૧૦. આરુપ્પનિદ્દેસવણ્ણના

પઠમારુપ્પવણ્ણના

૨૭૫. ઉદ્દિટ્ઠેસૂતિ ‘‘ચત્તારો આરુપ્પા’’તિ એવં ઉદ્દિટ્ઠેસુ, નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. તેનેવાહ ‘‘ચતૂસુ આરુપ્પેસૂ’’તિ. તત્થ રૂપવિવેકેન અરૂપં, અરૂપમેવ આરુપ્પં ઝાનં, ઇધ પન તદત્થં કમ્મટ્ઠાનં અધિપ્પેતં. તં ભાવેતુકામો ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપ્પાદેતીતિ સમ્બન્ધો. રૂપાધિકરણન્તિ રૂપહેતુ. હેતુઅત્થો હિ એત્થ અધિકરણ-સદ્દો ‘‘કામાધિકરણ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૬૮-૧૬૯) વિય. દણ્ડનટ્ઠેન દણ્ડો, મુગ્ગરાદિ. પરપીળાધિપ્પાયેન તસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં. સત્તાનં સસનટ્ઠેન સત્થં, આવુધં. ભણ્ડનં કલહો. વિરોધો વિગ્ગહો. નાનાવાદો વિવાદો. એતન્તિ યથાવુત્તં દણ્ડાદાનાદિકં. સબ્બસોતિ અનવસેસતો. આરુપ્પે અરૂપભાવે, આરુપ્પે વા ભવે. રૂપાનંયેવાતિ દિટ્ઠાદીનવાનં રૂપાનંયેવ, ન અરૂપાનન્તિ અધિપ્પાયો. નિબ્બિદાયાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન નિબ્બિન્દનત્થાય. વિરાગાયાતિ વિરજ્જનત્થાય. નિરોધાયાતિ નિરુજ્ઝનત્થાય. સબ્બમેતં સમતિક્કમં સન્ધાય વુત્તં. દણ્ડાદાનાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અદિન્નાદાનાદિકં સબ્બં રૂપહેતુકં અનત્થં સઙ્ગણ્હાતિ, ન ઇધ પાળિયં આગતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. કરજરૂપેતિ યથાવુત્તાદીનવાધિકરણભાવયોગ્યં દસ્સેતું વુત્તં, ઓળારિકરૂપેતિ અત્થો. આદીનવન્તિ દોસં. તસ્સાતિ રૂપસ્સ. આલોકોતિ વણ્ણવિસેસો એવાતિ તત્થ પવત્તં પટિભાગનિમિત્તં ઉગ્ઘાટેત્વા સિયા આકાસનિમિત્તં ઉગ્ગહેતું, ન પન પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા. તસ્સ હિ ઉગ્ઘાટના નામ રૂપનિમિત્તેનેવ સિયાતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં નવસૂ’’તિ. કેચિ પન ‘‘આલોકકસિણમ્પિ ઠપેત્વા અટ્ઠસૂ’’તિ વદન્તિ, તસ્સ પન ઠપને કારણં ન દિસ્સતિ, કરજરૂપં અતિક્કન્તં હોતિ તસ્સ અનાલમ્બનતો.

યદિ એવં કસ્મા ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનવસેના’’તિ વુત્તં. નનુ પઠમજ્ઝાનાદીનિપિ તસ્સ અનાલમ્બનવસેનેવ પવત્તન્તિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણત્તા? સચ્ચમેતં, ઓળારિકઙ્ગપ્પહાનતો પન સન્તસભાવેન આનેઞ્જપ્પત્તેન ચતુત્થજ્ઝાનેન અતિક્કન્તં સુટ્ઠુ અતિક્કન્તં નામ હોતીતિ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનવસેના’’તિ વુત્તં. કેચિ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસાનં નિરુજ્ઝનતો, કામધાતુસમતિક્કમનતો ચા’’તિ વદન્તિ, તં અકારણં, ઇતરેસં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં સમ્ભવતો, હેટ્ઠિમજ્ઝાનાનઞ્ચ અકામધાતુસંવત્તનીયતો. તપ્પટિભાગમેવાતિ કરજરૂપપટિભાગમેવ નિમિત્તગ્ગાહસમ્ભવતો. સદિસઞ્ચ નામ તં ન હોતિ, તસ્મા કિં તસ્સ સમતિક્કમનેનાતિ અનુયોગં સન્ધાય ‘‘કથં? યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કથન્તિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. લેખાચિત્તન્તિ કાળવણ્ણાદિના કતપરિકમ્માય લેખાય ચિત્તં. ફલિતન્તરન્તિ વિવરં. દિસ્વાતિ દૂરતો દિસ્વા. સમાનરૂપસદ્દસમુદાચારન્તિ સદિસરૂપસણ્ઠાનસરપ્પયોગં.

આરમ્મણવસેનાતિ ‘‘મમ ચક્ખુ સોભનં, મમ કાયો થિરો, મમ પરિક્ખારા સુન્દરા’’તિ એવં આરમ્મણકરણવસેન. કરજરૂપસમઙ્ગિકાલોતિ અત્તનો અત્તભાવરૂપેન ચેવ આરમ્મણરૂપેન ચ સમન્નાગતકાલો. તમ્પીતિ કસિણરૂપસ્સપિ. સામિઅત્થે હિ ઇદં ઉપયોગવચનં. ભયસન્તાસઅદસ્સનકામતા વિય સમતિક્કમિતુકામતાતિ યોજના. ઇદઞ્ચ યથાવુત્તાનં નિબ્બિદાવિરાગનિરોધાનં સાધારણવચનં. તે હિ તયો અપેક્ખિત્વા ભયસન્તાસઅદસ્સનકામતા વુત્તા. એકો કિર સુનખો વને સૂકરેન પહટમત્તો પલાતો, સો અરૂપદસ્સનવેલાય ભત્તપચનઉક્ખલિં દૂરતો દિસ્વા સૂકરસઞ્ઞાય ભીતો ઉત્તસન્તો પલાયિ, પિસાચભીરુકો પુરિસો રત્તિભાગે અપરિચિતે દેસે મત્થકચ્છિન્નં તાલક્ખન્ધં દિસ્વા પિસાચસઞ્ઞાય ભીતો ઉત્તસન્તો મુચ્છિતો પપતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સૂકરા…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

૨૭૬. એવન્તિ યથાવુત્તં ઓપમ્મત્થં નિગમેન્તો આહ. સોતિ યોગાવચરો. તસ્મિં ઝાને આદીનવં પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. રૂપન્તિ કસિણરૂપં. સન્તવિમોક્ખતોતિ અરૂપજ્ઝાનતો. તાનિ હિ ‘‘યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૭૨; ૧૦.૯) સન્તવિમોક્ખાતિ આગતા. સન્તતાસિદ્ધિ ચસ્સ અનુસ્સુતિતો દટ્ઠબ્બા. યથેવાતિ એવ-કારેન યેન પકારેન એતં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં દુવઙ્ગિકં, એવં આરુપ્પાનિપીતિ ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાવસેન દુવઙ્ગિકત્તં દસ્સેતિ, ન તતિયજ્ઝાને વિય દુવઙ્ગિકતામત્તં. નનુ ચેત્થાપિ દુવઙ્ગિકતામત્તમેવ ભૂમિભેદતોતિ? નાયં દોસો ઉપમોપમેય્યભાવસ્સ ભિન્નાધિકરણતો.

તત્થાતિ તસ્મિં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને. નિકન્તિન્તિ અપેક્ખં. પરિયાદાયાતિ આદીનવદસ્સનેન તસ્મિં ઝાને ખેપેત્વા, અનપેક્ખો હુત્વાતિ અત્થો. સન્તતો મનસિકરણેનેવ પણીતતો, સુખુમતો ચ મનસિકારો સિદ્ધો હોતીતિ આહ ‘‘સન્તતો અનન્તતો મનસિ કરિત્વા’’તિ. પત્થરિત્વાતિ પગેવ વડ્ઢિતં, તદા વડ્ઢનવસેન વા પત્થરિત્વા. તેનાતિ કસિણરૂપેન. ઉગ્ઘાટેતિ કસિણન્તિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતં પથવીકસિણાદિકસિણરૂપં અપનેતિ. ઉગ્ઘાટનવિધિં પન દસ્સેન્તો ‘‘ઉગ્ઘાટેન્તો હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સંવેલ્લેતીતિ પટિસંહરતિ. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસેન. નેવ ઉબ્બટ્ટતીતિ નેવ ઉટ્ઠહતિ. ન વિવટ્ટતીતિ ન વિનિવટ્ટતિ. ઇમસ્સાતિ ઇમસ્સ કસિણરૂપસ્સ. અમનસિકારન્તિ મનસિ અકરણં અચિન્તનં. મનસિકારઞ્ચ પટિચ્ચાતિ ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ ભાવનામનસિકારઞ્ચ નિસ્સાય. ઇદં વુત્તં હોતિ – રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતં કસિણરૂપં ન સબ્બેન સબ્બં મનસિ કરોતો, તેન ચ ફુટ્ઠોકાસં ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ મનસિ કરોતો યદા તં ભાવનાનુભાવેન આકાસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તદા સો કસિણં ઉગ્ઘાટેતિ નામ, તઞ્ચ તેન ઉગ્ઘાટિતં નામ હોતીતિ. તેનાહ ‘‘કસિણુગ્ઘાટિમાકાસમત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ. સબ્બમેતન્તિ તિવિધમ્પેતં એકમેવ પરિયાયભાવતો.

‘‘નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ રૂપાવચરપઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણેયેવ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનિ, તતો પટ્ઠાય ચસ્સ ન નેસં પરિયુટ્ઠાનં. યદિ સિયા, ઝાનતો પરિહાયેય્ય? યં પનેકે વદન્તિ ‘‘અત્થેવ સુખુમાનિ અરૂપજ્ઝાનવિક્ખમ્ભનેય્યાનિ નીવરણાનિ, તાનિ સન્ધાયેતં વુત્ત’’ન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ન હિ મહગ્ગતકુસલેસુ લોકુત્તરકુસલેસુ વિય ઓધિસો પહાનં નામ અત્થિ. યો પન રૂપાવચરેહિ આરુપ્પાનં ઉળારફલતાદિવિસેસો, સો ભાવનાવિસેસેન સન્તતરપણીતતરભાવેન તેસુયેવ પુરિમપુરિમેહિ પચ્છિમપચ્છિમાનં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘વિક્ખમ્ભન્તી’’તિ પન વચનં વણ્ણભણનવસેન વુત્તં. તથા હિ અઞ્ઞત્થાપિ હેટ્ઠા પહીનાનં ઉપરિ પહાનં વુચ્ચતિ. યે પન ‘‘સબ્બે કુસલા ધમ્મા સબ્બેસં અકુસલાનં પટિપક્ખાતિ કત્વા એવં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તેહિ દુતિયજ્ઝાનૂપચારાદીસુ નીવરણવિક્ખમ્ભનાવચનસ્સ કારણં વત્તબ્બં. સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ આકાસનિમિત્તારમ્મણા સતિ સમ્મા સૂપટ્ઠિતા હુત્વા તિટ્ઠતિ. સતિસીસેન ચેત્થ ઉપચારજ્ઝાનાનુગુણાનં સદ્ધાપઞ્ચમાનં સકિચ્ચયોગં દસ્સેતિ. ઉપચારેનાતિ ઉપચારજ્ઝાનેન. ઇધાપીતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં સન્ધાય સમ્પિણ્ડનં. તં હિ ઉપેક્ખાવેદનાસમ્પયુત્તં. સેસન્તિ ‘‘સેસાનિ કામાવચરાની’’તિઆદિ. યં ઇધ વત્તબ્બમવુત્તં, તં પન પથવીકસિણનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૧ આદયો) વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પથવીકસિણે વુત્તનયમેવા’’તિ.

એવં યં તત્થ અવિસિટ્ઠં, તં અતિદિસિત્વા ઇદાનિ વિસિટ્ઠં દસ્સેતું ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિઆદિમાહ. યાનપ્પુતોળિ કુમ્ભિમુખાદીનન્તિ ઓગુણ્ઠનસિવિકાદિયાનાનં મુખં યાનમુખં, પુતોળિયા ખુદ્દકદ્વારસ્સ મુખં પુતોળિમુખં, કુમ્ભિમુખન્તિ પચ્ચેકં મુખ-સદ્દો સમ્બન્ધિતબ્બો. આકાસંયેવ યાનમુખાદિપરિચ્છિન્નં. પરિકમ્મમનસિકારેનાતિ પરિકમ્મભૂતેન મનસિકારેન ઉપચારજ્ઝાનેન. પરિકમ્મં અનુલોમં ઉપચારોતિ ચ અનત્થન્તરઞ્હેતં. પેક્ખમાનો અરૂપાવચરજ્ઝાનચક્ખુના.

૨૭૭. સબ્બાકારેનાતિ રૂપનિમિત્તં દણ્ડાદાનસમ્ભવદસ્સનાદિના સબ્બેન રૂપધમ્મેસુ, પથવીકસિણાદિરૂપનિમિત્તેસુ, તદારમ્મણજ્ઝાનેસુ ચ દોસદસ્સનાકારેન, તેસુ એવ વા રૂપાદીસુ નિકન્તિપ્પહાનઅનાવજ્જિતુકામતાદિના. રૂપજ્ઝાનમ્પિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬૦; વિભ. ૬૨૫) યથા રૂપભવો રૂપં. રૂપીતિ હિ રૂપજ્ઝાનલાભીતિ અત્થો. આરમ્મણમ્પિ કસિણરૂપં રૂપન્તિ વુચ્ચતિ પુરિમપદલોપેન યથા ‘‘દેવદત્તો દત્તો’’તિ. રૂપાનિ પસ્સતીતિ કસિણરૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતીતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ઉત્તરપદલોપેન, પુરિમપદલોપેન ચ યથાક્કમં રૂપજ્ઝાનકસિણરૂપેસુ રૂપવોહારો દિસ્સતિ, તસ્મા. રૂપે રૂપજ્ઝાને તંસહગતા સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા. તદારમ્મણસ્સ ચાતિ ચ-સદ્દેન યથાવુત્તં રૂપાવચરજ્ઝાનં સમ્પિણ્ડેતિ, તેન પાળિયં ‘‘રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિ સરૂપેકસેસેન નિદ્દેસો કતોતિ દસ્સેતિ. વિરાગાતિ જિગુચ્છનતો. નિરોધાતિ તપ્પટિબન્ધછન્દરાગવિક્ખમ્ભનેન નિરોધનતો. વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કિં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સ સબ્બાકારેન વિરાગા અનવસેસાનં નિરોધાતિ એવં વા એત્થ યોજના કાતબ્બા.

‘‘આરમ્મણે અવિરત્તસ્સ સઞ્ઞાસમતિક્કમો ન હોતી’’તિ ઇદં યસ્મા ઇમાનિ ઝાનાનિ આરમ્મણાતિક્કમેન પત્તબ્બાનિ, ન અઙ્ગાતિક્કમેનાતિ કત્વા વુત્તં. યસ્મા પનેત્થ સઞ્ઞાસમતિક્કમો આરમ્મણસમતિક્કમેન વિના ન હોતિ, તસ્મા ‘‘સમતિક્કન્તાસુ ચ સઞ્ઞાસુ આરમ્મણં સમતિક્કન્તમેવ હોતી’’તિ આહ. અવત્વા વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. સમાપન્નસ્સાતિઆદીસુ કુસલસઞ્ઞાવસેન સમાપન્નગ્ગહણં, વિપાકસઞ્ઞાવસેન ઉપપન્નગ્ગહણં, કિરિયાસઞ્ઞાવસેન દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારગ્ગહણં. અરહતો હિ ઝાનાનિ વિસેસતો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો. યદિ સઞ્ઞાસમતિક્કમસ્સ અનુનિપ્ફાદિઆરમ્મણસમતિક્કમો વિભઙ્ગે ચ અવુત્તો, અથ કસ્મા ઇધ ગહિતોતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. આરમ્મણસમતિક્કમવસેનાપિ અયમત્થવણ્ણના કતા, ‘‘તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચન’’ન્તિઆદિના વિભઙ્ગે વિય સઞ્ઞાસમતિક્કમમેવ અવત્વાતિ અધિપ્પાયો.

૨૭૮. પટિઘાતેનાતિ પટિહનનેન વિસયીવિસયસમોધાનેન. અત્થઙ્ગમાતિઆદીસુ પુરિમં પુરિમં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ અત્થવચનં, તસ્મા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમો ઝાનસમઙ્ગિકાલે અનુપ્પત્તીતિ તસ્સ ઇધેવ ગહણે કારણં અનુયોગમુખેન દસ્સેતું ‘‘કામઞ્ચેતા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉસ્સાહજનનત્થં પટિપજ્જનકાનં. એતાસં પટિઘસઞ્ઞાનં. એત્થ પઠમારુપ્પકથાયં. વચનં અત્થઙ્ગમવસેન.

કિં વા પસંસાકિત્તનેન, પટિઘસઞ્ઞાનં પન અત્થઙ્ગમો ઇધેવ વત્તબ્બત્તા વુત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સભાવધમ્મસ્સ અભાવો નામ પટિપક્ખેન પહીનતાય વા પચ્ચયાભાવેન વા. તેસુ રૂપજ્ઝાનસમઙ્ગિનો પટિઘસઞ્ઞાનં અભાવો પચ્ચયાભાવમત્તેન, ન પટિપક્ખાધિગમેનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તત્થ તાતિ પટિઘસઞ્ઞા. રૂપાવચરન્તિ રૂપાવચરજ્ઝાનં. સમાપન્નસ્સાતિ સમાપજ્જિત્વા વિહરન્તસ્સ. કિઞ્ચાપિ ન સન્તીતિ યોજના. ન પહીનત્તા ન સન્તીતિ ન તદા પટિઘસઞ્ઞા પહીનભાવેન ન સન્તિ નામ. તત્થ કારણમાહ ‘‘ન હિ રૂપવિરાગાય રૂપાવચરભાવના સંવત્તતી’’તિ. નનુ ચ પટિઘસઞ્ઞાપિ અરૂપધમ્મા એવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘રૂપાયત્તા ચ એતાસં પવત્તી’’તિ. અયં પન ભાવનાતિ અરૂપભાવનમાહ. ધારેતુન્તિ અવધારેતું. ઇધાતિ અરૂપજ્ઝાને. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારવચનાદીહિ આનેઞ્જતા. ‘‘યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૭૨; ૧૦.૯) સન્તવિમોક્ખતા ચ વુત્તા.

૨૭૯. દોસદસ્સનપુબ્બકપટિપક્ખભાવનાવસેન પટિઘસઞ્ઞાનં સુપ્પહીનત્તા મહતાપિ સદ્દેન અરૂપસમાપત્તિતો ન વુટ્ઠાતિ. તથા પન ન સુપ્પહીનત્તા સબ્બરૂપાવચરસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં સિયા, પઠમજ્ઝાનં પન અપ્પકમ્પિ સદ્દં ન સહતીતિ તં સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકોતિ વુત્તં. આરુપ્પભાવનાય અભાવે ચુતિતો ઉદ્ધં ઉપ્પત્તિરહાનં રૂપસઞ્ઞાપટિઘસઞ્ઞાનં યાવ અત્તનો વિપાકપ્પવત્તિ, તાવ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન સમતિક્કમો, અત્થઙ્ગમો ચ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યા તસ્મિં ભવે ન ઉપ્પજ્જન્તિ એકન્તરૂપનિસ્સિતા, તા અનોકાસતાય ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન આરુપ્પભાવનાય નિવારિતત્તા, અનિવારિતત્તા ચ કાચિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા તાસં અમનસિકારો અનાવજ્જનં અપચ્ચવેક્ખણં, જવનપટિપાદકેન વા ભવઙ્ગમનસ્સ અન્તો અકરણં અપ્પવેસનં વુત્તં.

તેન ચ નાનત્તસઞ્ઞામનસિકારહેતૂનં રૂપાનં સમતિક્કમા સમાધિસ્સ થિરભાવં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખેપતો’’તિઆદિ વુત્તં. અપિચ ઇમેહિ તીહિ પદેહિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા વણ્ણો કથિતો સોતૂનં ઉસ્સાહજનનત્થં, પલોભનત્થઞ્ચ. યે હિ અકુસલા એવંગાહિનો ‘‘સબ્બસ્સાદરહિતે આકાસે પવત્તિતસઞ્ઞાય કો આનિસંસો’’તિ, તે તતો મિચ્છાગાહતો નિવત્તેતું તીહિ પદેહિ ઝાનસ્સ આનિસંસો કથિતો. તં હિ સુત્વા તેસં એવં ભવિસ્સતિ ‘‘એવં સન્તા કિરાયં સમાપત્તિ એવં પણીતા, હન્દસ્સા નિબ્બત્તનત્થં ઉસ્સાહં કરિસ્સામી’’તિ.

૨૮૦. અસ્સાતિ આકાસસ્સ. ઉપ્પાદો એવ અન્તો ઉપ્પાદન્તો, તથા વયન્તો. સભાવધમ્મો હિ અહુત્વા સમ્ભવતો, હુત્વા ચ વિનસ્સનતો ઉદયવયપરિચ્છિન્નો. આકાસો પન અસભાવધમ્મત્તા તદુભયાભાવતો અનન્તો વુત્તો. અજટાકાસપરિચ્છિન્નાકાસાનં ઇધ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘આકાસોતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો વુચ્ચતી’’તિ આહ. કસિણં ઉગ્ઘાટીયતિ એતેનાતિ કસિણુગ્ઘાટો, તદેવ કસિણુગ્ઘાટિમં. મનસિકારવસેનાપીતિ રૂપવિવેકમત્તગ્ગહણેન પરિચ્છેદસ્સ અગ્ગહણતો અનન્તફરણાકારેન પવત્તપરિકમ્મમનસિકારવસેનાપિ. અનન્તં ફરતીતિ અગ્ગહિતપરિચ્છેદતાય અનન્તં કત્વા પરિકમ્મસમ્ફસ્સપુબ્બકેન ઝાનસમ્ફસ્સેન ફુસતિ. યથા ભિસગ્ગમેવ ભેસજ્જં, એવં આકાસાનન્તમેવ આકાસાનઞ્ચં સંયોગપરસ્સ ત-કારસ્સ ચ-કારં કત્વા. ઝાનસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો આરમ્મણં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ‘‘આયતનમસ્સા’’તિ વુત્તં, અધિટ્ઠાનટ્ઠે આયતન-સદ્દસ્સ દસ્સનતો. કારણાકરસઞ્જાતિદેસનિવાસત્થેપિ આયતન-સદ્દો ઇધ યુજ્જતેવ.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકથાવણ્ણના

૨૮૧. ચિણ્ણો ચરિતો પગુણિકતો આવજ્જનાદિલક્ખણો વસીભાવો એતેનાતિ ચિણ્ણવસીભાવો, તેન ચિણ્ણવસીભાવેન. રૂપાવચરસઞ્ઞં અનતિક્કમિત્વા અનધિગન્તબ્બતો, તંસહગતસઞ્ઞામનસિકારસમુદાચારસ્સ હાનભાગિયભાવાવહતો, તંસમતિક્કમેનેવ તદઞ્ઞેસં સમતિક્કમિતબ્બાનં સમતિક્કમસિદ્ધિતો ચ વુત્તં ‘‘આસન્નરૂપાવચરજ્ઝાનપચ્ચત્થિકા’’તિ. વીથિપટિપન્નાય ભાવનાય ઉપરૂપરિવિસેસાવહભાવતો, પણીતભાવસિદ્ધિતો ચ પઠમારુપ્પતો દુતિયારુપ્પં સન્તતરસભાવન્તિ આહ ‘‘નો ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનમિવ સન્તા’’તિ વક્ખતિ હિ ‘‘સુપ્પણીતતરા હોન્તિ, પચ્છિમા પચ્છિમા ઇધા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૦). અનન્તં અનન્તન્તિ કેવલં ‘‘અનન્તં અનન્ત’’ન્તિ ન મનસિ કાતબ્બં ન ભાવેતબ્બં, ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણં, અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પન મનસિ કાતબ્બં, ‘‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વા.

તસ્મિં નિમિત્તેતિ તસ્મિં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતે વિઞ્ઞાણનિમિત્તે. ચિત્તં ચારેન્તસ્સાતિ ભાવનાચિત્તં પવત્તેન્તસ્સ. આકાસફુટે વિઞ્ઞાણેતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં ફરિત્વા પવત્તે પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે આરમ્મણભૂતે. અપ્પેતીતિ અપ્પનાવસેન પવત્તતિ. સભાવધમ્મેપિ આરમ્મણસમતિક્કમભાવનાભાવતો ઇદં અપ્પનાપ્પત્તં હોતિ ચતુત્થારુપ્પં વિય. અપ્પનાનયો પનેત્થ વુત્તનયેનેવાતિ એત્થ દુતિયારુપ્પજ્ઝાને પુરિમભાગે તીણિ, ચત્તારિ વા જવનાનિ કામાવચરાનિ ઉપેક્ખાવેદનાસમ્પયુત્તાનેવ હોન્તિ. ‘‘ચતુત્થં પઞ્ચમં વા અરૂપાવચર’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૬) પઠમારુપ્પજ્ઝાને વુત્તેન નયેન, અથ વા અપ્પનાનયોતિ સભાવધમ્મેપિ આરમ્મણે ઝાનસ્સ અપ્પનાનયો આરમ્મણાતિક્કમભાવનાવસેન આરુપ્પં અપ્પનં પાપુણાતિ, ‘‘અપ્પનાપ્પત્તસ્સેવ હિ ઝાનસ્સ આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તં તત્થ હોતી’’તિ મરણાનુસ્સતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બોતિ અત્થો.

૨૮૨. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન પઠમારુપ્પે ‘‘આસન્નરૂપજ્ઝાનપચ્ચત્થિકતા, અસન્તસભાવતા’’તિ એવમાદિના સબ્બેન દોસદસ્સનાકારેન, તત્થ વા નિકન્તિપહાનઅનાવજ્જિતુકામતાદિઆકારેન, સબ્બં વા કુસલવિપાકકિરિયાભેદતો અનવસેસન્તિ અત્થો. સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેન ઞાતું સક્કાતિ આહ ‘‘સબ્બસોતિ ઇદં વુત્તનયમેવા’’તિ. ઝાનસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનતા બાહિરત્થસમાસવસેન હેટ્ઠા વુત્તાતિ આહ ‘‘પુબ્બે વુત્તનયેન ઝાનમ્પિ આકાસાનઞ્ચાયતન’’ન્તિ. આરમ્મણસ્સ પન સમાનાધિકરણસમાસવસેનાતિ સન્દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘પુરિમનયેનેવા’’તિ ઇદં ‘‘નાસ્સ અન્તો’’તિઆદિના વુત્તપદસિદ્ધિં સન્ધાય વુત્તં. યથા અધિટ્ઠાનટ્ઠેન, એવં સઞ્જાતિદેસટ્ઠેનપિ આયતન-સદ્દેન ઇધ અત્થો યુજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘તથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઞ્જાયતિ એત્થાતિ સઞ્જાતિ, સઞ્જાતિ એવ દેસો સઞ્જાતિદેસો. ઝાનં અપ્પવત્તિકરણેન. આરમ્મણં અમનસિકરણેન. ઉભયમ્પિ વા ઉભયતા યોજેતબ્બા. ઝાનસ્સપિ હિ અનાવજ્જનં, જવનપટિપાદકેન વા ભવઙ્ગમનસ્સ અન્તો અકરણં અમનસિકરણં, આરમ્મણસ્સ ચ આરમ્મણકરણવસેન અપ્પવત્તનં અપ્પવત્તિકરણન્તિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો એકજ્ઝં કત્વા સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, એકસેસનયેન વા.

પુબ્બે અનન્તસ્સ આકાસસ્સ આરમ્મણકરણવસેન પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં અત્તનો ફરણાકારેનેવ ‘‘અનન્ત’’ન્તિ મનસિ કાતબ્બત્તા ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ પુન ‘‘મનસિકારવસેન વા અનન્ત’’ન્તિ વુત્તં, સબ્બસો મનસિકરણવસેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અનવસેસતો મનસિ કરોન્તો ‘અનન્ત’ન્તિ મનસિ કરોતી’’તિ. ઝાનવિભઙ્ગેપિ અયમેવત્થો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પન વિભઙ્ગે વુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સા પાળિયા એવં વા અત્થો વેદિતબ્બો – તંયેવ આકાસં ફુટં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણેન મનસિ કરોતીતિ. અયં પનત્થો યુત્તો વિય દિસ્સતિ, તંયેવ આકાસં વિઞ્ઞાણેન ફુટં તેન ગહિતાકારં મનસિ કરોતિ. એવં તં વિઞ્ઞાણં અનન્તં ફરતીતિ. યં હિ આકાસં પઠમારુપ્પસમઙ્ગી વિઞ્ઞાણેન અનન્તં ફરતિ, તં ફરણાકારસહિતમેવ વિઞ્ઞાણં મનસિ કરોન્તો દુતિયારુપ્પસમઙ્ગી અનન્તં ફરતીતિ વુચ્ચતિ.

મનસિકારવસેન અનન્તફરણાકારેન ઇધ અનન્તતા, ન આકાસસ્સ વિય ઉપ્પાદન્તાદિઅભાવેનાતિ ‘‘નાસ્સ અન્તોતિ અનન્ત’’ન્તિ એત્તકમેવાહ. ‘‘રુળ્હીસદ્દો’’તિ ઇમિના ‘‘વિઞ્ઞાણાનઞ્ચ’’ન્તિ એતસ્સ પદસ્સ અત્થે વિઞ્ઞાણઞ્ચ-સદ્દો નિરુળ્હોતિ દસ્સેતિ, યથાવુત્તં વા વિઞ્ઞાણં દુતિયારુપ્પજ્ઝાનેન અઞ્ચીયતિ વુત્તાકારેન આલમ્બીયતીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં વુત્તત્થમેવાતિ આહ ‘‘સેસં પુરિમસદિસમેવા’’તિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકથાવણ્ણના

૨૮૩. તતિયારુપ્પકમ્મટ્ઠાને યં હેટ્ઠા વુત્તસદિસં, તં વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં, અપુબ્બમેવ વણ્ણયિસ્સામ. તત્થ તસ્સેવાતિ યં આરબ્ભ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં પવત્તં, તસ્સેવ. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણસ્સા’’તિ. એતેન તતો અઞ્ઞં તતિયારુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણં નત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘આરમ્મણભૂતસ્સા’’તિ ઇમિના તસ્સ અનારમ્મણભૂતં દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણં નિવત્તેતિ. અભાવોતિ નત્થિતા. સુઞ્ઞતાતિ રિત્તતા. વિવિત્તાકારોતિ વિવેકો. તીહિ પદેહિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ અપગમમેવ વદતિ. ‘‘મનસિ કાતબ્બો’’તિ વત્વા મનસિકારવિધિં દસ્સેતું ‘‘તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અમનસિકરિત્વાતિ સબ્બેન સબ્બં મનસિ અકત્વા અચિન્તેત્વા. વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન તીસુ પકારેસુ એકેનપિ અત્થસિદ્ધીતિ દસ્સેતિ.

તસ્મિં નિમિત્તેતિ તસ્મિં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવસઙ્ખાતે ઝાનુપ્પત્તિનિમિત્તે. આકાસે ફુટેતિ આકાસં ફરિત્વા પવત્તે. ‘‘આકાસફુટે’’તિ વા પાઠો. સુઞ્ઞવિવિત્તનત્થિભાવેતિ સુઞ્ઞભાવે, વિવિત્તભાવે, નત્થિભાવે ચાતિ યેન આકારેન ભાવિતં, તસ્સ ગહણત્થં વુત્તં. અથ વા સુઞ્ઞવિવિત્તનત્થિભાવેતિ સુઞ્ઞવિવિત્તતાસઙ્ખાતે નત્થિભાવે, તેન વિનાસાભાવમેવ દસ્સેતિ, ન પુરે અભાવાદિકે.

તસ્મિં હિ અપ્પનાચિત્તેતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજ્ઝાનસમ્પયુત્તે અપ્પનાવસેન પવત્તે ચિત્તે, તસ્મિં વા પઠમારુપ્પસ્સ અપગમસઙ્ખાતે નત્થિભાવે યથાવુત્તે અપ્પનાચિત્તે ઉપ્પન્ને. સો ભિક્ખુ અભાવમેવ પસ્સન્તો વિહરતીતિ સમ્બન્ધો. પુરિસો કત્થચિ ગન્ત્વા આગન્ત્વા સુઞ્ઞમેવ પસ્સતિ, નત્થિભાવમેવ પસ્સતીતિ યોજના. તં ઠાનન્તિ તં સન્નિપાતટ્ઠાનં. ‘‘પરિકમ્મમનસિકારેન અન્તરહિતે’’તિ ઇમિના આરમ્મણકરણાભાવેન તસ્સ અન્તરધાનં ન નટ્ઠત્તાતિ દસ્સેતિ. તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા સો પુરિસો તત્થ સન્નિપતિતં ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા ગતો, તતો સબ્બેસુ ભિક્ખૂસુ કેનચિદેવ કરણીયેન અપગતેસુ આગન્ત્વા તં ઠાનં ભિક્ખૂહિ સુઞ્ઞમેવ પસ્સતિ, ન ભિક્ખૂનં તતોપિ અપગતકારણં, એવમયં યોગાવચરો પુબ્બે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનજ્ઝાનચક્ખુના પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં દિસ્વા પચ્છા નત્થીતિ પરિકમ્મમનસિકારેન તસ્મિં અપગતે તતિયારુપ્પજ્ઝાનચક્ખુના તસ્સ નત્થિભાવમેવ પસ્સન્તો વિહરતિ, ન તસ્સ અપગમનકારણં વીમંસતિ ઝાનસ્સ તાદિસાભોગાભાવતોતિ. સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

૨૮૪. નત્થિતા પરિયાયાસુઞ્ઞવિવિત્તભાવાતિ ‘‘નત્થી’’તિ પદસ્સ અત્થં વદન્તેન સુઞ્ઞવિવિત્તપદાનિપિ ગહિતાનિ. આમેડિતવચનં પન ભાવનાકારદસ્સનં. વિભઙ્ગેપિ ઇમસ્સ પદસ્સ અયમેવત્થો વુત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘યમ્પિ વિભઙ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતીતિ યં પુબ્બે ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ મનસિ કતં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં, તંયેવાતિ અત્થો. તંયેવ હિ આરમ્મણભૂતં પઠમેન વિય રૂપનિમિત્તં તતિયેનારુપ્પેનાભાવેતીતિ. ખયતો સમ્મસનન્તિ ભઙ્ગાનુપસ્સનમાહ. સા હિ સઙ્ખતધમ્માનં ભઙ્ગાભાવમેવ પસ્સન્તી ‘‘વિઞ્ઞાણમ્પિ અભાવેતી’’તિઆદિના વત્તબ્બતં લભતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ખયતો સમ્મસનં વિય વુત્ત’’ન્તિ. અસ્સાતિ પાઠસ્સ. પુન અસ્સાતિ વિઞ્ઞાણસ્સ. અભાવેતીતિ અભાવં કરોતિ. યથા ઞાણસ્સ ન ઉપતિટ્ઠતિ, એવં કરોતિ અમનસિકરણતો. તતો એવ વિભાવેતિ વિગતભાવં કરોતિ, વિનાસેતિ વા યથા ન દિસ્સતિ, તથા કરણતો. તેનેવ અન્તરધાપેતિ તિરોભાવં ગમેતિ. ન અઞ્ઞથાતિ ઇમિસ્સા પાળિયા એવમત્થો, ન ઇતો અઞ્ઞથા અયુજ્જમાનકત્તાતિ અધિપ્પાયો.

અસ્સાતિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવસ્સ. કિઞ્ચનન્તિ કિઞ્ચિપિ. સભાવધમ્મસ્સ અપ્પાવસેસતા નામ ભઙ્ગો એવ સિયાતિ આહ ‘‘ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થી’’તિ. સતિ હિ ભઙ્ગમત્તેપિ તસ્સ સકિઞ્ચનતા સિયા. અકિઞ્ચનન્તિ ચ વિઞ્ઞાણસ્સ કિઞ્ચિ પકારં અગ્ગહેત્વા સબ્બેન સબ્બં વિભાવનમાહ. સેસં વુત્તનયમેવ.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકથાવણ્ણના

૨૮૫. નો ચ સન્તાતિ યથા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિયા સવિસેસા સન્તા, એવમયં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ નો ચ સન્તા તદભાવતો. યા અયં ખન્ધેસુ પચ્ચયયાપનીયતાય, રોગમૂલતાય ચ રોગસરિક્ખતા, દુક્ખતાસૂલયોગાદિના ગણ્ડસરિક્ખતા, પીળાજનનાદિના સલ્લસરિક્ખતા ચ, સા સઞ્ઞાય સતિ હોતિ, નાસતીતિ વુત્તં ‘‘સઞ્ઞા રોગો, સઞ્ઞા ગણ્ડો, સઞ્ઞા સલ્લ’’ન્તિ. સા ચેત્થ પટુકિચ્ચા પઞ્ચવોકારભવતો ઓળારિકસઞ્ઞા વેદિતબ્બા. ન કેવલં સઞ્ઞા એવ, અથ ખો વેદનાચેતનાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સઞ્ઞાસીસેન પન નિદ્દેસો કતો. એતં સન્તન્તિ એતં અસન્તભાવકરરોગાદિસરિક્ખસઞ્ઞાવિરહતો સન્તં. તતો એવ પણીતં. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા’’તિ? તદપદેસેન તંસમ્પયુત્તજ્ઝાનમાહ ‘‘આદીનવ’’ન્તિ. એત્થ રોગાદિસરિક્ખસઞ્ઞાદિસબ્ભાવોપિ આદીનવો દટ્ઠબ્બો, ન આસન્નવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપચ્ચત્થિકતાવ. ઉપરીતિ ચતુત્થારુપ્પે. સા વાતિ સા એવ. વત્તિતાતિ પવત્તિતા નિબ્બત્તિતા વળઞ્જિતા.

તસ્મિં નિમિત્તેતિ તસ્મિં તતિયારુપ્પસમાપત્તિસઙ્ખાતે ઝાનનિમિત્તે. માનસન્તિ ચિત્તં ‘‘મનો એવ માનસ’’ન્તિ કત્વા, ભાવનામનસિકારં વા. તં હિ મનસિ ભવન્તિ માનસન્તિ વુચ્ચતિ. ઝાનસમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ ઝાનાનુગુણતાય સમાપત્તિપરિયાયો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ ખન્ધેસૂ’’તિ, આરમ્મણભૂતેસૂતિ અધિપ્પાયો.

૨૮૬. યથાવુત્તં આકિઞ્ચઞ્ઞં આરમ્મણપચ્ચયભાવતો આયતનં કારણમસ્સાતિ ઝાનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, આકિઞ્ચઞ્ઞમેવ આરમ્મણપચ્ચયભૂતં ઝાનસ્સ કારણન્તિ આરમ્મણં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ એવં વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

યાય સઞ્ઞાય ભાવતોતિ યાદિસાય સઞ્ઞાય અત્થિભાવેન. યા હિ સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચસ્સ અભાવતો સઞ્ઞાતિપિ ન વત્તબ્બા, સઞ્ઞાસભાવાનાતિવત્તનતો અસઞ્ઞાતિપિ ન વત્તબ્બા, તસ્સા વિજ્જમાનત્તાતિ અત્થો. તન્તિ તં ઝાનં. તં તાવ દસ્સેતુન્તિ એત્થ તન્તિ તં સસાપટિપદં, યથાવુત્તસઞ્ઞં, તસ્સા ચ અધિગમુપાયન્તિ અત્થો. નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ હિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ધમ્મં ઉદ્ધરન્તેન સઞ્ઞાવન્તમુખેન સઞ્ઞા ઉદ્ધટા, અઞ્ઞથા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઉદ્ધરિતબ્બં સિયા. સા પન પટિપદા યત્થ પવત્તતિ, યથા ચ પવત્તતિ, તં દસ્સેતું ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિ કરોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતી’’તિ વુત્તં. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં હિ ચતુત્થારુપ્પભાવનાય પવત્તિટ્ઠાનં, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિ પવત્તિઆકારોતિ. યત્ર હિ નામાતિ યા નામ. નત્થિભાવમ્પીતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સુઞ્ઞતમ્પિ, એવં સુખુમમ્પીતિ અધિપ્પાયો. સન્તારમ્મણતાયાતિ સન્તં આરમ્મણં એતિસ્સાતિ સન્તારમ્મણા, તબ્ભાવો સન્તારમ્મણતા, તાય, ન ઝાનસન્તતાય. ન હિ તતિયારુપ્પસમાપત્તિ ચતુત્થારુપ્પજ્ઝાનતો સન્તા.

ચોદકો ‘‘યં સન્તતો મનસિ કરોતિ, ન તત્થ આદીનવદસ્સનં ભવેય્ય. અસતિ ચ આદીનવદસ્સને સમતિક્કમો એવ ન સિયા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘સન્તતો ચે મનસિ કરોતિ, કથં સમતિક્કમો હોતી’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘અસમાપજ્જિતુકામતાયા’’તિ પરિહારમાહ, તેન આદીનવદસ્સનમ્પિ અત્થેવાતિ દસ્સેતિ. સો હીતિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ યસ્મિં ઝાને અભિરતિ, તત્થ આવજ્જનસમાપજ્જનાદિપટિપત્તિયા ભવિતબ્બં. સા પનસ્સ તતિયારુપ્પે સબ્બસો નત્થિ, કેવલં અઞ્ઞાભાવતો આરમ્મણકરણમત્તમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિમાહ.

સમતિક્કમિત્વાવ ગચ્છતીતિ તેસં સિપ્પીનં જીવિકં તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો તે વીતિવત્તતિયેવ. સોતિ યોગાવચરો. તન્તિ તતિયારુપ્પસમાપત્તિં. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ ‘‘સન્તા વતાયં સમાપત્તી’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન સન્તતો મનસિ કરોન્તો. તન્તિ યાય નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી નામ હોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતીતિ વુચ્ચતિ, તં સઞ્ઞં પાપુણાતીતિ યોજના. સઞ્ઞાસીસેન હિ દેસના. પરમસુખુમન્તિ ઉક્કંસગતસુખુમભાવં. સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિન્તિ ઉક્કંસગતસુખુમતાય સઙ્ખારાનં સેસતામત્તં સમાપત્તિં. તેનાહ ‘‘અચ્ચન્તસુખુમભાવપ્પત્તસઙ્ખાર’’ન્તિ. અન્તમતિચ્ચ અચ્ચન્તં. યતો સુખુમતમં નામ નત્થિ, તથાપરમુક્કંસગતસુખુમસઙ્ખારન્તિ અત્થો. પઠમજ્ઝાનૂપચારતો પટ્ઠાય હિ તચ્છન્તિયા વિય પવત્તમાનાય ભાવનાય અનુક્કમેન સઙ્ખારા તત્થ અન્તિમકોટ્ઠાસતં પાપિતા, તતો પરં નિરોધો એવ, ન સઙ્ખારપ્પવત્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તી’’તિ.

૨૮૭. યં તં ચતુક્ખન્ધં. અત્થતોતિ કુસલાદિવિસેસવિસિટ્ઠપરમત્થતો. વિસેસતો અધિપઞ્ઞાસિક્ખાય અધિટ્ઠાનભૂતં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ઇધ સમાપન્નસ્સ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અધિપ્પેતા’’તિ. ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવતોતિ યદિપિ ચતુત્થારુપ્પવિપાકસઞ્ઞાય ચતુત્થારુપ્પકુસલસઞ્ઞા ઓળારિકા, તથા વિપસ્સનામગ્ગફલસઞ્ઞાહિ, તથાપિ ઓળારિકસુખુમતા નામ ઉપાદાયુપાદાય ગહેતબ્બાતિ પઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્નાય વિય ચતુવોકારેપિ હેટ્ઠા તીસુ ભૂમીસુ સઞ્ઞાય વિય ઓળારિકાય અભાવતો. સુખુમાયાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિયા સુખુમાય સઞ્ઞાય ભાવતો વિજ્જમાનત્તા. નેવસઞ્ઞાતિ એત્થ ન-કારો અભાવત્થો, નાસઞ્ઞન્તિ એત્થ ન-કારો અઞ્ઞત્થો, અ-કારો અભાવત્થોવ, અસઞ્ઞં અનસઞ્ઞઞ્ચાતિ અત્થો. પરિયાપન્નત્તાતિ એકદેસભાવેન અન્તોગધત્તા. એત્થાતિ ચતુત્થારુપ્પે. દુતિયે અત્થવિકપ્પે નેવસઞ્ઞાતિ એત્થ ન-કારો અઞ્ઞત્થો. તથા નાસઞ્ઞાતિ એત્થ ન-કારો, અ-કારો ચ અઞ્ઞત્થો એવાતિ તેન દ્વયેન સઞ્ઞાભાવો એવ દસ્સિતોતિ ધમ્માયતનપરિયાપન્નતાય આયતનભાવો વુત્તોવાતિ ‘‘અધિટ્ઠાનટ્ઠેના’’તિ વુત્તં નિસ્સયપચ્ચયભાવતો.

કિં પન કારણં, યેનેત્થ સઞ્ઞાવ એદિસી જાતાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ. સઞ્ઞાસીસેનાયં દેસના કતા ‘‘નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૪૧, ૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૪) વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં એસ અત્થોતિ કઞ્ચિ વિસેસં ઉપાદાય સભાવતો અત્થીતિ વત્તબ્બસ્સેવ ધમ્મસ્સ કઞ્ચિ વિસેસં ઉપાદાય નત્થીતિ વત્તબ્બતાસઙ્ખાતો અત્થો.

અતિથોકમ્પિ યં તેલમત્થિ ભન્તેતિ આહ અકપ્પિયભાવં ઉપાદાય, તદેવ નત્થિ, ભન્તે, તેલન્તિ આહ નાળિપૂરણં ઉપાદાય. તેનાહ ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિ.

યદિ આરમ્મણસઞ્જાનનં સઞ્ઞાકિચ્ચં, તં સઞ્ઞા સમાના કથમયં કાતું ન સક્કોતીતિ આહ ‘‘દહનકિચ્ચમિવા’’તિઆદિ. સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિયા એવ હેસા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ, તતો એવ ચ ઞાણસ્સ સુગય્હાપિ ન હોતિ. તેનાહ ‘‘નિબ્બિદાજનનમ્પિ કાતું ન સક્કોતી’’તિ. અકતાભિનિવેસોતિ અકતવિપસ્સનાભિનિવેસો અપ્પવત્તિતસમ્મસનચારો. પકતિવિપસ્સકોતિ પકતિયા વિપસ્સકો. ખન્ધાદિમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસિત્વા દ્વારાલમ્બનેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્માનં વિપસ્સકો સક્કુણેય્ય તબ્બિસયઉદયબ્બયઞાણં ઉપ્પાદેતું, યથા પન સક્કોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સોપી’’તિઆદિ વુત્તં. કલાપસમ્મસનવસેનેવાતિ ચતુત્થારુપ્પચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ને ફસ્સાદિધમ્મે અવિનિબ્ભુજ્જ એકતો ગહેત્વા કલાપતો સમૂહતો સમ્મસનવસેન નયવિપસ્સનાસઙ્ખાતકલાપસમ્મસનવસેન. ફસ્સાદિધમ્મે વિનિબ્ભુજ્જિત્વા વિસું વિસું સરૂપતો ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસનં અનુપદધમ્મવિપસ્સના. એવં સુખુમત્તં ગતા યથા ધમ્મસેનાપતિનાપિ નામ અનુપદં ન વિપસ્સનેય્યાતિ અત્થો.

થેરસ્સાતિ અઞ્ઞતરસ્સ થેરસ્સ. અઞ્ઞાહિપીતિ એત્થ અયમપરા ઉપમા – એકો કિર બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતરં પુરિસં મનુઞ્ઞં મત્તિકભાજનં ગહેત્વા ઠિતં દિસ્વા યાચિ ‘‘દેહિ મે ઇમં ભાજન’’ન્તિ. સો સુરાસિત્તતં સન્ધાય ‘‘નાય્યો સક્કા દાતું, સુરા એત્થ અત્થી’’તિ આહ. બ્રાહ્મણો અત્તનો સમીપે ઠિતં પુરિસં ઉદ્દિસ્સ આહ ‘‘તેન હિ ઇમસ્સ પાતું દેહી’’તિ. ઇતરો ‘‘નત્થય્યો’’તિ આહ. તત્થ યથા બ્રાહ્મણસ્સ અયોગ્યભાવં ઉપાદાય ‘‘અત્થી’’તિપિ વત્તબ્બં, પાતબ્બતાય તત્થ અભાવતો ‘‘નત્થી’’તિપિ વત્તબ્બં જાતં, એવં ઇધાપીતિ દટ્ઠબ્બં.

કસ્મા પનેત્થ યથા હેટ્ઠા ‘‘અનન્તો આકાસો, અનન્તં વિઞ્ઞાણં, નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ તત્થ તત્થ ભાવનાકારો ગહિતો, એવં કોચિ ભાવનાકારો ન ગહિતોતિ? કેચિ તાવ આહુ – ‘‘ભાવનાકારો નામ સોપચારસ્સ ઝાનસ્સ યથાસકં આરમ્મણે પવત્તિઆકારો, આરમ્મણઞ્ચેત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનધમ્મા. તે પન ગય્હમાના એકસ્સ વા પુબ્બઙ્ગમધમ્મસ્સ વસેન ગહેતબ્બા સિયું, સબ્બે એવ વા. તત્થ પઠમપક્ખે વિઞ્ઞાણસ્સ ગહણં આપન્નન્તિ ‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ મનસિકારે ચતુત્થારુપ્પસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનભાવો આપજ્જતિ. દુતિયપક્ખે પન સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનધમ્મારમ્મણતાય ઝાનસ્સ ‘આકિઞ્ચઞ્ઞં આકિઞ્ચઞ્ઞ’ન્તિ મનસિકારે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતા વા સિયા, અભાવારમ્મણતા વા. સબ્બથા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભાવો ન લબ્ભતી’’તિ. તદિદમકારણં તથા ઝાનસ્સ અપ્પવત્તનતો. ન હિ ચતુત્થારુપ્પભાવના વિઞ્ઞાણમાકિઞ્ચઞ્ઞં વા આમસન્તી પવત્તતિ, કિઞ્ચરહિ? તતિયારુપ્પસ્સ સન્તતં.

યદિ એવં, કસ્મા પાળિયં ‘‘સન્ત’’ન્તિ ન ગહિતન્તિ? કિઞ્ચાપિ ન ગહિતતં સુત્તે (દી. નિ. ૨.૧૨૯; સં. નિ. ૨.૧૫૨), વિભઙ્ગે (વિભ. ૬૦૬ આદયો) પન ગહિતમેવ. યથાહ – ‘‘તઞ્ઞેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિ કરોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતી’’તિ (વિભ. ૬૧૯). અથ કસ્મા વિભઙ્ગે વિય સુત્તે ભાવનાકારો ન ગહિતોતિ? વેનેય્યજ્ઝાસયતો, દેસનાવિલાસતો ચ. યે હિ વેનેય્યા યથા હેટ્ઠા તીસુ આરુપ્પેસુ ‘‘અનન્તો આકાસો, અનન્તં વિઞ્ઞાણં, નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ ભાવનાકારો ગહિતો, એવં અગ્ગહિતે એવ તસ્મિં તમત્થં પટિવિજ્ઝન્તિ, તેસં વસેન સુત્તે તથા દેસના કતા, સુત્તન્તગતિકાવ અભિધમ્મે સુત્તન્તભાજનીયે (વિભ. ૬૦૫ આદયો) ઉદ્દેસદેસના. યે પન વેનેય્યા વિભજિત્વા વુત્તેયેવ તસ્મિં તમત્થં પટિવિજ્ઝન્તિ, તેસં વસેન વિભઙ્ગે ભાવનાકારો વુત્તો. ધમ્મિસ્સરો પન ભગવા સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્માનં દેસેતબ્બપ્પકારં જાનન્તો કત્થચિ ભાવનાકારં ગણ્હાતિ, કત્થચિ ભાવનાકારં ન ગણ્હાતિ. સા ચ દેસના યાવદેવ વેનેય્યવિનયત્થાતિ અયમેત્થ દેસનાવિલાસો. સુત્તન્તદેસના વા પરિયાયકથાતિ તત્થ ભાવનાકારો ન ગહિતો, અભિધમ્મદેસના પન નિપ્પરિયાયકથાતિ તત્થ ભાવનાકારો ગહિતોતિ એવમ્પેત્થ ભાવનાકારસ્સ ગહણે, અગ્ગહણે ચ કારણં વેદિતબ્બં.

અપરે પન ભણન્તિ – ‘‘ચતુત્થારુપ્પે વિસેસદસ્સનત્થં સુત્તે ભાવનાકારસ્સ અગ્ગહણં, સ્વાયં વિસેસો અનુપુબ્બભાવનાજનિતો. સા ચ અનુપુબ્બભાવના પહાનક્કમોપજનિતા પહાતબ્બસમતિક્કમેન ઝાનાનં અધિગન્તબ્બતો. તથા હિ કામાદિવિવેકવિતક્કવિચારવૂપસમપીતિવિરાગસોમનસ્સત્થઙ્ગમમુખેન રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દેસિતાનિ, રૂપસઞ્ઞાદિસમતિક્કમમુખેન અરૂપજ્ઝાનાનિ. ન કેવલઞ્ચ ઝાનાનિયેવ, અથ ખો સબ્બમ્પિ સીલં, સબ્બાપિ પઞ્ઞા પટિપક્ખધમ્મપ્પહાનવસેનેવ સમ્પાદેતબ્બતો પહાતબ્બધમ્મસમતિક્કમદસ્સનમુખેનેવ દેસના આરુળ્હા. તથા હિ ‘‘પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૮, ૧૯૪) સીલસંવરો, ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૪૧૧, ૪૨૧; ૩.૧૫, ૭૫) ઇન્દ્રિયસંવરો, ‘‘નેવ દવાય ન મદાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩, ૪૨૨; ૨.૨૪; ૩.૭૫; સં. નિ. ૨.૬૩; અ. નિ. ૬.૫૮; મહાનિ. ૨૦૬; વિભ. ૫૧૮) ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, ‘‘ઇધ ભિક્ખુ મિચ્છાજીવં પહાય સમ્માઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૮) આજીવપારિસુદ્ધિ, ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૭; મ. નિ. ૧.૪૧૨, ૪૨૫; ૩.૧૬, ૭૫) જાગરિયાનુયોગો, ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય, અનિચ્ચસઞ્ઞિનો, મેઘિય, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતિ, અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદિના પઞ્ઞા પટિપક્ખધમ્મપ્પહાનવસેનેવ દેસિતા. તસ્મા ઝાનાનિ દેસેન્તો ભગવા ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) પહાતબ્બધમ્મસમતિક્કમદસ્સનમુખેનેવ દેસેસિ. તેન વુત્તં ‘‘કામાદિવિવેકવિતક્કવિચારવૂપસમપીતિવિરાગસોમનસ્સત્થઙ્ગમમુખેન રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દેસિતાનિ, રૂપસઞ્ઞાદિસમતિક્કમમુખેન અરૂપજ્ઝાનાની’’તિ. તત્થ યથા રૂપાવચરં પઠમં ઝાનં ભાવનાવિસેસાધિગતેહિ વિતક્કાદીહિ વિય સદ્ધાદીહિપિ તિક્ખવિસદસૂરસભાવેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા કામચ્છન્દાદીનં નીવરણાનં, તદેકટ્ઠાનઞ્ચ પાપધમ્માનં વિક્ખમ્ભનતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મભાવપ્પત્તં કામાવચરધમ્મેહિ સણ્હસુખુમં, સન્તં, પણીતઞ્ચ હોતિ; દુતિયજ્ઝાનાદીનિ પન ભાવનાવિસેસેન ઓળારિકઙ્ગપ્પહાનતો તતો સાતિસયં સણ્હસુખુમસણ્હસુખુમતરાદિભાવપ્પત્તાનિ હોન્તિ. તથા અરૂપાવચરં પઠમજ્ઝાનં રૂપવિરાગભાવનાભાવેન પવત્તમાનં આરમ્મણસન્તતાયપિ અઙ્ગસન્તતાયપિ પાકતિકપરિત્તધમ્મેહિ વિય સબ્બરૂપાવચરધમ્મેહિ સન્તસુખુમભાવપ્પત્તં હોતિ. આરમ્મણસન્તભાવેનાપિ હિ તદારમ્મણધમ્મા સન્તસભાવા હોન્તિ, સેય્યથાપિ લોકુત્તરધમ્મારમ્મણા ધમ્મા.

સતિપિ ધમ્મતો, મહગ્ગતભાવેનાપિ ચ અભેદે રૂપાવચરચતુત્થતો આરુપ્પં અઙ્ગતોપિ સન્તમેવ, યતસ્સ સન્તવિમોક્ખતા વુત્તા. દુતિયારુપ્પાદીનિ પન પઠમારુપ્પાદિતો અઙ્ગતો, આરમ્મણતો ચ સન્તસન્તતરસન્તતમભાવપ્પત્તાનિ તથા ભાવનાવિસેસસમાયોગતો, સ્વાયં ભાવનાવિસેસો પઠમજ્ઝાનૂપચારતો પટ્ઠાય તંતંપહાતબ્બસમતિક્કમનવસેન તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ સન્તસુખુમભાવં આપાદેન્તો ચતુત્થારુપ્પે સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવં પાપેતિ. યતો ચતુત્થારુપ્પં યથા અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન વિપસ્સનાય આરમ્મણભાવં ઉપગન્ત્વા પકતિવિપસ્સકસ્સાપિ નિબ્બિદુપ્પત્તિયા પચ્ચયો ન હોતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિતો, તથા સયં તતિયારુપ્પધમ્મેસુ પવત્તમાનં તે યાથાવતો વિભાવેતું ન સક્કોતિ, યથા તદઞ્ઞજ્ઝાનાનિ અત્તનો આરમ્મણં. કેવલં પન આરબ્ભ પવત્તિમત્તમેવસ્સ તત્થ હોતિ, તયિદં આરમ્મણભાવેનાપિ નામ વિભૂતાકારતાય ઠાતું અપ્પહોન્તં આરમ્મણકરણે કિં પહોતિ. તસ્મા તદસ્સ અવિભૂતકિચ્ચતં દિસ્વા સત્થા હેટ્ઠા તીસુ ઠાનેસુ ભાવનાકારં વત્વા તાદિસો ઇધ ન લબ્ભતીતિ દીપેતું ચતુત્થારુપ્પદેસનાયં સુત્તે ભાવનાકારં પરિયાયદેસનત્તા ન કથેસિ.

યસ્મા પન સારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણે પવત્તિઆકારો અત્થેવાતિ અતિસુખુમભાવપ્પત્તં તં દસ્સેતું ‘‘તંયેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિ કરોતી’’તિ (વિભ. ૬૧૯) વિભઙ્ગે વુત્તં યથાધમ્મસાસનભાવતો, પુબ્બભાગવસેન વા વિભઙ્ગે ‘‘સન્તતો મનસિ કરોતી’’તિ વુત્તં તદા યોગિનો તસ્સ વિભૂતભાવતો. અપ્પનાવસેન પન સુત્તે ભાવનાકારો ન ગહિતો અવિભૂતભાવતો. કમ્મટ્ઠાનં હિ કિઞ્ચિ આદિતો અવિભૂતં હોતિ, યથા તં? બુદ્ધાનુસ્સતિઆદિ. કિઞ્ચિ મજ્ઝે, યથા તં? આનાપાનસ્સતિ. કિઞ્ચિ ઉભયત્થ, યથા તં? ઉપસમાનુસ્સતિઆદિ. ચતુત્થારુપ્પકમ્મટ્ઠાનં પન પરિયોસાને અવિભૂતં ભાવનાય મત્થકપ્પત્તિયં આરમ્મણસ્સ અવિભૂતભાવતો. તસ્મા ચતુત્થારુપ્પે ઇમં વિસેસં દસ્સેતું સત્થારા સુત્તે ભાવનાકારો ન ગહિતો, ન સબ્બેન સબ્બં અભાવતોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૨૮૮. અસદિસરૂપોતિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાકેતુમાલાદીહિ રૂપગુણેહિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણરૂપકાયો, સભાવત્થો વા રૂપ-સદ્દો ‘‘યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩) વિય. તસ્મા અસદિસરૂપોતિ અસદિસસભાવો, તેન દસબલચતુવેસારજ્જાદિગુણવિસેસસમાયોગદીપનતો સત્થુ ધમ્મકાયસમ્પત્તિયાપિ અસદિસતા દસ્સિતા હોતિ. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન. તસ્મિન્તિ આરુપ્પે. પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યાતિ પુબ્બે વિય અસાધારણં તત્થ તત્થ ઝાને પતિનિયતમેવ અત્થં અગ્ગહેત્વા સાધારણભાવતો તત્થ તત્થેવ પકિણ્ણકં વિસટં અત્થં ગહેત્વા પવત્તા પકિણ્ણકકથાપિ વિજાનિતબ્બા.

૨૮૯. રૂપનિમિત્તાતિક્કમતોતિ કસિણરૂપસઙ્ખાતસ્સ પટિભાગનિમિત્તસ્સ અતિક્કમનતો. આકાસાતિક્કમતોતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસસ્સ અતિક્કમનતો. આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાતિક્કમતોતિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ અતિક્કમનતો, ન દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણાતિક્કમનતો. તદતિક્કમતો હિ તસ્સેવ વિભાવનં હોતિ. દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણવિભાવને હિ તદેવ અતિક્કન્તં સિયા, ન તસ્સ આરમ્મણં, ન ચ આરમ્મણે દોસં દિસ્વા અનારમ્મણસ્સ વિભાવનાતિક્કમો યુજ્જતિ. પાળિયઞ્ચ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સતો સમાપજ્જતિ…પે… સતો વુટ્ઠહિત્વા તંયેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતી’’તિ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘તંયેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અભાવેતી’’તિ, ‘‘તંયેવ અભાવેતી’’તિ વા. ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જા’’તિ એત્થ પન દ્વયં વુત્તં આરમ્મણઞ્ચ વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનઞ્ચ. તસ્મિં દ્વયે યેન કેનચિ, યતો વા વુટ્ઠિતો, તેનેવ પધાનનિદ્દિટ્ઠેન તં-સદ્દસ્સ સમ્બન્ધે આપન્ને ‘‘અયઞ્ચ આરમ્મણાતિક્કમભાવના’’તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસ્સ નિવત્તનત્થં વિઞ્ઞાણવચનં. તસ્મા પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સેવ અભાવનાતિક્કમો વુત્તો.

૨૯૦. એવં સન્તેપીતિ અઙ્ગાતિક્કમે અસતિપિ. સુપ્પણીતતરાતિ સુટ્ઠુ પણીતતરા, સુન્દરા પણીતતરા ચાતિ વા અત્થો. સતિપિ ચતુન્નં પાસાદતલાનં, સાટિકાનઞ્ચ તબ્ભાવતો, પમાણતો ચ સમભાવે ઉપરૂપરિ પન કામગુણાનં, સુખસમ્ફસ્સાદીનઞ્ચ વિસેસેન પણીતતરાદિભાવો વિય એતાસં ચતુન્નં સમાપત્તીનં આરુપ્પભાવતો, અઙ્ગતો ચ સતિપિ સમભાવે ભાવનાવિસેસસિદ્ધો પન સાતિસયો ઉપરૂપરિ પણીતતરાદિભાવોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિના.

૨૯૧. નિસ્સિતોતિ નિસ્સાય ઠિતો. દુટ્ઠિતાતિ ન સમ્મા ઠિતા, દુક્ખં વા ઠિતા. તન્નિસ્સિતન્તિ તેન નિસ્સિતં, ઠાનન્તિ અત્થો. તન્નિસ્સિતન્તિ વા તં મણ્ડપલગ્ગં પુરિસં નિસ્સાય ઠિતં પુરિસન્તિ અત્થો. મણ્ડપલગ્ગઞ્હિ અનિસ્સાય તેન વિનાભૂતે વિવિત્તે બહિ ઓકાસે ઠાનં વિય આકાસલગ્ગવિઞ્ઞાણસ્સ વિવેકે તદપગમે તતિયારુપ્પસ્સ ઠાનન્તિ.

૨૯૨. આરમ્મણં કરોતેવ, અઞ્ઞાભાવેન તં ઇદન્તિ ‘‘આસન્નવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપચ્ચત્થિકરૂપાસન્નાકાસારમ્મણવિઞ્ઞાણાપગમારમ્મણં, નો ચ સન્ત’’ન્તિ ચ દિટ્ઠાદીનવમ્પિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઇદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનજ્ઝાનં અઞ્ઞસ્સ તાદિસસ્સ આરમ્મણભાવયોગ્યસ્સ અભાવેન અલાભેન આરમ્મણં કરોતિ એવ. ‘‘સબ્બદિસમ્પતિ’’ન્તિ ઇદં જનસ્સ અગતિકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. વુત્તિન્તિ જીવિકં. વત્તતીતિ જીવતિ.

૨૯૩. આરુળ્હોતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યથા કોચિ પુરિસો અનેકપોરિસં દીઘનિસ્સેણિં આરુળ્હો તસ્સ ઉપરિમપદે ઠિતો તસ્સા નિસ્સેણિયા બાહુમેવ ઓલુબ્ભતિ અઞ્ઞસ્સ અલાભતો, યથા ચ પંસુપબ્બતસ્સ, મિસ્સકપબ્બતસ્સ વા અગ્ગકોટિં આરુળ્હો તસ્સ મત્થકમેવ ઓલુબ્ભતિ, યથા ચ ગિરિં સિલાપબ્બતં આરુળ્હો પરિપ્ફન્દમાનો અઞ્ઞાભાવતો અત્તનો જણ્ણુકમેવ ઓલુબ્ભતિ, તથા એતં ચતુત્થારુપ્પજ્ઝાનં તં તતિયારુપ્પં ઓલુબ્ભિત્વા પવત્તતીતિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં ઉત્તાનમેવ.

આરુપ્પનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ દસમપરિચ્છેદવણ્ણના.