૯. બ્રહ્મવિહારનિદ્દેસવણ્ણના

મેત્તાભાવનાકથાવણ્ણના

૨૪૦. મેત્તં બ્રહ્મવિહારં. ભાવેતુકામેનાતિ ઉપ્પાદેતુકામેન પચ્ચવેક્ખિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. સુખનિસિન્નેનાતિ વિસમં અનિસીદિત્વા પલ્લઙ્કાભુજનેન સુખનિસિન્નેન.

કસ્માતિ પચ્ચવેક્ખણાય કારણપુચ્છા, અઞ્ઞં અધિગન્તુકામેન અઞ્ઞત્થ આદીનવાનિસંસપચ્ચવેક્ખણા કિમત્થિયાતિ અધિપ્પાયો. મેત્તા નામ અત્થતો અદોસો. તથા હિ અદોસનિદ્દેસે ‘‘મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૦૬૨) નિદ્દિટ્ઠં. ખન્તીતિ ચ ઇધ અધિવાસનક્ખન્તિ અધિપ્પેતા. સા પન અત્થતો અદોસપ્પધાના ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધાતિ મેત્તાય સિજ્ઝમાનાય તિતિક્ખાખન્તિ સિદ્ધા એવ હોતીતિ આહ ‘‘ખન્તિ અધિગન્તબ્બા’’તિ. તેન ખન્તિયં આનિસંસપચ્ચવેક્ખણા સત્થિકાવાતિ દસ્સેતિ. અભિભૂતો પરિયુટ્ઠાનેન. પરિયાદિન્નચિત્તો કુસલુપ્પત્તિયા ઓકાસાલાભેન. આદીનવો દટ્ઠબ્બો પાણઘાતાદિવસેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિઅનત્થમૂલભાવતો.

ખન્તી પરમં તપોતિ પરાપકારસહનાદિકા તિતિક્ખલક્ખણા ખન્તિ ઉત્તમં તપો અકત્તબ્બાકરણકત્તબ્બકરણલક્ખણાય સમ્માપટિપત્તિયા મૂલભાવતો. ખન્તિબલં બલાનીકન્તિ પરમં મઙ્ગલભૂતા ખન્તિ એવ બલં એતસ્સાતિ ખન્તિબલં. વુત્તઞ્હિ ‘‘ખન્તિબલા સમણબ્રાહ્મણા’’તિ. દોસાદિપટિપક્ખવિધમનસમત્થતાય અનીકભૂતેન તેનેવ ચ ખન્તિબલેન બલાનીકં. ખન્ત્યા ભિય્યો ન વિજ્જતીતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ અનત્થપટિબાહનો, અત્થાવહો ચ ખન્તિતો ઉત્તરિ અપસ્સયો નત્થિ.

વિવેચનત્થાયાતિ વિક્ખમ્ભનત્થાય. ખન્તિયા સંયોજનત્થાય અત્તાનન્તિ અધિપ્પાયો. ભાવનં દૂસેન્તીતિ દોસા, પુગ્ગલાયેવ દોસા પુગ્ગલદોસા. યેસુ ભાવના ન સમ્પજ્જતિ, અઞ્ઞદત્થુ વિપજ્જતેવ, તે એવ વુત્તા. પઠમન્તિ વક્ખમાનેન કોટ્ઠાસતો કોટ્ઠાસન્તરુપસંહરણનયેન વિના સબ્બપઠમં.

પિયાયિતબ્બો પિયો, તપ્પટિપક્ખો અપ્પિયો. સો સઙ્ખેપતો દુવિધો અત્થસ્સ અકારકો, અનત્થસ્સ કારકોતિ. તત્થ યો અત્તનો, પિયસ્સ ચ અનત્થસ્સ કારકો, સો વેરિપુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. યો પન અત્તનો, પિયસ્સ ચ અત્થસ્સ અકારકો, અપ્પિયસ્સ ચ અત્થસ્સ કારકો, ‘‘અત્થં મે નાચરી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૩૭), ‘‘અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરી’’તિઆદિના ચ આઘાતવત્થુભૂતો, સો અપ્પિયો, અનનુકૂલવુત્તિકો અનિટ્ઠોતિ અત્થો. લિઙ્ગવિસભાગેતિ ઇત્થિલિઙ્ગાદિના લિઙ્ગેન વિસદિસે. ઓધિસોતિ ભાગસો. ‘‘તિસ્સ દત્તા’’તિઆદિના ઓધિસકન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ યથાવુત્તેસુ છસુ પુગ્ગલેસુ અભાવેતબ્બતાય કારણં દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પિયં હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પિયં હિ પિયટ્ઠાને ઠપેન્તો કિલમતીતિ દોસેન ભાવનાય સપરિસ્સયતમાહ. અપ્પિયતા હિ પિયભાવસ્સ ઉજુપટિપક્ખા, ન ચ તસ્સ પિયટ્ઠાને ઠપનેન વિના ભાવના સિજ્ઝતિ. અતિપ્પિયસહાયકં મજ્ઝત્તટ્ઠાને ઠપેન્તો કિલમતીતિ રાગેન ભાવનાય સપરિસ્સયતમાહ અતિપ્પિયસહાયસ્સ ગેહસ્સિતપેમટ્ઠાનભાવતો. તેનાહ ‘‘અપ્પમત્તકેપી’’તિઆદિ. મજ્ઝત્તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠતાહિ મજ્ઝસભાવં નેવ પિયં નાપ્પિયન્તિ અત્થો. ગરુટ્ઠાને પિયટ્ઠાને ચ ઠપેન્તો કિલમતિ મજ્ઝત્તે સમ્ભાવનીયપિયાયિતબ્બતાનં અભાવા. ન હિ અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બે ભાવનીયતા, મનાપતા વા પચ્ચુપટ્ઠાતિ, પિયગરુભાવસમ્પન્ને ચ પઠમં મેત્તા ભાવેતબ્બા. કોધો ઉપ્પજ્જતિ કોટ્ઠાસન્તરભાવાનુપનયનતો.

તમેવાતિ વિસભાગલિઙ્ગમેવ. લિઙ્ગસભાગેતિ અવિસેસેત્વા ‘‘પિયપુગ્ગલે’’તિ આહ. ભિત્તિયુદ્ધમકાસીતિ સીલં અધિટ્ઠાય પિહિતદ્વારે ગબ્ભે સયનપીઠે નિસીદિત્વા મેત્તં ભાવેન્તો મેત્તામુખેન ઉપ્પન્નરાગેન અન્ધીકતો ભરિયાય સન્તિકં ગન્તુકામો દ્વારં અસલ્લક્ખેત્વા ભિત્તિં ભિન્દિત્વાપિ નિક્ખમિતુકામતાય ભિત્તિં પહરિ. તેનાહ ‘‘મેત્તાયનામુખેન રાગો વઞ્ચેતી’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૧), ‘‘અન્ધતમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ ચ.

આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્ને અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નભૂતે ધરમાનતાય પચ્ચક્ખતો વિય ઉપલબ્ભમાને ખન્ધપ્પબન્ધે ઇધ સત્તાદિગ્ગહણં, ન તિયદ્ધગતેતિ આહ ‘‘કાલકતે પના’’તિઆદિ. કસ્મા પન કાલકતે મેત્તાભાવના ન ઇજ્ઝતીતિ? મેત્તાબ્યાપારસ્સ અયોગ્યટ્ઠાનભાવતો. ન હિ મતપુગ્ગલો હિતૂપસંહારારહો. યત્થ સતિ સમ્ભવે પયોગતો હિતૂપસંહારો લબ્ભેય્ય, તત્થેવ માનસો હિતૂપસંહારો યુજ્જેય્ય. દુક્ખાપનયનમોદપ્પવત્તીસુપિ એસેવ નયોતિ કરુણાભાવનાદીનમ્પિ કાલકતે અનિજ્ઝનં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞત્થ પગુણમેત્તાઝાનો આચરિયસ્સ કાલકતભાવં અજાનન્તો તં મેત્તાય ફરિતુકામો ‘‘આચરિયં આરબ્ભ મેત્તં આરભતી’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘પગુણાવ મે મેત્તાઝાનસમાપત્તી’’તિ. નિમિત્તન્તિ આરમ્મણં. ગવેસાહીતિ ‘‘યં પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સમેત્તં આરભસિ, સો જીવતિ ન જીવતી’’તિ જાનાહીતિ અત્થો. મેત્તાયન્તોતિ મેત્તં કરોન્તો, મેત્તં ભાવેન્તોતિ અત્થો.

૨૪૧. અત્તનિ ભાવના નામ સક્ખિભાવત્થાતિ નાનાવિધસુખાનુબન્ધઅનવજ્જસુખઅબ્યાસેકસુખાદિ યં અત્તનિ ઉપલબ્ભતિ, તં નિદસ્સેન્તો તસ્સ વત્તમાનતાય આહ ‘‘અહં સુખિતો હોમી’’તિ. સરીરસુખં નામ અનેકન્તિકં, ઈદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનોકાસં ચિત્તદુક્ખન્તિ તદભાવં સન્ધાયાહ ‘‘નિદ્દુક્ખોતિ વા’’તિ. હોમીતિ સમ્બન્ધો. તથા અવેરોતિઆદીસુ, વિસેસતો ચ દુક્ખાભાવે સુખસઞ્ઞા. સા પનાયં નિદ્દુક્ખતા વેરીનં પુગ્ગલાનં વેરસઞ્ઞિતાનં પાપધમ્માનં અભાવતો, વિસેસતો બ્યાપાદવિરહતો ઈઘસઞ્ઞિતાય ઈતિયા અભાવતો, અનવજ્જકાયિકસુખસમઙ્ગિતાય ચ હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવેરો અબ્યાપજ્જો અનીઘો સુખી’’તિ. અત્તાનં પરિહરામીતિ એવંભૂતો હુત્વા મમ અત્તભાવં પવત્તેમિ, યાપેમીતિ અત્થો.

એવં સન્તે યં વિભઙ્ગે વુત્તં, તં વિરુજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સન્તેતિ એવં સતિ, યદિ અત્તનિપિ મેત્તા ભાવેતબ્બાતિ અત્થો. ‘‘યં વિભઙ્ગે વુત્ત’’ન્તિ વત્વા વિભઙ્ગદેસનાય સમાનગતિકં સુત્તપદં આહરન્તો ‘‘કથઞ્ચ ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો પરતો આગમિસ્સતિ.

તન્તિ વિભઙ્ગાદીસુ વચનં. અપ્પનાવસેનાતિ અપ્પનાવહભાવનાવસેન. ઇદન્તિ ‘‘અહં સુખિતો હોમી’’તિઆદિવચનં. સક્ખિભાવવસેનાતિ અહં વિય સબ્બે સત્તા અત્તનો સુખકામા, તસ્મા તેસુ મયા અત્તનિ વિય સુખૂપસંહારો કાતબ્બોતિ એવં તત્થ અત્તાનં સક્ખિભાવે ઠપનવસેન. તેનાહ ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિ. કસ્મા પન અત્તનિ ભાવના અપ્પનાવહા ન હોતીતિ? અત્તસિનેહવસેન સપરિસ્સયભાવતો. કોટ્ઠાસન્તરે પન ભાવિતભાવનસ્સ તત્થાપિ સીમસમ્ભેદો હોતિયેવ.

સબ્બા દિસાતિ અનવસેસા દસપિ દિસા. અનુપરિગમ્મ ચેતસાતિ ચિત્તેન પરિયેસનવસેન અનુગન્ત્વા. નેવજ્ઝગા પિયતરમત્તના ક્વચીતિ સબ્બુસ્સાહેન પરિયેસન્તો અતિસયેન અત્તતો પિયતરં અઞ્ઞં સત્તં કત્થચિ દિસાય નેવ અધિગચ્છેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસન્તિ એવં કસ્સચિ અત્તતો પિયતરસ્સ અનુપલબ્ભનવસેન પુથુ વિસું વિસું તેસં તેસં સત્તાનં અત્તા પિયો. તસ્મા તેન કારણેન, અત્તકામો અત્તનો હિતસુખં ઇચ્છન્તો, પરં સત્તં અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકમ્પિ, ન હિંસે ન હનેય્ય, ન વિહેઠેય્યાતિ અત્થો.

અયં નયોતિ સબ્બેહિ સત્તેહિ, અત્તનો ચ પિયતરભાવં નિદસ્સેત્વા તેસુ કરુણાયનં વદતા ભગવતા સુખેસિતાય ‘‘અત્તાનં સક્ખિભાવે ઠપેત્વા સત્તેસુ મેત્તા ભાવેતબ્બા’’તિ મેત્તાભાવનાય નયદસ્સનં કતમેવાતિ અત્થો.

૨૪૨. સુખપવત્તનત્થન્તિ સુખેન અકિચ્છેન મેત્તાય પવત્તનત્થં. ય્વાસ્સાતિ યો પુગ્ગલો અસ્સ યોગિનો. પિયોતિ ઇટ્ઠો. મનાપોતિ મનવડ્ઢનકો. ગરૂતિ ગુણવિસેસવસેન ગરુકાતબ્બો. ભાવનીયોતિ સમ્ભાવેતબ્બો. આચરિયમત્તોતિ સીલાદિના આચરિયપ્પમાણો. પિયવચનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન અત્થચરિયાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. સીલસુતાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન સદ્ધાદિકે, ધુતધમ્મજાગરિયાનુયોગાદિકે ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

કામન્તિ યુત્તપ્પત્તકારિતાસુખસિદ્ધિદીપનોયં નિપાતો. તેનેતં દીપેતિ – તાદિસં પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ ભાવનં આરભન્તો યોગી યુત્તપ્પત્તકારી, સુખેન ચસ્સ તત્થ ભાવના ઇજ્ઝતિ, તેન પન યોગિના તાવતા સન્તોસો ન કાતબ્બોતિ. તેનાહ ‘‘અપ્પના સમ્પજ્જતી’’તિઆદિ. સીમાસમ્ભેદન્તિ મરિયાદાપનયનં, અત્તા પિયો મજ્ઝત્તો વેરીતિ વિભાગાકરણન્તિ અત્થો. તદનન્તરન્તિ તતો પિયમનાપગરુભાવનીયતો, તત્થ વા મેત્તાધિગમતો અનન્તરં. અતિપ્પિયસહાયકે મેત્તા ભાવેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો, ગરુટ્ઠાનીયે પટિલદ્ધં મેત્તામનસિકારં અતિપ્પિયસહાયકે ઉપસંહરિતબ્બન્તિ અત્થો. સુખૂપસંહારકતસ્સ તં હોતિ પગેવ પટિપક્ખધમ્માનં વિક્ખમ્ભિતત્તા. અતિપ્પિયસહાયકતો અનન્તરં મજ્ઝત્તે મેત્તા ભાવેતબ્બા મજ્ઝત્તં પિયગરુટ્ઠાને ઠપેતું સુકરભાવતો. ‘‘અતિપ્પિયસહાયકતો’’તિ ચ ઇદં પુરિમાવત્થં ગહેત્વા વુત્તં. પગુણમનસિકારાધિગમતો પટ્ઠાય હિસ્સ સોપિ પિયટ્ઠાને એવ તિટ્ઠતિ. મજ્ઝત્તતો વેરીપુગ્ગલેતિ મજ્ઝત્તપુગ્ગલે મેત્તાયન્તેન તત્થ પગુણમનસિકારાધિગમેન પિયભાવં ઉપસંહરિત્વા તદનન્તરં વેરીપુગ્ગલં ભાવનાય મજ્ઝત્તે ઠપેત્વા તતો મજ્ઝત્તતો પિયભાવૂપસંહારેન વેરીપુગ્ગલે મેત્તા ભાવેતબ્બા. ‘‘વેરીપુગ્ગલે’’તિ ચ ઇદં પુરિમાવત્થં ગહેત્વા વુત્તં. એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે મુદું કમ્મનિયં ચિત્તં કત્વાતિ પિયગરુટ્ઠાનીયો, અતિપ્પિયો, મજ્ઝત્તો, વેરીતિ ચતૂસુ પુગ્ગલકોટ્ઠાસેસુ પઠમં તાવ પિયગરુટ્ઠાનીયે મેત્તાભાવનં અધિગન્ત્વા વસીભાવપ્પત્તિયા તથાપવત્તં ચિત્તં કોટ્ઠાસન્તરૂપસંહારત્થં મુદું કમ્મનિયં કત્વા તદનન્તરં અતિપ્પિયસહાયે અતિપ્પિયભાવં વિક્ખમ્ભેત્વા પિયભાવમત્તે ચિત્તં ઠપેન્તેન ભાવના ઉપસંહરિતબ્બા, તમ્પિ વસીભાવાપાદનેન મુદું કમ્મનિયં કત્વા તદનન્તરં મજ્ઝત્તે ઉદાસિનભાવં વિક્ખમ્ભેત્વા પિયભાવં ઉપટ્ઠપેત્વા ભાવના ઉપસંહરિતબ્બા, પુન તમ્પિ વસીભાવાપાદનેન મુદું કમ્મનિયં કત્વા તદનન્તરં વેરિમ્હિ વેરીસઞ્ઞં વિક્ખમ્ભેત્વા મજ્ઝત્તભાવૂપટ્ઠપનમુખેન પિયભાવં ઉપ્પાદેન્તેન ભાવના ઉપસંહરિતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘તદનન્તરે તદનન્તરે ઉપસંહરિતબ્બ’’ન્તિ, ઝાનચિત્તં ઉપનેતબ્બં ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ અત્થો.

વેરીપુગ્ગલો વા નત્થિ કમ્મબલેન વા એતરહિ પયોગસમ્પત્તિયા વા સબ્બસો અનત્થકરસ્સ અભાવતો. મહાપુરિસજાતિકત્તાતિ મહાપુરિસસભાવત્તા ચિરકાલપરિચયસમિદ્ધખન્તિમેત્તાનુદ્દયાદિગુણસમ્પન્નતાય ઉળારજ્ઝાસયત્તાતિ અત્થો. તાદિસો હિ સબ્બસહો પરાપરાધં તિણાયપિ ન મઞ્ઞતિ. તેન વુત્તં ‘‘અનત્થં કરોન્તેપિ પરે વેરીસઞ્ઞાવ નુપ્પજ્જતી’’તિ. તેનાતિ તેન યોગિના. અત્થિ વેરીપુગ્ગલોતિ સમ્બન્ધો.

૨૪૩. પુરિમપુગ્ગલેસૂતિ પિયાદીસુ ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતેસુ પુરિમેસુ પુગ્ગલેસુ. મેત્તં સમાપજ્જિત્વાતિ પટિઘં વિક્ખમ્ભેત્વા ઉપ્પાદિતં મેત્તાઝાનં સમાપજ્જિત્વા. મેત્તાયન્તેન પટિઘં પટિવિનોદેતબ્બન્તિ એત્થ કેચિ પન ‘‘ઉપચારજ્ઝાનં સમ્પાદેત્વા’’તિ અત્થં વદન્તિ, તેસં ઉપચારજ્ઝાનતો વુટ્ઠાનમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં સિયા ‘‘વુટ્ઠહિત્વા’’તિ વુત્તત્તા. પુબ્બે તસ્મિં પુગ્ગલે અસતિયા અમનસિકારેન પટિઘં અનુપ્પાદેન્તસ્સ સાધારણતો તં વિક્ખમ્ભેત્વા ઝાનસ્સ ઉપ્પાદનં, સમાપજ્જનઞ્ચ વુત્તં. ઇદાનિ પન તં અનુસ્સરન્તસ્સપિ મનસિ કરોન્તસ્સપિ યથા પટિઘં ન ઉપ્પજ્જતિ, તં વિધિં દસ્સેતું ઇદં વુત્તં ‘‘તં પુગ્ગલં મેત્તાયન્તેન પટિઘં વિનોદેતબ્બ’’ન્તિ. મેત્તાયનમેવ હિ ઇધ પટિઘવિનોદનં અધિપ્પેતં. ન નિબ્બાતીતિ ન વૂપસમ્મતિ.

અનુસારતોતિ અનુગમનતો, પચ્ચવેક્ખણતોતિ અત્થો. ઘટિતબ્બન્તિ વાયમિતબ્બં.

તઞ્ચ ખો ઘટનં વાયમનં. ઇમિના ઇદાનિ વક્ખમાનેન આકારેન.

ઉભતો દ્વીસુ ઠાનેસુ દણ્ડો એતસ્સાતિ ઉભતોદણ્ડકં, તેન. ઓચરકા લામકાચારા પાપપુરિસા. તત્રાપીતિ તેસુપિ અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓક્કન્તેસુપિ. તેનાતિ મનોપદોસેન. ન સાસનકરો. સબ્બપાપસ્સ અકરણં હિ સાસનં. તસ્સેવાતિ તતોપિ. નિસ્સક્કે હિ ઇદં સામિવચનં, સમુચ્ચયે ચ એવ-સદ્દો, પઠમં કુદ્ધપુરિસતોપીતિ અત્થો. તેનાતિ કુજ્ઝનેન. પાપિયોતિ પાપતરો. સારમ્ભાદિકસ્સ કિલેસાનુબન્ધસ્સ વત્થુભાવતો કોધસ્સ સાવજ્જતં ઞત્વાપિ કુજ્ઝનતો સચે કોધે અનવજ્જસઞ્ઞી કુદ્ધસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન પટિકુજ્ઝેય્યાતિ કેચિ. ઉભિન્નન્તિ દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં. તેનાહ ‘‘અત્તનો ચ પરસ્સ ચા’’તિ. અથ વા ઉભિન્નન્તિ ઉભયેસં લોકાનં, ઇધલોકપરલોકાનન્તિ અત્થો.

સપત્તકન્તાતિ પટિસત્તૂહિ ઇચ્છિતા. સપત્તકરણાતિ તેહિ કાતબ્બા. કોધનન્તિ કુજ્ઝનસીલં. કોધનાયન્તિ કોધનો અયં, અયન્તિ ચ નિપાતમત્તં. કોધપરેતોતિ કોધેન અનુગતો, પરાભિભૂતો વા. દુબ્બણ્ણોવ હોતીતિ પકતિયા વણ્ણવાપિ અલઙ્કતપટિયત્તોપિ મુખવિકારાદિવસેન વિરૂપો એવ હોતિ એતરહિ, આયતિં ચાતિ. કોધાભિભવસ્સ એકન્તિકમિદં ફલન્તિ દીપેતું ‘‘દુબ્બણ્ણો વા’’તિ અવધારણં કત્વા પુન ‘‘કોધાભિભૂતો’’તિ વુત્તં. ન પચુરત્થોતિ ન પહૂતધનો. ન ભોગવાતિ ઉપભોગપરિભોગવત્થુરહિતો. ન યસવાતિ ન કિત્તિમા.

છવાલાતન્તિ છવદહનાલાતં, ચિતકાયં સન્તજ્જનુમ્મુક્કન્તિપિ વદન્તિ. ઉભતોપદિત્તન્તિ ઉભોસુ કોટીસુ દડ્ઢં. મજ્ઝે ગૂથગતન્તિ વેમજ્ઝટ્ઠાને સુનખસ્સ વા સિઙ્ગાલસ્સ વા ઉહદેન ગૂથેન મક્ખિતં. કટ્ઠત્થન્તિ દારુકિચ્ચં. નેવ ફરતિ ન સાધેતિ. તથૂપમાહન્તિ તથૂપમં તાદિસં અહં. ઇમન્તિ ‘‘સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલૂ’’તિઆદિના (ઇતિવુ. ૯૨) હેટ્ઠા વુત્તં સન્ધાય સત્થા વદતિ, તસ્મા કામેસુ તિબ્બસારાગતાદિના સીલરહિતન્તિ અધિપ્પાયો. ઇધ પન બ્યાપન્નચિત્તં પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પતાવસેન યોજેતબ્બં.

સો દાનિ ત્વન્તિઆદિ યથાવુત્તેહિ સુત્તપદેહિ અત્તનો ઓવદનાકારદસ્સનં.

૨૪૪. યો યો ધમ્મોતિ કાયસમાચારાદીસુ યો યો સુચરિતધમ્મો. વૂપસન્તોતિ સંયતો. પરિસુદ્ધોતિ કિલેસમલવિગમેન વિસુદ્ધો. કિલેસદાહાભાવેન વા ઉપસન્તો, અનવજ્જભાવેન પરિસુદ્ધો, કાયસમાચારસ્સેવ ઉપસમો ચિરકાલં સંયતકાયકમ્મતાય વેદિતબ્બો. એવં સેસેસુપિ.

તેતિ વચીમનોસમાચારે.

સોતિ ઉપસન્તવચીસમાચારો પુગ્ગલો. પટિસન્થારકુસલોતિ યથા પરેહિ છિદ્દં ન હોતિ, એવં પટિસન્થરણે કુસલો. સખિલોતિ અધિવાસનખન્તિસઙ્ખાતેન સખિલભાવેન સમન્નાગતો. સુખસમ્ભાસોતિ પિયકથો. સમ્મોદકોતિ સમ્મોદનીયકથાય સમ્મોદનસીલો. ઉત્તાનમુખોતિ વિકુણિતમુખો અહુત્વા પીતિસોમનસ્સવસેન વિકસિતમુખો. પુબ્બભાસીતિ યેન કેનચિ સમાગતો પટિસન્થારવસેન પઠમંયેવ આભાસનસીલો. મધુરેન સરેન ધમ્મં ઓસારેતિ સરભઞ્ઞવસેન. સરભાણં પન કરોન્તો પરિમણ્ડલેહિ પરિપુણ્ણેહિ પદેહિ ચ બ્યઞ્જનેહિ ચ અબ્યાકુલેહિ ધમ્મકથં કથેતિ.

સબ્બજનસ્સ પાકટો સક્કચ્ચકિરિયાયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. ઓકપ્પેત્વાતિ સદ્દહિત્વા. ઓકપ્પનલક્ખણા હિ સદ્ધા. ઓહિતસોતોતિ અવહિતસોતો, સુસ્સુસન્તોતિ અત્થો. અટ્ઠિંકત્વા અત્થં કત્વા, અત્થિકો વા હુત્વા.

‘‘એકોપિ ન વૂપસન્તો હોતી’’તિ પાઠો, એવરૂપો પુગ્ગલો નિરયતો નિરયં ઉપપજ્જન્તો બહુકાલં તત્થેવ સંસરતીતિ દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠમહાનિરયસોળસઉસ્સદનિરયપરિપૂરકો ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તં. તત્થ સઞ્જીવાદયો અટ્ઠ મહાનિરયા. અવીચિમહાનિરયસ્સ દ્વારે દ્વારે ચત્તારો ચત્તારો કત્વા કુક્કુળાદયો સોળસ ઉસ્સદનિરયા. કારુઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેતબ્બં મહાદુક્ખભાગિભાવતો. યસ્મિં પુગ્ગલે અવિહેસાભૂતા દુક્ખાપનયનકામતા ઉપતિટ્ઠતિ, તત્થ પટિઘો અનોકાસોવાતિ આહ ‘‘કારુઞ્ઞમ્પિ પટિચ્ચ આઘાતો વૂપસમ્મતી’’તિ.

ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સાતિ ‘‘યો યો ધમ્મો’’તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થસ્સ.

૨૪૫. યં વેરી દુક્ખાપેતું સક્કોતિ, સો તસ્સ વસેન ‘‘અત્તનો વિસયે’’તિ વુત્તો ભિક્ખુનો કાયો. કિન્તિ કિં કારણં. તસ્સાતિ વેરિનો. અવિસયેતિ દુક્ખં ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યતાય અગોચરે. સચિત્તેતિ અત્તનો ચિત્તે. મહાનત્થકરન્તિ ઇધલોકત્થપરલોકત્થપરમત્થાનં વિરાધનવસેન મહતો વિપુલસ્સ, નાનાવિધસ્સ ચ દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદસ્સ અનત્થસ્સ કારણં. મૂલનિકન્તનન્તિ સીલસ્સ મૂલાનિ નામ હિરોત્તપ્પખન્તિમેત્તાનુદ્દયા, તેસં છિન્દનં. કોધો હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ પાણાતિપાતાદિવસેન હિરોત્તપ્પાદીનિ ઉચ્છિન્દતિ. જળોતિ અન્ધબાલો.

અનરિયં કમ્મન્તિ વેરિના કતમહાપરાધમાહ. યો સયન્તિ યો ત્વં સયમ્પિ. દોસેતુકામોતિ કોધં ઉપ્પાદેતુકામો. યદિ કરિ યદિ અકાસિ. દોસુપ્પાદેનાતિ દોસસ્સ ઉપ્પાદનેન. દુક્ખં તસ્સ ચ નામાતિ દુક્ખઞ્ચ નામ તસ્સ અપરાધકસ્સ. નામાતિ અસમ્ભાવને નિપાતો, તેન તસ્સ કારણં અનેકન્તિકન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘કાહસિ વા ન વા’’તિ, કરિસ્સસિ ન વા કરિસ્સસીતિ અત્થો. અહિતં મગ્ગન્તિ અત્તનો અહિતાવહં દુગ્ગતિમગ્ગં.

અટ્ઠાનેતિ દોસો તવ અપ્પિયસ્સ કારાપકો, સત્તુ પન તસ્સ વસવત્તિતાય દાસસદિસોતિ અટ્ઠાનં પચ્ચાપકિરિયાય. તસ્મા તમેવ દોસં છિન્દસ્સુ ઉચ્છિન્દ. ખણિકત્તાતિ ઉદયવયપરિચ્છિન્નો અત્તનો પવત્તિકાલસઙ્ખાતો ખણો એતેસં અત્થીતિ ખણિકા, તબ્ભાવતો ખણપભઙ્ગુભાવતોતિ અત્થો. કસ્સ દાનીધ કુજ્ઝસીતિ અપરાધકસ્સ સન્તાને યેહિ ખન્ધેહિ તે અપરાધો કતો, તે તંખણંયેવ સબ્બસો નિરુદ્ધા. ઇદાનિ પન અઞ્ઞે તિટ્ઠન્તીતિ કસ્સ ત્વં ઇધ કુજ્ઝસિ. ન હિ યુત્તં અનપરાધેસુ કુજ્ઝનન્તિ અધિપ્પાયો. તં વિના કસ્સ સો કરેતિ યો પુગ્ગલો યસ્સ દુક્ખં કરોતિ, તં દુક્ખકિરિયાય વિસયભૂતં પુગ્ગલં વિના કસ્સ નામ સો દુક્ખકારકો દુક્ખં કરે કરેય્ય. સયમ્પિ દુક્ખહેતુ ત્વમિતીતિ એવં સયમ્પિ ત્વં એતસ્સ દુક્ખસ્સ હેતુ, એવં સમાને તસ્સ તુય્હઞ્ચ તસ્સ દુક્ખસ્સ હેતુભાવે કિં કારણા તસ્સ કુજ્ઝસિ ન તુય્હન્તિ અત્થો.

૨૪૬. પરલોકેપિ અનુગામિભાવતો કમ્મંયેવ સકં સન્તકં એતેસન્તિ કમ્મસ્સકા, તેસં ભાવો કમ્મસ્સકતા. પચ્ચવેક્ખણા નામ નિસેધનત્થા, નિસેધનઞ્ચ ભાવિનો કમ્મસ્સાતિ આહ ‘‘યં કમ્મં કરિસ્સસી’’તિ. પટિઘવસેન પન પવત્તકમ્મં પાકટભાવતો આસન્નં, પચ્ચક્ખઞ્ચાતિ આહ ‘‘ઇદઞ્ચા’’તિ. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે, સો તસ્સ કમ્મસ્સ ફલનિસ્સન્દેન ‘‘નેવ સમ્માસમ્બોધિ’’ન્તિઆદિના બ્યતિરેકતો વુચ્ચમાનમેવત્થં જોતેતિ. નેવ સમત્થન્તિ સમ્બન્ધો. નિરયે નિયુત્તં, જાતન્તિ વા નેરયિકં. અત્તાનંયેવ ઓકિરતિ દોસરજેનાતિ અધિપ્પાયો.

૨૪૭. સત્થુ પુબ્બચરિયગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા, સત્થુ ગારવેનાપિ પટિઘં વૂપસમેય્યાતિ.

બોધિસત્તોપિ સમાનો નનુ તે સત્થા ચિત્તં નપ્પદૂસેસિ, પગેવ અભિસમ્બુદ્ધોતિ અધિપ્પાયો. દેવિયા પદુટ્ઠેનાતિ દેવિયા સદ્ધિં પદુબ્ભિના મિચ્છાચારવસેન અપરદ્ધેન. યત્થ સુસાને છવસરીરં છડ્ડીયતિ, તં આમકસુસાનં. નિખઞ્ઞમાનોતિ નિખણિયમાનો. પુરિસકારં કત્વાતિ આવાટતો નિક્ખમનત્થાય બાહુબલેન પુરિસકારં કત્વા. યક્ખાનુભાવેનાતિ અડ્ડવિનિચ્છયેન આરાધિતચિત્તસ્સ યક્ખસ્સ આનુભાવેન. સિરિગબ્ભન્તિ વાસાગારે.

આસીસેથેવાતિ યથાધિપ્પેતે અત્થે ઞાયતો અનવજ્જતો આસં કરેય્ય. ન નિબ્બિન્દેય્યાતિ ‘‘એવં કિચ્છાપન્નસ્સ મે કુતો સોત્થિભાવો’’તિ ન નિબ્બિન્દેય્ય. વુત્તઞ્હિ ‘‘આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બો’’તિ (ઉદા. ૫૩). યથા ઇચ્છિન્તિ યેન પકારેન કસ્સચિ પીળં અકત્વા રજ્જે પતિટ્ઠિતં અત્તાનં ઇચ્છિં, તથા અહં અહુન્તિ પસ્સામિ. વોતિ હિ નિપાતમત્તં.

કાસિરઞ્ઞાતિ કલાબુના કાસિરાજેન. સકણ્ટકાહીતિ અયકણ્ટકેહિ સકણ્ટકાહિ.

મહલ્લકોતિ વુદ્ધો વયોઅનુપ્પત્તો. રુજ્ઝન્તીતિ નિરુજ્ઝન્તિ.

ચિત્તપરિગ્ગણ્હનકાલોતિ વિસેવનં કાતું અદત્વા ચિત્તસ્સ સમ્મદેવ દમનકાલો.

પુથુસલ્લેનાતિ વિપુલેન સલ્લેન. નાગોતિ હત્થિનાગો. વધીતિ વિજ્ઝિ, મારેસીતિ વા અત્થો. ઇમં ઠાનં આગન્ત્વા મયિ એવં કરણં નામ ન તવ વસેન હોતિ, તસ્મા કસ્સ વા રઞ્ઞો, રાજમત્તસ્સ વા અયં પયોગો ઉય્યોજનાતિ અત્થો.

છબ્બણ્ણરસ્મીતિ નીલપીતલોહિતાદિવસેન છબ્બણ્ણમયૂખા. છબ્બણ્ણકિરણવન્તદન્તતાય હિ તે હત્થી ‘‘છદ્દન્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ન છદ્દન્તવન્તતાય.

છાતોતિ જિઘચ્છિતો. ખાદેય્યાતિ ખાદેય્યં, અયમેવ વા પાઠો. આહિતોતિ સુહિતો. સમ્બલન્તિ મગ્ગાહારં. તં પન યસ્મા ઉપચારેન પથસ્સ હિતન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘પાથેય્ય’’ન્તિપિ વુત્તં. ‘‘મિત્તદુબ્ભી વતાયં અન્ધબાલો’’તિ કારુઞ્ઞેન અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ તં પુરિસં ઉદિક્ખમાનો.

મા અય્યોસિ મે ભદન્તેતિ એત્થ માતિ નિપાતમત્તં, માતિ વા પટિક્ખેપો, તેન ઉપરિ તેન કાતબ્બં વિપ્પકારં પટિસેધેતિ. અય્યો મેતિ અય્યિરકો ત્વં મમ અતિથિભાવતો. ભદન્તેતિ પિયસમુદાચારો. ત્વં નામેતાદિસં કરીતિ ત્વમ્પિ એવરૂપં અકાસિ નામ.

તિરચ્છાનભૂતોપિ પન મહાકપિ હુત્વા ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેસીતિ યોજના.

પેળાય પક્ખિપન્તેપીતિ ખુદ્દકાય પેળાય પાદેહિ કોટેત્વા પક્ખિપન્તેપિ. મદ્દન્તેપીતિ દુબ્બલભાવકરણત્થં નાનપ્પકારેહિ મદ્દન્તેપિ. અલમ્પાનેતિ એવંનામકે અહિતુણ્ડિકે.

પીતં વાતિ એત્થ વા-સદ્દો અવુત્તત્થવિકપ્પે, તેન ઓદાતમઞ્જિટ્ઠાદિં અવુત્તં સઙ્ગણ્હાતિ. ચિત્તાનુવત્તન્તોતિ ચિત્તં અનુવત્તન્તો. હોમિ ચિન્તિતસન્નિભો એવમયં બહુલાભં લભતૂતિ. આનુભાવેન પન થલં કરેય્ય ઉદકં…પે… છારિકં કરે. એવં પન યદિ ચિત્તવસી હેસ્સં…પે… ઉત્તમત્થો ન સિજ્ઝતીતિ તદા અત્તના તત્થ દિટ્ઠં આદીનવં દસ્સેતિ ભગવા. તત્થ ઉત્તમત્થોતિ બુદ્ધભાવમાહ. ભોજપુત્તેહીતિ લુદ્દપુત્તેહિ.

અળારાતિ યેન સયં તદા લુદ્દહત્થતો મોચિતો, તં સત્થવાહં નામેન આલપતિ. અતિકસ્સાતિ નાસાય આવુતરજ્જું આકડ્ઢિત્વા. સમ્પરિગય્હાતિ કાળવેત્તલતાદીહિ સબ્બસો પરિગ્ગહેત્વા, અચ્છરિયાનિ દુસ્સહાનં સહનવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

અતિવિય અયુત્તં અપ્પતિરૂપં પટિઘચિત્તુપ્પાદનેન કેનચિ અપ્પટિસમખન્તિગુણસ્સ સત્થુસાસનાવોક્કમનપ્પસઙ્ગતો.

૨૪૮. ‘‘અનમતગ્ગોયં, ભિક્ખવે, સંસારો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૧૨૪; ૩.૯૯, ૧૦૦; ૩.૫.૫૨૦; કથા. ૭૫) આગતાનિ સુત્તપદાનિ અનમતગ્ગસદ્દો, તદત્થો વા એતેસન્તિ અનમતગ્ગિયાનિ.

અજેહિ ગમનમગ્ગો અજપથો. સઙ્કૂ લગ્ગાપેત્વા તે આલમ્બિત્વા ગમનમગ્ગો સઙ્કુપથો. સઙ્કૂતિ અઙ્કુસાકારેન કતદીઘદણ્ડો વુચ્ચતિ. આદિ-સદ્દેન પપાતમગ્ગદુગ્ગમગ્ગાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. ઉભતોબ્યૂળ્હેતિ સમ્પહારત્થં દ્વીહિપિ પક્ખેહિ ગાળ્હસન્નાહે. અઞ્ઞાનિ ચ દુક્કરાનિ કરિત્વા ધનાસાય પબ્બતવિદુગ્ગનદીવિદુગ્ગાદિપક્ખન્દનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. મં પોસેસિ, ઉપકારં અકાસિ, તત્ર નપ્પતિરૂપં મનં પદૂસેતુન્તિ એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એવં ચિત્તુપ્પાદનઞ્ચ એતરહિ દિસ્સમાનેન પુત્તાદીનં પોસનાદિના અતીતસ્સ અનુમાનતો ગહણવસેન વેદિતબ્બં.

૨૪૯. મેત્તાયાતિ મેત્તાસઙ્ખાતાય, મેત્તાસહિતાય વા. ચેતોવિમુત્તિયાતિ ચિત્તસમાધાને. આસેવિતાયાતિ આદરેન સેવિતાય. ભાવિતાયાતિ વડ્ઢિતાય. બહુલીકતાયાતિ પુનપ્પુનં કતાય. યાનીકતાયાતિ યુત્તયાનં વિય કતાય. વત્થુકતાયાતિ અધિટ્ઠાનવત્થું વિય કતાય. અનુટ્ઠિતાયાતિ અધિટ્ઠિતાય. પરિચિતાયાતિ પરિચિણ્ણાય ચિણ્ણવસીભાવાય. સુસમારદ્ધાયાતિ સુટ્ઠુ સમ્પાદિતાય. પાટિકઙ્ખાતિ ઇચ્છિતબ્બા અવસ્સંભાવિનો. સેસં પરતો આગમિસ્સતિ.

૨૫૦. ધાતુવિનિબ્ભોગોતિ સસમ્ભારસઙ્ખેપાદિના ધાતૂનં વિનિબ્ભુજનં. અપરાધો નામ અપરજ્ઝન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપધમ્મમુખેન ગય્હતીતિ કત્વા આહ ‘‘કિં કેસાનં કુજ્ઝસી’’તિઆદિ, કેસાદિવિનિમુત્તસ્સ અપરજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અભાવતો. ઇદાનિ નિબ્બત્તિતપરમત્થધમ્મવસેનેવ વિનિબ્ભોગવિધિં દસ્સેતું ‘‘અથ વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ચક્ખન્ધે ઉપાદાય, દ્વાદસાયતનાનિ ઉપાદાયાતિ પચ્ચેકં ઉપાદાય-સદ્દો યોજેતબ્બો. કોધસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં ન હોતીતિ યથા આરગ્ગે સાસપસ્સ, આકાસે ચ ચિત્તકમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં નત્થિ, એવમસ્સ ‘‘વેરી’’તિ પરિકપ્પિતે પુગ્ગલે કોધસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં ન હોતિ, કેસાદીનં અકુજ્ઝિતબ્બતો, તબ્બિનિમુત્તસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ અભાવતો.

૨૫૧. સંવિભાગોતિ આમિસસંવિભાગો. પરસ્સાતિ પચ્ચત્થિકસ્સ. ભિન્નાજીવોતિ અપરિસુદ્ધાજીવો. તસ્સેવં કરોતોતિ એવં સંવિભાગં કરોન્તસ્સ તસ્સ દાયકસ્સ. ઇતરસ્સાતિ પટિગ્ગાહકસ્સ. ‘‘મમ માતરાઉપાસિકાય દિન્નો’’તિ ઇદં ‘‘ધમ્મિયલાભો’’તિ એતસ્સ કારણવચનં. તેન પન તસ્સ આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતિ.

સબ્બત્થસાધકન્તિ ‘‘અત્તત્થો પરત્થો દિટ્ઠધમ્મિકો અત્થો સમ્પરાયિકો અત્થો’’તિ (મહાનિ. ૬૯; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫) એવમાદીનં સબ્બેસં અત્થાનં, હિતાનં, પયોજનાનઞ્ચ નિપ્ફાદકં. ઉન્નમન્તિ દાયકા. નમન્તિ પટિગ્ગાહકા.

૨૫૨. એવન્તિ યથાવુત્તેહિ કકચૂપમોવાદાનુસ્સરણાદીહિ અત્તનો ઓવદનાકારેહિ. વૂપસન્તપટિઘસ્સાતિ પટિસઙ્ખાનબલેન વિનોદિતાઘાતસ્સ. તસ્મિમ્પીતિ વેરીપુગ્ગલેપિ. વેરી-ગહણેનેવ ચેત્થ અપ્પિયપુગ્ગલસ્સાપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં વેરિમ્હિ મેત્તાય સિદ્ધાય તસ્મિમ્પિ મેત્તાસિદ્ધિતો, પિયતો પન અતિપ્પિયસહાયકસ્સ વિસું ગહણં આસન્નપચ્ચત્થિકસ્સ દુબ્બિનિમોચયભાવદસ્સનત્થં. મેત્તાવસેનાતિ મેત્તાયનવસેન. સમચિત્તતન્તિ હિતૂપસંહારેન સમાનચિત્તતં. સીમાસમ્ભેદો સા એવ સમચિત્તતા. ઇમસ્મિં પુગ્ગલેતિ મેત્તાકમ્મટ્ઠાનિકપુગ્ગલે. નિસિન્નેતિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં.

હિતમજ્ઝત્તેતિ પિયે, મજ્ઝત્તે ચ. ચતુબ્બિધેતિ ચતુબ્બિધે જને, યત્થ કત્થચીતિ અધિપ્પાયો. નાનત્તન્તિ પિયમજ્ઝત્તાદિનાનાકરણં. હિતચિત્તોવ પાણિનન્તિ કેવલં સત્તેસુ હિતચિત્તો એવાતિ પવુચ્ચતિ, ન પન ‘‘મેત્તાય નિકામલાભી’’તિ વા ‘‘કુસલી’’તિ વા પવુચ્ચતિ. કસ્મા? યસ્મા અત્તાદીસુ પસ્સતિ નાનત્તન્તિ. કસ્મા પનાયં હિતચિત્તો કુસલીતિ ન વુચ્ચતીતિ? સાતિસયસ્સ કુસલસ્સ વસેન કુસલિભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ઇમસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ મેત્તાભાવના ન વિસેસવતી. અથ વા ન નિકામલાભી મેત્તાય યતો અત્તાદીસુ પસ્સતિ નાનત્તં. કુસલીતિ પવુચ્ચતિ, યસ્મા હિતચિત્તોવ પાણિનન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ગામસીમાદયો વિય ગામન્તરાદીહિ સત્તસઙ્ખાતે મેત્તાવિસયે ભાવનાય પુબ્બે અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણમરિયાદારૂપેન ઠિતત્તા અત્તાદયો ઇધ સીમા નામાતિ આહ ‘‘ચતસ્સો સીમાયો’’તિ. સમ્ભિન્ના હોન્તીતિ એત્થ વુત્તં સમ્ભેદં દસ્સેતું ‘‘સમં ફરતિ મેત્તાયા’’તિઆદિ વુત્તં. મહાવિસેસોતિ મહન્તો ભાવનાય વિસેસો અતિસયો. પુરિમેન પુરિમતો અત્તાદિનાનત્તદસ્સિના. ન નાયતીતિ ન ઞાયતિ.

૨૫૩. નિમિત્તન્તિ યથા કસિણકમ્મટ્ઠાનાદીસુ તંતંકસિણમણ્ડલાદિપરિગ્ગહમુખેન ભાવનાવસેન લદ્ધં ઉગ્ગહનિમિત્તં નિસ્સાય ઝાનસ્સ ગોચરભાવેન પટિભાગનિમિત્તં ઉપતિટ્ઠતિ, ન એવમિધ ઉપટ્ઠિતં નિમિત્તં નામ અત્થિ. યો પનાયં યથાવુત્તો સીમાસમ્ભેદો લદ્ધો, સ્વેવ નિમિત્તં વિયાતિ નિમિત્તં. તસ્મિં હિ લદ્ધે ભાવનાય સાતિસયત્તા નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ, કિલેસા સન્નિસિન્નાવ, ઉપચારસમાધિના ચિત્તં સમાહિતમેવ. તેનાહ ‘‘નિમિત્તઞ્ચ ઉપચારઞ્ચ લદ્ધં હોતી’’તિ. તમેવ નિમિત્તન્તિ સીમાસમ્ભેદવસેન પવત્તસમથનિમિત્તં. અપ્પકસિરેનેવ અકિચ્છેનેવ, પગેવ પરિપન્થસ્સ વિસોધિતત્તા.

એત્તાવતાતિ એત્તકેન ભાવનાનુયોગેન. અનેન યોગિના. પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનન્તિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ.

‘‘પઠમજ્ઝાનાદીનં અઞ્ઞતરવસેના’’તિ ઇદં વક્ખમાનાય વિકુબ્બનાય તેસં સાધારણતાય વુત્તં. અપ્પનાપ્પત્તચિત્તસ્સેવ ન ઉપચારમત્તલાભિનો. પગુણબલવભાવાપાદનેન વેપુલ્લાદિવિસેસપ્પત્તસ્સ ઓધિસો, અનોધિસો ચ દિસાફરણાદિવસેન ઝાનસ્સ પવિજમ્ભના વિકુબ્બના વિવિધા કિરિયાતિ કત્વા.

૨૫૪. મેત્તાસહગતેનાતિ ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા મેત્તાય સહ પવત્તેન સંસટ્ઠેન સમ્પયુત્તેનાતિ અત્થો. યસ્મા પન તં વુત્તનયેન મેત્તાય સહગતં, તાય એકુપ્પાદાદિવિધિના સમ્મદેવ આગતં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેત્તાય સમન્નાગતેના’’તિ. ચેતો-સદ્દો ‘‘અધિચેતસો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૫૩; ઉદા. ૩૭) સમાધિપરિયાયોપિ હોતીતિ તતો વિસેસેતું ‘‘ચેતસાતિ ચિત્તેના’’તિ વુત્તં. એતન્તિ એતં પદં. દિસોધિપરિગ્ગહો સત્તોધિપરિગ્ગહમુખેનેવ હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકિસ્સા દિસાય પઠમપરિગ્ગહિતં સત્તં ઉપાદાયા’’તિ. દિસાસુ હિ ઠિતસત્તા દિસાગહણેન ગહિતા. તેનાહ ‘‘એકદિસાપરિયાપન્નસત્તફરણવસેન વુત્ત’’ન્તિ. ફરણઞ્ચ સારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ અત્તનો આરમ્મણસ્સ ફસ્સના પચ્ચક્ખતો દસ્સનં ગહણં આરમ્મણકરણમેવાતિ આહ ‘‘ફરિત્વાતિ ફુસિત્વા આરમ્મણં કત્વા’’તિ. બ્રહ્મવિહારાધિટ્ઠિતન્તિ મેત્તાઝાનુપત્થમ્ભિતં. તથાતિ નિયમનં. તં અનિયમાપેક્ખસમ્બન્ધીભાવતો ઉપમાકારનિયમનં. દુતિયન્તિ ઉપમેય્યદસ્સનં, ઉપમેય્યઞ્ચ નામ ઉપમં, તેન સમ્બન્ધઞ્ચ વિના નત્થીતિ તદુભયમ્પિ દસ્સેતું ‘‘યથા પુરત્થિમાદીસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તથા દુતિયન્તિ એત્થ ફરિત્વા વિહરતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એવં તતિયં ચતુત્થન્તિ એત્થાપિ. તદનન્તરન્તિ ચ ફરણાપેક્ખં અનન્તરગ્ગહણં, ન ફરિતબ્બદિસાપેક્ખં દિસાનં અનિદ્દિટ્ઠરૂપત્તા. ફરણાનુક્કમેન હિ તાસં દુતિયાદિતા, ન સરૂપતો. તેનેવાહ ‘‘યં કિઞ્ચિ એકં દિસ’’ન્તિ. ઇતીતિ એવં યથાવુત્તં ચતસ્સો, એવં ઉદ્ધં દિસં ફરિત્વા વિહરતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતેનેવ નયેના’’તિ. ઇદમ્પિ ઇતિ-સદ્દસ્સેવ અત્થદસ્સનં. પાળિયં (મ. નિ. ૩.૩૦૯; ૩.૨૩૦; વિભ. ૬૪૨) અધો તિરિયન્તિ એત્થ પિ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સેતું ‘‘અધોદિસમ્પિ તિરિયં દિસમ્પી’’તિ વુત્તં. એતેનેવ ‘‘દુતિય’’ન્તિઆદીસુપિ પિ-સદ્દસ્સ લુત્તનિદ્દિટ્ઠતા દીપિતાતિ વેદિતબ્બં. એવમેવાતિ ઇદમ્પિ ઇતિ-સદ્દસ્સેવ અત્થદસ્સનં. એત્થ ચ ‘‘અધો’’તિ ઇમિના યથા નિરયેસુ, નાગભવનાદીસુ, યત્થ તત્થ વા અત્તનો હેટ્ઠિમદિસાય સત્તા ગય્હન્તિ, એવં ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિ ઇમિના દેવલોકે, યત્થ તત્થ વા અત્તનો ઉપરિમદિસાયં સત્તા ગહિતાતિ વેદિતબ્બં.

મજ્ઝત્તાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઇત્થિપુરિસઅરિયાનરિયદેવમનુસ્સાદિકે પભેદે સઙ્ગણ્હાતિ. ઈસકમ્પિ બહિ અવિક્ખિપમાનોતિ અપ્પકમ્પિ કમ્મટ્ઠાનતો બહિ વિક્ખેપં અનાપજ્જન્તો હિતૂપસંહારતો અઞ્ઞથા થોકમ્પિ અવત્તમાનો. સબ્બત્તતાયાતિ વા સબ્બેન અત્તભાવેન યથા સબ્બભાવેન અત્તનિ અત્તનો અત્તભાવે હિતેસિતા, એવં સબ્બધિ સબ્બસત્તેસુ મેત્તાય ફરિત્વા વિહરતીતિ અત્થો. મેત્તાય વુચ્ચમાનત્તા સત્તવિસયો સબ્બ-સદ્દો, સો ચ દીઘં કત્વા વુત્તો, તસ્મા સબ્બસત્તકાયસઙ્ખાતા પજા એતસ્સ અત્થીતિ સબ્બાવન્તોતિ પદત્થતો દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બસત્તવન્ત’’ન્તિ આહ. એત્થ ચ સબ્બધીતિ દિસોધિના, દેસોધિના ચ અનોધિસોફરણં વુત્તં, સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તન્તિ સત્તોધિના. તથા હિ વુત્તં ‘‘અનોધિસો દસ્સનત્થ’’ન્તિ. એકમેવત્થં પકારતો પરિયાયેન્તિ ઞાપેન્તીતિ પરિયાયા, વેવચનાનિ. વિપુલાદિસદ્દા ચેત્થ તાદિસાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિપુલેનાતિ એવમાદિપરિયાયદસ્સનતો’’તિ. પરિયાયદસ્સને ચ પુબ્બે ગહિતપદાનિપિ પુન ગય્હન્તિ, યથા ‘‘સદ્ધા સદ્દહના’’તિ (ધ. સ. ૧૨) એત્થ વુત્તમ્પિ સદ્ધાપદં પુન ઇન્દ્રિયાદિપરિયાયદસ્સને ‘‘સદ્ધા સદ્ધિન્દ્રિય’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૨) વુત્તં. તથાસદ્દો વા ઇતિસદ્દો વા ન વુત્તોતિ ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિ એતસ્સ અનુવત્તકો તથા-સદ્દો ચ ઇતિ-સદ્દો ચ તેસં ફરણાનન્તરાદિટ્ઠાનં અટ્ઠાનન્તિ કત્વા તે ન વુત્તાતિ પુન ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસાતિ વુત્ત’’ન્તિ અત્થો. વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પુન વચનં નિગમનન્તિ આહ ‘‘નિગમનવસેન વા એતં વુત્ત’’ન્તિ. નનુ ચ સમાપનવસેન વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પુન વચનં નિગમનન્તિ? નાયં દોસો ઓધિસોઅનોધિસોફરણાનં સમાપને એવ વુત્તત્તા. વિપુલેનાતિ મહન્તેન, મહત્તઞ્ચસ્સ અસુભકમ્મટ્ઠાનાદીસુ વિય આરમ્મણસ્સ એકદેસમેવ અગ્ગહેત્વા અનવસેસગ્ગહણવસેનાતિ આહ ‘‘ફરણવસેન વિપુલતા દટ્ઠબ્બા’’તિ.

કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાદીહિ મહત્તં ગતં, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દચિત્તવીરિયપઞ્ઞેહિ ગતં પટિપન્નન્તિ મહગ્ગતં. તયિદં યસ્મા એકન્તતો રૂપાવચરં, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભૂમિવસેન મહગ્ગત’’ન્તિ. નિરુળ્હો હિ રૂપારૂપાવચરેસુ મહગ્ગતવોહારો. પગુણવસેનાતિ પકારતો ગુણિતં બહુલીકતં પગુણં, તસ્સ વસેન, સુભાવિતભાવેનાતિ અત્થો. તં હિ પમાણં ગહેતું અસક્કુણેય્યતાય અપ્પમાણં નામ હોતિ. અપ્પમાણસત્તારમ્મણવસેનાતિ અપરિમાણસત્તારમ્મણકરણવસેન. સયમ્પિ વેરરહિતત્તા, તંસમઙ્ગિનો વેરાભાવહેતુત્તા ચ અવેરં. તયિદં દ્વયં યતો લભતિ, તં દસ્સેતું ‘‘બ્યાપાદપચ્ચત્થિકપ્પહાનેના’’તિ વુત્તં. ચેતસો બ્યાપત્તિવસેન હનનતો બ્યાપજ્જં, ચેતસિકં અસાતં, તદભાવતો અબ્યાપજ્જં. તેનાહ ‘‘નિદ્દુક્ખ’’ન્તિ. તં પનસ્સ અબ્યાપજ્જત્તં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાદીનં વિય ન સભાવતો, અથ ખો પચ્ચત્થિકવિવેકતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘દોમનસ્સપ્પહાનતો’’તિ આહ. અયન્તિ ઇધ યથાનીતં અપ્પમઞ્ઞાવિભઙ્ગે (વિભ. ૬૪૨), તેસુ તેસુ ચ સુત્તપદેસેસુ (મ. નિ. ૧.૪૫૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫) આગતં મેત્તાબ્રહ્મવિહારવિકુબ્બનમાહ.

૨૫૫. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ઇમિસ્સા ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ, સત્તહાકારેહિ, દસહાકારેહી’’તિ આકારવિભાગેન પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૨.૨૨) વુત્તાય ચ વિકુબ્બનાય મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણસ્સ વિય ભેદાભાવમુપસંહરતિ ઓધિસોફરણઅનોધિસોફરણદિસાફરણવસેન દેસનાય આગતત્તા. કેવલં પનેત્થ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૨.૨૨) વિય સત્તોધિ ન ગહિતોતિ અયમેવ વિસેસો. યમ્પીતિ વિકુબ્બનં સન્ધાયાહ.

ઇદાનિ ભેદાભાવદસ્સનમુખેન ઉદ્દેસતો આનીતં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિં નિદ્દેસતો દસ્સેત્વા તસ્સા અનુત્તાનપદવણ્ણનં કાતું ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિમાહ.

૨૫૬. તત્થ સબ્બે સત્તાતિ સબ્બ-સદ્દો કામં પદેસસબ્બવિસયો, ન સબ્બસબ્બવિસયો યથા ‘‘સબ્બં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૯-૧૨૦), ‘‘સત્તા’’તિ પન પદેન પરિચ્છિન્નં અત્તનો વિસયં અસેસેત્વાવ પરિયાદિયતીતિ આહ ‘‘અનવસેસપરિયાદાનમેત’’ન્તિ.

તત્રાતિ તસ્મિં રૂપે. સત્તોતિ સજ્જનકિચ્ચેન છન્દાદિપરિયાયેન લોભેન આસત્તો લગ્ગો. તત્રાતિ વા કરણે ભુમ્મં, તેન છન્દાદિનાતિ અત્થો.

યદિ સત્તતાય સત્તા, કથં વીતરાગેસૂતિ આહ ‘‘રુળ્હીસદ્દેના’’તિઆદિ. અવીતરાગેસુ રુળ્હેન, અવીતરાગેસુ વા પવત્તિત્વા ઇન્દ્રિયબદ્ધખન્ધસન્તાનતાય તંસદિસેસુ વીતરાગેસુ રુળ્હેન સદ્દેન. અથ વા કિઞ્ચિ નિમિત્તં ગહેત્વા સતિપિ અઞ્ઞસ્મિં તન્નિમિત્તયુત્તે કત્થચિ વિસયે સમ્મુતિયા ચિરકાલતાય નિમિત્તવિરહેપિ પવત્તિ રુળ્હી નામ યથા ‘‘ગચ્છન્તીતિ ગાવો’’તિ, એવં સત્તસદ્દસ્સાપિ રુળ્હીભાવો દટ્ઠબ્બો. ભૂતપુબ્બગતિયા વા વીતરાગેસુ સત્તવોહારો દટ્ઠબ્બો. સત્વયોગતોતિ એત્થ સત્વં નામ બુદ્ધિ, વીરિયં, તેજો વા, તેન યોગતો સત્તા, યથા ‘‘નીલગુણયોગતો નીલો પટો’’તિ.

પાણન્તિ એતેનાતિ પાણનં, અસ્સાસપસ્સાસા, તસ્સ કમ્મં પાણનતા, તાય, અસ્સાસપસ્સાસસમ્પયોગેનાતિ અત્થો. ભૂતત્તાતિ કમ્મકિલેસેહિ જાતત્તા. પૂરણતો, ગલનતો ચ પુગ્ગલાતિ નેરુત્તા. સત્તા હિ નિબ્બત્તન્તા તંતંસત્તનિકાયં પૂરેન્તા વિય હોન્તિ, સબ્બાવત્થનિપાતિતાય ચ ગલન્તિ ચવન્તીતિ અત્થો. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનં ‘‘અત્તા’’તિ ભવતિ એત્થ અભિધાનં, ચિત્તઞ્ચાતિ અત્તભાવો, સરીરં, ખન્ધપઞ્ચકમેવ વા. તન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં. ઉપાદાયાતિ ગહેત્વા ઉપાદાનં નિસ્સયં કત્વા. પઞ્ઞત્તિમત્તસમ્ભવતોતિ પરમત્થતો અસન્તેપિ સત્તસઞ્ઞિતે પઞ્ઞત્તિમત્તેન સમ્ભવતો.

યથા ચ સત્તાતિ વચનન્તિ યથા સત્ત-સદ્દો યથાવુત્તેનટ્ઠેન નિપ્પરિયાયતો પદેસવુત્તિપિ રુળ્હીવસેન અનવસેસપરિયાદાયકો. સેસાનિપીતિ પાણાદિવચનાનિપિ. તાનિપિ હિ રૂપારૂપભવૂપગચતુત્થજ્ઝાનાદિસમઙ્ગીનં અસ્સાસપસ્સાસાભાવતો અવિનિપાતધમ્માનં પુગલનસ્સ અભાવતો પદેસવુત્તીનિ. રુળ્હીવસેન આરોપેત્વા યથાવુત્તાય રુળ્હિયા વસેન કત્થચિ વિસયે અવિજ્જમાનમ્પિ પાણપુગ્ગલભાવં આરોપેત્વા. યદિ સાધારણતો સત્તવેવચનાનીતિ ગહેત્વા અનોધિસોફરણા મેત્તા વુચ્ચતિ, અથ કસ્મા પઞ્ચહેવ આકારેહિ વુત્તાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘કામઞ્ચા’’તિઆદિ. કેચિ પનાહુ ‘‘ન ખો પનેતાનિ ‘‘સત્તા’’તિઆદીનિ પદાનિ વેવચનતામત્તં ઉપાદાય ગહિતાનિ, યતો જન્તુઆદીનમ્પિ ગહણં આપજ્જેય્ય, અત્થવિસેસં પન નિમિત્તભૂતં ઉપાદાય ગહિતાની’’તિ, તે સન્ધાયાહ ‘‘યે પના’’તિઆદિ. તત્થ અત્થતોતિ સજ્જનટ્ઠેન સત્તા, પાણનટ્ઠેન પાણાતિ એવમાદિઅત્થતો. તેસં તં મતિમત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનોધિસોફરણા વિરુજ્ઝતી’’તિ. કસ્મા? કેચિ સત્તા, કેચિ પાણા, કેચિ પુગ્ગલાતિ આપજ્જનતો. તથા અત્થં અગ્ગહેત્વાતિ સત્તાદિસદ્દા સપ્પદેસવિસયાતિ એવમત્થં અગ્ગહેત્વા પુબ્બે વુત્તનયેન નિપ્પદેસવિસયાતિ એવમત્થં ગહેત્વાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ઇમેસૂ’’તિઆદિ. પઞ્ચસુ આકારેસૂતિ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિઆદિના પાળિયં (પટિ. મ. ૨.૨૨) આગતેસુ પઞ્ચસુ ભાવનાકારેસુ. અઞ્ઞતરવસેનાતિ યસ્સ કસ્સચિ વસેન.

૨૫૭. ઇદાનિ દ્વાવીસતિયા ભાવનાકારેસુ અપ્પના પરિગ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. બ્યાપાદરહિતાતિ દોમનસ્સબ્યાપાદરહિતા. તસ્માતિ યસ્મા ન કેવલં યથાવુત્તઆકારવિભાગમત્તતો અપ્પનાવિભાગો, તસ્મા. ઇમેસુપિ પદેસૂતિ ‘‘સબ્બે સત્તા અવેરા હોન્તૂ’’તિઆદિકોટ્ઠાસેસુપિ. યં યં પાકટં હોતીતિ યદિપિ પુબ્બભાગે તત્થ તત્થ અભિનિવેસે અનેકકોટ્ઠાસવસેનેવ મનસિકારં પવત્તેતિ, ભાવનાય સમિજ્ઝનક્ખણે પન તત્થ યં પગુણતરતાય સુપાકટં હોતિ, તસ્સ વસેન અપ્પના હોતિ, યથા તં દ્વત્તિંસાકારે. તત્થ પન આરમ્મણં, ઇધ ભાવનાકારોતિ અયમેવ વિસેસો. ચતુન્નન્તિ ચતુન્નં ચતુન્નં. બ્યાપનિચ્છાલોપેન હિ નિદ્દિટ્ઠં. એસ નયો સેસેસુપિ.

લિઙ્ગવસેન વુત્તં તેસં પચુરતો લબ્ભમાનત્તા. તતિયા પન પકતિ યદિપિ પઠમદુકેન ન સઙ્ગહિતા, દુતિયદુકેન પન તિકેન ચ સઙ્ગહિતા એવ.

ઇતિ સબ્બાનિપીતિ અનોધિસોફરણે વીસતિ, ઓધિસોફરણે અટ્ઠવીસતિ, દિસાફરણે ચત્તારિ સતાનિ, અસીતિ ચાતિ એવં સબ્બાનિપિ. સત-સદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો.

૨૫૮. એવં મેત્તાભાવનં વિભાવેત્વા ઇદાનિ તત્થ આનિસંસે વિભાવેતું ‘‘ઇતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સેસા જનાતિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા અલાભિનો. સમ્પરિવત્તમાનાતિ દક્ખિણેન પસ્સેન અસયિત્વા સબ્બસો પરિવત્તમાના. કાકચ્છમાનાતિ ઘુરુઘુરુપસ્સાસવસેન વિસ્સરં કરોન્તા. સુખં સુપતીતિ એત્થ દુવિધાસુપના સયને પિટ્ઠિપ્પસારણલક્ખણા, કિરિયામયચિત્તેહિ અવોકિણ્ણભવઙ્ગપ્પવત્તિલક્ખણા ચ. તત્થાયં ઉભયથાપિ સુખમેવ સુપતિ. યસ્મા સણિકં નિપજ્જિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સમોધાય પાસાદિકેન આકારેન સયતિ, નિદ્દોક્કમનેપિ ઝાનં સમાપન્નો વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘એવં અસુપિત્વા’’તિઆદિ.

નિદ્દાકાલે સુખં અલભિત્વા દુક્ખેન સુત્તત્તા એવ પટિબુજ્ઝનકાલે સરીરખેદેન નિત્થુનનં, વિજમ્ભનં, ઇતો ચિતો વિપરિવત્તનઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘નિત્થુનન્તા વિજમ્ભન્તા સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તી’’તિ. અયં પન સુખેન સુત્તત્તા સરીરખેદાભાવતો નિત્થુનનાદિરહિતોવ પટિબુજ્ઝતિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં અપ્પટિબુજ્ઝિત્વા’’તિઆદિ. સુખપટિબોધો ચ સરીરવિકારાભાવેનાતિ આહ ‘‘સુખં નિબ્બિકાર’’ન્તિ.

‘‘ભદ્દકમેવ સુપિનં પસ્સતી’’તિ ઇદં અનુભૂતપુબ્બવસેન, દેવતૂપસંહારવસેન ચસ્સ ભદ્દકમેવ સુપિનં હોતિ, ન પાપકન્તિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘ચેતિયં વન્દન્તો વિયા’’તિઆદિ. ધાતુક્ખોભહેતુકમ્પિ ચસ્સ બહુલં ભદ્દકમેવ સિયા યેભુય્યેન ચિત્તજરૂપાનુગુણતાય ઉતુઆહારજરૂપાનં.

ઉરે આમુત્તમુત્તાહારો વિયાતિ ગીવાય બન્ધિત્વા ઉરે લમ્બિતમુત્તાહારો વિયાતિ કેહિચિ વુત્તં. તં એકાવલિવસેન વુત્તં સિયા, અનેકરતનાવલિસમૂહભૂતો પન મુત્તાહારો અંસપ્પદેસતો પટ્ઠાય યાવ કટિપ્પદેસસ્સ હેટ્ઠાભાગા પલમ્બન્તો ઉરે આમુક્કોયેવ નામ હોતિ.

તત્થેવાતિ પાટલિપુત્તેયેવ. સક્કા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા દેસસ્સ ખેમતાય, તસ્સ તસ્સ પદેસસ્સ રમણીયતાય ચ.

દસાવ અન્તો દસન્તો, વત્થસ્સ ઓસાનન્તો.

સમપ્પવત્તવાસન્તિ તત્થ તત્થ વિહારે સમપ્પવત્તવત્તવાસં. થેરો કિર અત્તના પવિટ્ઠપવિટ્ઠવિહારે ‘‘અહમેત્થ આગન્તુકો’’તિ અચિન્તેત્વા તત્થ તત્થ યથારહં અત્તના કાતબ્બવત્તાનિ પરિપૂરેન્તો એવ વિહાસિ. અપરે પન ભણન્તિ સબ્બસત્તેસુ સમપ્પવત્તમેત્તાવિહારવાસં. અયં હિ થેરો અરહત્તાધિગમતો પુબ્બેપિ મેત્તાવિહારી અહોસિ.

વનન્તરે ઠિતોતિ થેરો કિર તથા સમપ્પવત્તવાસવસેન ચરમાનો એકદિવસં અઞ્ઞતરં રમણીયં વનન્તરં દિસ્વા તત્થ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા યથાપરિચ્છેદેન તતો ઉટ્ઠિતો અત્તનો ગુણાવજ્જનહેતુકેન પીતિસોમનસ્સેન ઉદાનેન્તો ‘‘યાવતા ઉપસમ્પન્નો’’તિ ગાથં અભાસિ. તમત્થં દસ્સેતું ‘‘વનન્તરે ઠિતો’’તિ પઠમગાથા ઠપિતા. તત્થ ગજ્જમાનકોતિ સીહગજ્જિતં ગજ્જન્તો. ગુણમેસન્તોતિ અત્તનો ગુણસમુદયં ગવેસન્તો પચ્ચવેક્ખન્તો.

મણિલરુક્ખે નિવાસિતાય તં દેવતં ‘‘મણિલિયા’’તિ વોહરન્તિ, તસ્મા સા દેવતાપિ ‘‘અહં, ભન્તે, મણિલિયા’’તિ આહ. રુક્ખદેવતાનં હિ યેભુય્યેન નિવાસરુક્ખવસેન વોહારો યથા ફન્દનદેવતાતિ. તત્થેવાતિ ચિત્તલપબ્બતેયેવ.

‘‘બલવપિયચિત્તતાયા’’તિ ઇમિના બલવપિયચિત્તતામત્તેનપિ સત્થં ન કમતિ, પગેવ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયાતિ દસ્સેતિ.

ખિપ્પમેવ ચિત્તં સમાધિયતિ કેનચિ પરિપન્થેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ બ્યાપાદસ્સ દૂરસમુસ્સારિતભાવતો ખિપ્પમેવ સમાધિયતિ. આસવાનં ખયાયાતિ કેચિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઇતો અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનવસેન અધિગતજ્ઝાનાનમ્પિ સુખસુપનાદયો આનિસંસા લબ્ભન્તિ, યથાહ –

‘‘સુખં સુપન્તિ મુનયો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતા;

સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા’’તિ. –

ચ આદિ, તથાપિમે આનિસંસા બ્રહ્મવિહારલાભિનો અનવસેસા લબ્ભન્તિ બ્યાપાદાદીનં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો બ્રહ્મવિહારાનં. તેનેવાહ ‘‘નિસ્સરણં હેતં, આવુસો, બ્યાપાદસ્સ, યદિદં મેત્તા ચેતોવિમુત્તી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૨૬; અ. નિ. ૬.૧૩). બ્યાપાદાદિવસેન ચ સત્તાનં દુક્ખસુપનાદયોતિ તપ્પટિપક્ખભૂતેસુ બ્રહ્મવિહારેસુ સિદ્ધેસુ સુખસુપનાદયો હત્થગતા એવ હોન્તીતિ.

કરુણાભાવનાવણ્ણના

૨૫૯. કરુણન્તિ કરુણાબ્રહ્મવિહારં. નિક્કરુણતાયાતિ વિહેસાય, ‘‘ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા સત્તાનં વિહેઠનજાતિકો હોતી’’તિ એવં વુત્તવિહેઠનેતિ અત્થો. આદીનવન્તિ દોસં. યથા તથા સત્તાનં વિહેઠનાય પાપકો વિપાકો ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ. તથા હિ યો સત્તે જીવિતા વોરોપનેન વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગચ્છેદનેન વા ધનજાનિયા વા અલાભાય વા અવાસાય વા અનત્થાય વા અયસત્થાય વા પરિસંસક્કનેન વા અન્તમસો યથાવજ્જદસ્સનેનપિ વિહેઠેતિ, તસ્સ સો પમાદવિહારો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અલાભાયપિ હોતિ, લદ્ધસ્સ પરિહાનાયપિ હોતિ, તન્નિમિત્તં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, અવિસારદો પરિસં ઉપસઙ્કમતિ મઙ્કુભૂતો, સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, કાયસ્સ ભેદા દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા, સુગતિયમ્પિ મનુસ્સભૂતો દુજ્જચ્ચોપિ હોતિ નીચકુલિકો, દુબ્બણ્ણોપિ હોતિ દુદ્દસિકો, બહ્વાબાધોપિ હોતિ રોગબહુલો, દુગ્ગતોપિ હોતિ અપ્પન્નપાનો, અપ્પાયુકોપિ હોતિ પરિત્તજીવિતોતિ એવમાદિઅનેકાનત્થાનુબન્ધિતા વિહેસાય પચ્ચવેક્ખિતબ્બા, તપ્પટિપક્ખતો કરુણાય આનિસંસા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘નિક્કરુણતાય આદીનવં કરુણાય ચ આનિસંસં પચ્ચવેક્ખિત્વા’’તિ. ‘‘પિયો હી’’તિઆદિના પઠમં પિયપુગ્ગલાદીસુ અનારમ્ભસ્સ કારણમાહ. પિયં હિ પુગ્ગલં કરુણાયિતુમારભન્તસ્સ ન તાવ પિયભાવો વિગચ્છતિ, અવિગતે ચ તસ્મિં કુતો કરુણાયના. તેનાહ ‘‘પિયટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતી’’તિ. સેસપુગ્ગલેસુપિ એસેવ નયો. લિઙ્ગવિસભાગકાલકતાનં અખેત્તભાવે કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

યત્થ પન પઠમં આરભિતબ્બા, તં પાળિનયેનેવ દસ્સેતું ‘‘કથઞ્ચ ભિક્ખૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ દુગ્ગતન્તિ દલિદ્દં. સો હિ ભોગપારિજુઞ્ઞતો સુખસાધનાનં અભાવેન દુક્ખં ગતો ઉપગતો દુગ્ગતોતિ વુચ્ચતિ. અથ વા દુગ્ગતન્તિ દુક્ખેન સમઙ્ગિભાવં ગતં. દુરુપેતન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ઉપેતં. ગતિકુલરૂપાદિવસેન વા તમભાવે ઠિતો દુગ્ગતો. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ઉપેતત્તા તમપરાયણભાવે ઠિતો દુરુપેતોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. પરમકિચ્છપ્પત્તન્તિ અતિવિય કિચ્છમાપન્નં મહાબ્યસનં નિમુગ્ગં. અપ્પેવ નામાતિ સાધુ વત.

વધેથ નન્તિ ‘‘ઘાતેથ નં ચોર’’ન્તિ એવં પહિતાય રઞ્ઞો આણાય ખાદનીયમ્પિ…પે… દેન્તિ ‘‘ઇદાનેવ મારિયમાનો એત્તકમ્પિ સુખં લભતૂ’’તિ. સુસજ્જિતોતિ સુખાનુભવને સન્નદ્ધો.

એતેનેવ ઉપાયેનાતિ યેન યેન વિધિના એતરહિ યથાવુત્તે પરમકિચ્છાપન્ને આયતિં વા દુક્ખભાગિમ્હિ પુગ્ગલે કરુણાયિતું કરુણા ઉપ્પાદિતા, એતેનેવ નયેન. પિયપુગ્ગલેતિ પિયાયિતબ્બપુગ્ગલે. એતરહિ વા દિસ્સમાનં આયતિં વા ભાવિનિં દુક્ખપ્પત્તિં ગહેત્વા કરુણા પવત્તેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. મજ્ઝત્તવેરીસુપિ એસેવ નયો. યો હિ સો કરુણાય વત્થુભૂતો દુવિધો પુગ્ગલો વુત્તો, કામં તત્થ કરુણાભાવના સુખેનેવ ઇજ્ઝતિ, ઇમિના પન ભિક્ખુના તત્થ ભાવનં પગુણતરં કત્વા સીમાસમ્ભેદં કાતું તદનન્તરં પિયપુગ્ગલે, તતો મજ્ઝત્તે, તતો વેરિપુગ્ગલે કરુણા ભાવેતબ્બા. ભાવેન્તેન ચ એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે મુદું કમ્મનિયં ચિત્તં કત્વા તદનન્તરે તદનન્તરે ઉપસંહરિતબ્બં. યસ્સ પન વેરિપુગ્ગલો વા નત્થિ, મહાપુરિસજાતિકત્તા વા અનત્થં કરોન્તેપિ વેરિસઞ્ઞાવ નુપ્પજ્જતિ, તેન મજ્ઝત્તે મે ચિત્તં કમ્મનિયં જાતં, ઇદાનિ વેરિમ્હિ ઉપસંહરામીતિ બ્યાપારોવ ન કાતબ્બો. યસ્સ પન અત્થિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ.

તત્થ પુબ્બે વુત્તનયેનેવાતિ મેત્તાકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦ આદયો) વુત્તનયેન. તં મેત્તાય વુત્તનયેનેવ. વૂપસમેતબ્બન્તિ ‘‘અથાનેન પુરિમપુગ્ગલેસૂ’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૩), ‘‘કકચૂપમઓવાદાદીનં અનુસ્સરતો’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૩) ચ મેત્તાભાવનાય વુત્તેન નયેન તં પટિઘં વૂપસમેતબ્બં. એવં એતરહિ મહાદુક્ખપ્પત્તે સુખિતેપિ અકતકુસલતાય આયતિં દુક્ખપ્પત્તિયા વસેન કરુણાયનવિધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કતકલ્યાણેપિ તં દસ્સેતું ‘‘યોપિ ચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તેસન્તિ બ્યસનાનં. વટ્ટદુક્ખં અનતિક્કન્તત્તાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેનાપિ અક્ખાનેન પરિયોસાપેતું અસક્કુણેય્યસ્સ અનાગતસ્સ આપાયિકસ્સ સુગતીસુપિ જાતિજરાદિભેદસ્સાતિ અપરિમિતસ્સ સંસારદુક્ખસ્સ અનતિક્કન્તભાવતો. સબ્બથાપિ કરુણાયિત્વાતિ દુક્ખપ્પત્તિયા, સુખપ્પત્તિયા અકતકુસલતાય વા કતાકુસલતાય વાતિ સબ્બપકારેનપિ કરુણાય વત્થુભાવસ્સ સલ્લક્ખણેન તસ્મિં તસ્મિં પુગ્ગલે કરુણં કત્વા કરુણાભાવનં વડ્ઢેત્વા. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘અથાનેન પુનપ્પુનં મેત્તાયન્તેના’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૩) મેત્તાભાવનાયં વુત્તેન નયેન. તં નિમિત્તન્તિ સીમાસમ્ભેદવસેન પવત્તં સમથનિમિત્તં. મેત્તાય વુત્તનયેનેવાતિ યથા મેત્તાભાવનાયં ‘‘અપ્પકસિરેનેવા’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૩) તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન અપ્પના ‘‘એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૩-૨૫૪) તસ્સા વડ્ઢના ચ વુત્તા, એવમિધ કરુણાભાવનાયં તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન અપ્પના વેદિતબ્બા ચ વડ્ઢેતબ્બા ચ, તથેવસ્સા વડ્ઢનાવિધિપિ વેદિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તનયેનેવાતિ અવધારણેન ‘‘પઠમં વેરિપુગ્ગલો કરુણાયિતબ્બો’’તિ ઇદં યથા પાળિવિરુદ્ધં, એવં યુત્તિવિરુદ્ધમ્પીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. પઠમં હિ વેરિં સમનુસ્સરતો કોધો ઉપ્પજ્જેય્ય, ન કરુણા. અત્તાપિ સક્ખિભાવેન કરુણાયનવસેન ગહેતબ્બો, સો કિમિતિ પચ્છા ગય્હતીતિ. ‘‘અપ્પના વડ્ઢેતબ્બા’’તિ ઇમિના ચ અપ્પનાપ્પત્તચિત્તસ્સેવ ‘‘કરુણાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭, ૫૦૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫, ૪૫૨, ૪૭૧; ૩.૨૩૦) વુત્તવિકુબ્બના ઇજ્ઝતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો.

કરુણાપદમત્તમેવ ચસ્સા પાળિયા વિસેસોતિ તં અનામસિત્વા પટિસમ્ભિદાયં વુત્તવિકુબ્બના, મેત્તાય વુત્તઆનિસંસા ચ ઇધ લબ્ભન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તતો પરં…પે… વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. તત્થ તતો પરન્તિ ‘‘કરુણાસહગતેન ચેતસા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭, ૫૦૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫, ૪૫૨, ૪૭૧; ૩.૨૩૦) વુત્તવિકુબ્બનતો ઉપરિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

મુદિતાભાવનાવણ્ણના

૨૬૦. પિયપુગ્ગલાદીસૂતિ પિયમજ્ઝત્તવેરીસુ ન આરભિતબ્બા. મુદિતાભાવનાતિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજના. ન હીતિઆદિ તત્થ કારણવચનં. પિયભાવમત્તેનાતિ એત્થ મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિ અત્થો, તેન સોમનસ્સપટિસન્ધિકતાદિસિદ્ધા નિચ્ચપ્પહંસિતમુખતા, પુબ્બભાસિતા, સુખસમ્ભાસતા, સખિલતા, સમ્મોદકતાતિ એવમાદિકે મુદિતાય પદટ્ઠાનભૂતે વિસેસે ઉલ્લિઙ્ગેતિ, ઈદિસેહિ વિસેસેહિ વિરહિતોતિ વુત્તં હોતિ. એવ-કારેન પન પિયપુગ્ગલસ્સ સુખસમપ્પિતતાદિં, મુદિતાય ચ હેતુભૂતં પમોદપ્પવત્તિં નિવત્તેતિ. પિયપુગ્ગલેપિ હિ પરમાય સમ્પત્તિયા પમુદિતે હટ્ઠતુટ્ઠે ભિક્ખુનો મુદિતોકાસં લભેય્ય. વક્ખતિ હિ ‘‘પિયપુગ્ગલં વા’’તિઆદિ. આદિતો મજ્ઝત્તપુગ્ગલં અનુસ્સરન્તસ્સ ઉદાસિનતા સણ્ઠાતિ, વેરિં સમનુસ્સરન્તસ્સ કોધો ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ‘‘પગેવ મજ્ઝત્તવેરિનો’’તિ.

પમોદપ્પવત્તિયા સોણ્ડસદિસો સહાયો સોણ્ડસહાયો. મુદિતમુદિતોવાતિ પસાદસોમ્મતાય અતિવિય મુદિતો એવ. પસાદે હિ ઇદં આમેડિતં. એવં અટ્ઠકથાનયેન આદિતો મુદિતાભાવનાય વત્થું દસ્સેત્વા ઇદાનિ પાળિનયેન દસ્સેતું ‘‘પિયપુગ્ગલં વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુખિતન્તિ સઞ્જાતસુખં, સુખપ્પત્તન્તિ અત્થો. સજ્જિતન્તિ સુખાનુભવને સન્નદ્ધં પટિયત્તસુખસાધનં. અહો સાધૂતિ તસ્સ સત્તસ્સ સમ્પત્તિયં સમ્પજઞ્ઞપુબ્બપમોદનાકારદસ્સનં. પુન અહો સુટ્ઠૂતિ તસ્સ પમોદનસ્સ બહુલીકારદસ્સનં. પિયં મનાપન્તિ એત્થ મનાપ-ગ્ગહણેન પાળિયમ્પિ અતિપ્પિયસહાયકો અધિપ્પેતોતિ એકે.

અતીતેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે અતીતે. અનાગતેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન હિ ભવન્તરગતે બ્રહ્મવિહારભાવના રુહતિ. યદિ એવં, અતીતાનાગતે કથન્તિ? નાયં દોસો. ‘‘સો એવાયં દત્તો તિસ્સો’’તિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નતાય વિજ્જમાનભાવેન ગહેતબ્બતો. કથં પનસ્સ અનાગતે સમ્પત્તિ આરમ્મણં હોતીતિ? આદેસાદિતો, પચ્ચુપ્પન્નાય વા પયોગસમ્પત્તિયા અનુમાનતો લદ્ધાય ગહેતબ્બતો.

પિયપુગ્ગલેતિ સોણ્ડસહાયસઞ્ઞિતે અતિપ્પિયપુગ્ગલે, પિયપુગ્ગલે ચ. દુવિધોપિ ચેસ ઇધ પિયભાવસામઞ્ઞતો ‘‘પિયપુગ્ગલો’’તિ વુત્તો. અનુક્કમેનાતિ અતિપ્પિયપુગ્ગલો પિયપુગ્ગલો મજ્ઝત્તો વેરીતિ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ એકેકસ્મિં કમ્મટ્ઠાનં પગુણં, મુદું, કમ્મનિયઞ્ચ કત્વા સેસેસુ ઉપસંહરણાનુક્કમેન. કિઞ્ચાપિ ચતૂસુ જનેસુ સમચિત્તતાવ સીમાસમ્ભેદો સીમા સમ્ભિજ્જતિ એતાયાતિ કત્વા. ભાવનાય પન તથા બહુસો પવત્તમાનાય પુરિમસિદ્ધં હેતું, ઇતરં ફલઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘સમચિત્તતાય સીમાસમ્ભેદં કત્વા’’તિ. યથાવુત્તસીમાભાવો વા સીમાસમ્ભેદોતિ વુત્તં ‘‘સમચિત્તતાય સીમાસમ્ભેદં કત્વા’’તિ. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ઉપેક્ખાભાવનાવણ્ણના

૨૬૧. ઉપેક્ખાભાવનન્તિ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારભાવનં. યસ્મા પુરિમબ્રહ્મવિહારત્તયનિસ્સન્દો ચતુત્થબ્રહ્મવિહારો, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેત્તાદીસુ પટિલદ્ધતિકચતુક્કજ્ઝાનેના’’તિ. પગુણતતિયજ્ઝાનાતિ સુભાવિતં વસીભાવં પાપિતં પગુણં, તથારૂપા તતિયબ્રહ્મવિહારજ્ઝાનતો. અપ્પગુણં હિ ઉપરિઝાનસ્સ પદટ્ઠાનં ન હોતિ. ચતુક્કનયવસેન ચેત્થ તતિયગ્ગહણં. સુખિતા હોન્તૂતિઆદિવસેનાતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘નિદ્દુક્ખા હોન્તૂ’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સત્તકેલાયનં સત્તેસુ મમાયનં મમત્તકરણં, તથા મનસિકારેન યોગો સત્તકેલાયનમનસિકારયુત્તત્તં, તસ્મા. મેત્તાદીનં રાગગેહસ્સિતદોમનસ્સસોમનસ્સાનં આસન્નવુત્તિતાય યથારહં પટિઘાનુનયસમીપચારિતા વેદિતબ્બા. અથ વા ‘‘સુખિતા હોન્તુ, દુક્ખતો મુચ્ચન્તુ મોદન્તૂ’’તિ હિતેસિતભાવપ્પત્તિયા તિસ્સન્નમ્પિ અનુનયસ્સ આસન્નચારિતા. સતિ ચ તબ્બિપરિયાયે લોહિતપ્પકોપે પુબ્બો વિય લદ્ધોકાસમેવેત્થ પટિઘન્તિ અવિસેસેન તાસં પટિઘાનુનયસમીપચારિતા દટ્ઠબ્બા.

‘‘સોમનસ્સયોગેન ઓળારિકત્તા’’તિ ઇદં તતિયજ્ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં, તતો વુટ્ઠિતસ્સ ઇદમાદીનવદસ્સનન્તિ. મેત્તાદિવસેન પન ઓળારિકભાવે વુચ્ચમાને વિતક્કવિચારપીતિયોગેનેવ ઓળારિકતા વત્તબ્બા સિયા, તાહિપિ તાસં સમાયોગસમ્ભવતો, ઉપેક્ખાય ચ તદભાવતો. ન વા વત્તબ્બા તતિયજ્ઝાનિકાનંયેવ મેત્તાદીનં ઇધાધિપ્પેતત્તા, તંતંઝાનસમતિક્કમેનેવ ચ તંતંઝાનિકા મેત્તાદયોપિ સમતિક્કન્તા એવ નામ હોન્તિ, ઝાનસામઞ્ઞેન વિય મેત્તાદિસામઞ્ઞેન વોહારમત્તં. પુરિમાસૂતિ મેત્તાકરુણામુદિતાસુ. સન્તભાવતોતિ યથાવુત્તસત્તકેલાયનાદિઅનુપસન્તભાવાભાવતો ઉપેક્ખાય સન્તભાવતો. ‘‘સન્તભાવતો’’તિ ચ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. સુખુમતા પણીતતા વિદૂરકિલેસતા વિપુલફલતાતિ એવમાદયોપિ ઉપેક્ખાય આનિસંસા દટ્ઠબ્બા. પકતિમજ્ઝત્તોતિ કિઞ્ચિ કારણં અનપેક્ખિત્વા પકતિયા સભાવેનેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઉદાસિનપક્ખે ઠિતો. અજ્ઝુપેક્ખિત્વાતિ અત્તના કતકમ્મવસેનેવ અયમાયસ્મા આગતો ગચ્છતિ ચ, ત્વમ્પિ અત્તના કતકમ્મવસેનેવ આગતો ગચ્છસિ ચ, ન તસ્સ તવ પયોગેન કિઞ્ચિ સુખં વા ઉપનેતું, દુક્ખં વા અપનેતું લબ્ભા, કેવલં પનેતં ચિત્તસ્સ અનુજુકમ્મં, યદિદં મેત્તાયનાદિના સત્તેસુ કેલાયનં. બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ ગતમગ્ગો ચેસ અપણ્ણકપટિપદાભૂતો, યદિદં સબ્બસત્તેસુ મજ્ઝત્તતાતિ એવં પટિપક્ખજિગુચ્છામુખેન મજ્ઝત્તતાય સમુપજાતગારવબહુમાનાદરો તં પુગ્ગલં પુનપ્પુનં અજ્ઝુપેક્ખતિ, તત્થ ચ સવિસેસં ઉપેક્ખં પચ્ચુપટ્ઠપેતિ, તસ્સ તથા પટિપજ્જતો પકતિયાપિ ઉદાસિનત્તા સાતિસયં તત્થ મજ્ઝત્તતા સણ્ઠાતિ. ભાવનાબલેન નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ, કિલેસા સન્નિસિન્ના એવ હોન્તિ, સો તં ઉપેક્ખં પિયપુગ્ગલાદીસુ ઉપસંહરતિ. તેનાહ ‘‘ઉપેક્ખા ઉપ્પાદેતબ્બા. તતો પિયપુગ્ગલાદીસૂ’’તિ. એકં પુગ્ગલન્તિ એત્થ અઞ્ઞત્થો એક-સદ્દો ‘‘ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭) વિય. એકવચનેનેવ ચેત્થ સઙ્ખ્યાવિસેસો સિદ્ધો, તસ્મા અઞ્ઞં એકં પુગ્ગલન્તિ અયમેત્થ અત્થો. તેન અત્તાનં નિવત્તેતિ. ‘‘નેવ મનાપ’’ન્તિ ઇમિના પિયપુગ્ગલં, અતિપ્પિયસહાયકઞ્ચ નિવત્તેતિ, અત્તાનમ્પિ વા અત્તનિ અમનાપતાય અભાવતો. ‘‘ન અમનાપ’’ન્તિ ઇમિના અપ્પિયં, વેરિપુગ્ગલઞ્ચ, પારિસેસતો મજ્ઝત્તપુગ્ગલસ્સ ગહણં આપન્નં. ઇતિ ‘‘એકં પુગ્ગલં નેવ મનાપં નામનાપ’’ન્તિ ઇમિના અત્તનો, પિયાદીનઞ્ચ પટિક્ખેપમુખેન ઉદાસિનપુગ્ગલં દસ્સેતિ.

વુત્તનયેનાતિ ‘‘ય્વાસ્સ પકતિમજ્ઝત્તો’’તિઆદિના અનન્તરં વુત્તેન નયેન. અત્તસિનેહસ્સ બલવભાવતો વેરિતોપિ અત્તનિ મજ્ઝત્તતાય દુરૂપસંહારત્તા ‘‘ઇમેસુ ચ અત્તનિ ચા’’તિ અત્તા પચ્છા વુત્તો. પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘અયં સમાપત્તિ આસન્નપીતિપચ્ચત્થિકા’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૮૭) પથવીકસિણે વુત્તનયેન. યં હિ હેટ્ઠા ‘‘પગુણતતિયજ્ઝાના વુટ્ઠાયા’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૮૭) વુત્તં, તં હેટ્ઠા તીસુ બ્રહ્મવિહારેસુ, ચતુત્થબ્રહ્મવિહારે ચ આદીનવાનિસંસદસ્સનવસેન વુત્તં. ઇદં પન તતિયજ્ઝાને આદીનવં, ચતુત્થજ્ઝાને ચ આનિસંસં દિસ્વા ચતુત્થાધિગમાય યોગં કરોન્તસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પજ્જનાકારદસ્સનં. તસ્મા તત્થ વુત્તં ‘‘પથવીસદ્દં અપનેત્વા તદેવ નિમિત્તં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના યોજેતબ્બં.

પથવીકસિણાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સેસકસિણાનિ, અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. કામં કસિણાનાપાનેસુ ઉપ્પન્નસ્સાપિ તતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારેન રૂપાવચરજ્ઝાનાદિતાય અત્થેવ સભાગતા, તં પન અકારણં આરમ્મણસ્સ વિસદિસતાયાતિ આહ ‘‘આરમ્મણવિસભાગતાયા’’તિ. નનુ ચ અઞ્ઞથાવ કસિણાદિભાવના, અઞ્ઞથા બ્રહ્મવિહારભાવનાતિ ભાવનાવસેનાપિ યથાવુત્તજ્ઝાનાનં અત્થેવ વિસદિસતાતિ? સચ્ચમેતં, ભાવનાવસેન પન વિસદિસતા અનુપ્પત્તિયા ન એકન્તિકં કારણં. તથા હિ અઞ્ઞથાવ મેત્તાદિભાવના, અઞ્ઞથા ઉપેક્ખાભાવના. તથાપિ સત્તેસુ યથાપવત્તિતં હિતેસિતાદિઆકારં બ્યતિરેકમુખેન આમસન્તી, તતો વિનિવત્તમાનરૂપેન અજ્ઝુપેક્ખનાકારેન બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા પવત્તતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કમ્મસ્સકા સત્તા, તે કસ્સ રુચિયા સુખિતા વા ભવિસ્સન્તી’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૬૩). આરમ્મણસભાગતાપિ ચેત્થ અત્થીતિ મેત્તાદિવસેન પટિલદ્ધતતિયજ્ઝાનસ્સ ઇજ્ઝતિ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારો. તેન વુત્તં ‘‘મેત્તાદીસૂ’’તિઆદિ. તત્થ મેત્તાદીસૂતિ મેત્તાદીસુ નિપ્ફાદેતબ્બેસુ, મેત્તાદિવસેનાતિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૨૬૨. બ્રહ્મુત્તમેનાતિ એત્થ સમ્મુતિબ્રહ્માનો ઉપપત્તિબ્રહ્માનો વિસુદ્ધિબ્રહ્માનોતિ તિવિધા બ્રહ્માનો.

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન ને વારેતુમુસ્સહે. (જા. ૧.૧૪.૧);

પરિબ્બજ મહાબ્રહ્મે, પચન્તઞ્ઞેપિ પાણિનો’’તિ. (પાચિ. ૬૪૭) –

ચ એવમાદીસુ હિ બ્રહ્મસદ્દેન સમ્મુતિબ્રહ્માનો વુત્તા.

‘‘અપારુતા તેસં અમતસ્સ દ્વારા,

યે સોતવન્તો પમુઞ્ચન્તુ સદ્ધં;

વિહિંસસઞ્ઞી પગુણં ન ભાસિં,

ધમ્મં પણીતં મનુજેસુ બ્રહ્મે’’.

‘‘અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૭૧; મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૪૦; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૯) ચ એવમાદીસુ બ્રહ્મસદ્દેન ઉપપત્તિબ્રહ્માનો વુત્તા. ‘‘બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૪૮; સં. નિ. ૨.૨૧; અ. નિ. ૪.૮; ૫.૧૧; પટિ. મ. ૨.૪૪) વચનતો ‘‘બ્રહ્મ’’ન્તિ અરિયધમ્મો વુચ્ચતિ, તતો નિબ્બત્તત્તા અવિસેસેન સબ્બેપિ અરિયા વિસુદ્ધિબ્રહ્માનો નામ પરમત્થબ્રહ્મતાય. વિસેસતો પન ‘‘બ્રહ્માતિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વચનતો સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉત્તમબ્રહ્મા નામ સદેવકે લોકે બ્રહ્મભૂતેહિ ગુણેહિ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તિતો. ઇતિ બ્રહ્માનં ઉત્તમો, બ્રહ્મા ચ સો ઉત્તમો ચાતિ વા બ્રહ્મુત્તમો, ભગવા. તેન કથિતે ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭, ૪૫૯, ૫૦૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫, ૪૫૧, ૪૭૧) તત્થ તત્થ વેનેય્યાનં દેસિતે. ઇતીતિ એવં યથાવુત્તેન ભાવનાક્કમેન ચેવ અત્થવણ્ણનાક્કમેન ચ વિદિત્વા જાનિત્વા. પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યાતિ પુબ્બે વિય અસાધારણં તંતંબ્રહ્મવિહારપટિનિયતમેવ અત્થં અગ્ગહેત્વા સાધારણભાવતો તત્થ તત્થ પકિણ્ણકં વિસટં અત્થં ગહેત્વા પવત્તિતા પકિણ્ણકકથાપિ વિજાનિતબ્બા.

મેજ્જતીતિ ધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કત્તુનિવત્તનત્થં ધમ્મમેવ કત્તારં કત્વા નિદ્દિસતિ. સિનિય્હતીતિ એત્થ સત્તેસુ બ્યાપજ્જનવસેન લૂખભાવસ્સ પટિપક્ખભૂતં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં હિતાકારપવત્તિવસેન સિનેહનં દટ્ઠબ્બં, ન તણ્હાયનવસેન. તં હિ મોહપુબ્બઙ્ગમં લુબ્ભનસભાવં, ઇદં પન અદુસ્સનસભાવં અલોભસમ્પયુત્તં. નનુ ચ તણ્હાસિનેહોપિ બ્યાપાદવિરોધી તેન સહાનવટ્ઠાનતો. યદિપિ તેન સહ એકસ્મિં ચિત્તે નપ્પવત્તતિ, વિરોધી પન ન હોતિ અપ્પહાયકતો. મેજ્જતીતિ મિત્તો, હિતજ્ઝાસયો ખન્ધપ્પબન્ધો, તપ્પરિયાપન્નતાય મિત્તે ભવા, મિત્તે વા આરમ્મણભૂતે પિયે પુગ્ગલે ભવા, મિત્તસ્સ એસા પવત્તિ મેજ્જનવસેન વાતિ વેદિતબ્બા.

કરોતીતિ કરુણા, કિં કરોતિ, કેસં, કિં નિમિત્તન્તિ આહ ‘‘પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયકમ્પન’’ન્તિ. કમ્પનન્તિ ચ પરેસં દુક્ખં દિસ્વા તસ્સ અપનેતુકામસ્સ અસહનાકારેન ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં. તયિદં સપ્પુરિસાનંયેવ હોતીતિ આહ ‘‘સાધૂન’’ન્તિ. સપ્પુરિસા હિ સપરહિતસાધનેન ‘‘સાધૂ’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિનાસેતીતિ અદસ્સનં ગમેતિ, અપનેતીતિ અત્થો. તેનેત્થ હિંસનં અપનયનન્તિ દસ્સેતિ. પરદુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિલક્ખણા હિ કરુણા. ફરણવસેનાતિ ફુસનવસેન, આરમ્મણકરણવસેનાતિ અત્થો. આરમ્મણકરણઞ્ચેત્થ દુક્ખિતેસુ દુક્ખાપનયનાકારેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

મોદન્તિ તાયાતિ મોદનકિરિયાય મુદિતાય કરણભાવનિદ્દેસો, સ્વાયં ઉપચારસિદ્ધો, મુદિતાવિનિમુત્તો નત્થિ તત્થ કોચિ કત્તાતિ તમેવ કત્તુભાવેન નિદ્દિસતિ ‘‘સયં વા મોદતી’’તિ, અયમ્પિ ઉપચારનિદ્દેસોવ. ધમ્માનં અવસવત્તનતોતિ વસવત્તિભાવનિવારણત્થં ‘‘મોદનમત્તમેવ વા તન્તિ મુદિતા’’તિ આહ.

પિયાદીસુ પક્ખપાતુપચ્છેદનમુખેન ઉદાસિનભાવસઙ્ખાતા ઉપપત્તિતો ઇક્ખા ઉપેક્ખા. તેનાહ ‘‘અવેરા હોન્તૂ’’તિઆદિ. તત્થ ઉપેક્ખતીતિ કત્તુનિદ્દેસે કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૨૬૩. હિતો નામ અત્થચરો, તસ્મા હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણાતિ સત્તાનં હિતચરણાકારેન પવત્તિલક્ખણા, હિતાકારસ્સ વા પવત્તનલક્ખણા. હિતૂપસંહારરસાતિ સત્તેસુ હિતસ્સ ઉપનયનકિચ્ચા, ઉપનયનસમ્પત્તિકા વા. ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૩૭; વિભ. ૯૦૯) પવત્તનકસ્સ આઘાતસ્સ વિનયનાકારેન પચ્ચુપતિટ્ઠતિ, ઞાણસ્સ ગોચરભાવં ગચ્છતિ, યત્થ વા સયં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ આઘાતવિનયનં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના. અમનાપાનમ્પિ સત્તાનં પટિક્કૂલે અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞિતારૂપેન, પગેવ મનાપાનં યં મનાપભાવદસ્સનં, તથાપવત્તો યોનિસોમનસિકારો, તં પદટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમોતિ બ્યાપાદસ્સ વિક્ખમ્ભનવસેન વૂપસમો. સમ્પત્તીતિ સમ્પજ્જનં સમ્મદેવ નિબ્બત્તિ. સિનેહસમ્ભવોતિ તણ્હાસિનેહસ્સ ઉપ્પત્તિ. વિપત્તીતિ વિનાસો. મેત્તામુખેન હિ રાગો વઞ્ચેતિ.

કરુણાદીનં લક્ખણાદીસુ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. વિસેસમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ. સત્તાનં પવત્તદુક્ખસ્સ અપનયનાકારો. અપનયનં પન હોતુ વા મા વા, યો દુક્ખાપનયનાકારો, તથાપવત્તિલક્ખણા દુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિલક્ખણા. અપનેતુકામતાય પરેસં દુક્ખસ્સ અસહનં અનધિવાસનં પરદુક્ખાસહનં. ન વિહિંસા અવિહિંસા, સત્તાનં અવિહેઠનં. તં પચ્ચુપટ્ઠપેતિ, વિહિંસાય વા પટિપક્ખભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ અવિહિંસાપચ્ચુપટ્ઠાના. વિહિંસૂપસમોતિ એત્થ વિહિંસન્તિ એતાય સત્તે, વિહિંસનં વા નેસં તન્તિ વિહિંસા, સત્તાનં વિહેઠનાકારેન પવત્તો કરુણાય પટિપક્ખભૂતો પટિઘચિત્તુપ્પાદો. કરુણામુખેન સોકો વઞ્ચેતીતિ આહ ‘‘સોકસમ્ભવો વિપત્તી’’તિ.

પમોદનલક્ખણાતિ પરસમ્પત્તિયા પમોદનલક્ખણા. અનિસ્સાયનરસાતિ ઇસ્સાયનસ્સ ઉસૂયનસ્સ પટિપક્ખભાવકિચ્ચા. સત્તાનં સમ્પત્તિયા, પન્તસેનાસનેસુ, અધિકુસલધમ્મેસુ ચ અસહનં અરમણં અરતિઇચ્ચેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્સા વિહનનાકારેન પચ્ચુપતિટ્ઠતિ, તસ્સ વા વિઘાતં વૂપસમં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ અરતિવિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના.

પહાસો ગેહસિતપીતિવસેન પહટ્ઠભાવો ઉપ્પિલાવિતત્તં. સત્તેસુ સમભાવદસ્સનરસાતિ પિયાદિભેદેસુ સબ્બસત્તેસુ ઉદાસિનવુત્તિયા સમભાવસ્સેવ દસ્સનકિચ્ચા, ઉપપત્તિતો ઇક્ખણતો સમભાવેનેવ તેસં ગહણકિચ્ચાતિ અત્થો. સત્તેસુ પટિક્કૂલાપટિક્કૂલાકારાનં અગ્ગહણતો તત્થ પટિઘાનુનયાનં વૂપસમનાકારેન વુત્તિયા તેસં વૂપસમં વિક્ખમ્ભનં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ પટિઘાનુનયવૂપસમપચ્ચુપટ્ઠાના. એવં પવત્તકમ્મસ્સકતાદસ્સનપદટ્ઠાનાતિ એત્થ ‘‘એવ’’ન્તિ ઇમિના બ્યતિરેકમુખેન હિતૂપસંહારદુક્ખાપનયનસમ્પત્તિપમોદનાકારેન પચ્ચામસન્તો મેત્તાદીનં તિસ્સન્નં પવત્તિઆકારપટિસેધનમુખેન પવત્તં કમ્મસ્સકતાઞાણં ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસ્સ આસન્નકારણં, ન યં કિઞ્ચીતિ દસ્સેતિ.

૨૬૪. વિપસ્સનાસુખઞ્ચેવ ભવસમ્પત્તિ ચાતિ એત્થ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો ચાતિ વત્તબ્બં. તમ્પિ હિ નેસં સાધારણપયોજનં. તથા ‘‘સુખં સુપતી’’તિઆદયો (અ. નિ. ૮.૧; ૧૧.૧૫) એકાદસાનિસંસા. તે પન હેટ્ઠા વુત્તા એવાતિ ઇધ ન ગહિતા.

નિસ્સરતિ અપગચ્છતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, પહાયકં. કામઞ્ચેતેહિ પઞ્ચપિ નીવરણાનિ, તદેકટ્ઠા ચ પાપધમ્મા વિક્ખમ્ભનવસેન પહીયન્તિ, ઉજુવિપચ્ચનીકદસ્સનવસેન પન બ્યાપાદાદયો પાળિયં (દી. નિ. ૩.૩૨૬; અ. નિ. ૬.૧૩) વુત્તા. એવઞ્ચ કત્વા રાગનિસ્સરણતાવચનં ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસ્સ સુટ્ઠુ સમત્થિતં દટ્ઠબ્બં.

૨૬૫. એત્થાતિ એતેસુ બ્રહ્મવિહારેસુ. મેત્તા સત્તેસુ યથારહં દાનપિયવચનાદિસીલસુતાદિગુણગહણવસેન પવત્તતિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના’’તિ. રાગોપિ તત્થ યથા તથા ગુણગ્ગહણમુખેનેવ પવત્તતિ મનાપસઞ્ઞાપલોભતોતિ આહ ‘‘ગુણદસ્સનસભાગતાયા’’તિ. તસ્મા મિત્તમુખસપત્તો વિય તુલ્યાકારેન દૂસનતો રાગો મેત્તાય આસન્નપચ્ચત્થિકો, સો લહું ઓતારં લભતિ સતિસમ્મોસમત્તેનાપિ મેત્તં અપનીય તસ્સા વત્થુસ્મિં ઉપ્પજ્જનારહત્તા. તતોતિ રાગતો, રાગસ્સ વા ઓતારલાભતો. સભાગવિસભાગતાયાતિ સભાગસ્સ, સભાગેન વા વિસભાગતાય. સત્તેસુ હિ મનાપાકારગાહિનો મેત્તાસભાગસ્સ તબ્બિપરીતસભાવો બ્યાપાદો તેન વિસભાગો. તસ્મા સો ઓતારં લભમાનો ચિરેનેવ લભેય્યાતિ પુરિસસ્સ દૂરે ઠિતસપત્તો વિય મેત્તાય દૂરપચ્ચત્થિકો. તતોતિ બ્યાપાદતો. નિબ્ભયેનાતિ અનુસ્સઙ્કનપરિસઙ્કનેન, લદ્ધપતિટ્ઠાય મેત્તાય બ્યાપાદેન દુપ્પધંસિયત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘મેત્તાયિસ્સતી’’તિઆદિ.

ઇટ્ઠાનન્તિ પિયાનં. કન્તાનન્તિ કમનીયાનં. મનાપાનન્તિ મનવડ્ઢનકાનં. તતો એવ મનો રમેન્તીતિ મનોરમાનં. લોકામિસપટિસંયુત્તાનન્તિ તણ્હાસન્નિસ્સિતાનં. અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતોતિ અપ્પટિલાભેન અહમિમે ન લભામીતિ પરિતસ્સતો. અતીતન્તિ અતિક્કન્તં. નિરુદ્ધન્તિ નિરોધપ્પત્તં. વિપરિણતન્તિ સભાવવિગમેન વિગતં. સમનુસ્સરતોતિ અનુત્થુનનવસેન ચિન્તયતો. ગેહસિતન્તિ કામગુણનિસ્સિતં. ‘‘આદિના’’તિ ઇમિના ‘‘સોતવિઞ્ઞેય્યાનં સદ્દાન’’ન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. વિપત્તિદસ્સનસભાગતાયાતિ યેસુ સત્તેસુ ભોગાદિવિપત્તિદસ્સનમુખેન કરુણા પવત્તતિ, તેસુ તન્નિમિત્તમેવ અયોનિસો આભોગે સતિ યથાવુત્તદોમનસ્સમુખેન સોકો ઉપ્પજ્જેય્ય, સો કરુણાય આસન્નપચ્ચત્થિકો. સોકો હિ ઇધ દોમનસ્સસીસેન વુત્તો. સભાગવિસભાગતાયાતિ એત્થ સત્તેસુ દુક્ખાપનયનકામતાકારસ્સ કરુણાસભાગસ્સ તેસુ દુક્ખૂપનયનાકારો વિહેસાસભાવો વિસભાગોતિ તાય સભાગવિસભાગતાય સા ઓતારં લભમાના ચિરેનેવ લભેય્યાતિ પુરિસસ્સ દૂરે ઠિતસપત્તો વિય કરુણાય દૂરપચ્ચત્થિકા વુત્તા.

સમ્પત્તિદસ્સનસભાગતાયાતિ યેસુ સત્તેસુ ભોગાદિસમ્પત્તિદસ્સનમુખેન મુદિતા પવત્તતિ, તેસુ તન્નિમિત્તમેવ અયોનિસો આભોગે સતિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાન’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૦૬) વુત્તસોમનસ્સમુખેન પહાસો ઉપ્પજ્જેય્ય, સો ચ મુદિતાય આસન્નપચ્ચત્થિકો. પહાસો હિ ઇધ સોમનસ્સસીસેન વુત્તો. સભાગવિસભાગતાયાતિ ભોગાદિસમ્પત્તીહિ મુદિતેસુ સત્તેસુ પમોદનાકારસ્સ મુદિતાસભાગસ્સ તત્થ અનભિરમનાકારા અરતિ વિસભાગાતિ તાય સભાગવિસભાગતાય સા ઓતારં લભમાના ચિરેનેવ લભેય્યાતિ પુરિસસ્સ દૂરે ઠિતસપત્તો વિય મુદિતાય દૂરપચ્ચત્થિકા વુત્તા. પમુદિતો ચાતિઆદિ મુદિતાય સિદ્ધાય અયમ્પિ અરતિ ન હોતીતિ લદ્ધબ્બગુણદસ્સનવસેન વુત્તં, ન ઇધાધિપ્પેતઅરતિનિગ્ગહદસ્સનવસેન. કાયચિત્તવિવેકપટિપક્ખાય વા અરતિયા વિક્ખમ્ભિતાય મુદિતાય પટિપક્ખા અરતિ સુવિક્ખમ્ભનેય્યા હોતીતિ દસ્સનત્થં એકદેસેન અરતિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. અધિકુસલધમ્મેસૂતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ.

બાલકરધમ્મયોગતો બાલસ્સ. અત્તહિતપરહિતબ્યામૂળ્હતાય મૂળ્હસ્સ. પુથૂનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનસ્સ. કિલેસોધીનં મગ્ગોધીહિ અજિતત્તા અનોધિજિનસ્સ, ઓધિજિના વા સેક્ખા ઓધિસોવ કિલેસાનં જિતત્તા. તેન ઇમસ્સ ઓધિજિતભાવં પટિક્ખિપતિ. સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તનવિપાકસ્સ અજિતત્તા અવિપાકજિનસ્સ, વિપાકજિના વા અરહન્તો અપ્પટિસન્ધિકત્તા. તેનસ્સ અસેક્ખત્તં પટિક્ખિપતિ. અનેકાદીનવે સબ્બેસમ્પિ પાપધમ્માનં મૂલભૂતે સમ્મોહે આદીનવાનં અદસ્સનસીલતાય અનાદીનવદસ્સાવિનો. આગમાધિગમાભાવા અસ્સુતવતો. એદિસો એકંસેન અન્ધપુથુજ્જનો નામ હોતીતિ તસ્સ અન્ધપુથુજ્જનભાવદસ્સનત્થં પુનપિ ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિ વુત્તં. એવરૂપાતિ વુત્તાકારેન સમ્મોહપુબ્બિકા. રૂપં સા નાતિવત્તતીતિ રૂપાનં સમતિક્કમનાય કારણં ન હોતિ, રૂપારમ્મણે કિલેસે નાતિવત્તતીતિ અધિપ્પાયો. સોમનસ્સદોમનસ્સરહિતં અઞ્ઞાણમેવ અઞ્ઞાણુપેક્ખા. દોસગુણાવિચારણવસેન સભાગત્તાતિ યથા બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા મેત્તાદયો વિય સત્તેસુ હિતૂપસંહારાદિવસેન ગુણદોસે અવિચારેન્તી કેવલં અજ્ઝુપેક્ખનવસેનેવ પવત્તતિ, એવં અઞ્ઞાણુપેક્ખા સત્તેસુ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણદોસં અચિન્તેન્તી કેવલં અજ્ઝુપેક્ખનવસેનેવ પવત્તતીતિ દોસગુણાવિચારણવસેન સભાગા. તસ્મા સા લહું ઓતારં લભતીતિ બ્રહ્મવિહારુપેક્ખાય આસન્નપચ્ચત્થિકા વુત્તા. સભાગવિસભાગતાયાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ મજ્ઝત્તાકારસ્સ ઉપેક્ખાસભાગસ્સ તત્થ અનુરોધવિરોધપવત્તિઆકારા રાગપટિઘા વિસભાગાતિ તાય સભાગવિસભાગતાય તે ઓતારં લભમાના ચિરેનેવ લભેય્યુન્તિ પુરિસસ્સ દૂરે ઠિતસપત્તો વિય ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસ્સ દૂરપચ્ચત્થિકા વુત્તા.

૨૬૬. કત્તુકામતા છન્દો આદિ ‘‘છન્દમૂલકા કુસલા ધમ્મા’’તિ (અ. નિ. ૮.૮૩) વચનતો, અથ વા સત્તેસુ હિતેસિતાદુક્ખાપનયનકામતાદિના અનવજ્જાભિપત્થનાવસેન પવત્તનતો ‘‘કત્તુકામતા છન્દો આદી’’તિ વુત્તં. ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારોપિ હિ સત્તેસુ અનિરાકતહિતચ્છન્દોયેવ ‘‘તત્થ અબ્યાવટતા અપણ્ણકપટિપદા’’તિ અજ્ઝુપેક્ખનાકારેન પવત્તતિ માતા વિય સકિચ્ચપસુતે પુત્તે. નીવરણાદીતિ આદિ-સદ્દેન તદેકટ્ઠકિલેસાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. કત્થચિ સત્તગ્ગહણમ્પિ સઙ્ખારગ્ગહણમેવ હોતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય યથા ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭; ખુ. પા. ૪.૧), ન એવમિધાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞત્તિધમ્મવસેન એકો વા સત્તો અનેકે વા સત્તા આરમ્મણ’’ન્તિ. પઞ્ઞત્તિધમ્મવસેનાતિ પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતધમ્મવસેન. કામઞ્ચેત્થ ‘‘સુખિતા હોન્તૂ’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૨૩) ભાવનાયં સુખાદિગ્ગહણમ્પિ લબ્ભતિ. તં પન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ (ધ. પ. ૨૫૫; થેરગા. ૬૭૬; નેત્તિ. ૫) વિપસ્સનાય અનિચ્ચલક્ખણગહણં વિય અપ્પધાનભૂતં, સત્તપઞ્ઞત્તિ એવ પધાનભાવેન ગય્હતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપચારે વા પત્તે આરમ્મણવડ્ઢનં તત્થાપિ સીમાસમ્ભેદસિદ્ધિતોતિ અધિપ્પાયો.

એકમાવાસં પરિચ્છિન્દિત્વાતિ એત્થ ‘‘સત્તે મેત્તાય ફરિસ્સામી’’તિ એવં ઞાણેન પરિચ્છેદં કત્વા એકા રચ્છા પરિચ્છિન્દિતબ્બાતિ યોજના. રચ્છાગહણેન રચ્છાવાસિનો સત્તા ગહિતા યથા એકં દિસન્તિ. એવં સબ્બત્થ.

૨૬૭. કસિણાનં નિસ્સન્દોતિ કસિણજ્ઝાનાનં નિસ્સન્દફલસદિસા આરુપ્પા અરૂપજ્ઝાનાનિ, કસિણજ્ઝાનાનં પારિપૂરિયાવ સિજ્ઝનતો. તેહિ વિના અસિજ્ઝનતોતિ કેચિ. સમાધિનિસ્સન્દોતિ રૂપજ્ઝાનસમાધીનં, હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં અરૂપજ્ઝાનસમાધીનઞ્ચ નિસ્સન્દો પટિપાટિયા તે અધિગન્ત્વાવ પટિલભિતબ્બતો. વિપસ્સનાનિસ્સન્દો વિપસ્સનાનુભાવેન લદ્ધબ્બતો, વિપસ્સનાવસેનેવ ચ સમાપજ્જિતબ્બતો. સમથવિપસ્સનાનિસ્સન્દો નિરોધસમાપત્તિ. યથાહ ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૬૮). ‘‘પુરિમબ્રહ્મવિહારત્તયનિસ્સન્દો’’તિ ઇમિના મેત્તાદિવસેન તીણિ ઝાનાનિ અધિગન્ત્વા ઠિતસ્સેવ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારો, ન ઇતરસ્સાતિ દસ્સેતિ. તમેવત્થં ઉપમાય પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૨૬૮. સિયાતિ વુચ્ચમાનાકારેન સિયા કસ્સચિ પરિવિતક્કો. એત્થાતિ એતેસુ મેત્તાદીસુ બ્રહ્મવિહારતા વેદિતબ્બા, ઇતરકમ્મટ્ઠાનાનિ અત્તહિતપટિપત્તિમત્તાનિ. ઇમાનિ પન ‘‘સબ્બે સત્તા સુખિતા હોન્તૂ’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૨૨) પરહિતપટિપત્તિભૂતાનિ. તસ્મા સત્તેસુ સમ્મા પટિપત્તિભાવેન સેટ્ઠા એતે વિહારા. બ્રહ્માનોતિ ઉપપત્તિબ્રહ્માનો. તે હિ ઇધ ઝાનભાવનાય વિનીવરણચિત્તા હુત્વા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્ના તત્થ યાવતાયુકં વિનીવરણચિત્તાવ હોન્તિ. તસ્મા ‘‘નિદ્દોસચિત્તા વિહરન્તી’’તિ વદન્તિ. બ્રહ્માનોતિ વા સકલબુદ્ધગુણહેતુભૂતાનં દાનપારમિતાદીનં બુદ્ધકરધમ્માનં પરિપૂરણવસેન બ્રૂહિતગુણા મહાસત્તા બોધિસત્તા. તે હિ સબ્બસત્તાનં હિતેસનેન, અહિતાપનયનેન, સમ્પત્તિપમોદનેન, સબ્બત્થ વિવજ્જિતાગતિગમનમજ્ઝત્તભાવાધિટ્ઠાનેન ચ નિદ્દોસચિત્તા વિહરન્તિ. એવન્તિ યથા તે ઉપપત્તિબ્રહ્માનો, મહાબોધિસત્તબ્રહ્માનો વા, એવં એતેહિ બ્રહ્મવિહારેહિ સમ્પયુત્તા સમઙ્ગીભૂતા.

૨૬૯. ચતસ્સોવાતિઆદિપઞ્હસ્સાતિ ચતસ્સોતિઆદિકસ્સ તિવિધસ્સ પઞ્હસ્સ. વિસુદ્ધિમગ્ગાદિવસાતિ એત્થ બ્યાપાદસંકિલેસાદિતો વિસુજ્ઝનુપાયો વિસુદ્ધિમગ્ગો. આદિ-સદ્દેન હિતૂપસંહારાદિમનસિકારવિસેસા સઙ્ગહિતા. આસં મેત્તાદીનં. અપ્પમાણેતિ પમાણરહિતે. યેનાતિ યેન કારણેન. તન્તિ તસ્મા. દ-કારો પદસન્ધિકરો.

બ્યાપાદબહુલસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગોતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતોતિ અધિપ્પાયો. એસ નયો સેસેસુપિ. પક્ખપાતવસેન અનાભુજનમનાભોગો મજ્ઝત્તાકારોતિ અધિપ્પાયો. ય્વાયં ચતુબ્બિધો સત્તેસુ મનસિકારો વુત્તો, તમેવ ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘યસ્મા ચ યથા માતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વુત્તસ્સાપિ હિતૂપસંહારાદિઅત્થસ્સ ઉપમેય્યભાવં ઉપનેત્વા દસ્સેતું અત્થુપનયનત્થો ‘‘યસ્મા ચા’’તિ ચ-સદ્દો. પરિયાયેતિ વારે, તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચવસેન પરિવત્તનક્કમેતિ અત્થો. અબ્યાવટાતિ અનુસ્સુક્કા. તથાતિ યથા માતા દહરાદીસુ પુત્તેસુ, તથા સબ્બસત્તેસુ મેત્તાદિવસેન મેત્તાયનાદિવસિકેન ભવિતબ્બન્તિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બેપિ સંકિલેસધમ્મા યથારહં દોસમોહરાગપક્ખિયા, તેહિ ચ વિસુજ્ઝનુપાયો અપ્પમઞ્ઞા, હિતૂપસંહારાદિવસેન ચતુબ્બિધો ચ સત્તેસુ મનસિકારો, તસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગાદિવસા ચતસ્સોવ અપ્પમઞ્ઞા. ચતસ્સોપિ એતા ભાવેતુકામેન ન એકેકન્તિ અધિપ્પાયો. સતિ હિ સબ્બસઙ્ગહે કમેન ભવિતબ્બં. હિતેસિતા મેત્તાયનન્તિ આહ ‘‘એવં પત્થિતહિતાન’’ન્તિ. સમ્ભાવેત્વા વાતિ ‘‘ઇમાય પટિપત્તિયા અયં નિરયાદીસુ નિબ્બત્તેય્યા’’તિ પરિકપ્પેત્વા વા. દુક્ખાપનયનાકઆરપ્પવત્તિવસેન પટિપજ્જિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તતો પરન્તિ તતો હિતાકારપ્પવત્તિઆદિતો પરં. કત્તબ્બાભાવતોતિ ચતુત્થસ્સ પકારસ્સ કત્તબ્બસ્સ અભાવતો. અયં કમોતિ અયં ઇમાસં અપ્પમઞ્ઞાનં યેભુય્યેન પવત્તનક્કમોતિ કત્વા વુત્તં, ન ‘‘ઇમિનાવ કમેન એતાસં પવત્તિ, ન અઞ્ઞથા’’તિ. મેત્તાદીનં હિ તિસ્સન્નં ભાવનાનં કમનિયમો નત્થિ, યં વા તં વા પઠમં ભાવેતું લબ્ભા, દેસનાક્કમવસેન વા એવં વુત્તં.

એકસત્તસ્સાપીતિ એકસ્સાપિ સત્તસ્સ. અપ્પટિભાગનિમિત્તત્તા પરિચ્છેદગ્ગહણં નત્થિ, ન ચ સમ્મુતિસચ્ચવસેન પવત્તં સત્તગ્ગહણં પરિચ્છિન્નરૂપાદિગ્ગહણં હોતીતિ અપ્પનાપ્પત્તિયા અપરામાસસત્તગ્ગહણમુદ્ધભૂતાનં મેત્તાદીનં એકસત્તારમ્મણાનમ્પિ અપ્પમાણગોચરતા વુત્તા. એવં પમાણં અગ્ગહેત્વાતિ યથા ઉદ્ધુમાતકાદીસુ અતિરેકુદ્ધુમાતકાદિભાવપ્પત્તે પદેસે નિમિત્તં ગય્હતિ, એવં પમાણં અગ્ગહેત્વા. સકલફરણવસેનાતિ નિરવસેસફરણવસેન.

૨૭૦. નિસ્સરણત્તાતિ એત્થ યં યસ્સ નિસ્સરણં, તં તસ્સ ઉજુપટિપક્ખભૂતમેવ હોતિ. યથા કામાનં નેક્ખમ્મં, રૂપાનં આરુપ્પા, સઙ્ખારાનં નિબ્બાનં, એવં દોમનસ્સસહિતાનં બ્યાપાદવિહિંસારતીનં નિસ્સરણભૂતા મેત્તાકરુણામુદિતા ન સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ. નિસ્સરણગ્ગહણેનેવ ચ પુબ્બભાગિયાનં તાસં ઉપેક્ખાસમ્પયોગોપિ અનુઞ્ઞાતોતિ દટ્ઠબ્બં અનિસ્સરણભાવતો. તથા હિ અટ્ઠવીસતિયા ચિત્તુપ્પાદેસુ કરુણામુદિતાનં પવત્તિં આચરિયા ઇચ્છન્તિ. ન હિ બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા ઉપેક્ખાવેદનં વિના વત્તતિ પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા વિય. ન હિ કદાચિ પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા વેદનુપેક્ખં વિના વત્તતીતિ.

૨૭૧. સાતસહગતન્તિ સુખસહગતં. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘તતો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિઆદિકાય (અ. નિ. ૮.૬૩) દેસનાય ચતુન્નમ્પિ અપ્પમઞ્ઞાનં સવિતક્કાદિભાવો વિય ઉપેક્ખાસહગતભાવોપિ વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા. ચતસ્સોપિ અપ્પમઞ્ઞા ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનિકાતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સતીતિ યદિ મૂલસમાધિમ્હિ વુત્તમત્થં અનન્તરં વુત્તતાય બ્રહ્મવિહારેસુ પક્ખિપતિ, એવં સન્તે કાયાનુપસ્સનાદયોપિ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનિકા સિયું, ન પન હોન્તિ વિપસ્સનાવસેન દેસિતત્તાતિ અધિપ્પાયો, હોન્તુ કાયાનુપસ્સનાદયો આનાપાનભાવનાવસેન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનિકાતિ વદેય્યાતિ આસઙ્કન્તો આહ ‘‘વેદનાદીસૂ’’તિઆદિ. બ્યઞ્જનચ્છાયામત્તં ગહેત્વાતિ ‘‘મેત્તા મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા ભવિસ્સતી’’તિઆદીહિ બ્યઞ્જનેહિ પકાસિતો એવ ચિત્તસમાધિ ‘‘અજ્ઝત્તં મે ચિત્તં ઠિતં ભવિસ્સતી’’તિઆદીહિપિ બ્યઞ્જનેહિ પકાસિતોતિ બ્યઞ્જનતો લબ્ભમાનસમાધિચ્છાયામત્તં ગહેત્વા ઉભયત્થ લબ્ભમાનં અધિપ્પાયં અગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. સુત્તત્થં હિ અઞ્ઞથા વદન્તો અયથાવાદિતાય સત્થારં અપવદન્તો નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખી’’તિ.

૨૭૨. ‘‘તયિમં દોસં પરિહરિતુકામેન ન સબ્બં સુત્તં નીતત્થમેવ, તસ્મા ગરુકુલતો અધિપ્પાયો મગ્ગિતબ્બો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘ગમ્ભીરં હી’’તિઆદિં વત્વા તત્થ આદિતો પટ્ઠાય અધિપ્પાયં દસ્સેતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિમાહ. આયાચિતા ધમ્મદેસના એતેનાતિ આયાચિતધમ્મદેસનો, તં આયાચિતધમ્મદેસનં. એવમેવાતિ ગરહને નિપાતો, મુદા એવાતિ અત્થો. અજ્ઝત્તન્તિ ગોચરજ્ઝત્તે, કમ્મટ્ઠાનારમ્મણેતિ અત્થો. યસ્મા ચિત્તેકગ્ગતા નામ સસન્તતિપરિયાપન્ના હોતિ, તસ્મા અત્થવણ્ણનાયં ‘‘નિયકજ્ઝત્તવસેના’’તિ વુત્તં. ચિત્તં ઠિતં ભવિસ્સતીતિ બહિદ્ધા અવિક્ખિપ્પમાનં એકગ્ગભાવે ઠિતં ભવિસ્સતિ. તતો એવ સુસણ્ઠિતં, સુટ્ઠુ સમાહિતન્તિ અત્થો. ઉપ્પન્નાતિ અવિક્ખમ્ભિતા. પાપકાતિ લામકા. અકુસલા ધમ્માતિ કામચ્છન્દાદયો અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલા ધમ્મા. ચિત્તં પરિયાદાય પવત્તિતું ઓકાસાદાનેન કુસલચિત્તં ખેપેત્વા ન ચ ઠસ્સન્તીતિ યોજના. ઇમિના યથાવુત્તસ્સ સમાધાનસ્સ કારણમાહ.

ચિત્તેકગ્ગતામત્તોતિ ભાવનમનુયુત્તેન પટિલદ્ધમત્તં નાતિસુભાવિતં સમાધાનં. તં પન ઉપરિ વુચ્ચમાનાનં સમાધિવિસેસાનં મૂલકારણભાવતો ‘‘મૂલસમાધી’’તિ વુત્તો. સ્વાયં ચિત્તેકગ્ગતામત્તો ‘‘અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ એકોદિં કરોમિ સમાદહામી’’તિઆદીસુ વિય ખણિકસમાધિ અધિપ્પેતો. યથેવ હિ અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘આરદ્ધં ખો પન મે, ભિક્ખવે, વીરિયં અહોસિ અસલ્લીનં…પે… સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગ’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૧૧) વત્વા ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૮.૧૧) પઠમં વુત્તચિત્તેકગ્ગતા ‘‘ખણિકસમાધી’’તિ વિઞ્ઞાયતિ, એવમિધાપીતિ. સો એવ સમાધીતિ મૂલસમાધિમાહ.

અસ્સાતિ ભિક્ખુનો, અસ્સ વા મૂલસમાધિસ્સ. ભાવનન્તિ વડ્ઢનં. અયં સમાધીતિ ચ મૂલસમાધિયેવ અધિપ્પેતો. એવં ભાવિતોતિ યથા અરણિસહિતેન ઉપ્પાદિતો અગ્ગિ ગોમયચુણ્ણાદીહિ વડ્ઢિતો ગોમયગ્ગિઆદિભાવં પત્તોપિ અરણિસહિતેન ઉપ્પાદિતમૂલગ્ગીત્વેવ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ મૂલસમાધિ એવ મેત્તાદિવસેન વડ્ઢિતોતિ કત્વા વુત્તં.

અઞ્ઞેસુપિ આરમ્મણેસુ પથવીકસિણાદીસુ. તત્થ યથા મેત્તાભાવનાપુબ્બઙ્ગમેન ભાવનાનયેન પથવીકસિણાદીસુ સવિતક્કાદિભાવવસેન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનસમ્પાપનવિધિના મૂલસમાધિસ્સ ભાવના વુત્તા, એવં કરુણાદિભાવનાપુબ્બઙ્ગમં પથવીકસિણાદીસુપિ ભાવનાવિધિં દસ્સેત્વા પચ્છા કાયાનુપસ્સનાદિપુબ્બઙ્ગમં ભાવનાવિધિં દસ્સેન્તો આસવક્ખયાય ધમ્મં દેસેસિ. તેન વુત્તં ‘‘કરુણા મે ચેતોવિમુત્તી’’તિઆદિ. યદિ એવં ધમ્માનુપસ્સનાપરિયોસાનાય દેસનાય અરહત્તાધિગમાય કમ્મટ્ઠાનસ્સ કથિતત્તા પુન ‘‘તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કમ્પી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૮.૬૩) કસ્મા વુત્તન્તિ? ધમ્માનુપસ્સનાય મત્થકપ્પત્તિદસ્સનત્થં. સા હિ સઙ્ખારુપેક્ખાભાવેન વત્તમાના યથાવુત્તજ્ઝાનધમ્મે સમ્મસન્તી વિસેસતો મત્થકપ્પત્તા નામ હોતિ. ફલસમાપત્તિભૂમિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ કેચિ.

પુન યતો ખો તેતિઆદિ અરહત્તપ્પત્તિતો ઉદ્ધં લદ્ધબ્બફાસુવિહારદસ્સનં. તત્થ ગગ્ઘસીતિ ગમિસ્સસિ. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘સવિતક્કમ્પી’’તિઆદિકા દેસના મેત્તાદીનં આરમ્મણતો અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે સમાધિં સન્ધાય વુત્તા, ન અપ્પમઞ્ઞા, તસ્મા. ‘‘તથેવા’’તિઆદિના ગન્થન્તરેનપિ તમેવત્થં સમત્થેતિ. તત્થ તથેવાતિ તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેનેવ. અભિધમ્મેતિ ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે (ધ. સ. ૨૫૧ આદયો), અપ્પમઞ્ઞાવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૬૮૪ આદયો) ચ તત્થ તત્થ અભિધમ્મપ્પદેસેસુ.

૨૭૩. સુભપરમાદિવસેનાતિ સુભ-સદ્દો ‘‘સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૨; અ. નિ. ૮.૬૬) એવં વુત્તસુભવિમોક્ખં સન્ધાય વુત્તો ઉત્તરપદલોપેન. પરમ-સદ્દો ઉક્કંસત્થો. સુભો સુભવિમોક્ખો પરમો ઉક્કંસો પરમા કોટિ એતિસ્સાતિ સુભપરમા, મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, તતો પરં તાય સાધેતબ્બં નત્થીતિ અત્થો. અસાધારણસ્સ અત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા વિપસ્સનાસુખાદયો ઇધ અનવસરા. ઇતરેતરવિસિટ્ઠાપેતે વિસેસા, પગેવ પરેહિ. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસો આનુભાવવિસેસો વેદિતબ્બો’’તિ. વિસેસેત્વાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસિટ્ઠં કત્વા.

તસ્સ તસ્સ ઉપનિસ્સયત્તાતિ સુભવિમોક્ખાદિકસ્સ તસ્સ તસ્સ વિમોક્ખસ્સ પકતૂપનિસ્સયવસેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવતો. ઇદાનિ તમત્થં પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું ‘‘મેત્તાવિહારિસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. અસ્સ મેત્તાવિહારિસ્સ ચિત્તં ઉપસંહરતોતિ સમ્બન્ધો. અપ્પટિક્કૂલપરિચયાતિ મેત્તાભાવનાવસેન સત્તસઞ્ઞિતે યત્થ કત્થચિ આરમ્મણે અપ્પટિક્કૂલાકારેનેવ ગહણસ્સ પરિચિતત્તા. તસ્સ સઙ્ખારભૂતમ્પિ યં કિઞ્ચિ આરમ્મણં અપ્પટિક્કૂલાકારેનેવ પચ્ચુપતિટ્ઠતિ, પગેવ સભાવતો. ‘‘અપ્પટિક્કૂલ’’ન્તિ તત્થસ્સ ચિત્તં અભિરતિવસેન નિરાસઙ્કં પવત્તતિ, પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ સુખેન, સુટ્ઠુ ચ વિમુચ્ચતિ, યતસ્સ ઝાનસ્સ વિમોક્ખપરિયાયો વુત્તો. તેનાહ ‘‘અપ્પટિક્કૂલેસૂ’’તિઆદિ. યથાવુત્તો ચ અત્થો અનત્થચરણાદિઅધિપ્પાયેન સચેતને આરમ્મણે આઘાતં ઉપ્પાદેન્તસ્સ પટિક્કૂલપરિચયા અચેતનેપિ વાતાતપાદિકે આઘાતુપ્પત્તિયા વિભાવેતબ્બો. ન તતો પરન્તિ તતો સુભવિમોક્ખતો પરં કસ્સચિ વિમોક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયો ન હોતીતિ અત્થો.

અભિહનન્તિ એતેનાતિ અભિઘાતો, દણ્ડો અભિઘાતો યસ્સ તં દણ્ડાભિઘાતં, તં આદિ યસ્સ તં દણ્ડાભિઘાતાદિ, દણ્ડાભિઘાતાદિ રૂપં નિમિત્તં યસ્સ તં દણ્ડાભિઘાતાદિરૂપનિમિત્તં. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘સત્તદુક્ખ’’ન્તિ, દણ્ડપ્પહારાદિજનિતં કરજરૂપહેતુકં સત્તાનં ઉપ્પજ્જનકદુક્ખન્તિ અત્થો. રૂપે આદીનવો સુપરિવિદિતો હોતિ કરુણાવિહારિસ્સ રૂપનિમિત્તત્તા, દુક્ખસ્સ કરુણાય ચ પરદુક્ખાસહનરસત્તાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ આકાસે. ચિત્તં પક્ખન્દતિ સબ્બસો રૂપાનં અભાવો વિવરમપગમોતિ.

તેન તેનાતિઆદીસુ અયં યોજના – તેન તેન ભોગસમ્પત્તિઆદિના પામોજ્જકારણેન પમુદિતાનં સત્તાનં ઉપ્પન્નપામોજ્જવિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સન્તસ્સ યોગિનો ‘‘સાધુ વતાયં સત્તો પમોદતી’’તિ મુદિતાય પવત્તિસમ્ભવતો પમુદિતવિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનેન વિઞ્ઞાણગ્ગહણપરિચિતં ચિત્તં હોતીતિ.

અનુક્કમાધિગતન્તિ આકાસકસિણવજ્જે યત્થ કત્થચિ કસિણે રૂપાવચરજ્ઝાનાધિગમાનુક્કમેન રૂપવિરાગભાવનાય અધિગતં. આકાસનિમિત્તં ગોચરો એતસ્સાતિ આકાસનિમિત્તગોચરં, તસ્મિં આકાસનિમિત્તગોચરે પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે. ચિત્તં ઉપસંહરતોતિ દુતિયારુપ્પાધિગમાય ભાવનાચિત્તં નેન્તસ્સ, તથા ભાવયતોતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે. ચિત્તન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનચિત્તં. પક્ખન્દતીતિ અનુપવિસતિ વિમોક્ખભાવેન અપ્પેતિ.

આભોગાભાવતોતિ ‘‘સુખિતા હોન્તૂ’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૨૩) સુખાસીસનાદિવસેન આભુજનાભાવતો. સત્તાનં સુખાસીસનાદિવસેન પવત્તમાના મેત્તાદિભાવનાવ પરમત્થગ્ગહણમુખેન સત્તે આરમ્મણં કરોતિ, ઉપેક્ખાભાવના પન તથા અપ્પવત્તિત્વા કેવલં અજ્ઝુપેક્ખનવસેનેવ સત્તે આરમ્મણં કરોતીતિ આહ ‘‘ઉપેક્ખાવિહારિસ્સ સુખદુક્ખાદિપરમત્થગ્ગાહવિમુખભાવતો અવિજ્જમાનગ્ગહણદુક્ખં ચિત્તં હોતી’’તિ. નનુ ચ ‘‘કમ્મસ્સકા સત્તા, તે કસ્સ રુચિયા સુખિતા વા ભવિસ્સન્તી’’તિઆદિના પટિક્ખેપવસેનપિ પરમત્થગ્ગહણમુખેનેવ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારોપિ સત્તે આરમ્મણં કરોતીતિ? સચ્ચમેતં, તં પન ભાવનાય પુબ્બભાગે, મત્થકપ્પત્તિયં પન કેવલં અજ્ઝુપેક્ખનવસેનેવ સત્તે આરમ્મણં કરોતીતિ સવિસેસં પરમત્થતો અવિજ્જમાને એવ વિસયે તસ્સ પવત્તિ. અવિજ્જમાનગ્ગહણદુક્ખતા ચ અજ્ઝુપેક્ખનવસેન અપ્પનાપ્પત્તિયા અપરામાસસત્તગ્ગહણમુદ્ધભૂતતાય વેદિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ.