાવો. પથવીધાતુઆદીનં પકોપેન સરીરસ્સ વિકારાપત્તિ પરતો ધાતુકમ્મટ્ઠાનકથાયં આગમિસ્સતિ. યુત્તકાલેતિ ભુઞ્જિતું યુત્તકાલે ખુદ્દાભિભૂતકાલે.

૧૭૪. અવવત્થાનતોતિ કાલાદિવસેન વવત્થાનાભાવતો. વવત્થાનન્તિ ચેત્થ પરિચ્છેદો અધિપ્પેતો, ન અસઙ્કરતો વવત્થાનં, નિચ્છયો ચાતિ આહ ‘‘પરિચ્છેદાભાવતો’’તિ. ન નાયરેતિ ન ઞાયન્તિ.

ઇતો પરન્તિ એત્થ પરન્તિ પરં અઞ્ઞં કાલન્તિ અત્થો. તેન ઓરકાલસ્સાપિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. પરમાયુતો ઓરકાલં એવ ચેત્થ ‘‘પર’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તતો પરં સત્તાનં જીવનસ્સ અભાવતો ‘‘વવત્થાનાભાવતો’’તિ વત્તું ન સક્કાતિ. અબ્બુદપેસીતિઆદીસુ ‘‘અબ્બુદકાલે પેસિકાલે’’તિઆદિના કાલ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. કાલોતિ ઇધ પુબ્બણ્હાદિવેલા અધિપ્પેતા. તેનાહ ‘‘પુબ્બણ્હેપિ હી’’તિઆદિ. ઇધેવ દેહેન પતિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અનેકપ્પકારતોતિ નગરે જાતાનં ગામે, ગામે જાતાનં નગરે, વને જાતાનં જનપદે, જનપદે જાતાનં વનેતિઆદિના અનેકપ્પકારતો. ઇતો ચુતેનાતિ ઇતો ગતિતો ચુતેન. ઇધ ઇમિસ્સં ગતિયં. યન્તયુત્તગોણો વિયાતિ યથા યન્તે યુત્તગોણો યન્તં નાતિવત્તતિ, એવં લોકો ગતિપઞ્ચકન્તિ એત્તકેન ઉપમા.

૧૭૫. અપ્પં વા ભિય્યોતિ વસ્સસતતો ઉપરિ ‘‘દસ વા વસ્સાનિ, વીસતિ વા’’તિઆદિના દુતિયં વસ્સસતં અપાપુણન્તો અપ્પકં વા જીવતીતિ અત્થો. ગમનીયોતિ ગન્ધબ્બો ઉપપજ્જનવસેન. સમ્પરાયોતિ પરલોકો.

હીળેય્યાતિ પરિભવેય્ય ન સમ્ભાવેય્ય. નન્તિ આયું. સુપોરિસોતિ સાધુપુરિસો પઞ્ઞવા. ચરેય્યાતિ સુચરિતં ચરેય્ય. તેનાહ ‘‘આદિત્તસીસોવા’’તિ.

સત્તહિ ઉપમાહીતિ –

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દુ સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે ખિપ્પંયેવ પટિવિગચ્છતિ, ન ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ. ઉદકે ઉદકપુબ્બુળં. ઉદકે દણ્ડરાજિ. નદી પબ્બતેય્યા દૂરઙ્ગમા સીઘસોતા હારહારિની. બલવા પુરિસો જિવ્હગ્ગે ખેળપિણ્ડં સંયૂહિત્વા અકસિરેનેવ વમેય્ય. દિવસં સન્તત્તે અયોકટાહે મંસપેસિ પક્ખિત્તા ખિપ્પંયેવ પટિવિગચ્છતિ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ. ગાવી વજ્ઝા આઘાતનં નીયમાના યં યદેવ પાદં ઉદ્ધરતિ, સન્તિકેવ હોતિ વધસ્સ, સન્તિકેવ મરણસ્સ, એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, ગોવજ્ઝૂપમં જીવિતં મનુસ્સાનં પરિત્તં લહુકં બહુદુક્ખં બહુપાયાસં મન્તાયં બોદ્ધબ્બં, કત્તબ્બં કુસલં, ચરિતબ્બં બ્રહ્મચરિયં, નત્થિ જાતસ્સ અમરણ’’ન્તિ (અ. નિ. ૭.૭૪) –

એવમાગતાહિ ઇમાહિ સત્તહિ ઉપમાહિ અલઙ્કતં.

રત્તિન્દિવન્તિ એકં રત્તિન્દિવં. ભગવતો સાસનન્તિ અરિયમગ્ગપટિવેધાવહં સત્થુ ઓવાદં. બહું વત મે કતં અસ્સાતિ બહું વત મયા અત્તહિતં પબ્બજિતકિચ્ચં કતં ભવેય્ય. તદન્તરન્તિ તં ખણં તત્તકં વેલં. એકં પિણ્ડપાતન્તિ એકં દિવસં યાપનપ્પહોનકં પિણ્ડપાતં. દન્ધન્તિ મન્દં ચિરાય. અવિસ્સાસિયો અવિસ્સાસનીયો.

૧૭૬. ચિત્તે ધરન્તેયેવ સત્તાનં જીવિતવોહારો, ચિત્તસ્સ ચ અતિઇત્તરો ખણો લહુપરિવત્તિભાવતો. યથાહ ભગવા ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં લહુપરિવત્તં, યથયિદં ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮; કથા. ૩૩૫). તસ્મા સત્તાનં જીવિતં એકચિત્તક્ખણિકત્તા લહુસં ઇત્તરન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પરમત્થતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘પરમત્થતો’’તિ ઇમિના યાયં ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસત’’ન્તિઆદિના સત્તાનં (દી. નિ. ૨.૭; સં. નિ. ૧.૧૪૫; અ. નિ. ૭.૭૪) જીવિતપ્પવત્તિ વુત્તા, સા પબન્ધવિસયત્તા વોહારવસેનાતિ તં પટિક્ખિપતિ. ‘‘અતિપરિત્તો’’તિ ઇમિના –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચત્તારો દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહા સુસિક્ખિતા કતહત્થા કતૂપાસના ચતુદ્દિસા ઠિતા અસ્સુ, અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ‘અહં ઇમેસં…પે… કતૂપાસનાનં ચતુદ્દિસા કણ્ડે ખિત્તે અપ્પતિટ્ઠિતે પથવિયં ગહેત્વા આહરિસ્સામી’તિ. યથા ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ જવો, યથા ચ ચન્દિમસૂરિયાનં જવો, તતો સીઘતરો. યથા ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ જવો, યથા ચ ચન્દિમસૂરિયાનં જવો, યથા ચ યા દેવતા ચન્દિમસૂરિયાનં પુરતો ધાવન્તિ, તાસં દેવતાનં જવો, તતો સીઘતરં આયુસઙ્ખારા ખીયન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨૮) –

એવં વુત્તં પરિત્તમ્પિ પટિક્ખિપતિ. તત્ર હિ ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ, પાદે ચ બદ્ધખુરધારાસન્નિપાતતોપિ પરિત્તકો રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ સો ખણો વુત્તો, ચિત્તસ્સ પન અતિવિય પરિત્તતરો, યસ્સ ઉપમાપિ નત્થિ. તેનેવાહ ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ઉપમાપિ ન સુકરા, યાવ લહુપરિવત્તં ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮). જીવિતક્ખણોતિ જીવનક્ખણો. એકચિત્તપ્પવત્તિમત્તોયેવ એકસ્સ ચિત્તસ્સ પવત્તિમત્તેનેવ સત્તાનં પરમત્થતો જીવનક્ખણસ્સ પરિચ્છિન્નત્તા. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય પકાસેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પવત્તમાનન્તિ પવત્તન્તં. એકચિત્તક્ખણિકન્તિ એકચિત્તક્ખણમત્તવન્તં. તસ્મિં ચિત્તે નિરુદ્ધમત્તેતિ યેન વત્તમાનચિત્તક્ખણેન ‘‘જીવતી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં ચિત્તે નિરોધં ભઙ્ગં પત્તમત્તે તંસમઙ્ગી સત્તો નિરુદ્ધો મતોતિ વુચ્ચતિ. વુત્તમેવત્થં પાળિયા વિભાવેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન તીસુપિ કાલેસુ સત્તાનં પરમત્થતો જીવનં નામ ચિત્તક્ખણવસેનેવાતિ દસ્સેતિ.

જીવિતન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં. સુખદુક્ખાતિ સુખદુક્ખવેદના. ઉપેક્ખાપિ હિ સુખદુક્ખાસુ એવ અન્તોગધા ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવતો. અત્તભાવોતિ જીવિતવેદનાવિઞ્ઞાણાનિ ઠપેત્વા અવસિટ્ઠધમ્મા વુત્તા. કેવલાતિ અત્તના, નિચ્ચભાવેન વા અવોમિસ્સા. એકચિત્તસમાયુત્તાતિ એકેકેન ચિત્તેન સહિતા. લહુસો વત્તતિ ખણોતિ વુત્તનયેન એકચિત્તક્ખણિકતાય લહુકો અતિઇત્તરો જીવિતાદીનં ખણો વત્તતિ.

યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સાતિ ચવન્તસ્સ સત્તસ્સ ચુતિતો ઉદ્ધં ‘‘નિરુદ્ધા’’તિ વત્તબ્બા યે ખન્ધા. તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધાતિ યે વા ઇધ પવત્તિયં તિટ્ઠન્તસ્સ ધરન્તસ્સ ભઙ્ગપ્પત્તિયા નિરુદ્ધા ખન્ધા. સબ્બેપિ સદિસા તે સબ્બેપિ એકસદિસા. કથં? ગતા અપ્પટિસન્ધિકા પુન આગન્ત્વા પટિસન્ધાનાભાવેન વિગતા. યથા હિ ચુતિખન્ધા ન નિવત્તન્તિ, એવં તતો પુબ્બેપિ ખન્ધા, તસ્મા એકચિત્તક્ખણિકં સત્તાનં જીવિતન્તિ અધિપ્પાયો.

અનિબ્બત્તેન ન જાતોતિ અનુપ્પન્નેન ચિત્તેન જાતો ન હોતિ અજાતો નામ હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નેન વત્તમાનેન ચિત્તેન જીવતિ જીવમાનો નામ હોતિ. ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકોતિ ચુતિચિત્તસ્સ વિય સબ્બસ્સપિ તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગપ્પત્તિયા અયં લોકો પરમત્થતો મતો નામ હોતિ નિરુદ્ધસ્સ અપ્પટિસન્ધિકત્તા. એવં સન્તેપિ પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા યા તં તં ધરન્તં ચિત્તં ઉપાદાય ‘‘તિસ્સો જીવતિ, ફુસ્સો જીવતી’’તિ વચનપ્પવત્તિયા વિસયભૂતા સન્તાનપઞ્ઞત્તિ, સા એત્થ પરમત્થિયા પરમત્થભૂતા. તથા હિ વદન્તિ ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૭૬).

૧૭૭. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન આકારેન. ચિત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણં ચિત્તં. આસેવનં લભતીતિ ભાવનાસેવનં લભતિ, બહિદ્ધા વિક્ખેપં પહાય એકત્તવસેન મરણારમ્મણમેવ હોતીતિ. તેનાહ ‘‘મરણારમ્મણા સતિ સન્તિટ્ઠતી’’તિ. સભાવધમ્માનં ભેદો સભાવધમ્મગતિકો એવાતિ આહ ‘‘સભાવધમ્મત્તા પન આરમ્મણસ્સા’’તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૦). સંવેજનીયત્તાતિ સંવેગજનનતો મહાભૂતેસુ મહાવિકારતા વિય ગય્હમાના મરણં અનુસ્સરિયમાનં ઉપરૂપરિ ઉબ્બેગમેવ આવહતીતિ તત્થ ન ભાવનાચિત્તં અપ્પેતું સક્કોતિ. યદિ સભાવધમ્મત્તા અપ્પનં ન પાપુણાતિ, લોકુત્તરજ્ઝાનં એકચ્ચાનિ અરૂપજ્ઝાનાનિ ચ કથન્તિ આહ ‘‘લોકુત્તરજ્ઝાનં પના’’તિઆદિ. વિસુદ્ધિભાવનાનુક્કમવસેનાતિ હેટ્ઠિમવિસુદ્ધિયા આનુભાવેન અધિગતાતિસયાય પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિભાવનાય, સબ્બસઙ્ખારેહિ નિબ્બિન્દનવિરજ્જનાદિવિસંયોગાધિમુત્તિઅપ્પનાય ચ પટિપક્ખભૂતાનં પાપધમ્માનં વિગમોતિ એવંભૂતસ્સ વિસુદ્ધિભાવનાનુક્કમસ્સ વસેન લોકુત્તરજ્ઝાનં અપ્પનાપ્પત્તમેવ હોતિ. આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તં તત્થ હોતીતિ અઞ્ઞેસં સભાવધમ્મારમ્મણકમ્મટ્ઠાનાનં વિય ચિત્તસ્સ સમાધાને બ્યાપારો નત્થિ. યથાસમાહિતેન પન ચિત્તેન આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તમેવ ભાવનાય કાતબ્બં, તસ્મા સભાવધમ્મેપિ આરુપ્પજ્ઝાનં અપ્પેતીતિ.

સતતં અપ્પમત્તો હોતિ સંવેગબહુલત્તા, તતો એવસ્સ સબ્બભવેસુ અનભિરતિસઞ્ઞાપટિલાભો. જીવિતનિકન્તિં જહાતિ મરણસ્સ અવસ્સંભાવિતાદસ્સનતો. પાપગરહી હોતિ અનિચ્ચસઞ્ઞાપટિલાભતો, તતો એવ અસન્નિધિબહુલતા, વિગતમલમચ્છેરતા ચ. તદનુસારેનાતિ અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચયાનુસારેન. અભાવિતમરણાતિ અભાવિતમરણાનુસ્સરણા. અભયો અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ પગેવ મરણસઞ્ઞાય સૂપટ્ઠિતત્તા.

કાયગતાસતિકથાવણ્ણના

૧૭૮. બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ એત્થાતિ બુદ્ધુપ્પાદો, બુદ્ધાનં ઉપ્પજ્જનકાલો, તસ્મા. અઞ્ઞત્ર તં ઠપેત્વા, અઞ્ઞસ્મિં કાલેતિ અત્થો. ન પવત્તપુબ્બન્તિ અપવત્તપુબ્બં. તતો એવ સબ્બતિત્થિયાનં અવિસયભૂતં. નનુ ચ સુનેત્તસત્થારાદયો (અ. નિ. ૬.૫૪; ૭.૬૬, ૭૩), અઞ્ઞે ચ તાપસપરિબ્બાજકા સરીરં ‘‘અસુભ’’ન્તિ જાનિંસુ. તથા હિ સુમેધતાપસેન સરીરં જિગુચ્છન્તેન વુત્તં –

‘‘યન્નૂનિમં પૂતિકાયં, નાનાકુણપપૂરિતં;

છડ્ડયિત્વાન ગચ્છેય્યં, અનપેક્ખો અનત્થિકો’’તિ. (બુ. વં. ૨.૮) –

આદિ. કામં બોધિસત્તા, અઞ્ઞે ચ તાપસાદયો સરીરં ‘‘અસુભ’’ન્તિ જાનન્તિ, કમ્મટ્ઠાનભાવેન પન ન જાનન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞત્ર બુદ્ધુપ્પાદા’’તિઆદિ. સંવેગાય સંવત્તતિ યાથાવતો કાયસભાવપ્પવેદનતો. અત્થાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થાય. યોગક્ખેમાયાતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમભાવાય. સતિસમ્પજઞ્ઞાયાતિ સબ્બત્થ સતિઅવિપ્પવાસાય ચ સત્તટ્ઠાનિયસમ્પજઞ્ઞાય ચ. ઞાણદસ્સનપટિલાભાયાતિ વિપસ્સનાઞાણાધિગમાય. વિજ્જાવિમુત્તિફલસચ્છિકિરિયાયાતિ તિસ્સો વિજ્જા, ચિત્તસ્સ અધિમુત્તિ નિબ્બાનં, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનીતિ એતેસં પચ્ચક્ખકરણાય. અમતસ્સ નિબ્બાનસ્સ અધિગમહેતુતાય, અમતસદિસાતપ્પકસુખસહિતતાય ચ કાયગતાસતિ ‘‘અમત’’ન્તિ વુત્તા. પરિભુઞ્જન્તીતિ ઝાનસમાપજ્જનેન વળઞ્જન્તિ. પરિહીનન્તિ જિનં. વિરદ્ધન્તિ અનધિગમેન વિરજ્ઝિતં. આરદ્ધન્તિ સાધિતં નિપ્ફાદિતં. અનેકેહિ આકારેહિ તેસુ તેસુ સુત્તન્તેસુ પસંસિત્વા યં તં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનં નિદ્દિટ્ઠન્તિ સમ્બન્ધો. કત્થ પન નિદ્દિટ્ઠન્તિ? કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩ આદયો). તત્થ હિ ‘‘કથં ભાવિતા ચ ભિક્ખવે’’તિઆદિના અયં દેસના આગતા. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, કેન પકારેન કાયગતાસતિભાવના ભાવિતા, કેન ચ પકારેન પુનપ્પુનં કતા આનાપાનજ્ઝાનાદીનં નિપ્ફત્તિયા મહપ્ફલા, તેસં તેસં વિજ્જાભાગિયાનં, અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનઞ્ચ ધમ્માનં, અરતિરતિસહનતાદીનઞ્ચ સંસિદ્ધિયા મહાનિસંસા ચ હોતીતિ? આનાપાનપબ્બન્તિ આનાપાનકમ્મટ્ઠાનાવધિ. એસ નયો સેસેસુપિ.

ધાતુમનસિકારકમ્મટ્ઠાનેન યદિપિ ઉપચારસમાધિ ઇજ્ઝતિ, સમ્મસનવારો પન તત્થ સાતિસયોતિ ધાતુમનસિકારપબ્બમ્પિ ‘‘વિપસ્સનાવસેન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૯; મ. નિ. ૧.૧૧૨) તત્થ તત્થ અસુભાનિચ્ચતાદીહિ સદ્ધિં કાયે આદીનવસ્સ વિભાવનવસેન દેસનાય આગતત્તા ‘‘નવસિવથિક…પે… વુત્તાની’’તિ વુત્તં. એત્થ ઉદ્ધુમાતકાદીસૂતિ એતેસુ સિવથિકપબ્બેસુ આગતઉદ્ધુમાતકાદીસુ. આનાપાનસ્સતિવસેનાતિ આનાપાનસ્સતિભાવનાવસેન. યો ઉપરિ ‘‘કરીસં મત્થલુઙ્ગ’’ન્તિ મત્થલુઙ્ગકોટ્ઠાસો ગય્હતિ, તં ઇધ પાળિયં (મ. નિ. ૩.૧૫૪) અટ્ઠિમિઞ્જેનેવ સઙ્ગણ્હિત્વા દેસના આગતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘મત્થલુઙ્ગં અટ્ઠિમિઞ્જેન સઙ્ગહેત્વા’’તિ આહ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અનુસ્સતિનિદ્દેસે. કાયં ગતા, કાયે વા ગતા સતિ કાયગતાસતીતિ સતિસીસેન ઇદં દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં અધિપ્પેતન્તિ યોજના.

૧૭૯. ચતુમહાભૂતિકન્તિ ચતુમહાભૂતસન્નિસ્સયં. પૂતિકાયન્તિ પૂતિભૂતં પરમદુગ્ગન્ધકાયં. ઠાનગમનાવત્થં સરીરં સન્ધાય, તસ્સ વા અવયવેસુ સબ્બહેટ્ઠિમં પાદતલન્તિ વુત્તં ‘‘ઉદ્ધં પાદતલા’’તિ. તિરિયં તચપરિચ્છિન્નન્તિ એત્થ નનુ કેસલોમનખાનં, તચસ્સ ચ અતચપરિચ્છિન્નતા અત્થીતિ? કિઞ્ચાપિ અત્થિ, તચપરિચ્છિન્નબહુલતાય પન કાયસ્સ તચપરિચ્છિન્નતા હોતીતિ એવં વુત્તં. તચો પરિયન્તો અસ્સાતિ તચપરિયન્તોતિ એતેન પન વચનેન કાયેકદેસભૂતો તચો ગહિતો એવ, તપ્પટિબદ્ધા ચ કેસાદયો તદનુપવિટ્ઠમૂલા તચપરિયન્તાવ હોન્તીતિ દ્વત્તિંસાકારસમૂહો સબ્બોપિ કાયો તચપરિયન્તો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

અત્થીતિ વચનવિપલ્લાસેન વુત્તં, નિપાતપદં વા એતં. તસ્મા તીસુપિ સઙ્ખાસુ તદેવસ્સ રૂપં. તેનાહ ‘‘સંવિજ્જન્તી’’તિ. અક્ખરચિન્તકેહિ સરીરે કાય-સદ્દં વણ્ણન્તેહિપિ અસુચિસમુદાયભાવેનેવ ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અસુચિસઞ્ચયતો’’તિ વત્વા પુન નં નિરુત્તિનયેન દસ્સેતું ‘‘કુચ્છિતાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આયભૂતતોતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતત્તા. ‘‘પૂરં નાનપ્પકારસ્સા’’તિ વુત્તં. ‘‘કે પન તે પકારા? યેહિ નાનપ્પકારં અસુચિ વુત્ત’’ન્તિ તે કેસાદિકે દસ્સેતું પાળિયં ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ઇમમત્થં દીપેન્તો આહ ‘‘એતે કેસાદયો દ્વત્તિંસાકારા’’તિ. આકારા પકારાતિ હિ એકો અત્થોતિ. એવં સમ્બન્ધોતિ ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે નખા’’તિઆદિના સબ્બકોટ્ઠાસેસુ ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે’’તિ પદત્તયેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

પરિતોતિ તિરિયં, સમન્તતો વા પાદતલકેસમૂલેસુ ચ તચસ્સ લબ્ભનતો. સુચિભાવન્તિ સુચિનો સબ્ભાવં, સુચિમેવ વા.

૧૮૦. યેન વિધિના ઉગ્ગહે કુસલો હોતિ, સો સત્તવિધો વિધિ ‘‘ઉગ્ગહકોસલ્લ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તન્નિબ્બત્તં વા ઞાણં. મનસિકારકોસલ્લેપિ એસેવ નયો.

સજ્ઝાયન્તા વાતિ સજ્ઝાયં કરોન્તા એવ. તેસં કિર ચત્તારો માસે સજ્ઝાયન્તાનં સજ્ઝાયમગ્ગેનેવ કોટ્ઠાસે ઉપધારેન્તાનં પટિપાટિયા દ્વત્તિંસાકારા વિભૂતતરા હુત્વા ખાયિંસુ, પટિક્કૂલસઞ્ઞા સણ્ઠાસિ, તે તસ્મિં નિમિત્તે ઝાનં અપ્પેત્વા ઝાનપાદકં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા દસ્સનમગ્ગં પટિવિજ્ઝિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘સજ્ઝાયન્તા વ સોતાપન્ના અહેસુ’’ન્તિ.

પરિચ્છિન્દિત્વાતિ તચપઞ્ચકાદિવસેનેવ પરિચ્છેદં કત્વા. પથવીધાતુબહુલભાવતો મત્થલુઙ્ગસ્સ કરીસાવસાને તન્તિઆરોપનમાહ. એત્થ ચ મંસં, ન્હારુ, અટ્ઠિ, અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં, વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં, અટ્ઠિ, ન્હારુ, મંસં, તચો, દન્તા, નખા, લોમા, કેસાતિ એવં વક્કપઞ્ચકાદીસુ અનુલોમસજ્ઝાયં વત્વા પટિલોમસજ્ઝાયો પુરિમેહિ સમ્બન્ધો વુત્તો. સ્વાયં સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૬) વિસું તિપઞ્ચાહં, પુરિમેહિ એકતો તિપઞ્ચાહન્તિ છપઞ્ચાહં સજ્ઝાયો વુત્તો, તત્થ આદિઅન્તદસ્સનવસેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અનુલોમપટિલોમસજ્ઝાયેપિ હિ પટિલોમસજ્ઝાયો અન્તિમો હોતિ, સજ્ઝાયપ્પકારન્તરં વા એતમ્પીતિ વેદિતબ્બં.

હત્થસઙ્ખલિકાતિ અઙ્ગુલિપન્તિમાહ.

મનસા સજ્ઝાયોતિ ચિત્તેન ચિન્તનમાહ, યં માનસં ‘‘જપ્પન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સમ્મદેવ અજ્ઝાયોતિ વા સજ્ઝાયો, ચિન્તનન્તિ અત્થો. ચિરતરં સુટ્ઠુ પવત્તનેન પગુણભૂતા કમ્મટ્ઠાનતન્તિ સમાવજ્જિત્વા મનસિ કરોન્તસ્સ આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના કત્થચિ અસજ્જમાના નિરન્તરમેવ ઉપટ્ઠાતિ, તદનુસારેન તદત્થોપિ વિભૂતતરો હુત્વા ખાયતીતિ આહ ‘‘વચસા સજ્ઝાયો હિ…પે… પટિવેધસ્સ પચ્ચયો હોતી’’તિ. લક્ખણપટિવેધસ્સાતિ અસુભલક્ખણપટિવેધસ્સ.

પટિક્કૂલસભાવસલ્લક્ખણસ્સ કસ્સચિ વણ્ણગ્ગહણમુખેન કોટ્ઠાસા વવત્થાનં ગચ્છન્તિ, કસ્સચિ સણ્ઠાનગ્ગહણમુખેન, કસ્સચિ દિસાવિભાગગ્ગહણમુખેન, કસ્સચિ પતિટ્ઠિતોકાસગ્ગહણમુખેન, કસ્સચિ સબ્બસો પરિચ્છિજ્જગ્ગહણમુખેનાતિ વણ્ણાદિતો સલ્લક્ખણં ઉગ્ગહકોસલ્લાવહં વુત્તન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘કેસાદીનં વણ્ણો વવત્થપેતબ્બો’’તિઆદિમાહ.

અત્તનો ભાગો સભાગો, સભાગેન પરિચ્છેદો સભાગપરિચ્છેદો, હેટ્ઠુપરિતિરિયપરિયન્તેહિ, સકોટ્ઠાસિકકેસન્તરાદીહિ ચ પરિચ્છેદોતિ અત્થો. અમિસ્સકતાવસેનાતિ કોટ્ઠાસન્તરેહિ અવોમિસ્સકતાવસેન. અસભાગો હિ ઇધ ‘‘વિસભાગો’’તિ અધિપ્પેતો, ન વિરુદ્ધસભાગો. સ્વાયમત્થો કેસાદિસદ્દતો એવ લબ્ભતિ. સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતીતિ ‘‘કેસા’’તિ વુત્તે ‘‘અકેસા ન હોન્તી’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. કે પન તે અકેસા? લોમાદયો, ન ચ ઘટાદીસુ પસઙ્ગોપકરણેનેવ તેસં નિવત્તિતત્તા.

પટિક્કૂલવસેનેવ કથિતં ધાતુવિભાગસ્સ સામઞ્ઞતોપિ અગહિતત્તા. તત્થેવ વિસું ધાતુકમ્મટ્ઠાનસ્સ કથિતત્તા ચ ધાતુવિભઙ્ગો પક્કુસાતિસુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૪૨) વિભઙ્ગપ્પકરણે ધાતુવિભઙ્ગપાળિ (વિભ. ૧૭૨ આદયો) ચ. યસ્સ વણ્ણતો ઉપટ્ઠાતિ કેસાદિ, તં પુગ્ગલં સન્ધાય ઝાનાનિ કેસાદીસુ વણ્ણકસિણારમ્મણાનિ વિભત્તાનિ. ઞત્વા આચિક્ખિતબ્બન્તિ યદત્થં વુત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ધાતુવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બે. કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩ આદયો) હિ પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બં ગહેત્વા ઇધ કાયગતાસતિભાવના નિદ્દિસીયતિ.

૧૮૧. ન એકન્તરિકાયાતિ એકન્તરિકાયપિ ન મનસિ કાતબ્બં, પગેવ દ્વન્તરિકાદિનાતિ અધિપ્પાયો. ન ભાવનં સમ્પાદેતિ, લક્ખણપટિવેધં ન પાપુણાતિ એકન્તરિકાય મનસિ કરોન્તોતિ સમ્બન્ધો.

ઓક્કમનવિસ્સજ્જનન્તિ પટિપજ્જિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બે મગ્ગે. પુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં હોતિ ગહેતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બટ્ઠાનસ્સ અસલ્લક્ખણતો. કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં પાપુણાતીતિ આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના મનસિકારમત્તં હોતીતિ અધિપ્પાયો. અવિભૂતં પન હોતિ પટિક્કૂલાકારસ્સ સુટ્ઠુ અસલ્લક્ખણતો. તતો એવ ન વિસેસં આવહતિ.

કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ન ગચ્છતીતિ પટિપાટિયા સબ્બકોટ્ઠાસે મનસિ કરોતોયેવ વિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તે સાતિસયં પાટિક્કૂલતો મનસિ કરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ગચ્છેય્ય, ઇમસ્સ પન અતિવિય દન્ધં મનસિ કરોતો વિભૂતતો ઉપટ્ઠાનમેવ નત્થિ, કુતો પટિક્કૂલતાય સણ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘વિસેસાધિગમસ્સ પચ્ચયો ન હોતી’’તિ.

બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણેતિ ‘‘અસુચિ પટિક્કૂલ’’ન્તિ કેસાદીસુ પવત્તેતબ્બં અસુભાનુપસ્સનં હિત્વા સુભાદિવસેન ગય્હમાના કેસાદયોપિ ઇધ ‘‘બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણમેવા’’તિ વેદિતબ્બા. રૂપાદયો હિ નીલાદિવસેન પુથુસભાવતાય પુથુત્તારમ્મણં નામ, નાનારમ્મણન્તિ અત્થો. અસમાધાનં ચેતસો વિરૂપો ખેપોતિ વિક્ખેપો. સો સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા સક્કચ્ચં કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તેન પટિબાહિતબ્બો. પરિહાયતીતિ હાયતિ. પરિધંસતીતિ વિનસ્સતિ.

યા અયં કેસા લોમાતિઆદિકા લોકસઙ્કેતાનુગતા. પણ્ણત્તીતિ અટ્ઠ ધમ્મે ઉપાદાય પણ્ણત્તિ. તં કેસાદિપણ્ણત્તિં. અતિક્કમિત્વાતિ પટિક્કૂલભાવનાય અતિક્કમિત્વા ઉગ્ઘાટેત્વા. તસ્સા ઉગ્ઘાટિતત્તા તસ્મિં તસ્મિં કોટ્ઠાસે પટિક્કૂલતો ઉપટ્ઠહન્તે ‘‘પટિક્કૂલ’’ન્તિ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં – મનુસ્સા વિય યોગાવચરો. ઉદપાનં વિય કોટ્ઠાસા. તાલપણ્ણાદિસઞ્ઞાણં વિય કેસાદિપઞ્ઞત્તિ. તેન મનુસ્સાનં ઉદપાને ન્હાનપિવનાદિ વિય યોગાવચરસ્સ પુબ્બભાગે કેસા લોમાતિ પણ્ણત્તિવસેન મનસિકારો. અભિણ્હસઞ્ચારેન મનુસ્સાનં સઞ્ઞાણેન વિના ઉદપાને કિચ્ચકરણં વિય યોગાવચરસ્સ મનસિકારબલેન પણ્ણત્તિં અતિક્કમિત્વા પટિક્કૂલભાવેયેવ ચિત્તં ઠપેત્વા ભાવનાનુયોગો. પુબ્બભાગે…પે… પાકટો હોતીતિ ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૫૪) ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ કેસાદિપઞ્ઞત્તિયા સદ્ધિંયેવ કોટ્ઠાસાનં પટિક્કૂલભાવો પુબ્બભાગે પાકટો હોતિ. અથાતિ પચ્છા ભાવનાય વીથિપટિપન્નકાલે. પટિક્કૂલભાવેયેવ ચિત્તં ઠપેતબ્બન્તિ કોટ્ઠાસાનં પટિક્કૂલાકારેયેવ ભાવનાચિત્તં પવત્તેતબ્બં.

અનુપુબ્બેન મુઞ્ચનં અનુપુબ્બમુઞ્ચનં, અનુપટ્ઠહન્તસ્સ અનુપટ્ઠહન્તસ્સ મુઞ્ચનન્તિ અત્થો. કથં પન અનુપટ્ઠાનં હોતીતિ આહ ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિઆદિ. પરિયોસાનકોટ્ઠાસમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતીતિ ઇદં કમ્મટ્ઠાનં તન્તિઅનુસારેન આદિતો કમ્મટ્ઠાનમનસિકારો પવત્તતીતિ કત્વા વુત્તં. તથા હિસ્સ મનસા સજ્ઝાયો વિય મનસિકારો તે તે કોટ્ઠાસે આમટ્ઠમત્તે કત્વા ગચ્છતિ, ન લક્ખણસલ્લક્ખણવસેન. યદા પન ને લક્ખણસલ્લક્ખણવસેન સુટ્ઠુ ઉપધારેન્તો મનસિ કરોતિ, તદા કેચિ ઉપટ્ઠહન્તિ, કેચિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ. તત્થ પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મન્તિ મનસિકારકમ્મં તાવ કાતબ્બં. કીવ ચિરન્તિ? યાવ દ્વીસુ ઉપટ્ઠિતેસુ, તેસમ્પિ દ્વિન્નં એકો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠહતિ તાવ.

ઉક્કુટ્ઠુક્કુટ્ઠિટ્ઠાનેયેવ ઉટ્ઠહિત્વાતિ પુબ્બે વિય એકત્થકતાય ઉક્કુટ્ઠિયા કમેન સબ્બતાલેસુ પતિત્વા ઉટ્ઠહિત્વા ઉટ્ઠહિત્વા પરિયન્તતાલં, આદિતાલઞ્ચ આગન્ત્વા તતો તતો તત્થ તત્થેવ કતાય ઉક્કુટ્ઠિયા ઉટ્ઠહિત્વાતિ અત્થો.

દ્વે ભિક્ખાતિ દ્વીસુ ગેહેસુ લદ્ધભિક્ખા.

અપ્પનાતોતિ અપ્પનાકારતો દ્વત્તિંસાકારે અપ્પના હોન્તિ. કિં પચ્ચેકં કોટ્ઠાસેસુ હોતિ ઉદાહુ અઞ્ઞથાતિ વિચારણાયં આહ ‘‘અપ્પનાકોટ્ઠાસતો’’તિ, કોટ્ઠાસતો કોટ્ઠાસતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કેસાદીસૂ’’તિઆદિ.

અધિચિત્તન્તિ સમથવિપસ્સનાચિત્તં.

અનુયુત્તેનાતિ યુત્તપ્પયુત્તેન, ભાવેન્તેનાતિ અત્થો. કાલેનકાલન્તિ કાલે કાલે. સમાધિનિમિત્તં ઉપલક્ખિતસમાધાનાકારો સમાધિ એવ. મનસિ કાતબ્બન્તિ ચિત્તે કાતબ્બં, ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ અત્થો. સમાધિકારણં વા આરમ્મણં સમાધિનિમિત્તં, તં આવજ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. પગ્ગહનિમિત્તઉપેક્ખાનિમિત્તેસુપિ એસેવ નયો. ઠાનં અત્થીતિ વચનસેસો. તં ભાવના ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય, એતસ્સ સંવત્તનસ્સ ઠાનં કારણં અત્થીતિ અત્થો. તં વા મનસિકરણચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય, એતસ્સ ઠાનં કારણં અત્થીતિ અત્થો. મુદુન્તિ સુભાવિતભાવેન મુદુભૂતં, વસીભાવપ્પત્તન્તિ અત્થો. મુદુત્તા એવ કમ્મઞ્ઞં કમ્મક્ખમં કમ્મયોગ્ગં. પભસ્સરન્તિ ઉપક્કિલેસવિગમેન પરિસુદ્ધં, પરિયોદાતન્તિ અત્થો. ન ચ પભઙ્ગૂતિ કમ્મનિયભાવૂપગમનેન ન ચ પભિજ્જનસભાવં સુદ્ધન્તં વિય સુવણ્ણં વિનિયોગક્ખમં. તેનાહ ‘‘સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ.

ઉક્કં બન્ધતીતિ મૂસં સમ્પાદેતિ. આલિમ્પેતીતિ આદીપેતિ જાલેતિ. તઞ્ચાતિ તં પિળન્ધનવિકતિસઙ્ખાતં અત્થં પયોજનં અસ્સ સુવણ્ણકારસ્સ અનુભોતિ પહોતિ સાધેતિ. અસ્સ વા સુવણ્ણસ્સ અત્થં સુવણ્ણકારો અનુભોતિ પાપુણાતિ.

અભિઞ્ઞાય ઇદ્ધિવિધાદિઞાણેન સચ્છિકરણીયસ્સ ઇદ્ધિવિધપચ્ચનુભવનાદિકસ્સ અભિઞ્ઞા સચ્છિકરણીયસ્સ. યસ્સ પચ્ચક્ખં અત્થિ, સો સક્ખિ. સક્ખિનો ભબ્બતા સક્ખિભબ્બતા, સક્ખિભવનન્તિ વુત્તં હોતિ. સક્ખિ ચ સો ભબ્બો ચાતિ વા સક્ખિભબ્બો. અયઞ્હિ ઇદ્ધિવિધાદીનં ભબ્બો, તત્થ ચ સક્ખીતિ સક્ખિભબ્બો, તસ્સ ભાવો સક્ખિભબ્બતા, તં પાપુણાતિ. સતિ સતિ આયતનેતિ તસ્મિં તસ્મિં પુબ્બહેતુઆદિકે કારણે સતિ.

સીતિભાવન્તિ નિબ્બાનં, કિલેસદરથવૂપસમં વા. નિગ્ગણ્હાતીતિ ઉદ્ધટં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખણવસેન નિગ્ગણ્હાતિ. પગ્ગણ્હાતીતિ લીનં ચિત્તં કોસજ્જપાતતો રક્ખણવસેન પગ્ગણ્હાતિ. સમ્પહંસેતીતિ સમપ્પવત્તં ચિત્તં તથાપવત્તિયં પઞ્ઞાય તોસેતિ, ઉત્તેજેતિ વા. યદા વા નિરસ્સાદં ચિત્તં ભાવનાય ન પક્ખન્દતિ, તદા જાતિઆદીનિ સંવેગવત્થૂનિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૪૧૮; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૭) પચ્ચવેક્ખિત્વા સમ્પહંસેતિ સમુત્તેજેતિ. અજ્ઝુપેક્ખતીતિ યદા પન ચિત્તં અલીનં અનુદ્ધતં સમ્મદેવ ભાવનાવીથિં ઓતિણ્ણં હોતિ, તદા પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ કઞ્ચિ બ્યાપારં અકત્વા સમપ્પવત્તેસુ યુગેસુ સારથિ વિય અજ્ઝુપેક્ખતિ ઉપેક્ખકોવ હોતિ. પણીતાધિમુત્તિકોતિ પણીતે ઉત્તમે મગ્ગફલે અધિમુત્તો નિન્નપોણપબ્ભારો.

સુગ્ગહિતં કત્વાતિ યથાવુત્તં ઉગ્ગહકોસલ્લસઙ્ખાતં વિધિં સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતં પરિયાપુણનાદિના સુપરિગ્ગહિતં કત્વા. સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વાતિ મનસિકારકોસલ્લસઙ્ખાતં વિધિં સમ્મદેવ સલ્લક્ખણવસેન ઉપધારેત્વા. વિસેસન્તિ પુબ્બેનાપરં ભાવનાય વિસેસં. પુનપ્પુનં પરિવત્તેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનતન્તિં પગુણભાવં પાપેન્તો ભિય્યો ભિય્યો વાચાય, મનસા ચ પરિવત્તેત્વા. ગણ્ઠિટ્ઠાનન્તિ યથા રુક્ખસ્સ દુબ્બિનિભેદો અરઞ્ઞસ્સ વા ગહનભૂતો પદેસો ‘‘ગણ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં કમ્મટ્ઠાનતન્તિયા અત્થતો દુબ્બિનિભેદો ગહનભૂતો ચ પદેસો ‘‘ગણ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પરિપુચ્છનાદિલદ્ધેન ઞાણફરસુના છિન્દિત્વા.

નિમિત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનનિમિત્તં, અસુભાકારો. એદિસેન પયોજનેન લુઞ્ચનમ્પિ અનવજ્જન્તિ દસ્સેતું ‘‘લુઞ્ચિત્વા’’તિ વુત્તં. છિન્નટ્ઠાનેતિ મુણ્ડિતટ્ઠાને. વટ્ટતિયેવ નિસ્સરણજ્ઝાસયેન ઓલોકનતો. ઉસ્સદવસેનાતિ અફલિતાનં, ફલિતાનં વા બહુલતાવસેન. દિસ્વાવ નિમિત્તં ગહેતબ્બં દસ્સનયોગ્યતાય તચપઞ્ચકસ્સ, ઇતરેસુ સુત્વા ચ ઞત્વા ચ નિમિત્તં ગહેતબ્બં.

કોટ્ઠાસવવત્થાપનકથાવણ્ણના

૧૮૨. અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણાતિ અભિનવારિટ્ઠફલવણ્ણા. કણ્ણચૂળિકાતિ ઉપરિકણ્ણસક્ખલિકાય પરભાગં સન્ધાય વુત્તં. તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના, કથં? દ્વે કેસા એકતો નત્થીતિ.

આસયોતિ નિસ્સયો, પચ્ચયોતિ અત્થો.

૧૮૪. અસમ્ભિન્નકાળકા અઞ્ઞેન વણ્ણેન અસમ્મિસ્સકાળકા.

૧૮૫. પત્તસદિસત્તા નખા એવ નખપત્તાનિ. નખા તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્નાતિ વિસું વવત્થિતતં સન્ધાય વુત્તં. તમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘દ્વે નખા એકતો નત્થી’’તિ આહ.

૧૮૬. દન્તપાળિયાતિ દન્તાવલિયા. યાનકઉપત્થમ્ભિનીતિ સકટસ્સ ધુરટ્ઠાને ઉપત્થમ્ભકદણ્ડો. દન્તાનં આધારભૂતા અટ્ઠિ હનુકટ્ઠિ.

૧૮૭. સઙ્કડ્ઢિયમાનાતિ સમ્પિણ્ડિયમાના. કોસકારકકોસો ઉપલ્લિણ્ડુપોટ્ટલકં, યં ‘‘કોસેય્યફલ’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. પુટબન્ધઉપાહનો સકલપિટ્ઠિપાદચ્છાદનઉપાહનો. આનિસદં આસનપદેસો. તૂણિરો સરાવાસો. ગલકઞ્ચુકં કણ્ઠત્તાણં. કીટકુલાવકં ખરમુખકુટિ.

અનુલોમેન પટિલોમેન ચાતિ એત્થ અંસપદેસતો પટ્ઠાય બાહુનો પિટ્ઠિપદેસેન ઓતરણં અનુલોમો, મણિબન્ધતો પટ્ઠાય બાહુનો પુરિમભાગેન આરોહનં પટિલોમો. તેનેવ નયેનાતિ દક્ખિણહત્થે વુત્તેન નયેન અનુલોમેન પટિલોમેન ચાતિ અત્થો. સુખુમમ્પીતિ યથાવુત્તઓળારિકચમ્મતો સુખુમં. અન્તોમુખચમ્માદિકોટ્ઠાસેસુ વા તચેન પરિચ્છિન્નત્તા યં દુરુપલક્ખણીયં, તં ‘‘સુખુમ’’ન્તિ વુત્તં. તઞ્હિ વુત્તનયેન ઞાણેન તચં વિવરિત્વા પસ્સન્તસ્સ પાકટં હોતિ. ઇધ છવિપિ તચગતિકા એવાતિ ‘‘તચો ઉપરિ આકાસેન પરિચ્છિન્નો’’તિ વુત્તો.

૧૮૮. નિસદપોતો સિલાપુત્તકો. ઉદ્ધનકોટીતિ મત્તિકાપિણ્ડેન કતઉદ્ધનસ્સ કોટિ. તાલગુળપટલં નામ પક્કતાલફલલસિકં તાલપટ્ટિકાદીસુ લિમ્પિત્વા સુક્ખાપેત્વા ઉદ્ધરિત્વા ગહિતપટલં. સુખુમન્તિ યથાવુત્તમંસતો સુખુમં. પણ્હિકમંસાદિથૂલાનં સકલસરીરસ્સ કિસાનં યેભુય્યેન મંસેન પટિચ્છાદિતત્તા વુત્તં ‘‘તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ન’’ન્તિ.

૧૮૯. જાલાકારો કઞ્ચુકો જાલકઞ્ચુકો. વિસું વવત્થિતભાવેનેવ ન્હારૂ તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના.

૧૯૦. દન્તાનં વિસું ગહિતત્તા ‘‘ઠપેત્વા દ્વત્તિંસ દન્તટ્ઠીની’’તિ વુત્તં. એકં જણ્ણુકટ્ઠિ, એકં ઊરુટ્ઠીતિ એક-ગ્ગહણં ‘‘એકેકસ્મિં પાદે’’તિ અધિકતત્તા. એવં તિમત્તાનીતિ એવં મત્તસદ્દેહિ આનિસદટ્ઠિઆદીનિ ઇધ અવુત્તાનિપિ દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અતિરેકતિસતઅટ્ઠિકસમુસ્સય’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૨) ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ.

કીળાગોળકાનિ સુત્તેન બન્ધિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેત્વા કીળનગોળકાનિ. ધનુકદણ્ડો દારકાનં કીળનકખુદ્દકધનુકં. તત્થ જઙ્ઘટ્ઠિકસ્સ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનન્તિ જણ્ણુકટ્ઠિમ્હિ પવિસિત્વા ઠિતટ્ઠાનન્તિ અધિપ્પાયો. તેન ઊરુટ્ઠિના પતિટ્ઠિતં ઠાનં યં કટિટ્ઠિનો, તં અગ્ગચ્છિન્નમહાપુન્નાગફલસદિસં.

કુમ્ભકારેન નિપ્ફાદિતં ઉદ્ધનં કુમ્ભકારિકઉદ્ધનં. સીસકપટ્ટવેઠકં વેઠેત્વા ઠપિતં સીસમયં પટ્ટકં. યેન સુત્તં કન્તન્તિ, તસ્મિં તક્કમ્હિ વિજ્ઝિત્વા ઠપિતગોળકા વટ્ટના નામ, વટ્ટનાનં આવળિ વટ્ટનાવળિ.

મણ્ડલાકારેન છિન્નવંસકળીરખણ્ડાનિ વંસકળીરચક્કલકાનિ. અવલેખનસત્થકં ઉચ્છુતચાવલેખનસત્થકં.

૧૯૨. વક્કભાગેન પરિચ્છિન્નન્તિ વક્કપરિયન્તેન ભાગેન પરિચ્છિન્નં. ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ એસેવ નયો.

૧૯૩. યં નિસ્સાયાતિ યં લોહિતં નિસ્સાય, નિસ્સયનિસ્સયોપિ ‘‘નિસ્સયો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. ભવતિ હિ કારણકારણેપિ કારણવોહારો યથા ‘‘ચોરેહિ ગામો દડ્ઢો’’તિ. અથ વા યસ્મિં રૂપકલાપે હદયવત્થુ, તમ્પિ લોહિતગતિકમેવ હુત્વા તિટ્ઠતીતિ ‘‘યં નિસ્સાયા’’તિ વુત્તં.

૧૯૪. પણ્ડુકધાતુકન્તિ પણ્ડુસભાવં.

૧૯૫. પરિયોનહનમંસન્તિ પટિચ્છાદકમંસં.

૧૯૬. ઉદરજિવ્હામંસન્તિ જિવ્હાસણ્ઠાનં ઉદરસ્સ મત્થકપસ્સે તિટ્ઠનકમંસં. ‘‘નીલ’’ન્તિ વત્વા નીલં નામ બહુધાતુકન્તિ આહ ‘‘નિગ્ગુણ્ડિપુપ્ફવણ્ણ’’ન્તિ.

૧૯૭. પપ્ફાસમંસન્તિ યથાઠાને એવ લમ્બિત્વા થોકં પરિવત્તકમંસં. નિરસન્તિ નિહીનરસં. નિરોજન્તિ નિપ્પભં, ઓજારહિતં વા.

૧૯૮. ઓભગ્ગાતિ અવભુજિત્વા ઠિતા. સક્ખરસુધાવણ્ણન્તિ મરુમ્બેહિ કતસુધાવણ્ણં. ‘‘સેતસક્ખરસુધાવણ્ણ’’ન્તિપિ પાઠો, સેતસક્ખરવણ્ણં, સુધાવણ્ણઞ્ચાતિ અત્થો.

૧૯૯. અન્તસ્સ આભુજિત્વા આભુજિત્વા ઠિતપ્પદેસા અન્તભોગટ્ઠાનાનિ. તેસં બન્ધનભૂતં અન્તગુણં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તગુણન્તિ અન્તભોગટ્ઠાનેસુ બન્ધન’’ન્તિ. કુદ્દાલફરસુકમ્માદીનિ કરોન્તાનં અન્તભોગે અગળન્તે એકતો આબન્ધિત્વા, કિં વિય? યન્તસુત્તકમિવ યન્તફલકાનીતિ. કિમિવ તત્થ ઠિતન્તિ આહ ‘‘પાદપુઞ્છન…પે… ઠિત’’ન્તિ. પુરિમઞ્ચેત્થ આબન્ધનસ્સ, દુતિયં ઠાનાકારસ્સ નિદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨૦૦. અસિતં નામ ભુત્તં ઓદનાદિ. પીતં નામ પિવનવસેન અજ્ઝોહટપાનકાદિ. ખાયિતં નામ સંખાદિતં પિટ્ઠમૂલફલખજ્જાદિ. સાયિતં નામ અસ્સાદિતં અમ્બપક્કમધુફાણિતાદિ.

યત્થાતિ યસ્મિં ઉદરે. યન્તિ ચ ઉદરમેવ પચ્ચામસતિ. યત્થ પાનભોજનાદીનિ પતિત્વા તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. સુવાનવમથુ સારમેય્યવન્તં. વિવેકન્તિ વિભાગં.

૨૦૧. હેટ્ઠાનાભિપિટ્ઠિકણ્ટકમૂલાનં અન્તરેતિ પુરિમભાગવસેન નાભિયા હેટ્ઠાપદેસસ્સ પચ્છિમભાગવસેન હેટ્ઠિમપિટ્ઠિકણ્ટકાનં વેમજ્ઝે. વેળુનાળિકસદિસો પદેસોતિ અધિપ્પાયો.

૨૦૨. સમોહિતન્તિ નિચિતં.

૨૦૪. પૂતિભાવં આપન્નં કુક્કુટણ્ડં પૂતિકુક્કુટણ્ડં. ઉદ્દેકો પિત્તાદીહિ વિના કેવલો ઉદ્ધઙ્ગમવાતો.

૨૦૫. આચામો અવસ્સાવનકઞ્જિકં.

૨૦૬. વક્કહદયયકનપપ્ફાસે તેમયમાનન્તિ એત્થ યકનં હેટ્ઠાભાગપૂરણેનેવ તેમેતિ, ઇતરાનિ તેસં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરણેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૦૭. ઉતુવિકારો ઉણ્હવલાહકાદિહેતુકો. વિસમચ્છિન્નો ભિસાદિકલાપો વિસમં ઉદકં પગ્ઘરતિ, એવમેવં સરીરં કેસકૂપાદિવિવરેહિ ઉપરિ, હેટ્ઠા, તિરિયઞ્ચ સેદં વિસમં પગ્ઘરતીતિ દસ્સેતું વિસમચ્છિન્ન-ગ્ગહણં કતં.

૨૦૮. વિસમાહારન્તિ તદાપવત્તમાનસરીરાવત્થાય અસપ્પાયાહારં, અતિકટુકઅચ્ચુણ્હાદિવિસભાગાહારં વા. સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૬) પન ‘‘વિસભાગાહાર’’ન્ત્વેવ વુત્તં તદા પવત્તમાનાનં ધાતૂનં વિસભાગત્તા.

૨૦૯. ‘‘ન્હાનકાલે’’તિ ઇદં ઉદકસ્સ ઉપરિ સિનેહસ્સ સમ્ભવદસ્સનત્થં વુત્તં. પરિબ્ભમન્તસિનેહબિન્દુવિસટસણ્ઠાનાતિ વિસટં હુત્વા પરિબ્ભમન્તસિનેહબિન્દુસણ્ઠાના. ઉતુવિસભાગો બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનો. ધાતુવિસભાગો અન્તોસમુટ્ઠાનો. તે પદેસાતિ તે હત્થતલાદિપદેસા.

૨૧૦. કિઞ્ચીતિ ઉણ્હાદિરસાનં અઞ્ઞતરં આહારવત્થુ. નેસન્તિ સત્તાનં. હદયં આગિલાયતીતિ વિસભાગાહારાદિં પટિચ્ચ હદયપ્પદેસો વિવત્તતિ.

૨૧૧. દધિનો વિસ્સન્દનઅચ્છરસો દધિમુત્તં. ગળિત્વાતિ સન્દિત્વા. તાલુમત્થકવિવરેન ઓતરિત્વાતિ મત્થકવિવરતો આગન્ત્વા તાલુમત્થકેન ઓતરિત્વા.

૨૧૨. તેલં વિય સકટસ્સ નાભિઅક્ખસીસાનં અટ્ઠિસન્ધીનં અબ્ભઞ્જનકિચ્ચં સાધયમાના. કટકટાયન્તીતિ ‘‘કટ કટા’’તિ સદ્દં કરોન્તિ. અનુરવદસ્સનં હેતં. દુક્ખન્તીતિ દુક્ખિતાનિ સઞ્જાતદુક્ખાનિ હોન્તિ.

૨૧૩. સમૂલકૂલમાસં ઝાપેત્વા છારિકં અવસ્સાવેત્વા ગહિતયૂસો માસખારો. ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં છડ્ડનટ્ઠાનં ચન્દનિકા. રવણઘટં નામ પકતિયા સમ્મુખમેવ હોતિ. યસ્સ પન આરગ્ગમત્તમ્પિ ઉદકસ્સ પવિસનમુખં નત્થિ, તં દસ્સેતું ‘‘અમુખે રવણઘટે’’તિ વુત્તં. આયૂહનન્તિ સમીહનં.

૨૧૪. એવઞ્હીતિઆદિ યથાવુત્તાય ઉગ્ગહકોસલ્લપટિપત્તિયા નિગમનં. ઇદાનિ યથાવુત્તં મનસિકારકોસલ્લપટિપત્તિમ્પિ નિગમનવસેન ગહેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેતું ‘‘અનુપુબ્બતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પણ્ણત્તિસમતિક્કમાવસાનેતિ કેસાદિપણ્ણત્તિસમતિક્કમવસેન પવત્તાય ભાવનાય અવસાને. અપુબ્બાપરિયમિવાતિ એકજ્ઝમિવ. કેસાતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા, એવમાદિના ઇમિના પકારેન વાતિ અત્થો. તે ધમ્માતિ વણ્ણાદિવસેન વવત્થાપિતા પટિક્કૂલાકારતો ઉપટ્ઠિતા કોટ્ઠાસધમ્મા.

બહિદ્ધાપીતિ સસન્તાનતો બહિપિ, પરસન્તાનકાયેપીતિ અત્થો. મનસિકારં ઉપસંહરતીતિ યથાવુત્તં પટિક્કૂલમનસિકારં ઉપનેતિ. યથા ઇદં, તથા એતન્તિ. એવં સબ્બકોટ્ઠાસેસુ પાકટીભૂતેસૂતિ યથા અત્તનો કાયે, એવં પરેસમ્પિ કાયે સબ્બેસુ કેસાદિકોટ્ઠાસેસુ પટિક્કૂલવસેન વિભૂતભાવેન ઉપટ્ઠિતેસૂતિ અત્થો. અયમેત્થ કસિણેસુ વડ્ઢનસદિસો યોગિનો ભાવનાવિસેસો દસ્સિતો.

અનુપુબ્બમુઞ્ચનાદીતિ આદિ-સદ્દેન સુત્તન્તનયેન વિભાવિતં વીરિયસમતાયોજનં સઙ્ગણ્હાતિ. પુનપ્પુનં મનસિ કરોતોતિ વુત્તનયેન અત્તનો કાયે કેસાદિકે ‘‘પટિક્કૂલા પટિક્કૂલા’’તિ અભિણ્હસો મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ યદા સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ લદ્ધસમથાનિ વિસદાનિ પવત્તન્તિ, તદા અસ્સદ્ધિયાદીનં દૂરીભાવેન સાતિસયં બલપ્પત્તેહિ સત્તહિ સદ્ધમ્મેહિ લદ્ધૂપત્થમ્ભાનિ વિતક્કાદીનિ ઝાનઙ્ગાનિ પટુતરાનિ હુત્વા પાતુભવન્તિ. તેસં ઉજુવિપચ્ચનીકતાય નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ સદ્ધિં તદેકટ્ઠેહિ પાપધમ્મેહિ. ઉપચારસમાધિના ચિત્તં સમાધિયતિ, સો તંયેવ નિમિત્તં આસેવન્તો ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો અપ્પનં પાપુણાતિ. તેન વુત્તં ‘‘અનુક્કમેન અપ્પના ઉપ્પજ્જતી’’તિ. સબ્બાકારતોતિ વણ્ણાદિવસેન પઞ્ચધાપિ. સાતિ અપ્પના.

યદિ પનેતં કમ્મટ્ઠાનં અવિઞ્ઞાણકાસુભકમ્મટ્ઠાનાનિ વિય પઠમજ્ઝાનવસેન સિજ્ઝતિ, અથ કસ્મા ‘‘કાયગતાસતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એવં પઠમજ્ઝાનવસેના’’તિઆદિ. નાનાવણ્ણસણ્ઠાનાદીસુ દ્વત્તિંસાય કોટ્ઠાસેસુ પવત્તમાનાય સતિયા કિચ્ચમેત્થ સાતિસયન્તિ આહ ‘‘સતિબલેન ઇજ્ઝનતો’’તિ.

પન્તસેનાસનેસુ, અધિકુસલેસુ ચ અરતિં, કામગુણેસુ ચ રતિં સહતિ અભિભવતીતિ અરતિરતિસહો સરીરસભાવચિન્તનેન અનભિરતિયા પહીનત્તા. તથા કોટ્ઠાસભાવનાય અત્તસિનેહસ્સ પરિક્ખીણત્તા ભયભેરવં સહતિ, સીતાદીનઞ્ચ અધિવાસકજાતિકો હોતિ. અત્તસિનેહવસેન હિ પુરિસસ્સ ભયભેરવં હોતિ, દુક્ખસ્સ ચ અનધિવાસનં. ઇમં પન કોટ્ઠાસભાવનમનુયુત્તસ્સ ન કેવલં પઠમજ્ઝાનમત્તમેવ, ઉત્તરિપિ પટિવેધો અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘કેસાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

આનાપાનસ્સતિકથાવણ્ણના

૨૧૫. યં તં એવં પસંસિત્વા આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં નિદ્દિટ્ઠન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ યસ્મા ‘‘કથં ભાવિતો’’તિઆદિકાય પુચ્છાપાળિયા અત્થે વિભાવિતે થોમનાપાળિયાપિ અત્થો વિભાવિતોયેવ હોતિ ભેદાભાવતો, તસ્મા તં લઙ્ઘિત્વા ‘‘કથં ભાવિતો ચા’’તિઆદિના આરભતિ. તત્થ હિ ઇતો પસંસાભાવો ‘‘અયમ્પિ ખો’’તિ વચનઞ્ચ વિસેસો. તેસુ પસંસાભાવં દસ્સેતું ‘‘એવં પસંસિત્વા’’તિ વુત્તં. પસંસા ચ તત્થ અભિરુચિજનનેન ઉસ્સાહનત્થા. તઞ્હિ સુત્વા ભિક્ખૂ ‘‘ભગવા ઇમં સમાધિં અનેકેહિ આકારેહિ પસંસતિ, સન્તો કિરાયં સમાધિ પણીતો ચ અસેચનકો ચ સુખો ચ વિહારો પાપધમ્મે ચ ઠાનસો અન્તરધાપેતી’’તિ સઞ્જાતાભિરુચયો ઉસ્સાહજાતા સક્કચ્ચં અનુયુઞ્જિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. ‘‘અયમ્પિ ખો’’તિ પદસ્સ યે ઇમે મયા નિબ્બાનમહાસરસ્સ ઓતરણતિત્થભૂતા કસિણજ્ઝાનઅસુભજ્ઝાનાદયો દેસિતા, ન કેવલં તે એવ, અયમ્પિ ખોતિ ભગવા અત્તનો પચ્ચક્ખભૂતં સમાધિં દેસનાનુભાવેન તેસમ્પિ ભિક્ખૂનં આસન્નં, પચ્ચક્ખઞ્ચ કરોન્તો સમ્પિણ્ડનવસેન એવમાહાતિ સમ્બન્ધમુખેન અત્થો વેદિતબ્બો.

સોળસવત્થુકન્તિ ચતૂસુ અનુપસ્સનાસુ ચતુન્નં ચતુક્કાનં વસેન સોળસટ્ઠાનં. સબ્બાકારપરિપૂરોતિ કમ્મટ્ઠાનપાળિયા પદત્થો પિણ્ડત્થો ઉપમા ચોદના પરિહારો પયોજનન્તિ એવમાદીહિ સબ્બેહિ આકારેહિ પરિપુણ્ણો. નિદ્દેસોતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ નિસ્સેસતો વિત્થારો.

૨૧૬. કથન્તિ ઇદં પુચ્છનાકારવિભાવનપદં. પુચ્છા ચેત્થ કથેતુકમ્યતાવસેન અઞ્ઞાસં અસમ્ભવતો. સા ચ ઉપરિ દેસનં આરુળ્હાનં સબ્બેસં પકારવિસેસાનં આમસનવસેનાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કથન્તિ…પે… કમ્યતાપુચ્છા’’તિ આહ. કથં બહુલીકતોતિ એત્થાપિ ‘‘આનાપાનસ્સતિસમાધી’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તત્થ કથન્તિ આનાપાનસ્સતિસમાધિબહુલીકારં નાનપ્પકારતો વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છા. બહુલીકતો આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ તથાપુટ્ઠધમ્મનિદસ્સનન્તિ ઇમમત્થં ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ. તથા સન્તભાવાદયોપિ તસ્સ યેહિ ભાવનાબહુલીકારેહિ સિદ્ધા, તગ્ગહણેનેવ ગહિતા હોન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘કથં બહુલીકતો…પે… વૂપસમેતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં.

‘‘પુન ચ પરં, ઉદાયિ, અક્ખાતા મયા સાવકાનં પટિપદા, યથાપટિપન્ના મે સાવકા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૪૭) ઉપ્પાદનવડ્ઢનટ્ઠેન ભાવના વુચ્ચતીતિ તદુભયવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો વડ્ઢિતો વા’’તિ આહ. તત્થ ભાવં વિજ્જમાનતં ઇતો ગતોતિ ભાવિતો, ઉપ્પાદિતો પટિલદ્ધમત્તોતિ અત્થો. ઉપ્પન્નો પન લદ્ધાસેવનો, ભાવિતો પગુણભાવં આપાદિતો, વડ્ઢિતોતિ અત્થો. આનાપાનપરિગ્ગાહિકાયાતિ દીઘરસ્સાદિવિસેસેહિ સદ્ધિં અસ્સાસપસ્સાસે પરિચ્છિજ્જગાહિકાય, તે આરબ્ભ પવત્તાય, સતિયં પચ્ચયભૂતાયન્તિ અત્થો. પુરિમસ્મિઞ્હિ અત્થે સમાધિસ્સ સતિયા સહજાતાદિપચ્ચયભાવો વુત્તો સમ્પયુત્તવચનતો, દુતિયસ્મિં પન ઉપનિસ્સયભાવોપિ. ઉપચારજ્ઝાનસહગતા હિ સતિ અપ્પનાસમાધિસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતીતિ. બહુલીકતોતિ બહુલં પવત્તિતો, તેન આવજ્જનાદિવસીભાવપ્પત્તિમાહ. યો હિ વસીભાવં આપાદિતો, સો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતબ્બતો પુનપ્પુનં પવત્તીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં કતો’’તિ. યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧), ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) ચ એવમાદીસુ પઠમપદે વુત્તો એવ-સદ્દો દુતિયાદીસુપિ વુત્તો એવ હોતિ, એવમિધાપીતિ આહ ‘‘ઉભયત્થ એવસદ્દેન નિયમો વેદિતબ્બો’’તિ. ઉભયપદનિયમેન લદ્ધગુણં દસ્સેતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં.

અસુભકમ્મટ્ઠાનન્તિ અસુભારમ્મણઝાનમાહ. તં હિ અસુભેસુ યોગકમ્મભાવતો, યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો ચ ‘‘અસુભકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘કેવલ’’ન્તિ ઇમિના આરમ્મણં નિવત્તેતિ. પટિવેધવસેનાતિ ઝાનપટિવેધવસેન. ઝાનઞ્હિ ભાવનાવિસેસેન ઇજ્ઝન્તં અત્તનો વિસયં પટિવિજ્ઝન્તમેવ પવત્તતિ, યથાસભાવતો પટિવિજ્ઝીયતિ ચાતિ ‘‘પટિવેધો’’તિ વુચ્ચતિ. ઓળારિકારમ્મણત્તાતિ બીભચ્છારમ્મણત્તા. પટિક્કૂલારમ્મણત્તાતિ જિગુચ્છિતબ્બારમ્મણત્તા. પરિયાયેનાતિ કારણેન, લેસન્તરેન વા. આરમ્મણસન્તતાયાતિ અનુક્કમેન વિચેતબ્બતં પત્તં આરમ્મણસ્સ પરમસુખુમતં સન્ધાયાહ. સન્તે હિ સન્નિસિન્ને આરમ્મણે પવત્તમાનો ધમ્મો સયમ્પિ સન્નિસિન્નોવ હોતિ. તેનાહ ‘‘સન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો’’તિ, નિબ્બુતસબ્બપરિળાહોતિ અત્થો. આરમ્મણસન્તતાય તદારમ્મણધમ્માનં સન્તતા લોકુત્તરધમ્મારમ્મણાહિ પચ્ચવેક્ખણાહિ દીપેતબ્બા.

નાસ્સ સન્તપણીતભાવાવહં કિઞ્ચિ સેચનન્તિ અસેચનકો. અસેચનકત્તા અનાસિત્તકો. અનાસિત્તકત્તા એવ અબ્બોકિણ્ણો અસમ્મિસ્સો પરિકમ્માદિના. તતો એવ પાટિયેક્કો વિસુંયેવેકો. આવેણિકો અસાધારણો. સબ્બમેતં સરસતો એવ સન્તભાવં દસ્સેતું વુત્તં. પરિકમ્મં વા સન્તભાવનિમિત્તં, પરિકમ્મન્તિ ચ કસિણકરણાદીનિ નિમિત્તુપ્પાદપરિયોસાનં, તાદિસં ઇધ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદા હિ કમ્મટ્ઠાનં નિરસ્સાદત્તા અસન્તમપ્પણીતં સિયા. ઉપચારેન વા નત્થિ એત્થ સન્તતાતિ યોજના. યથા ઉપચારક્ખણે નીવરણવિગમેન, અઙ્ગપાતુભાવેન ચ પરેસં સન્તતા હોતિ, ન એવમિમસ્સ. અયં પન આદિસમન્ના…પે… પણીતો ચાતિ યોજના. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિકે સન્ધાયાહ. અનાસિત્તકોતિ ઉપસેચનેન ન આસિત્તકો. તેનાહ ‘‘ઓજવન્તો’’તિ, ઓજવન્તસદિસોતિ અત્થો. મધૂરોતિ ઇટ્ઠો, ચેતસિકસુખપટિલાભસંવત્તનં તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન, ઉપેક્ખાય વા સન્તભાવેન સુખગતિકત્તા સબ્બેસમ્પિ વસેન વેદિતબ્બં. ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટ્ઠસરીરતાવસેન પન કાયિકસુખપટિલાભસંવત્તનં દટ્ઠબ્બં, તઞ્ચ ખો ઝાનતો વુટ્ઠિતકાલે. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે’’તિ ઇદં હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં. અવિક્ખમ્ભિતેતિ ઝાનેન સકસન્તાનતો અનીહટે અપ્પહીને. અકોસલ્લસમ્ભૂતેતિ અકોસલ્લં વુચ્ચતિ અવિજ્જા, તતો સમ્ભૂતે. અવિજ્જાપુબ્બઙ્ગમા હિ સબ્બે પાપધમ્મા. ખણેનેવાતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ. અન્તરધાપેતીતિ એત્થ અન્તરધાપનં વિનાસનં, તં પન ઝાનકત્તુકસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં હોતીતિ આહ ‘‘વિક્ખમ્ભેતી’’તિ. વૂપસમેતીતિ વિસેસેન ઉપસમેતિ. વિસેસેન ઉપસમનં પન સમ્મદેવ ઉપસમનં હોતીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ ઉપસમેતી’’તિ.

નનુ ચ અઞ્ઞોપિ સમાધિ અત્તનો પવત્તિક્ખણેનેવ પટિપક્ખધમ્મે અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતિ, અથ કસ્મા અયમેવ સમાધિ એવં વિસેસેત્વા વુત્તોતિ? પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય નાનાવિતક્કવૂપસમસબ્ભાવતો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૧; ઉદા. ૩૧). અપિચ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ઞાણુત્તરસ્સેતં કમ્મટ્ઠાનં, ઞાણુત્તરસ્સ ચ કિલેસપ્પહાનં ઇતરેહિ સાતિસયં, યથા સદ્ધાધિમુત્તેહિ દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. તસ્મા ઇમં વિસેસં સન્ધાય ‘‘ઠાનસો અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતી’’તિ વુત્તં. અથ વા નિમિત્તપાતુભાવે સતિ ખણેનેવ અઙ્ગપાતુભાવસબ્ભાવતો અયમેવ સમાધિ ‘‘ઠાનસો અન્તરધાપેતિ વૂપસમેતી’’તિ વુત્તો. યથા તં મહતો અકાલમેઘસ્સ ઉટ્ઠિતસ્સ ધારાનિપાતે ખણેનેવ પથવિયં રજોજલ્લસ્સ વૂપસમો. તેનાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાઅકાલમેઘો ઉટ્ઠિતો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૯૮૫; પારા. ૧૬૫). સાસનિકસ્સ ઝાનભાવના યેભુય્યેન નિબ્બેધભાગિયાવ હોતીતિ આહ ‘‘નિબ્બેધભાગિયત્તા’’તિ. બુદ્ધાનં પન એકંસેન નિબ્બેધભાગિયાવ હોતિ. ઇમમેવ હિ કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા સબ્બેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ. અરિયમગ્ગસ્સ પાદકભૂતો અયં સમાધિ અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અરિયમગ્ગભાવં ઉપગતો વિય હોતીતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુદ્ધિપ્પત્તો’’તિ.

અયં પનત્થો વિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં વસેન સમ્મદેવ યુજ્જતિ. હેટ્ઠા પપઞ્ચવસેન વુત્તમત્થં સુખગ્ગહણત્થં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો’’તિ આહ, પિણ્ડત્થોતિ વુત્તં હોતિ.

૨૧૭. તમત્થન્તિ તં ‘‘કથં ભાવિતો’’તિઆદિના પુચ્છાવસેન સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં. ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. ૧.૨૯૧; અ. નિ. ૩.૬૧) ઇધ-સદ્દો લોકં ઉપાદાય વુત્તો, ‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૬૯) ઓકાસં, ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦) પદપૂરણમત્તં, ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) પન સાસનં, ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ’’તિ ઇધાપિ સાસનમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા તમત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકસ્સાતિ સબ્બપ્પકારગ્ગહણં સોળસ પકારે સન્ધાય. તે હિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. બાહિરકા હિ જાનન્તા આદિતો ચતુપ્પકારમેવ જાનન્તિ. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપટિસેધનો’’તિ, યથાવુત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિસ્સયભાવપટિસેધનોતિ અત્થો. એતેન ‘‘ઇધ ભિક્ખવે’’તિ ઇદં અન્તોગધેવસદ્દન્તિ દસ્સેતિ. સન્તિ હિ એકપદાનિપિ સાવધારણાનિ યથા ‘‘વાયુભક્ખો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો’’તિઆદિ. પરિપુણ્ણસમણકરણધમ્મો હિ સો, યો સબ્બપ્પકારઆનાપાનસ્સતિસમાધિનિબ્બત્તકો. પરપ્પવાદાતિ પરેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં નાનપ્પકારા વાદા તિત્થાયતનાનિ.

અરઞ્ઞાદિકસ્સેવ ભાવનાનુરૂપસેનાસનતં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. દુદ્દમો દમથં અનુપગતો ગોણો કૂટગોણો. યથા થનેહિ સબ્બસો ખીરં ન પગ્ઘરતિ, એવં દોહપટિબન્ધિની કૂટધેનુ. રૂપસદ્દાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકો અસ્સાદો રૂપારમ્મણાદિરસો. પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણન્તિ પબ્બજ્જતો પુબ્બે, અનાદિમતિ વા સંસારે પરિચિતારમ્મણં.

નિબન્ધેય્યાતિ બન્ધેય્ય. સતિયાતિ સમ્મદેવ કમ્મટ્ઠાનસલ્લક્ખણસમ્પવત્તાય સતિયા. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે. દળ્હન્તિ થિરં, યથા સતોકારિસ્સ ઉપચારપ્પનાભેદો સમાધિ ઇજ્ઝતિ, તથા થામગતં કત્વાતિ અત્થો.

વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનન્તિ સબ્બેસં બુદ્ધાનં, એકચ્ચાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં, બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વિસેસાધિગમસ્સ ચેવ અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનેન અધિગતવિસેસાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ ચ પદટ્ઠાનભૂતં.

વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય ભગવા યોગીનં અનુરૂપનિવાસટ્ઠાનુપદિસનતો.

ભિક્ખુ દીપિસદિસો અરઞ્ઞે એકિકો વિહરિત્વા પટિપક્ખનિમ્મથનેન ઇચ્છિતત્થસાધનતો. ફલમુત્તમન્તિ સામઞ્ઞફલમાહ. પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિન્તિ ભાવનુસ્સાહજવસ્સ યોગ્ગકરણભૂમિભૂતં.

૨૧૮. એવં વુત્તલક્ખણેસૂતિ અભિધમ્મપરિયાયેન (વિભ. ૫૩૦), સુત્તન્તપરિયાયેન ચ વુત્તલક્ખણેસુ. રુક્ખસમીપન્તિ ‘‘યાવતા મજ્ઝન્હિકે કાલે સમન્તા છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલન્તિ વુચ્ચતી’’તિ એવં વુત્તં રુક્ખસ્સ સમીપટ્ઠાનં. અવસેસસત્તવિધસેનાસનન્તિ પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જન્તિ એવં વુત્તં.

ઉતુત્તયાનુકૂલં ધાતુચરિયાનુકૂલન્તિ ગિમ્હાદિઉતુત્તયસ્સ, સેમ્હાદિધાતુત્તયસ્સ, મોહાદિચરિયત્તયસ્સ ચ અનુકૂલં. તથા હિ ગિમ્હકાલે ચ અરઞ્ઞં અનુકૂલં, હેમન્તે રુક્ખમૂલં, વસ્સકાલે સુઞ્ઞાગારં, સેમ્હધાતુકસ્સ સેમ્હપકતિકસ્સ અરઞ્ઞં, પિત્તધાતુકસ્સ રુક્ખમૂલં, વાતધાતુકસ્સ સુઞ્ઞાગારં અનુકૂલં, મોહચરિતસ્સ અરઞ્ઞં, દોસચરિતસ્સ રુક્ખમૂલં, રાગચરિતસ્સ સુઞ્ઞાગારં અનુકૂલં. અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિકન્તિ અસઙ્કોચાવિક્ખેપપક્ખિકં. સયનઞ્હિ કોસજ્જપક્ખિકં, ઠાનચઙ્કમનાનિ ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનિ, ન એવં નિસજ્જા. તતો એવસ્સ સન્તતા. નિસજ્જાય દળ્હભાવં પલ્લઙ્કાભુજનેન, અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તનસુખતં ઉપરિમકાયસ્સ ઉજુકટ્ઠપનેન, આરમ્મણપરિગ્ગહૂપાયં પરિમુખં સતિયા ઠપનેન દસ્સેન્તો. ઊરુબદ્ધાસનન્તિ ઊરૂનમધોબન્ધનવસેન નિસજ્જા. હેટ્ઠિમકાયસ્સ અનુજુકં ઠપનં નિસજ્જા-વચનેનેવ બોધિતન્તિ ‘‘ઉજું કાય’’ન્તિ એત્થ કાય-સદ્દો ઉપરિમકાયવિસયોતિ આહ ‘‘ઉપરિમસરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા’’તિ. તં પન ઉજુકટ્ઠપનં સરૂપતો, પયોજનતો ચ દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠારસા’’તિઆદિ વુત્તં. ન પણમન્તીતિ ન ઓનમન્તિ. ન પરિપતતીતિ ન વિગચ્છતિ વીથિં ન વિલઙ્ઘતિ, તતો એવ પુબ્બેનાપરં વિસેસુપ્પત્તિયા વુદ્ધિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ. ઇધ પરિ-સદ્દો અભિ-સદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાનંયેવ પુરક્ખિત્વાતિ અત્થો. પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬) વિય. નિય્યાનટ્ઠો પટિપક્ખતો નિગ્ગમનટ્ઠો. તસ્મા પરિગ્ગહિતનિય્યાનન્તિ સબ્બથા ગહિતાસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિં કત્વા, પરમં સતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો.

૨૧૯. સતોવાતિ સતિયા સમન્નાગતો એવ સરન્તો એવ અસ્સસતિ નાસ્સ કાચિ સતિવિરહિતા અસ્સાસપ્પવત્તિ હોતીતિ અત્થો. સતો પસ્સસતીતિ એત્થાપિ સતોવ પસ્સસતીતિ એવ-સદ્દો આનેત્વા વત્તબ્બો. સતોકારીતિ સતો એવ હુત્વા, સતિયા એવ વા કાતબ્બસ્સ કત્તા, કરણસીલો વા. યદિ ‘‘સતોવ અસ્સસતિ સતો પસ્સસતી’’તિ એતસ્સ વિભઙ્ગે (મ. નિ. ૩.૧૪૮; સં. નિ. ૫.૯૮૬; પારા. ૧૬૫) વુત્તં, અથ કસ્મા ‘‘અસ્સસતિ પસ્સસતિ’’ચ્ચેવ અવત્વા ‘‘સતોકારી’’તિ વુત્તં? એકરસં દેસનં કાતુકામતાય. પઠમચતુક્કે પદદ્વયમેવ હિ વત્તમાનકાલવસેન આગતં, ઇતરાનિ અનાગતકાલવસેન. તસ્મા એકરસં દેસનં કાતુકામતાય સબ્બત્થ (પટિ. મ. ૧.૧૬૫ આદયો) ‘‘સતોકારિ’’ચ્ચેવ વુત્તં.

દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘઅસ્સાસવસેન વિભત્તિઅલોપં કત્વા નિદ્દેસો. દીઘન્તિ વા ભગવતા વુત્તઅસ્સાસવસેન. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપન્તિ વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખભાવતો ‘‘અવિક્ખેપો’’તિ લદ્ધનામચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવં પજાનતો. સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતીતિ આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠિતા હોતિ. તાય સતિયા તેન ઞાણેનાતિ યથાવુત્તાય સતિયા, યથાવુત્તેન ચ ઞાણેન. ઇદં વુત્ત હોતિ – દીઘં અસ્સાસં આરમ્મણભૂતં અવિક્ખિત્તચિત્તસ્સ, અસમ્મોહતો વા પજાનન્તસ્સ તત્થ સતિ ઉપટ્ઠિતા એવ હોતિ, તં સમ્પજાનન્તસ્સ આરમ્મણકરણવસેન, અસમ્મોહવસેન વા સમ્પજઞ્ઞં, તદધીનસતિસમ્પજઞ્ઞેન તંસમઙ્ગી યોગાવચરો સતોકારી નામ હોતીતિ. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સાસવસેનાતિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી હુત્વા અસ્સસનસ્સ વસેન. ‘‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીઅસ્સાસવસેના’’તિ વા પાઠો. તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિનો અસ્સાસા પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીઅસ્સાસા, તેસં વસેનાતિ અત્થો. વિનયનયેન અન્તો ઉટ્ઠિતસસનં અસ્સાસો, બહિ ઉટ્ઠિતસસનં પસ્સાસો. સુત્તન્તનયેન પન બહિ ઉટ્ઠહિત્વાપિ અન્તો સસનતો અસ્સાસો, અન્તો ઉટ્ઠહિત્વાપિ બહિ સસનતો પસ્સાસો. અયમેવ ચ નયો –

‘‘અસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો અજ્ઝત્તં વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચા’’તિ, ‘‘પસ્સાસાદિમજ્ઝપરિયોસાનં સતિયા અનુગચ્છતો બહિદ્ધા વિક્ખેપગતેન ચિત્તેન કાયોપિ ચિત્તમ્પિ સારદ્ધા ચ હોન્તિ ઇઞ્જિતા ચ ફન્દિતા ચા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૭) –

ઇમાય પાળિયા સમેતિ.

પઠમં અબ્ભન્તરવાતો બહિ નિક્ખમતિ, તસ્મા પવત્તિક્કમેન અસ્સાસો પઠમં વુત્તોતિ વદન્તિ. તાલું આહચ્ચ નિબ્બાયતીતિ તાલું આહચ્ચ નિરુજ્ઝતિ. તેન કિર સમ્પતિજાતો બાલદારકો ખિપિતં કરોતિ. એવં તાવાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનં. કેચિ ‘‘એવં તાવાતિ અનેન પવત્તિક્કમેન અસ્સાસો બહિનિક્ખમનવાતોતિ ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ વદન્તિ.

અદ્ધાનવસેનાતિ કાલદ્ધાનવસેન. અયં હિ અદ્ધાન-સદ્દો કાલસ્સ, દેસસ્સ ચ વાચકો. તત્થ દેસદ્ધાનં ઉદાહરણભાવેન દસ્સેત્વા કાલદ્ધાનવસેન અસ્સાસપસ્સાસાનં દીઘરસ્સતં વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઓકાસદ્ધાનન્તિ ઓકાસભૂતં અદ્ધાનં. ફરિત્વાતિ બ્યાપેત્વા. ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ અનેકકલાપભાવેન. દીઘં અદ્ધાનન્તિ દીઘં પદેસં. તસ્માતિ સણિકં પવત્તિયા દીઘસન્તાનતાય ‘‘દીઘા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એત્થ ચ હત્થિઆદિસરીરે, સુનખાદિસરીરે ચ અસ્સાસપસ્સાસાનં દેસદ્ધાનવિસિટ્ઠેન કાલદ્ધાનવસેનેવ દીઘરસ્સતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સણિકં પૂરેત્વા સણિકમેવ નિક્ખમન્તિ’’, ‘‘સીઘં પૂરેત્વા સીઘમેવ નિક્ખમન્તી’’તિ ચ વચનતો. મનુસ્સેસૂતિ સમાનપ્પમાણેસુપિ મનુસ્સસરીરેસુ. દીઘં અસ્સસન્તીતિ દીઘં અસ્સાસપ્પબન્ધં પવત્તેન્તીતિ અત્થો. પસ્સસન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સુનખસસાદયો વિય રસ્સં અસ્સસન્તિ ચ પસ્સસન્તિ ચાતિ યોજના. ઇદં પન દીઘં, રસ્સઞ્ચ અસ્સસનં, પસ્સસનઞ્ચ તેસં સત્તાનં સરીરસભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. તેસન્તિ સત્તાનં. તેતિ અસ્સાસપસ્સાસા. ઇત્તરમદ્ધાનન્તિ અપ્પકં કાલં.

નવહાકારેહીતિ ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ પુબ્બેનાપરં અલદ્ધવિસેસસ્સ કેવલં અદ્ધાનવસેન આદિતો વુત્તા તયો આકારા, તે ચ ખો એકચ્ચો અસ્સાસં સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેતિ, એકચ્ચો પસ્સાસં, એકચ્ચો તદુભયન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં વસેન. કેચિ પન ‘‘અસ્સસતિપિ પસ્સસતિપીતિ એકજ્ઝં વચનં ભાવનાય નિરન્તરં પવત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ વદન્તિ. છન્દવસેન પુબ્બે વિય તયો, તથા પામોજ્જવસેનાતિ ઇમેહિ નવહાકારેહિ.

કામં ચેત્થ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ તયો એવ આકારા લબ્ભન્તિ, તન્તિવસેન પન સબ્બેસં પાળિઆરુળ્હત્તા, તેસં વસેન પરિકમ્મસ્સ કાતબ્બત્તા ચ ‘‘તત્રાયં ભિક્ખુ નવહાકારેહી’’તિ વુત્તં. એવં પજાનતોતિ એવં યથાવુત્તેહિ આકારેહિ અસ્સાસપસ્સાસે પજાનતો, તત્થ મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ. એકેનાકારેનાતિ દીઘં અસ્સાસાદીસુ ચતૂસુ આકારેસુ એકેન આકારેન, નવસુ તીસુ વા એકેન. તથા હિ વક્ખતિ –

‘‘દીઘો રસ્સો ચ અસ્સાસો, પસ્સાસોપિ ચ તાદિસો;

ચત્તારો વણ્ણા વત્તન્તિ, નાસિકગ્ગે વ ભિક્ખુનો’’તિ.

અયં ભાવના અસ્સાસપસ્સાસકાયાનુપસ્સનાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવના સમ્પજ્જતી’’તિ.

ઇદાનિ પાળિવસેનેવ તે નવ આકારે, ભાવનાવિધિઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કથં પજાનાતીતિ પજાનનવિધિં કથેતુકમ્યતાય પુચ્છતિ. દીઘં અસ્સાસન્તિ વુત્તલક્ખણં દીઘં અસ્સાસં. અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ ‘‘અદ્ધાન’’ન્તિ સઙ્ખં ગતે દીઘે કાલે, દીઘં ખણન્તિ અત્થો. કોટ્ઠાસપરિયાયો વા સઙ્ખાત-સદ્દો ‘‘થેય્યસઙ્ખાત’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૯૧) વિય, તસ્મા અદ્ધાનસઙ્ખાતેતિ અદ્ધાનકોટ્ઠાસે, દેસભાગેતિ અત્થો. છન્દો ઉપ્પજ્જતીતિ ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહન્તિયા લદ્ધસ્સાદત્તા તત્થ સાતિસયો કત્તુકામતાલક્ખણો કુસલચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. છન્દવસેનાતિ તથાપવત્તછન્દસ્સ વસેન સવિસેસં ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં વુદ્ધિં ફાતિં ગમેન્તસ્સ. તતો સુખુમતરન્તિ યથાવુત્તછન્દપ્પવત્તિયા પુરિમતો સુખુમતરં. ભાવનાબલેન હિ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથપરિળાહતાય કાયસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા સુખુમતરા હુત્વા પવત્તન્તિ. પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતીતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં સુખુમતરભાવેન આરમ્મણસ્સ સન્તતરતાય, કમ્મટ્ઠાનસ્સ ચ વીથિપટિપન્નતાય ભાવનાચિત્તસહગતો પમોદો ખુદ્દિકાદિભેદા તરુણપીતિ ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તં વિવત્તતીતિ અનુક્કમેન અસ્સાસપસ્સાસાનં અતિવિય સુખુમતરભાવપ્પત્તિયા અનુપટ્ઠહને વિચેતબ્બાકારપ્પત્તેહિ ચિત્તં વિનિવત્તતીતિ કેચિ. ભાવનાબલેન પન સુખુમતરભાવપ્પત્તેસુ અસ્સાસપસ્સાસેસુ તત્થ પટિભાગનિમિત્તે ઉપ્પન્ને પકતિઅસ્સાસપસ્સાસતો ચિત્તં નિવત્તતિ. ઉપેક્ખા સણ્ઠાતીતિ તસ્મિં પટિભાગનિમિત્તે ઉપચારપ્પનાભેદે સમાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને પુન ઝાનનિબ્બત્તનત્થં બ્યાપારાભાવતો અજ્ઝુપેક્ખનં હોતીતિ. સા પનાયં ઉપેક્ખા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા.

ઇમેહિ નવહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ નવહિ પકારેહિ પવત્તા. દીઘં અસ્સાસપસ્સાસા કાયોતિ દીઘાકારા અસ્સાસપસ્સાસા ચુણ્ણવિચુણ્ણાપિ સમૂહટ્ઠેન કાયો. અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય ઉપ્પન્નનિમિત્તમ્પેત્થ અસ્સાસપસ્સાસસમઞ્ઞમેવ વુત્તં. ઉપટ્ઠાનં સતીતિ આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ સતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. અનુપસ્સના ઞાણન્તિ સમથવસેન નિમિત્તસ્સ અનુપસ્સના, વિપસ્સનાવસેન અસ્સાસપસ્સાસે, તન્નિસ્સયઞ્ચ કાયં ‘‘રૂપ’’ન્તિ, ચિત્તં તંસમ્પયુત્તધમ્મે ચ ‘‘અરૂપ’’ન્તિ વવત્થપેત્વા નામરૂપસ્સ અનુપસ્સના ચ ઞાણં, તત્થ યથાભૂતાવબોધો. કાયો ઉપટ્ઠાનન્તિ સો કાયો આરમ્મણકરણવસેન ઉપગન્ત્વા સતિ એત્થ તિટ્ઠતીતિ ઉપટ્ઠાનં નામ. એત્થ ચ ‘‘કાયો ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના ઇતરકાયસ્સાપિ સઙ્ગહો હોતિ યથાવુત્તસમ્મસનચારસ્સાપિ ઇધ ઇચ્છિતત્તા. નો સતીતિ સો કાયો સતિ નામ ન હોતિ. સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચ સરણટ્ઠેન, ઉપતિટ્ઠનટ્ઠેન ચ. તાય સતિયાતિ યથાવુત્તાય સતિયા. તેન ઞાણેનાતિ યથાવુત્તેનેવ ઞાણેન. તં કાયન્તિ તં અસ્સાસપસ્સાસકાયઞ્ચેવ તન્નિસ્સયરૂપકાયઞ્ચ. અનુપસ્સતીતિ ઝાનસમ્પયુત્તઞાણેન ચેવ વિપસ્સનાઞાણેન ચ અનુ અનુ પસ્સતિ. તેન વુચ્ચતિ કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનાતિ તેન અનુપસ્સનેન યથાવુત્તે કાયે અયં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનાતિ વુચ્ચતિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યા અયં યથાવુત્તે અસ્સાસપસ્સાસકાયે, તસ્સ નિસ્સયભૂતે કરજકાયે ચ કાયસ્સેવ અનુપસ્સના અનુદકભૂતાય મરીચિયા ઉદકાનુપસ્સના વિય ન અનિચ્ચાદિસભાવે કાયે નિચ્ચાદિભાવાનુપસ્સના, અથ ખો યથારહં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભભાવસ્સેવાનુપસ્સના. અથ વા કાયે ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ અભાવતો તાદિસં અનનુપસ્સિત્વા કાયમત્તસ્સેવ અનુપસ્સના કાયાનુપસ્સના, તાય કાયાનુપસ્સનાય સમ્પયુત્તા સતિયેવ ઉપટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, તસ્સ ભાવના વડ્ઢના કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનાતિ.

એસ નયોતિ ‘‘નવહિ આકારેહી’’તિઆદિના વુત્તવિધિં રસ્સ-પદે અતિદિસતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં યથાદસ્સિતે ‘‘કથં દીઘં અસ્સસન્તો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૪૮; સં. નિ. ૫.૯૮૬; પારા. ૧૬૫) આગતે પાળિનયે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં રસ્સપદવસેન આગતે પાળિનયે.

અયન્તિ યોગાવચરો. અદ્ધાનવસેનાતિ દીઘકાલવસેન. ઇત્તરવસેનાતિ પરિત્તકાલવસેન. ઇમેહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ નવહિ આકારેહિ.

તાદિસોતિ દીઘો, રસ્સો ચ. ચત્તારો વણ્ણાતિ ચત્તારો આકારા, તે ચ દીઘાદયો એવ. નાસિકગ્ગે વ ભિક્ખુનોતિ ગાથાબન્ધસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તં ‘‘નાસિકગ્ગે વા’’તિ, વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન ઉત્તરોટ્ઠં સઙ્ગણ્હાતિ.