૧૧. સમાધિનિદ્દેસવણ્ણના

આહારેપટિક્કૂલભાવનાવણ્ણના

૨૯૪. ઉદ્દેસો નામ નિદ્દેસત્થો મુદુમજ્ઝિમપઞ્ઞાબાહુલ્લતો, આગતો ચ ભારો અવસ્સં વહિતબ્બોતિ આહ ‘‘એકા સઞ્ઞાતિ એવં ઉદ્દિટ્ઠાય આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાય ભાવનાનિદ્દેસો અનુપ્પત્તો’’તિ. તત્થાયં સઞ્ઞા-સદ્દો ‘‘રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૧૪) સઞ્જાનનલક્ખણે ધમ્મે આગતો, ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા’’તિઆદીસુ વિપસ્સનાયં આગતો, ‘‘ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાતિ વા સોપાકરૂપસઞ્ઞાતિ વા ઇમે ધમ્મા એકત્થા ઉદાહુ નાનત્થા’’તિઆદીસુ સમથે આગતો. ઇધ પન સમથસ્સ પરિકમ્મે દટ્ઠબ્બો. આહારે હિ પટિક્કૂલાકારગ્ગહણં, તપ્પભાવિતં વા ઉપચારજ્ઝાનં ઇધ ‘‘આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞા’’તિ અધિપ્પેતં. તત્થ યસ્મિં આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા, તત્થ નિબ્બેદવિરાગુપ્પાદનાય તપ્પસઙ્ગેન સબ્બમ્પિ આહારં કિચ્ચપ્પભેદાદીનવોપમ્મેહિ વિભાવેતું ‘‘આહરતીતિ આહારો’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ આહરતીતિ આહારપચ્ચયસઙ્ખાતેન ઉપ્પત્તિયા, ઠિતિયા વા પચ્ચયભાવેન અત્તનો ફલં આનેતિ નિબ્બત્તેતિ પવત્તેતિ ચાતિ અત્થો. કબળં કરીયતીતિ કબળીકારો, વત્થુવસેન ચેતં વુત્તં, લક્ખણતો પન ઓજાલક્ખણો વેદિતબ્બો, કબળીકારો ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન આહારો ચાતિ કબળીકારાહારો. એસ નયો સેસેસુપિ. ફુસતીતિ ફસ્સો. અયં હિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તતિ. તથા હિ સો ફુસનલક્ખણોતિ વુચ્ચતિ. ચેતયતીતિ ચેતના, અત્તનો સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિં આરમ્મણે અભિસન્દહતીતિ અત્થો, મનોસન્નિસ્સિતા ચેતના મનોસઞ્ચેતના. ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. એવમેત્થ સામઞ્ઞત્થતો, વિસેસત્થતો ચ આહારા વેદિતબ્બા. કસ્મા પનેતે ચત્તારોવ વુત્તા, અઞ્ઞે ધમ્મા કિં અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયા ન હોન્તીતિ? નો ન હોન્તિ, ઇમે પન તથા ચ હોન્તિ અઞ્ઞથા ચાતિ સમાનેપિ પચ્ચયભાવે અતિરેકપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા આહારાતિ વુચ્ચન્તિ.

કથં? એતેસુ હિ પઠમો સયં યસ્મિં કલાપે તપ્પરિયાપન્નાનં યથારહં પચ્ચયો હોન્તોવ ઓજટ્ઠમકં રૂપં આહરતિ, દુતિયો તિસ્સો વેદના આહરતિ, તતિયો તીસુ ભવેસુ પટિસન્ધિં આહરતિ, ચતુત્થો પટિસન્ધિક્ખણે નામરૂપં આહરતિ. તેનાહ ‘‘કબળીકારાહારો’’તિઆદિ. એત્થ ચ કમ્મજાદિભેદભિન્ના ઓજા સતિ પચ્ચયલાભે દ્વે તિસ્સો પવેણિયો ઘટેન્તી ઓજટ્ઠમકરૂપં આહરતિ, સુખવેદનીયાદિભેદભિન્નો ફસ્સાહારો યથારહં તિસ્સો વેદના આહરતિ, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિભેદભિન્નો મનોસઞ્ચેતનાહારો કામભવાદીસુ તીસુ ભવેસુ યથારહં સવિઞ્ઞાણં, અવિઞ્ઞાણઞ્ચ પટિસન્ધિં આહરતિ, વિઞ્ઞાણાહારો યથાપચ્ચયં પટિસન્ધિક્ખણે નામં રૂપં, નામરૂપઞ્ચ આહરતીતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઇમે એવ ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા. યથા હિ કબળીકારાહારો રૂપકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન પચ્ચયો, એવં અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તધમ્માનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો, અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫). અપરો નયો – અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા વિસેસપચ્ચયત્તા કબળીકારાહારો, ફસ્સાદયો ચ તયો ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા. વિસેસપચ્ચયો હિ કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારાહારો, નામકાયે વેદનાય ફસ્સો, વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના, નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં. યથાહ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ (સં. નિ. ૫.૧૮૩). તથા ફસ્સપચ્ચયા વેદના, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (ઉદા. ૧; મહાવ. ૧; નેત્તિ. ૨૪).

કબળીકારાહારેતિ કબળીકારે આહારે નિકન્તિ તણ્હા, તં ભયં અનત્થાવહતો. ગધિતસ્સ હિ આહારપરિભોગો અનત્થાય હોતિ. હેતુઅત્થે ભુમ્મં. એવં સેસેસુ. નિકન્તીતિ નિકામના છન્દરાગો. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, નિકન્તિ એવ ભયં નિકન્તિભયં. કબળીકારાહારહેતુ ઇમેસં સત્તાનં છન્દરાગો ભયં ભયાનકં દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદસ્સ અનત્થસ્સ સકલસ્સાપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ હેતુભાવતો. તેનેવાહ ‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો, અત્થિ નન્દી, અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૬૪; કથા. ૨૯૬; મહાનિ. ૭). ઉપગમનં અપ્પહીનવિપલ્લાસસ્સ આરમ્મણેન સમોધાનં સઙ્ગતિ સુખવેદનીયાદિફસ્સુપ્પત્તિ ભયં ભયાનકં તીહિ દુક્ખતાહિ અપરિમુચ્ચનતો. તેનાહ ‘‘સુખવેદનીયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખા વેદના (સં. નિ. ૪.૧૨૯), તસ્સ વેદનાપચ્ચયા તણ્હા…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (ઉદા. ૧). તત્થ તત્થ ભવે ઉપપજ્જતિ એતેનાતિ ઉપપત્તિ, ઉપપજ્જનં વા ઉપપત્તિ, ખિપનં ભયં ભયાનકં ઉપપત્તિમૂલકેહિ બ્યસનેહિ અપરિમુત્તતો. તેનાહ ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, પુઞ્ઞુપગં ભવતિ વિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અપુઞ્ઞુપગં ભવતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૫૧). પટિસન્ધીતિ ભવન્તરાદીહિ પટિસન્ધાનં, તં ભયં ભયાનકં પટિસન્ધિનિમિત્તેહિ દુક્ખેહિ અવિમુચ્ચનતો. તેનાહ ‘‘વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો, અત્થિ નન્દી, અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૬૪).

પુત્તમંસૂપમેન ઓવાદેન દીપેતબ્બો નિચ્છન્દરાગપરિભોગાય. એવં હિ તત્થ નિકન્તિભયં ન હોતિ. નિચ્ચમ્મા ગાવી યં યં ઠાનં ઉપગચ્છતિ, તત્થ તત્થેવ નં પાણિનો ખાદન્તિયેવ. એવં ફસ્સે સતિ વેદના ઉપ્પજ્જતિ, વેદના ચ દુક્ખસલ્લાદિતો દટ્ઠબ્બાતિ ફસ્સે આદીનવં પસ્સન્તસ્સ ઉપગમનભયં ન હોતીતિ આહ ‘‘ફસ્સાહારો નિચ્ચમ્મગાવૂપમેન દીપેતબ્બો’’તિ. એકાદસહિ અગ્ગીહિ સબ્બસો આદિત્તા ભવા અઙ્ગારકાસુસદિસાતિ પસ્સતો ઉપપત્તિભયં ન હોતીતિ આહ ‘‘મનોસઞ્ચેતનાહારો અઙ્ગારકાસૂપમેન દીપેતબ્બો’’તિ. ચોરસદિસં વિઞ્ઞાણં અનત્થપાતતો, પહારસદિસી વેદના દુરધિવાસતોતિ સમ્મદેવ પસ્સતો પટિસન્ધિભયં ન હોતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણાહારો સત્તિસતૂપમેન દીપેતબ્બો’’તિ.

એવં કિચ્ચાદિમુખેન આહારેસુ આદીનવં વિભાવેત્વા ઇદાનિ તત્થ યથાધિપ્પેતં આહારં નિદ્ધારેત્વા પટિક્કૂલતો મનસિકારવિધિં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપાદાયરૂપનિદ્દેસેપિ ‘‘કબળીકારો આહારો’’તિ (ધ. સ. ૫૯૫) આગતત્તા તતો વિસેસેન્તો ‘‘અસિતપીતખાયિતસાયિતપ્પભેદો’’તિ આહ, ભૂતકથનં વા એતં. તત્થ અસિતપીતખાયિતસાયિતપ્પભેદોતિ અસિતબ્બપાતબ્બખાયિતબ્બસાયિતબ્બવિભાગો કાલભેદવચનિચ્છાય અભાવતો યથા ‘‘દુદ્ધ’’ન્તિ. કબળીકારો આહારો વાતિ અવધારણં યથા ફસ્સાહારાદિનિવત્તનં, એવં ઓજાહારનિવત્તનમ્પિ દટ્ઠબ્બં. સવત્થુકો એવ હિ આહારો ઇધ કમ્મટ્ઠાનભૂતો, તેન આહરીયતીતિ આહારોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આહરતીતિ આહારોતિ અયં પનત્થો નિબ્બત્તિતઓજાવસેન વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં અત્થેતિ ઇમસ્મિં કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે અત્થે. ઉપ્પન્ના સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસીસેન ભાવનં વદતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘પટિક્કૂલાકારગ્ગહણવસેન પના’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૫).

કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનં પરિયત્તિધમ્મતો, અત્થતો ચ સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિતં કત્વા. તેનાહ ‘‘ઉગ્ગહતો એકપદમ્પિ અવિરજ્ઝન્તેના’’તિ. તત્થ ઉગ્ગહતોતિ આચરિયુગ્ગહતો. એકપદમ્પીતિ એકમ્પિ પદં, એકકોટ્ઠાસમ્પિ વા, પદેસમત્તમ્પીતિ અત્થો. દસહાકારેહીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અન્તિમજીવિકાભાવતો, પિણ્ડપાતસ્સ અલાભલાભેસુ પરિતસ્સનગેધાદિસમુપ્પત્તિતો, ભુત્તસ્સ સમ્મદજનનતો, કિમિકુલસંવદ્ધનતોતિ એવમાદીહિપિ આકારેહિ આહારે પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા? વુત્તં હેતં ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાનં યદિદં પિણ્ડોલ્યં, અભિસાપોયં, ભિક્ખવે, લોકસ્મિં ‘પિણ્ડોલો વિચરસિ પત્તપાણી’’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૦), ‘‘અલદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં ગધિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોસન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૪), ‘‘ભુત્તો ચ આહારો કસ્સચિ કદાચિ મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં આવહતિ, ઉક્કોચકાદયો, તક્કોટકાદયો ચ દ્વત્તિંસ દ્વત્તિંસ કુલપ્પભેદા કિમયો ચ નં ઉપનિસ્સાય જીવન્તી’’તિ.

વુચ્ચતે – અન્તિમજીવિકાભાવો તાવ ચિત્તસંકિલેસવિસોધનત્થં કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસતો પગેવ મનસિ કાતબ્બો ‘‘માહં છવાલાતસદિસો ભવેય્ય’’ન્તિ. તથા પિણ્ડપાતસ્સ અલાભલાભેસુપિ પરિતસ્સનગેધાદિસમુપ્પત્તિનિવારણં પગેવ અનુટ્ઠાતબ્બં સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ પટિસઙ્ખાનવતો તદભાવતો. ભત્તસમ્મદો અનેકન્તિકો, પરિભોગન્તોગધો વા વેદિતબ્બો. કિમિકુલસંવદ્ધનં પન ન સઙ્ગહેતબ્બં, સઙ્ગહિતમેવ વા ‘‘દસહાકારેહી’’તિ એત્થ નિયમસ્સ અકતત્તા. ઇમિના વા નયેન ઇતરેસમ્પેત્થ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો યથાસમ્ભવમેત્થ પટિક્કૂલતાપચ્ચવેક્ખણસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તથા હિ ઘરગોળિકવચ્ચમૂસિકજતુકવચ્ચાદિકં સમ્ભવન્તં ગહિતં, ન એકન્તિકન્તિ. તથા પરિયેસનાદીસુપિ યથાસમ્ભવં વત્તબ્બં.

ગમનતોતિઆદીસુ પચ્ચાગમનમ્પિ ગમનસભાગત્તા ગમનેનેવ સઙ્ગહિતં. પટિક્કમનસાલાદિઉપસઙ્કમનં વિય પરિયેસને સમાનપટિક્કૂલં હિ અસુચિટ્ઠાનક્કમનવિરૂપદુગ્ગન્ધદસ્સનઘાયનાધિવાસનેહિ. ગમનતોતિ ભિક્ખાચારવસેન ગોચરગામં ઉદ્દિસ્સ ગમનતો. પરિયેસનતોતિ ગોચરગામે ભિક્ખત્થં આહિણ્ડનતો. પરિભોગતોતિ આહારસ્સ પરિભુઞ્જનતો. ઉભયં ઉભયેન આસયતિ, એકજ્ઝં પવત્તમાનોપિ કમ્મબલવવત્થિતો હુત્વા મરિયાદવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો સયતિ તિટ્ઠતિ પવત્તતીતિ આસયો, આમાસયસ્સ ઉપરિ તિટ્ઠનકો પિત્તાદિકો. મરિયાદત્થો હિ અયમાકારો, તતો આસયતો. નિદધાતિ યથાભુત્તો આહારો નિચિતો હુત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ નિધાનં, આમાસયો, તતો નિધાનતો. અપરિપક્કતોતિ ગહણીસઙ્ખાતેન કમ્મજતેજેન અપરિપક્કતો. પરિપક્કતોતિ યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપક્કભાવતો. ફલતોતિ નિબ્બત્તિતો. નિસ્સન્દતોતિ ઇતો ચિતો ચ વિસ્સન્દનતો. સમ્મક્ખનતોતિ સબ્બસો મક્ખનતો. સબ્બત્થ આહારે પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બાતિ યોજના. તંતંકિરિયાનિપ્ફત્તિપટિપાટિવસેન ચાયં ગમનતોતિઆદિકા અનુપુબ્બી ઠપિતા, સમ્મક્ખનં પન પરિભોગાદીસુ લબ્ભમાનમ્પિ નિસ્સન્દવસેન વિસેસતો પટિક્કૂલન્તિ સબ્બપચ્છા ઠપિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨૯૫. એવં મહાનુભાવેતિ ઇદાનિ વત્તબ્બપટિપત્તિયા મહાનુભાવેતિ વદન્તિ, સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનપરિહરણાદિસિદ્ધં વા ધમ્મસુધમ્મતં પુરક્ખત્વા યોગાવચરેન એવં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં મહાનુભાવે નામ સાસને’’તિઆદિમાહ. તત્થ નામ-સદ્દો સમ્ભાવને દટ્ઠબ્બો. પબ્બજિતેન ગામાભિમુખેન ગન્તબ્બન્તિ યોજના. અયઞ્ચ ગમનાદિતો પચ્ચવેક્ખણા યોગિનો ન અત્તુદ્દેસિકાવ, અથ ખો અનુદ્દેસિકાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સકલરત્તિ’’ન્તિઆદિના ધુરદ્વયં પરિગ્ગહેસિ. પરિવેણન્તિ પરિવેણઙ્ગણં. વીસતિંસવારેતિ એત્થ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નવસેન વારપરિચ્છેદોતિ કેચિ, અપરે પન ‘‘ઉણ્હાસનેના’’તિ વદન્તિ. નીવરણવિક્ખમ્ભનઞ્હિ અપ્પત્તા ભાવના ફરણપીતિયા અભાવતો નિસજ્જાવસેન કાયકિલમથં ન વિનોદતિયેવાતિ ઇરિયાપથચલનં હોતિયેવ. વીસતિંસગ્ગહણં પન યથાસલ્લક્ખિતભિક્ખાચરણવેલાવસેન. અથ વા ગમનતો યાવ સમ્મક્ખનમનસિકારો એકો વારો, એવં વીસતિંસવારે કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરિત્વા. નિજનસમ્બાધાનીતિ જનસમ્બાધરહિતાનિ, તેન અપ્પાકિણ્ણતં, અપ્પસદ્દતં, અપ્પનિગ્ઘોસતઞ્ચ દસ્સેતિ. તતો એવ પવિવેકસુખાનિ જનવિવેકેન ઇટ્ઠાનિ, પવિવેકસ્સ વા ઝાનાનુયોગસ્સ ઉપકારાનિ. યસ્મા છાયૂદકસમ્પન્નાનિ, તસ્મા સીતલાનિ. યસ્મા સુચીનિ, તસ્મા રમણીયભૂમિભાગાનીતિ પુરિમાનિ દ્વે પચ્છિમાનં દ્વિન્નં કારણવચનાનિ. અરિયન્તિ નિદ્દોસં. વિવેકરતિન્તિ ઝાનાનુયોગરતિં.

કિઞ્ચાપિ યોગાવચરાનં વસનટ્ઠાનં નામ સુજગ્ગિતં સુસમ્મટ્ઠમેવ હોતિ, કદાચિ પન જગ્ગનતો પચ્છા એવમ્પિ સિયાતિ પટિક્કૂલતાપચ્ચવેક્ખણાય સમ્ભવદસ્સનત્થં ‘‘પાદરજઘરગોલિકવચ્ચાદિસમ્પરિકિણ્ણ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પચ્ચત્થરણન્તિ ભૂમિયા છવિરક્ખણત્થં અત્થરિતબ્બં ચિમિલિકાદિઅત્થરણમાહ. જતુકા ખુદ્દકવગ્ગુલિયો. ઉપહતત્તાતિ દૂસિતત્તા. તતોતિ તતો તતો. અપ્પેકદા ઉલૂકપારાવતાદીહીતિ ઇધાપિ ‘‘અપ્પેકદા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ઉદકચિક્ખલ્લાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન કચવરાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પરિવેણતો વિહારઙ્ગણપ્પવેસમગ્ગો વિહારરચ્છા.

વિતક્કમાળકેતિ ‘‘કત્થ નુ ખો અજ્જ ભિક્ખાય ચરિતબ્બ’’ન્તિઆદિના વિતક્કનમાળકે. ગામમગ્ગન્તિ ગામગામિમગ્ગં. ખાણુકણ્ટકમગ્ગોતિ ખાણુકણ્ટકવન્તો મગ્ગો. દટ્ઠબ્બો હોતીતિ દસ્સનેન ગમનં ઉપલક્ખેતિ.

ગણ્ડં પટિચ્છાદેન્તેનાતિઆદિ એવમજ્ઝાસયેન નિવાસનાદિ કાતબ્બન્તિ વત્તદસ્સનં, ગણ્ડરોગિના વાતાતપાદિપરિસ્સયવિનોદનત્થં ગણ્ડં પટિચ્છાદયમાનેન વિય. અથ વા ગણ્ડં વિય ગણ્ડં પટિચ્છાદયમાનેનાતિ એકં ગણ્ડ-સદ્દં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં ભવતિ. ‘‘ગણ્ડોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૯.૧૫; સં. નિ. ૪.૧૦૩) વચનતો ગણ્ડોતિ અત્તભાવસ્સ પરિયાયો, વિસેસતો રૂપકાયસ્સ દુક્ખતાસૂલયોગતો, અસુચિપગ્ઘરણતો, ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતકપક્કપભિજ્જનતો. વણચોળકન્તિ વણપટિચ્છાદકવત્થખણ્ડં. નીહરિત્વાતિ થવિકતો ઉદ્ધરિત્વા. કુણપાનિપીતિ પિ-સદ્દો ગરહાયં એવરૂપાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ ભવન્તીતિ, સમ્ભવદસ્સને વા ઇદમ્પિ તત્થ સમ્ભવતીતિ. અધિવાસેતબ્બોતિ ખમિતબ્બો અઞ્ઞથા આહારસ્સ અનુપલબ્ભનતો. ગામદ્વારેતિ ગામદ્વારસમીપે, ઉમ્મારબ્ભન્તરે વા. ગામરચ્છા વિનિવિજ્ઝિત્વા ઠિતા ઓલોકેતબ્બા હોન્તિ યુગમત્તદસ્સિનાપિ સતાતિ અધિપ્પાયો.

પચ્ચત્થરણાદીતિ ઘરગોલિકવચ્ચાદિસંકિલિટ્ઠપચ્ચત્થરણાદિકં. અનેકકુણપપરિયોસાનન્તિ એત્થ દુન્નિવત્થદુપ્પારુતમનુસ્સસમાકુલાનં ગામરચ્છાનં ઓલોકનમ્પિ આનેત્વા વત્તબ્બં. તમ્પિ હિ પટિક્કૂલમેવાતિ. અહો વતાતિ ગરહને નિપાતો. ભોતિ ધમ્માલપનં. યાવઞ્ચિદં પટિક્કૂલો આહારો યદત્થં ગમનમ્પિ નામ એવં જેગુચ્છં, દુરધિવાસનઞ્ચાતિ અત્થો.

૨૯૬. ગમનપટિક્કૂલન્તિ ગમનમેવ પટિક્કૂલં ગમનપટિક્કૂલં. અધિવાસેત્વાપીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ‘‘એત્તકેનાપિ મુત્તિ નત્થિ, ઇતો પરમ્પિ મહન્તં પટિક્કૂલં સકલં અધિવાસેતબ્બમેવા’’તિ વક્ખમાનં પટિક્કૂલં સમ્પિણ્ડેતિ. સઙ્ઘાટિપારુતેનાતિ સઙ્ઘાટિયા કપ્પનપારુપનેન પારુતસરીરેન. યત્થાતિ યાસુ વીથીસુ. યાવ પિણ્ડિકમંસાપીતિ યાવ જઙ્ઘપિણ્ડિકમંસપ્પદેસાપિ. ઉદકચિક્ખલ્લેતિ ઉદકમિસ્સે કદ્દમે. એકેન ચીવરન્તિ એકેન હત્થેન નિવત્થચીવરં. મચ્છા ધોવીયન્તિ એતેનાતિ મચ્છધોવનં, ઉદકં. સમ્મિસ્સ-સદ્દો પચ્ચેકં સમ્બન્ધિતબ્બો. ઓળિગલ્લાનિ ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં સકદ્દમાનં સન્દનટ્ઠાનાનિ, યાનિ જણ્ણુમત્તઅસુચિભરિતાનિપિ હોન્તિ. ચન્દનિકાનિ કેવલાનં ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં સન્દનટ્ઠાનાનિ. યતોતિ ઓળિગલ્લાદિતો. તા મક્ખિકાતિ તત્થ સણ્ડસણ્ડચારિનો નીલમક્ખિકા. નિલીયન્તીતિ અચ્છન્તિ.

દદમાનાપીતિઆદિ સતિપિ કેસઞ્ચિ સદ્ધાનં વસેન સક્કચ્ચકારે પટિક્કૂલપચ્ચવેક્ખણાયોગ્યં પન અસદ્ધાનં વસેન પવત્તનકઅસક્કચ્ચકારમેવ દસ્સેતું આરદ્ધં. તુણ્હી હોન્તિ સયમેવ રિઞ્ચિત્વા ગચ્છિસ્સતીતિ. ગચ્છાતિ અપેહિ. રેતિ અમ્ભો. મુણ્ડકાતિ અનાદરાલપનં. સમુદાચરન્તીતિ કથેન્તિ. પિણ્ડોલ્યસ્સ અન્તિમજીવિકાભાવેનાહ ‘‘કપણમનુસ્સેન વિય ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ.

૨૯૭. તત્થાતિ તસ્મિં પત્તગતે આહારે. લજ્જિતબ્બં હોતિ ‘‘ઉચ્છિટ્ઠં નુ ખો અયં મય્હં દાતુકામો’’તિ આસઙ્કેય્યાતિ, સેદો પગ્ઘરમાનો આહારસ્સ વા ઉણ્હતાય, ભિક્ખુનો વા સપરિળાહતાયાતિ અધિપ્પાયો. સુક્ખથદ્ધભત્તમ્પીતિ સુક્ખતાય થદ્ધમ્પિ ભત્તં, પગેવ તક્કકઞ્જિકાદિના ઉપસિત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તેન સેદેન કિલિન્નતાય પટિક્કૂલતં વદતિ.

તસ્મિન્તિ પિણ્ડપાતે. સમ્ભિન્નસોભેતિ સબ્બસો વિનટ્ઠસોભે. વેમજ્ઝતો પટ્ઠાયાતિ જિવ્હાય મજ્ઝતો પટ્ઠાય. દન્તગૂથકો દન્તમલં. વિચુણ્ણિતમક્ખિતોતિ ઉભયેહિ દન્તેહિ વિચુણ્ણિતો ખેળાદીહિ સમુપલિત્તો. એવંભૂતસ્સ ચસ્સ યાયં પુબ્બે વણ્ણસમ્પદા, ગન્ધસમ્પદા, અભિસઙ્ખારસમ્પદા ચ, સા એકંસેન વિનસ્સતિ, રસો પન નસ્સેય્ય વા ન વાતિ આહ ‘‘અન્તરહિતવણ્ણગન્ધસઙ્ખારવિસેસો’’તિ. સુવાનદોણિયન્તિ સારમેય્યાનં ભુઞ્જનકઅમ્બણે. સુવાનવમથુ વિયાતિ વન્તસુનખછડ્ડનં વિય. ચક્ખુસ્સ આપાથં અતીતત્તા અજ્ઝોહરિતબ્બો હોતીતિ ઉક્કંસગતં તસ્સ પટિક્કૂલભાવં વિભાવેતિ.

૨૯૮. પરિભોગન્તિ અજ્ઝોહરણં. એસ આહારો અન્તો પવિસમાનો બહલમધુકતેલમક્ખિતો વિય પરમજેગુચ્છો હોતીતિ સમ્બન્ધો. અન્તોતિ કોટ્ઠસ્સ અબ્ભન્તરે. નિધાનમનુપગતો આમાસયં અપ્પત્તોયેવ આહારો પિત્તાદીહિ વિમિસ્સિતો હોતીતિ આહ ‘‘પવિસમાનો’’તિ. આમાસયપક્કાસયવિનિમુત્તો કોયમાસયો નામાતિ આસઙ્કં સન્ધાયાહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. પિત્તમેવાસયો પિત્તાસયો. અધિકો હોતીતિ વુત્તં મન્દપુઞ્ઞબાહુલ્લતો લોકસ્સ. એવં આસયતોતિ જેગુચ્છો હુત્વા અન્તો પવિટ્ઠો જેગુચ્છતરેહિ પિત્તાદીહિ વિમિસ્સિતો અતિવિય જેગુચ્છો હોતીતિ એવં આસયતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૨૯૯. નિધાનતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સોતિ આહારો. દસવસ્સિકેનાતિ જાતિયા દસવસ્સેન સત્તેન. ઓકાસેતિ આમાસયસઙ્ખાતે પદેસે.

૩૦૦. એવરૂપેતિ એદિસે, દસવસ્સાનિ યાવ વસ્સસતં અધોતવચ્ચકૂપસદિસેતિ અત્થો. નિધાનન્તિ નિધાતબ્બતં. યથાવુત્તપ્પકારેતિ સચે પન ‘‘દસવસ્સિકેના’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૯) યથાવુત્તો પકારો એતસ્સાતિ યથાવુત્તપ્પકારો, તસ્મિં. પરમન્ધકારતિમિસેતિ અતિવિય અન્ધકરણમહાતમસિ. અતિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છે પદેસે પરમજેગુચ્છભાવં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. કત્થ કિં વિયાતિ આહ ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ. કાલમેઘેન અભિવુટ્ઠે આવાટે બહુસો વસ્સનેન એકચ્ચં અસુચિજાતં ઉપ્પિલવિત્વા વિગચ્છેય્યાતિ અકાલમેઘ-ગ્ગહણં. તિણપણ્ણકિલઞ્જખણ્ડ-ગ્ગહણં ન અસુભસ્સાપિ અસુભેન સમ્મિસ્સતાય અસુભભાવપ્પત્તિદસ્સનત્થં. કાયગ્ગિસન્તાપકુથિતકુથનસઞ્જાતફેણપુબ્બુળકાચિતોતિ ગહણિતેજેન પક્કુથિતનિપ્પક્કતાય સમુપ્પન્નફેણપુબ્બુળનિચિતો. અપરિપક્કતોતિ અપરિપક્કભાવતો.

૩૦૧. સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો વિયાતિ યથા સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો વિધિના તાપિયમાના સુવણ્ણરજતાદિકે મુઞ્ચન્તિયો સુવણ્ણરજતાદિભાવં ઉપગચ્છન્તીતિ વુચ્ચન્તિ, ન એવમયં. અયં પન આહારો કાયગ્ગિના પરિપક્કો ફેણપુબ્બુળકે મુઞ્ચન્તો સણ્હં કરોન્તિ એત્થાતિ ‘‘સણ્હકરણી’’તિ લદ્ધનામકે નિસદે પિસિત્વા નાળિકે ખુદ્દકવેળુનાળિકાયં વણ્ણસણ્ઠાનમત્તેન પક્ખિપ્પમાનપણ્ડુમત્તિકા વિય કરીસભાવં ઉપગન્ત્વા પક્કાસયં પૂરેતિ, મુત્તભાવં ઉપગન્ત્વા મુત્તવત્થિં પૂરેતીતિ યોજના. ગહણિયા ઇન્ધનભાગો વિય કિમિભક્ખભાગો ચ અપાકટોવ. રસભાગો ફલતો પકાસીયતિ, અપરિપક્કસભાગા ચ તેતિ તે અનામસિત્વા કરીસમુત્તભાગા એવેત્થ દસ્સિતા.

૩૦૨. પટિક્કૂલસ્સ નામ ફલેન પટિક્કૂલેનેવ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્મા પરિપચ્ચમાનો’’તિઆદિમાહ. નખદન્તાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ન કેવલં તચાદીનિ એવ દ્વત્તિંસાકારપાળિયં (મ. નિ. ૩.૧૫૪; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) આગતાનિ, અથ ખો અક્ખિગૂથકણ્ણગૂથદન્તમલજલ્લિકાસમ્ભવાદીનિ દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસવિનિમુત્તાનિ અસુભાનિ સઙ્ગણ્હન્તો ‘‘નાનાકુણપાની’’તિ આહાતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૦૩. નિસ્સન્દમાનોતિ વિસ્સવન્તો, પગ્ઘરન્તોતિ અત્થો. આદિના પકારેનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન નાસિકાય સિઙ્ઘાણિકા, મુખેન ખેળો, કદાચિ પિત્તં, સેમ્હં, લોહિતં વમતિ, વચ્ચમગ્ગેન ઉચ્ચારો, પસ્સાવમગ્ગેન પસ્સાવો, સકલકાયે લોમકૂપેહિ સેદજલ્લિકાતિ એવંપકારં અસુચિં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘પઠમદિવસે’’તિ ઇદં નિસ્સન્દદિવસાપેક્ખાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘દુતિયદિવસે નિસ્સન્દેન્તો’’તિ. વિકુણિતમુખોતિ જિગુચ્છાવસેન સઙ્કુચિતમુખો. તેનાહ ‘‘જેગુચ્છી’’તિ. મઙ્કુભૂતોતિ વિમનકજાતો ‘‘ઇમમ્પિ નામ પોસેમી’’તિ. રત્તોતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતેન ચિત્તસ્સ વિપરિણામાકારેન છન્દરાગેન રત્તો. ગિદ્ધોતિ અભિકઙ્ખનસભાવેન અભિગિજ્ઝનેન ગિદ્ધો ગેધં આપન્નો. ગધિતોતિ દુમ્મોચનીયભાવેન ગન્થિતો વિય તત્થ પટિબદ્ધો. મુચ્છિતોતિ રસતણ્હાય મુચ્છં મોહં આપન્નો. વિરત્તોતિ વિગતરાગો. અટ્ટીયમાનોતિ દુક્ખિયમાનો. હરાયમાનોતિ લજ્જમાનો. જિગુચ્છમાનોતિ હીળેન્તો.

નવદ્વારેહીતિ પાકટાનં મહન્તાનં વસેન વુત્તં, લોમકૂપવિવરેહિપિ સન્દતેવાતિ. નિલીયતીતિ અત્તાનં અદસ્સેન્તો નિગૂહતિ, સઙ્કુચતિ વા. એવન્તિ એકેન દ્વારેન પવેસનં અનેકેહિ દ્વારેહિ અનેકધા નિક્ખામનં, પકાસનં પવેસનં, નિગૂળ્હં નિક્ખામનમ્પીતિ સોમનસ્સજાતેન પવેસનં, મઙ્કુભૂતેન નિક્ખામનં, સારત્તેન પવેસનં, વિરત્તેન નિક્ખામનન્તિ ઇમેહિ પકારેહિ.

૩૦૪. પરિભોગકાલેપીતિ પિ-સદ્દેન પવિટ્ઠમત્તોપિ નામ પવેસદ્વારં જેગુચ્છં કરોતિ, પગેવ લદ્ધપરિવાસો પરિપાકપ્પત્તો ઇતરદ્વારાનીતિ દસ્સેતિ. એસ આહારો. ગન્ધહરણત્થન્તિ વિસ્સગન્ધાપનયનત્થં. કાયગ્ગિનાતિ ગહણિતેજાનુગતેન કાયુસ્માના. ફેણુદ્દેહકન્તિ ફેણાનિ ઉટ્ઠપેત્વા ઉટ્ઠપેત્વા. પચ્ચિત્વાતિ પરિપાકં ગન્ત્વા. ઉત્તરમાનોતિ ઉપ્પિલવન્તો. સેમ્હાદીતિ આદિ-સદ્દેન પિત્તાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. કરીસાદીતિ આદિ-સદ્દેન સેદજલ્લિકાદિકે. ઇમાનિ દ્વારાનિ મુખાદીનિ. એકચ્ચન્તિ પસ્સાવમગ્ગં સન્ધાય વદતિ. ચોક્ખજાતિકા પન મુખાદીનિપિ ધોવિત્વા હત્થં પુન ધોવન્તિયેવ. પુન એકચ્ચન્તિ વચ્ચમગ્ગં. દ્વત્તિક્ખત્તુન્તિ દ્વિક્ખત્તું, તિક્ખત્તું વા. એત્થ ચ આહારત્થાય ગમનપરિયેસનાનં પટિક્કૂલતા આહારે પટિક્કૂલતા વુત્તા. પરિભોગસ્સ તન્નિસ્સયતો, આસયનિધાનાનં તંસમ્બન્ધતો, ઇતરેસં તબ્બિકારતોતિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો. કિમિભક્ખભાવોપિ હિસ્સ વિકારપક્ખેયેવ ઠપેતબ્બોતિ.

૩૦૫. તં નિમિત્તન્તિ યથાવુત્તેહિ આકારેહિ પુનપ્પુનં મનસિ કરોન્તસ્સ પટિક્કૂલાકારવસેન ઉપટ્ઠિતં કબળીકારાહારસઞ્ઞિતં ભાવનાય નિમિત્તં આરમ્મણં, ન ઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તં. યદિ હિ તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જેય્ય, પટિભાગનિમિત્તેનપિ ભવિતબ્બં. તથા ચ સતિ અપ્પનાપ્પત્તેન ઝાનેન ભવિતબ્બં, ન ચ ભવતિ, કસ્મા? ભાવનાય નાનાકારતો, સભાવધમ્મભાવેન ચ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ગમ્ભીરભાવતો. તેનાહ ‘‘કબળીકારાહારસ્સ સભાવધમ્મતાય ગમ્ભીરત્તા’’તિ. એત્થ હિ યદિપિ પટિક્કૂલાકારવસેન ભાવના પવત્તતિ. યે પન ધમ્મે ઉપાદાય કબળીકારાહારપઞ્ઞત્તિ, તે એવ ધમ્મા પટિક્કૂલા, ન પઞ્ઞત્તીતિ પટિક્કૂલાકારગ્ગહણમુખેનપિ સભાવધમ્મેયેવ આરબ્ભ ભાવનાય પવત્તનતો, સભાવધમ્માનઞ્ચ સભાવેનેવ ગમ્ભીરભાવતો ન તત્થ ઝાનં અપ્પેતું સક્કોતિ. ગમ્ભીરભાવતો હિ પુરિમસચ્ચદ્વયં દુદ્દસં જાતન્તિ. યદિ ઉપચારસમાધિના ચિત્તં સમાધિયતિ, કથં કમ્મટ્ઠાનં ‘‘સઞ્ઞા’’ ઇચ્ચેવ વોહરીયતીતિ આહ ‘‘પટિક્કૂલાકારગ્ગહણવસેન પના’’તિઆદિ.

ઇદાનિ ઇમિસ્સા ભાવનાય આનિસંસં દસ્સેતું ‘‘ઇમઞ્ચ પના’’તિઆદિ વુત્તં. રસતણ્હાયાતિ મધુરાદિરસવિસયાય તણ્હાય. પતિલીયતીતિ સઙ્કુચતિ અનેકાકારં તત્થ પટિક્કૂલતાય સણ્ઠિતત્તા. પતિકુટતીતિ અપસક્કતિ ન વિસરતિ. પતિવત્તતીતિ નિવત્તતિ. કન્તારનિત્થરણત્થિકોતિ મહતો દુબ્ભિક્ખકન્તારસ્સ નિત્થરણપ્પયોજનો. વિગતમદોતિ માનમદાદીનં અભાવેન નિમ્મદો, મદાભાવગ્ગહણેનેવ ચસ્સ દવમણ્ડનવિભૂસનાદીનમ્પિ અભાવો ગહિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. કબળીકારાહારપરિઞ્ઞામુખેનાતિ વુત્તનયેન પટિક્કૂલાકારતો કબળીકારાહારસ્સ પરિચ્છિજ્જ જાનનદ્વારેન. પઞ્ચકામગુણિકો રાગોતિ અનતિવત્તનટ્ઠેન પઞ્ચસુ કામગુણેસુ નિયુત્તો, તપ્પયોજનો વા રાગો. પરિઞ્ઞં સમતિક્કમં ગચ્છતિ. રસતણ્હાય હિ સમ્મદેવ વિગતાય રૂપતણ્હાદયોપિ વિગતા એવ હોન્તિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય ઉક્કંસગમનતો. સતિ ચ વિસયિસમતિક્કમે વિસયો સમતિક્કન્તો એવ હોતીતિ આહ ‘‘સો પઞ્ચકામગુણપરિઞ્ઞામુખેન રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતી’’તિ. રૂપાયતનાદીસુ હિ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તેસુ તન્નિસ્સયભૂતાનિ, તગ્ગાહકા પસાદા ચ સુખેનેવ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તીતિ. અપરિપક્કાદીતિ આદિ-સદ્દેન આસયનિધાનાનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ અપરિપક્કં તાવ ઉદરિયમેવ. આસયગ્ગહણેન પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાનં, પરિપક્કગ્ગહણેન કરીસમુત્તાનં, ફલગ્ગહણેન કેસાદીનં સબ્બેસં પરિગ્ગહો સિદ્ધો હોતીતિ આહ ‘‘કાયગતાસતિભાવનાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ. અસુભસઞ્ઞાયાતિ અસુભભાવનાય, અવિઞ્ઞાણકઅસુભભાવનાનુયોગસ્સાતિ અત્થો. અનુલોમપટિપદં પટિપન્નો હોતિ પટિક્કૂલાકારગ્ગહણેન કાયસ્સ અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છભાવસલ્લક્ખણતો. ઇમં પન પટિપત્તિન્તિ ઇમં આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાભાવનં. અમતપરિયોસાનતન્તિ નિબ્બાનનિટ્ઠિતં આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાભાવનાસઙ્ખાતં ઉપચારજ્ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નિબ્બાનાધિગમન્તિ અત્થો.

આહારેપટિક્કૂલભાવનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુધાતુવવત્થાનભાવનાવણ્ણના

૩૦૬. ‘‘એકં વવત્થાનન્તિ એવં ઉદ્દિટ્ઠસ્સ ચતુધાતુવવત્થાનસ્સ ભાવનાનિદ્દેસો અનુપ્પત્તો’’તિ ઉદ્દેસો નામ નિદ્દેસત્થો મુદુમજ્ઝપઞ્ઞાબાહુલ્લતો, આગતો ચ ભારો અવસ્સં વહિતબ્બોતિ કત્વા વુત્તં. તત્થ સતિપિ વિસયભેદેન વવત્થાનસ્સ ભેદે વવત્થાનભાવસામઞ્ઞેન પન તં અભિન્નં કત્વા વુત્તં ‘‘એકં વવત્થાન’’ન્તિ, પુબ્બભાગે વા સતિપિ વિસયભેદે અત્થસિદ્ધિયં તસ્સ એકવિસયતાવાતિ ‘‘એકં વવત્થાન’’ન્તિ વુત્તં. યથા હિ દ્વત્તિંસાકારે કમ્મં કરોન્તસ્સ યોગિનો યદિપિ પુબ્બભાગે વિસું વિસું કોટ્ઠાસેસુ મનસિકારો પવત્તતિ, અપરભાગે પન એકસ્મિં ખણે એકસ્મિંયેવ કોટ્ઠાસે અત્થસિદ્ધિ હોતિ, ન સબ્બેસુ, એવમિધાપીતિ. તત્થ સિયા – યથા પટિક્કૂલભાવસામઞ્ઞેન દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાને અભેદતો મનસિકારો પવત્તતિ, એવં ઇધ ધાતુભાવસામઞ્ઞેન અભેદતો મનસિકારો પવત્તતીતિ ‘‘એકં વવત્થાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ? નયિદમેવં. તત્થ હિ પણ્ણત્તિસમતિક્કમતો પટ્ઠાય પટિક્કૂલવસેનેવ સબ્બત્થ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો, ઇધ પન સભાવસરસલક્ખણતો ધાતુયો મનસિ કાતબ્બા, ન ધાતુભાવસામઞ્ઞતો. તેનેવાહ ‘‘સભાવૂપલક્ખણવસેન સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ. કિં વા એતેન પપઞ્ચેન, અઞ્ઞેહિ એકૂનચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેહિ અસંસટ્ઠં ચતુધાતુવવત્થાનં નામ એકં કમ્મટ્ઠાનન્તિ દસ્સેતું ‘‘એકં વવત્થાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ચતુધાતુવવત્થાનસ્સ ભાવનાનિદ્દેસો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચતુધાતુવવત્થાનં ભાવનાવ? સચ્ચં ભાવનાવ, સકિં પવત્તં પન વવત્થાનં, તસ્સ બહુલીકારો ભાવનાતિ વચનભેદેન વુત્તં. કથં પન ભાવના નિદ્દિસીયતિ તસ્સા વચીગોચરાતિક્કન્તભાવતોતિ? નાયં દોસો ભાવનત્થે ભાવનાવોહારતો. ભાવનત્થો હિ કમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગહો ઇધ ‘‘ભાવના’’તિ અધિપ્પેતો.

સભાવૂપલક્ખણવસેનાતિ કક્ખળત્તાદિકસ્સ સલક્ખણસ્સ ઉપધારણવસેન. ઇદં હિ કમ્મટ્ઠાનં પથવીકસિણાદિકમ્મટ્ઠાનં વિય ન પણ્ણત્તિમત્તસલ્લક્ખણવસેન, નીલકસિણાદિકમ્મટ્ઠાનં વિય ન નીલાદિવણ્ણસલ્લક્ખણવસેન, નાપિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં વિય સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતાદિસામઞ્ઞલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન પવત્તતિ, અથ ખો પથવીઆદીનં સભાવસલ્લક્ખણવસેન પવત્તતિ. તેન વુત્તં ‘‘સભાવૂપલક્ખણવસેના’’તિ, કક્ખળત્તાદિકસ્સ સલક્ખણસ્સ ઉપધારણવસેનાતિ અત્થો. સન્નિટ્ઠાનન્તિ ઞાણવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો, ન યેવાપનકવિનિચ્છયો, નાપિ વિતક્કાદિવિનિચ્છયો. ધાતુમનસિકારોતિ ધાતૂસુ મનસિકારો, ચતસ્સો ધાતુયો આરબ્ભ ભાવનામનસિકારોતિ અત્થો. કાતબ્બતો કમ્મં, યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો ઠાનઞ્ચાતિ કમ્મટ્ઠાનં, ચતુન્નં મહાભૂતાનં સભાવસલ્લક્ખણવસેન પવત્તં યોગકમ્મં. તેનાહ ‘‘ધાતુમનસિકારો, ધાતુકમ્મટ્ઠાનં, ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ અત્થતો એક’’ન્તિ. તયિદં ચતુધાતુવવત્થાનં. ‘‘દ્વિધા આગત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ધાતુવિભઙ્ગે નાતિસઙ્ખેપવિત્થારવસેન આગતં, તસ્મા ‘‘તિધા આગત’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ? ન, તત્થાપિ અજ્ઝત્તિકાનં ધાતૂનં પભેદતો અનવસેસપરિયાદાનસ્સ કતત્તા, બાહિરાનઞ્ચ ધાતૂનં પરિગ્ગહિતત્તા. અથ વા દ્વિધા આગતન્તિ એત્થ દ્વિધાવ આગતન્તિ ન એવં નિયમો ગહેતબ્બો, અથ ખો દ્વિધા આગતમેવાતિ, તેન તતિયસ્સાપિ પકારસ્સ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. સો ચ નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયો ‘‘સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચા’’તિ એત્થ આવુત્તિવસેન, ચ-સદ્દેનેવ વા સઙ્ગહોતિ દટ્ઠબ્બો. અથ વા યો નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયેન અતિસઙ્ખેપપટિક્ખેપમુખેન લબ્ભમાનો વિત્થારભાગો, તં વિત્થારનયન્તોગધમેવ કત્વા વુત્તં ‘‘દ્વિધા આગત’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ વસેન વિત્થારતો આગત’’ન્તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ. ‘‘મહાસતિપટ્ઠાને’’તિ ચ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં, સતિપટ્ઠાન(દી. નિ. ૨.૩૭૮ આદયો; મ. નિ. ૩.૧૧૧ આદયો) કાયગતાસતિસુત્તાદીસુપિ (મ. નિ. ૩.૧૫૩ આદયો) તથેવ આગતત્તા. રાહુલોવાદેતિ મહારાહુલોવાદે (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો). ધાતુવિભઙ્ગેતિ ધાતુવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૪૨ આદયો), અભિધમ્મે ધાતુવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૭૨ આદયો) ચ.

કામં મહાસતિપટ્ઠાને અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દેસના આગતા, ઉપમા ચ નામ યાવદેવ ઉપમેય્યત્થવિભાવનત્થાતિ ઉપમં તાવ દસ્સેત્વા ઉપમેય્યત્થં વિભાવેતું ‘‘સેય્યથાપી’’તિઆદિના પાળિ આનીતા. કસ્મા પનેત્થ ધાતુવસેન, તત્થપિ ચતુમહાભૂતવસેન કમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસો કતોતિ? સત્તસુઞ્ઞતાસન્દસ્સનત્થં, એત્થ ધાતુવસેન, તત્થાપિ ઓળારિકભાવેન સુપાકટતાય, એકચ્ચવેનેય્યજનચરિતાનુકુલતાય ચ મહાભૂતવસેન કમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ પથવીધાતૂતિઆદીસુ ધાતુત્થો નામ સભાવત્થો, સભાવત્થો નામ સુઞ્ઞતત્થો, સુઞ્ઞતત્થો નામ નિસ્સત્તત્થો. એવં સભાવસુઞ્ઞતનિસ્સત્તત્થેન પથવીયેવ ધાતુ પથવીધાતુ. આપોધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો. પથવીધાતૂતિ સહજરૂપધમ્માનં પતિટ્ઠા ધાતુ, તથા આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ, તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ, વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતૂતિ એવમેત્થ સમાસો, ભાવત્થો ચ વેદિતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પરતો આગમિસ્સતિ.

એવં તિક્ખપઞ્ઞસ્સાતિઆદીસુ એવન્તિ યથાદસ્સિતં પાળિં પચ્ચામસતિ. નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ વિત્થારદેસનાતિ કત્વા આહ ‘‘તિક્ખપઞ્ઞસ્સા’’તિ. યથા વત્થયુગં અરહતીતિ વત્થયુગિકો, એવં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં અરહતિ, ધાતુકમ્મટ્ઠાનપયોજનોતિ વા ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકો, તસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ.

છેકોતિ તંતંસમઞ્ઞાય કુસલો, યથાજાતે સૂનસ્મિં નઙ્ગુટ્ઠખુરવિસાણાદિવન્તે અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમુદાયે અવિભત્તે ગાવીસમઞ્ઞા, ન વિભત્તે, વિભત્તે પન અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમઞ્ઞાતિ જાનનકો. ગોઘાતકોતિ જીવિકત્થાય ગુન્નં ઘાતકો. અન્તેવાસીતિ કમ્મકરણવસેન તસ્સ સમીપવાસી તસ્સ તન્નિસ્સાય જીવનતો. વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ એકસ્મિં ઠાને અઞ્ઞં વિનિવિજ્ઝિત્વા. મહાપથાનં વેમજ્ઝટ્ઠાનસઙ્ખાતેતિ ચતુન્નં મહાપથાનં તાય એવ વિનિવિજ્ઝનટ્ઠાનસઙ્ખાતે. યસ્મા તે ચત્તારો મહાપથા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા સમોહિતા વિય હોન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં ચતુમહાપથાનં, તસ્મિં ચતુમહાપથે. વિલીયન્તિ ભિજ્જન્તિ વિભજ્જન્તીતિ બીલા, ભાગા, વ-કારસ્સ બ-કારં, ઇ-કારસ્સ ચ ઈ-કારં કત્વા. તમેવ હિ ભાગત્થં દસ્સેતું ‘‘કોટ્ઠાસં કત્વા’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ ઠિત-સદ્દો ‘‘ઠિતો વા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૨૮) વિય ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય, ગતિનિવત્તિઅત્થતાય વા ઠા-સદ્દસ્સ અઞ્ઞત્થ ઠપેત્વા ગમનં સેસઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય બોધકો, ઇધ પન યથા તથા રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારબોધકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં યેન કેનચિ આકારેન ઠિતત્તાયથાઠિત’’ન્તિ. તત્થ આકારેનાતિ ઠાનાદિના રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારેન. ઠાનાદયો હિ ઇરિયાસઙ્ખાતાય કાયિકકિરિયાય પવત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘ઇરિયાપથા’’તિ વુચ્ચન્તિ. યથાઠિતન્તિ યથાપવત્તં. યથાવુત્તટ્ઠાનમેવેત્થ પણિધાનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘યથાઠિતત્તાવ યથાપણિહિત’’ન્તિ. ઠિતન્તિ વા કાયસ્સ ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. પણિહિતન્તિ તદઞ્ઞઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. ઠિતન્તિ વા કાયસઙ્ખાતાનં રૂપધમ્માનં તસ્મિં તસ્મિં ખણે સકિચ્ચવસેન અવટ્ઠાનપરિદીપનં. પણિહિતન્તિ પચ્ચયકિચ્ચવસેન તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ પકારતો નિહિતં પણિહિતન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધાતુસોતિ ધાતું ધાતું પથવીઆદિધાતું વિસું વિસું કત્વા. પચ્ચવેક્ખતીતિ પતિ પતિ અવેક્ખતિ ઞાણચક્ખુના વિનિબ્ભુજિત્વા પસ્સતિ.

યથા છેકોતિઆદિના પાળિયા સદ્દત્થવિવરણવસેન વુત્તમેવત્થં ઇદાનિ ભાવત્થવિભાવનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા ગોઘાતકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પોસેન્તસ્સાતિ મંસૂપચયપરિબ્રૂહનાય કુણ્ડકભત્તકપ્પાસટ્ઠિઆદીહિ સંવડ્ઢેન્તસ્સ. વધિતં મતન્તિ હિંસિતં હુત્વા મતં. મતન્તિ ચ મતમત્તં. તેનેવાહ ‘‘તાવદેવા’’તિ. ગાવીતિ સઞ્ઞા ન અન્તરધાયતિ યાનિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ઉપાદાય ગાવીસમઞ્ઞા, મતમત્તાયપિ ગાવિયા તેસં સન્નિવેસસ્સ અવિનટ્ઠત્તા. બિલાસોતિ બિલં બિલં કત્વા. વિભજિત્વાતિ અટ્ઠિસઙ્ઘાતતો મંસં વિવેચેત્વા, તતો વા વિવેચિતં મંસં ભાગસો કત્વા. તેનેવાહ ‘‘મંસસઞ્ઞા પવત્તતી’’તિ. પબ્બજિતસ્સપિ અપરિગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ. ઘનવિનિબ્ભોગન્તિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચઘનાનં વિનિબ્ભુજનં વિવેચનં. ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતોતિ યથાવુત્તં ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા ધાતુસો પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. સત્તસઞ્ઞાતિ અત્તાનુદિટ્ઠિવસેન પવત્તા સત્તસઞ્ઞાતિ વદન્તિ, વોહારવસેન પવત્તસત્તસઞ્ઞાયપિ તદા અન્તરધાનં યુત્તમેવ યાથાવતો ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ સમ્પાદનતો. એવં હિ સતિ યથાવુત્તઓપમ્મત્થેન ઓપમેય્યત્થો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ. તેનેવાહ ‘‘ધાતુવસેનેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતી’’તિ.

૩૦૭. એવં ધાતુકમ્મટ્ઠાનસ્સ સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિત્થારતો આગતટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘મહાહત્થિપદૂપમે પના’’તિઆદિ વુત્તં. એવન્તિ ઇમિના રાહુલોવાદ- (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) ધાતુવિભઙ્ગેસુ (મ. નિ. ૩.૩૪૨ આદયો; વિભ. ૧૭૨ આદયો) ધાતુકમ્મટ્ઠાનસ્સ વિત્થારતો આગમનમેવ ઉપસંહરતિ, ન સબ્બં દેસનાનયં અઞ્ઞથાપિ તત્થ દેસનાનયસ્સ આગતત્તા.

તત્રાતિ તસ્મિં યથાદસ્સિતે મહાહત્થિપદૂપમપાઠે. અજ્ઝત્તિકાતિ સત્તસન્તાનપરિયાપન્ના. અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ પદદ્વયેનાપિ તંતંપાટિપુગ્ગલિકધમ્મો વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ઉભયમ્પિ નિયકસ્સ અધિવચન’’ન્તિ. સસન્તતિપરિયાપન્નતાય પન અત્તનિ ગહેતબ્બભાવૂપગમનવસેન અત્તાનં અધિકિચ્ચ પવત્તં અજ્ઝત્તં. તંતંસન્તતિપરિયાપન્નતાય પચ્ચત્તં. તેનેવાહ ‘‘અત્તનિ પવત્તત્તા અજ્ઝત્તં, અત્તાનં પટિચ્ચ પટિચ્ચ પવત્તત્તા પચ્ચત્ત’’ન્તિ. કક્ખળન્તિ કથિનં. યસ્મા તં થદ્ધભાવેન સહજાતાનં પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મા ‘‘થદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. ખરિગતન્તિ ખરીસુ ખરસભાવેસુ ગતં તપ્પરિયાપન્નં, ખરસભાવમેવાતિ અત્થો. યસ્મા પન ખરસભાવં ફરુસાકારેન ઉપટ્ઠાનતો ફરુસાકારં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ફરુસ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘દુતિયં આકારવચન’’ન્તિ. ઉપાદિન્નં નામ સરીરટ્ઠકં. તં પન કમ્મસમુટ્ઠાનતં સન્ધાય ઉપાદિન્નમ્પિ અત્થિ અનુપાદિન્નમ્પિ, તણ્હાદીહિ આદિન્નગહિતપરામટ્ઠવસેન સબ્બમ્પેતં ઉપાદિન્નમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ઉપાદિન્નન્તિ દળ્હં આદિન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘મમ’’ન્તિ ગહિતં ‘‘અહ’’ન્તિ પરામટ્ઠન્તિ યોજના. સેય્યથિદન્તિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છાવાચીતિ આહ ‘‘તં કતમન્તિ ચેતિ અત્થો’’તિ. તતોતિ પચ્છા. તન્તિ તં અજ્ઝત્તિકાદિભેદતો દસ્સિતં પથવીધાતું. દસ્સેન્તોતિ વત્થુવિભાગેન દસ્સેન્તો. કિઞ્ચાપિ મત્થલુઙ્ગં અટ્ઠિમિઞ્જેનેવ સઙ્ગહેત્વા ઇધ પાળિયં વિસું ન ઉદ્ધટં, પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૪) પન વીસતિયા આકારેહિ પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેતું વિસું ગહિતન્તિ તમ્પિ સઙ્ગણ્હન્તો થદ્ધભાવાધિકતાય પથવીધાતુકોટ્ઠાસેસુયેવ ‘‘મત્થલુઙ્ગં પક્ખિપિત્વા વીસતિયા આકારેહિ પથવીધાતુ નિદ્દિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા’’તિ આહ. ‘‘યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચી’’તિ વા ઇમિના પાળિયં મત્થલુઙ્ગસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તસ્મા ઇધ ‘‘યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચી’’તિ ઇદં પુબ્બાપરાપેક્ખં ‘‘મત્થલુઙ્ગં પક્ખિપિત્વા વીસતિયા આકારેહિ પથવીધાતુ નિદ્દિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચી’’તિ વચનતો. પુન યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચીતિ અવસેસેસુ તીસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ યોજેતબ્બં. તીસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ તિપ્પકારેસુ કોટ્ઠાસેસુ. ન હિ તે તયો કોટ્ઠાસા.

વિસ્સન્દનભાવેનાતિ પગ્ઘરણસભાવેન. અપ્પોતીતિ વિસરતિ. પપ્પોતીતિ પાપુણાતિ, સસમ્ભારઆપવસેન ચેતં વુત્તં. સો હિ વિસ્સન્દનભાવેન સસમ્ભારપથવીસઙ્ખાતં તં તં ઠાનં વિસરતિ, પાપુણાતિ ચ, લક્ખણાપવસેનેવ વા. સોપિ હિ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયાદિપચ્ચયતાય સેસભૂતત્તયસઙ્ખાતં તં તં ઠાનં દ્રવભાવસિદ્ધેન વિસ્સન્દનભાવેન આબન્ધત્તં, આસત્તત્તં, અવિપ્પકિણ્ણઞ્ચ કરોન્તં ‘‘અપ્પોતિ પપ્પોતી’’તિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ.

તેજનવસેનાતિ નિસિતભાવેન તિક્ખભાવેન. વુત્તનયેનાતિ કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન ‘‘નાનાવિધેસૂ’’તિ આપોધાતુયં વુત્તનયેન. કુપિતેનાતિ ખુભિતેન. ઉસુમજાતોતિ ઉસ્માભિભૂતો. જીરતીતિ જિણ્ણો હોતિ. તેજોધાતુવસેન લબ્ભમાના ઇમસ્મિં કાયે જરાપવત્તિ પાકટજરાવસેન વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘ઇન્દ્રિયવેકલ્લત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સરીરે પકતિઉસુમં અતિક્કમિત્વા ઉણ્હભાવો સન્તાપો, સરીરસ્સ દહનવસેન પવત્તો મહાદાહો પરિદાહોતિ અયમેતેસં વિસેસો. યેન જીરીયતીતિ ચ એકાહિકાદિજરરોગેન જરીયતીતિપિ અત્થો યુજ્જતિ. સતક્ખત્તું તાપેત્વા તાપેત્વા સીતુદકે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટા સપ્પિ ‘‘સતધોતસપ્પી’’તિ વદન્તિ. અસિતન્તિ ભુત્તં. ખાયિતન્તિ ખાદિતં. સાયિતન્તિ અસ્સાદિતં. સમ્મા પરિપાકં ગચ્છતીતિ સમવેપાકિનિયા ગહણિયા વસેન વુત્તં, અસમ્માપરિપાકોપિ પન વિસમવેપાકિનિયા તસ્સા એવ વસેન વેદિતબ્બો. રસાદિભાવેનાતિ રસરુધિરમંસમેદન્હારુઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જસુક્કવસેન. વિવેકન્તિ પુથુભાવં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસભાવં. અસિતાદિભેદસ્સ હિ આહારસ્સ પરિણામે રસો હોતિ, તં પટિચ્ચ રસધાતુ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. એવં ‘‘રસસ્સ પરિણામે રુધિર’’ન્તિઆદિના સબ્બં નેતબ્બં.

વાયનવસેનાતિ સમુદીરણવસેન, સવેગગમનવસેન વા. ઉગ્ગારહિક્કાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઉદ્દેકખિપનાદિપવત્તનકવાતાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઉચ્ચારપસ્સાવાદીતિ આદિ-સદ્દેન પિત્તસેમ્હલસિકાકેવલદુગ્ગન્ધાદિનીહરણકાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યદિપિ કુચ્છિ-સદ્દો ઉદરપરિયાયો, કોટ્ઠ-સદ્દેન પન અન્તન્તરસ્સ વુચ્ચમાનત્તા તદવસિટ્ઠો ઉદરપ્પદેસો ઇધ કુચ્છિ-સદ્દેન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કુચ્છિસયા વાતાતિ અન્તાનં બહિવાતા’’તિ. સમિઞ્જનપસારણાદીતિ આદિ-સદ્દેન આલોકનવિલોકનઉદ્ધરણાતિહરણાદિકા સબ્બા કાયિકકિરિયા સઙ્ગહિતા. ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા ચિત્તસમુટ્ઠાનાવા’’તિ એતેન અસ્સાસપસ્સાસાનં સરીરં મુઞ્ચિત્વા પવત્તિ નત્થીતિ દીપેતિ. ન હિ બહિદ્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ સમ્ભવો અત્થીતિ. યદિ એવં કથં ‘‘પસ્સાસોતિ બહિનિક્ખમનનાસિકવાતો, દીઘનાસિકસ્સ નાસિકગ્ગં, ઇતરસ્સ ઉત્તરોટ્ઠં ફુસન્તો પવત્તતી’’તિ વચનં? તં નિક્ખમનાકારેન પવત્તિયા ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ, સન્તાને પવત્તઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ ચ વસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બત્થાતિ આપોધાતુઆદીનં તિસ્સન્નં ધાતૂનં નિદ્દેસં સન્ધાયાહ. તત્થ આપોધાતુનિદ્દેસે ‘‘યં વા પનઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના સમ્ભવસ્સ, તેજોધાતુનિદ્દેસે સરીરે પાકતિકઉસ્માય, વાયોધાતુનિદ્દેસે ધમનિજાલાનુસટસ્સ તત્થ તત્થ ચમ્મખીલપીળકાદિનિબ્બત્તકવાયુનો સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સમિઞ્જનાદિનિબ્બત્તકવાતા ચિત્તસમુટ્ઠાનાવ. યદિ એવં, કથં ‘‘પુરિમા પઞ્ચ ચતુસમુટ્ઠાના’’તિ વચનં? ન હિ સમિઞ્જનાદિનિબ્બત્તકા એવ અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા, અથ ખો તદઞ્ઞેપીતિ નત્થિ વિરોધો.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. તેનાહ ‘‘વીસતિયા આકારેહી’’તિઆદિ. એત્થાતિ એતસ્મિં વિત્થારતો આગતે ધાતુકમ્મટ્ઠાનેતિ અત્થો. તેન અયં વણ્ણના ન કેવલં મહાહત્થિપદૂપમસ્સેવ (મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો), અથ ખો મહારાહુલોવાદ- (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) ધાતુવિભઙ્ગસુત્તાનમ્પિ (મ. નિ. ૩.૩૪૨ આદયો) અત્થસંવણ્ણના હોતિયેવાતિ દસ્સિતં હોતિ. ભાવનાનયેપિ એસેવ નયો. તથા હિ વુત્તં ‘‘એવં રાહુલોવાદધાતુવિભઙ્ગેસુપી’’તિ.

૩૦૮. ભાવનાનયેતિ ભાવનાય નયે. યેન કમ્મટ્ઠાનભાવના ઇજ્ઝતિ, તસ્મિં ભાવનાવિધિમ્હીતિ અત્થો. એત્થાતિ ધાતુકમ્મટ્ઠાને. યસ્મા યેસં ‘‘તિક્ખપઞ્ઞો નાતિતિક્ખપઞ્ઞો’’તિ ઇમેસં દુવિધાનં પુગ્ગલાનં વસેન ઇદં કમ્મટ્ઠાનં દ્વિધા આગતં દ્વિધા દેસિતં, તસ્મા કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસોપિ તેસં દ્વિધાવ ઇચ્છિતબ્બોતિ તં તાવ દસ્સેતું ‘‘તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો’’તિઆદિ આરદ્ધં. લોમા પથવીધાતૂતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. એવં વિત્થારતો ધાતુપરિગ્ગહોતિ ‘‘કેસા પથવીધાતુ, લોમા પથવીધાતૂ’’તિઆદિના એવં દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ વિત્થારતો ધાતુકમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગહો. પપઞ્ચતોતિ દન્ધતો સણિકતો. યં થદ્ધલક્ખણન્તિ કેસાદીસુ યં થદ્ધલક્ખણં કક્ખળભાવો. યં આબન્ધનલક્ખણન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એવં મનસિ કરોતોતિ વત્થું અનામસિત્વા એવં લક્ખણમત્તતો મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ. અસ્સાતિ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ. કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતીતિ યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભૂતં તદેવ લક્ખણં વિભૂતં હોતિ, તસ્સ વા લક્ખણસ્સ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠાનતો તં આરબ્ભ પવત્તમાનં મનસિકારસઙ્ખાતં કમ્મટ્ઠાનં વિભૂતં વિસદં હોતિ, તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ઇન્દ્રિયપાટવેન સંખિત્તરુચિભાવતો. સબ્બસો મન્દપઞ્ઞસ્સ ભાવનાવ ન ઇજ્ઝતીતિ આહ ‘‘નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સા’’તિ. એવં મનસિ કરોતોતિ વુત્તનયેન સઙ્ખેપતો મનસિ કરોતો. અન્ધકારં અવિભૂતં હોતીતિ અનુપટ્ઠાનતો અન્ધં વિય કરોન્તં અપાકટં હોતિ કમ્મટ્ઠાનન્તિ યોજના. પુરિમનયેનાતિ ‘‘કેસા પથવીધાતૂ’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન. વત્થુઆમસનેન વિત્થારતો મનસિ કરોન્તસ્સ પાકટં હોતિ કમ્મટ્ઠાનં, નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ અખિપ્પનિસન્તિતાય વિત્થારરુચિભાવતો.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા દ્વીસુ ભિક્ખૂસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પેય્યાલમુખન્તિ પેય્યાલપાળિયા મુખભૂતં દ્વારભૂતં આદિતો વારં, વારદ્વયં વા. વિત્થારેત્વાતિ અનવસેસતો સજ્ઝાયિત્વા. ઉભતોકોટિવસેનેવાતિ તસ્સ તસ્સ વારસ્સ આદિઅન્તગ્ગહણવસેનેવ. ઓટ્ઠપરિયાહતમત્તન્તિ ઓટ્ઠાનં સમ્ફુસનમત્તં. યથા ગન્થપરિવત્તને તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ખેપો રુચ્ચતિ, ન વિત્થારો. ઇતરસ્સ ચ વિત્થારો રુચ્ચતિ, ન સઙ્ખેપો, એવં ભાવનાનયેપીતિ ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

તસ્માતિ યસ્મા તિક્ખપઞ્ઞસ્સ સઙ્ખેપો, નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ચ વિત્થારો સપ્પાયો, તસ્મા. યસ્મા કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિતુકામસ્સ સીલવિસોધનાદિપુબ્બકિચ્ચં ઇચ્છિતબ્બં, તં સબ્બાકારસમ્પન્નં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ ઇધ ન આમટ્ઠં. યસ્મા પન વિવેકટ્ઠકાયસ્સ, વિવેકટ્ઠચિત્તસ્સેવ ચ ભાવના ઇજ્ઝતિ, ન ઇતરસ્સ, તસ્મા તદુભયં દસ્સેન્તો ‘‘રહોગતેન પટિસલ્લીનેના’’તિ આહ. તત્થ રહોગતેનાતિ રહસિ ગતેન, એકાકિના ભાવનાનુકૂલટ્ઠાનં ઉપગતેનાતિ અત્થો. પટિસલ્લીનેનાતિ પતિ પતિ પુથુત્તારમ્મણતો ચિત્તં નિસેધેત્વા કમ્મટ્ઠાને સલ્લીનેન, તત્થ સંસિલિટ્ઠચિત્તેનાતિ અત્થો. સકલમ્પિ અત્તનો રૂપકાયં આવજ્જેત્વાતિ ઉદ્ધં પાદતલા, અધો કેસમત્થકા, તિરિયં તચપરિયન્તં સબ્બમ્પિ અત્તનો કરજકાયં ધાતુવસેન મનસિ કરોન્તો યસ્મા ચાતુમહાભૂતિકો અયં કાયો, તસ્મા ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂ’’તિ ચતુમહાભૂતવસેન સમન્નાહરિત્વાતિ અત્થો. ઇદાનિ તાસં ધાતૂનં લક્ખણતો, ઉપટ્ઠાનાકારતો ચ મનસિકારવિધિં દસ્સેતું ‘‘યો ઇમસ્મિં કાયે’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ થદ્ધભાવોતિ લક્ખણમાહ. થદ્ધત્તલક્ખણા હિ પથવીધાતુ. ખરભાવોતિ ઉપટ્ઠાનાકારં, ઞાણેન ગહેતબ્બાકારન્તિ અત્થો. દ્રવભાવો લક્ખણં આપોધાતુયા પગ્ઘરણસભાવત્તા. આબન્ધનં ઉપટ્ઠાનાકારો. ઉણ્હભાવો લક્ખણં તેજોધાતુયા ઉસ્માસભાવત્તા. પરિપાચનં ઉપટ્ઠાનાકારો. વિત્થમ્ભનં લક્ખણં વાયોધાતુયા ઉપત્થમ્ભનસભાવત્તા. સમુદીરણં ઉપટ્ઠાનાકારો, ઉપટ્ઠાનાકારો ચ નામ ધાતૂનં સકિચ્ચકરણવસેન ઞાણસ્સ વિભૂતાકારો. કસ્મા પનેત્થ ઉભયગ્ગહણં? પુગ્ગલજ્ઝાસયતો. એકચ્ચસ્સ હિ ધાતુયો મનસિ કરોન્તસ્સ તા સભાવતો ગહેતબ્બતં ગચ્છન્તિ, એકચ્ચસ્સ સકિચ્ચકરણતો, યો રસોતિ વુચ્ચતિ. તત્રાયં યોગી ધાતુયો મનસિ કરોન્તો આદિતો પચ્ચેકં સલક્ખણતો, સરસતોપિ પરિગ્ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘યો ઇમસ્મિં કાયે થદ્ધભાવો વા ખરભાવો વા…પે… એવં સંખિત્તેન ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા’’તિ. તત્થ પરિગ્ગહેત્વાતિ પરિગ્ગાહકભૂતેન ઞાણેન ધાતુયો લક્ખણતો, રસતો વા પરિચ્છિજ્જ ગહેત્વા. અયં તાવ સંખિત્તતો ભાવનાનયે કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો.

એવં પન ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ થદ્ધભાવો વા ખરભાવો વા, આપોધાતુ દ્રવભાવો વા આબન્ધનભાવો વા, તેજોધાતુ ઉણ્હભાવો વા પરિપાચનભાવો વા, વાયોધાતુ વિત્થમ્ભનભાવો વા સમુદીરણભાવો વા’’તિ એવં લક્ખણાદીહિ સદ્ધિંયેવ ધાતુયો મનસિ કરોન્તેન કાલસતમ્પિ કાલસહસ્સમ્પિ પુનપ્પુનં આવજ્જિતબ્બં મનસિ કાતબ્બં, તક્કાહતં વિતક્કપરિયાહતં કાતબ્બં. તસ્સેવં મનસિ કરોતો યં લક્ખણાદીસુ સુપાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તદેવ ગહેત્વા ઇતરં વિસ્સજ્જેત્વા તેન સદ્ધિં ‘‘પથવીધાતુ આપોધાતૂ’’તિઆદિના મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એવં મનસિ કરોન્તેન હિ અનુપુબ્બતો, નાતિસીઘતો, નાતિસણિકતો, વિક્ખેપપટિબાહનતો, પણ્ણત્તિસમતિક્કમનતો, અનુપટ્ઠાનમુઞ્ચનતો, લક્ખણતો, તયો ચ સુત્તન્તાતિ ઇમેહિ દસહાકારેહિ મનસિકારકોસલ્લં અનુટ્ઠાતબ્બં.

તત્થ અનુપુબ્બતોતિ અનુપટિપાટિતો આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતપટિપાટિતો, સા ચ દેસનાપટિપાટિયેવ. એવં અનુપુબ્બતો મનસિ કરોન્તેનાપિ નાતિસીઘતો મનસિ કાતબ્બં. અતિસીઘતો મનસિ કરોતો હિ અપરાપરં કમ્મટ્ઠાનમનસિકારો નિરન્તરં પવત્તતિ, કમ્મટ્ઠાનં પન અવિભૂતં હોતિ, ન વિસેસં આવહતિ. તસ્મા નાતિસીઘતો મનસિ કાતબ્બં. યથા ચ નાતિસીઘતો, એવં નાતિસણિકતોપિ. અતિસણિકતો મનસિ કરોતો હિ કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ન ગચ્છતિ, વિસેસાધિગમસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ. અતિસીઘં અતિસણિકઞ્ચ મગ્ગં ગચ્છન્તા પુરિસા એત્થ નિદસ્સેતબ્બા. વિક્ખેપપટિબાહનતોતિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચેતસો વિક્ખેપો પટિબાહિતબ્બો. બહિદ્ધા વિક્ખેપે હિ સતિ કમ્મટ્ઠાના પરિહાયતિ પરિધંસતિ. એકપદિકમગ્ગગામી પુરિસો ચેત્થ નિદસ્સેતબ્બો. પણ્ણત્તિસમતિક્કમનતોતિ ‘‘યા અયં પથવીધાતૂ’’તિઆદિકા પણ્ણત્તિ, તં અતિક્કમિત્વા લક્ખણેસુ એવ ચિત્તં ઠપેતબ્બં.

એવં પણ્ણત્તિં વિજહિત્વા કક્ખળલક્ખણાદીસુ એવ મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ લક્ખણાનિ સુપાકટાનિ સુવિભૂતાનિ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તસ્સેવં પુનપ્પુનં મનસિકારવસેન ચિત્તં આસેવનં લભતિ. સબ્બો રૂપકાયો ધાતુમત્તતો ઉપટ્ઠાતિ સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો નિજ્જીવો યન્તં વિય યન્તસુત્તેન અપરાપરં પરિવત્તમાનો. સચે પન બહિદ્ધાપિ મનસિકારં ઉપસંહરતિ, અથસ્સ આહિણ્ડન્તા મનુસ્સતિરચ્છાનાદયો સત્તાકારં વિજહિત્વા ધાતુસમૂહવસેનેવ ઉપટ્ઠહન્તિ, તેહિ કરિયમાના કિરિયા ધાતુમયેન યન્તેન પવત્તિયમાના હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તેહિ અજ્ઝોહરિયમાનં પાનભોજનાદિ ધાતુસઙ્ઘાતે પક્ખિપ્પમાનો ધાતુસઙ્ઘાતો વિય ઉપટ્ઠાતિ. અથસ્સ તથા લદ્ધાસેવનમ્પિ ચિત્તં યદિ અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય ઉદ્ધચ્ચવસેન વા અતિલીનવીરિયતાય કોસજ્જવસેન વા ભાવનાવિધિં ન ઓતરેય્ય, તદા અધિચિત્તસુત્તં (અ. નિ. ૩.૧૦૩), અનુત્તરસીતિભાવસુત્તં (અ. નિ. ૬.૮૫), બોજ્ઝઙ્ગસુત્તન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૯૪-૧૯૫) ઇમેસુ તીસુ સુત્તેસુ આગતનયેન વીરિયસમાધિયોજના કાતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘તયો ચ સુત્તન્તા’’તિ. એવં પન વીરિયસમતં યોજેત્વા તસ્મિંયેવ લક્ખણે મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ યદા સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ લદ્ધસમતાનિ સુવિસદાનિ પવત્તન્તિ, તદા અસદ્ધિયાદીનં દૂરીભાવેન સાતિસયં થામપ્પત્તેહિ સત્તહિ બલેહિ લદ્ધૂપત્થમ્ભાનિ વિતક્કાદીનિ ઝાનઙ્ગાનિ પટુતરાનિ હુત્વા પાતુભવન્તિ, તેસં ઉજુવિપચ્ચનીકતાય નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનિયેવ હોન્તિ સદ્ધિં તદેકટ્ઠેહિ પાપધમ્મેહિ. એત્તાવતા ચાનેન ઉપચારજ્ઝાનં સમધિગતં હોતિ ધાતુલક્ખણારમ્મણં. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ…પે… ઉપચારમત્તો સમાધિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

તત્થ ધાતુમત્તતોતિ વિસેસનિવત્તિઅત્થો મત્ત-સદ્દો. તેન યં ઇતો બાહિરકા, લોકિયમહાજનો ચ ‘‘સત્તો જીવો’’તિઆદિકં વિસેસં ઇમસ્મિં અત્તભાવે અવિજ્જમાનં વિકપ્પનામત્તેનેવ સમારોપેન્તિ, તં નિવત્તેતિ. તેનેવાહ ‘‘નિસ્સત્તતો નિજ્જીવતો’’તિ. આવજ્જિતબ્બન્તિ સમન્નાહરિતબ્બં. મનસિ કાતબ્બન્તિ પુનપ્પુનં ભાવનાવસેન ધાતુમત્તતો ધાતુલક્ખણં મનસિ ઠપેતબ્બં. પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ તદેવ ધાતુલક્ખણં પતિ પતિ અવેક્ખિતબ્બં, ભાવનાસિદ્ધેન ઞાણચક્ખુના અપરાપરં પચ્ચક્ખતો પસ્સિતબ્બં.

તસ્સેવં વાયમમાનસ્સાતિ તસ્સ યોગિનો એવં વુત્તપ્પકારેન ભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ, તત્થ ચ ભાવનાઅનુયોગે સક્કચ્ચકારિતાય, સાતચ્ચકારિતાય, સપ્પાયસેવિતાય, સમથનિમિત્તસલ્લક્ખણેન, બોજ્ઝઙ્ગાનં અનુપવત્તનેન, કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખવુત્તિતાય, અન્તરા સઙ્કોચં અનાપજ્જન્તેન ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઉસ્સોળ્હિયં અવટ્ઠાનેન સમ્મદેવ વાયામં પયોગં પરક્કમં પવત્તેન્તસ્સ. ધાતુપ્પભેદાવભાસનપઞ્ઞાપરિગ્ગહિતોતિ પથવીઆદીનં ધાતૂનં સભાવલક્ખણાવભાસનેન અવભાસનકિચ્ચાય ભાવનાપઞ્ઞાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ અવિજહનેન સબ્બતો ગહિતો મહગ્ગતભાવં અપ્પત્તતાય ઉપચારમત્તો સિખાપ્પત્તો કામાવચરસમાધિ ઉપ્પજ્જતિ. ઉપચારસમાધીતિ ચ રુળ્હીવસેન વેદિતબ્બં. અપ્પનં હિ ઉપેચ્ચ ચારી સમાધિ ઉપચારસમાધિ, અપ્પના ચેત્થ નત્થિ. તાદિસસ્સ પન સમાધિસ્સ સમાનલક્ખણતાય એવં વુત્તં. કસ્મા પનેત્થ અપ્પના ન હોતીતિ? તત્થ કારણમાહ ‘‘સભાવધમ્મારમ્મણત્તા’’તિ. સભાવધમ્મે હિ તસ્સ ગમ્ભીરભાવતો અસતિ ભાવનાવિસેસે અપ્પનાઝાનં ન ઉપ્પજ્જતિ, લોકુત્તરં પન ઝાનં વિસુદ્ધિભાવનાનુક્કમવસેન, આરુપ્પં આરમ્મણાતિક્કમભાવનાવસેન અપ્પનાપ્પત્તં હોતીતિ મરણાનુસ્સતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૭) વુત્તોવાયમત્થો.

એવં રૂપકાયે અવિસેસેન ચતુન્નં ધાતૂનં પરિગ્ગણ્હનવસેન ધાતુકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ અટ્ઠિઆદીનં વિનિબ્ભુજનવસેન સઙ્ખેપતો સુત્તે આગતં ધાતુમનસિકારવિધિં દસ્સેતું ‘‘અથ વા પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યે ઇમે ચત્તારો કોટ્ઠાસા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. યથાપચ્ચયં ઠિતા સન્નિવેસવિસિટ્ઠા કટ્ઠવલ્લિતિણમત્તિકાયો ઉપાદાય યથા અગારસમઞ્ઞા, ન તત્થ કોચિ અગારો નામ અત્થિ, એવં યથાપચ્ચયં સન્નિવેસવિસિટ્ઠાનિ પવત્તમાનાનિ અટ્ઠિન્હારુમંસચમ્માનિ પટિચ્ચ સરીરસમઞ્ઞા, ન એત્થ કોચિ અત્તા જીવો. કેવલં તેહિ પરિવારિતમાકાસમત્તન્તિ દસ્સેતિ. દેસના સત્તસુઞ્ઞતાસન્દસ્સનપરાતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘નિસ્સત્તભાવદસ્સનત્થ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચાતિ પણ્હિકટ્ઠિકાદિભેદં પટિપાટિયા ઉસ્સિતં હુત્વા ઠિતં અતિરેકતિસતભેદં અટ્ઠિં ઉપાદાય. ન્હારુઞ્ચાતિ તમેવ અટ્ઠિસઙ્ઘાટં આબન્ધિત્વા ઠિતં નવસતપ્પભેદં ન્હારું. મંસન્તિ તમેવ અટ્ઠિસઙ્ઘાટં અનુલિમ્પિત્વા ઠિતં નવપેસિસતપ્પભેદં મંસં. ચમ્મન્તિ મચ્છિકપત્તકચ્છાયાય છવિયા સઞ્છાદિતં સકલસરીરં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં બહલચમ્મં પટિચ્ચ ઉપાદાય. સબ્બત્થ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. આકાસો પરિવારિતોતિ યથા ભિત્તિપાદાદિવસેન ઠપિતં કટ્ઠં, તસ્સેવ આબન્ધનવલ્લિ, અનુલેપનમત્તિકા, છાદનતિણન્તિ એતાનિ કટ્ઠાદીનિ અન્તો, બહિ ચ પરિવારેત્વા ઠિતો આકાસો અગારન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, ગેહન્તિ પણ્ણત્તિં લભતિ, એવમેવ યથાવુત્તાનિ અટ્ઠિઆદીનિ અન્તો, બહિ ચ પરિવારેત્વા ઠિતો આકાસો તાનેવ અટ્ઠિઆદીનિ ઉપાદાય રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, સરીરન્તિ વોહારં લભતિ. યથા ચ કટ્ઠાદીનિ પટિચ્ચ સઙ્ખં ગતં અગારં લોકે ‘‘ખત્તિયગેહં, બ્રાહ્મણગેહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ ‘‘ખત્તિયસરીરં બ્રાહ્મણસરીર’’ન્તિ વોહરીયતિ, નત્થેત્થ કોચિ સત્તો વા જીવો વાતિ અધિપ્પાયો.

તેતિ તે ચત્તારો કોટ્ઠાસે વિનિબ્ભુજિત્વા વિનિબ્ભુજિત્વાતિ યોજના. તંતંઅન્તરાનુસારિનાતિ અટ્ઠિન્હારૂનં ન્હારુમંસાનં મંસચમ્માનન્તિ તેસં તેસં કોટ્ઠાસાનં વિવરાનુપાતિના ઞાણસઙ્ખાતેન હત્થેન. વિનિબ્ભુજિત્વા વિનિબ્ભુજિત્વાતિ અનેકક્ખત્તું વિનિવેઠેત્વા. અથ વા વિનિબ્ભુજિત્વા વિનિબ્ભુજિત્વાતિ પચ્ચેકં અટ્ઠિઆદીનં અન્તરાનુસારિના ઞાણહત્થેન વિનિબ્ભોગં કત્વા. એતેસૂતિ સકલમ્પિ અત્તનો રૂપકાયં ચતુધા કત્વા વિભત્તેસુ યથાવુત્તેસુ અટ્ઠિઆદીસુ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘યો ઇમસ્મિં કાયે થદ્ધભાવો વા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેનેવ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં ભાવનાવિધાનં, તં અનન્તરનયે વુત્તાકારેનેવ વત્તબ્બં.

૩૦૯. વિત્થારતો આગતે પન ‘‘ચતુધાતુવવત્થાને’’તિ આનેત્વા યોજના. એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન વેદિતબ્બો ભાવનાનયો. ‘‘દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ ધાતુયો ઉગ્ગણ્હિત્વા’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ આદિતો દ્વત્તિંસાકારા ધાતુયો ન હોન્તીતિ? વત્થુસીસેન ધાતૂનંયેવ ઉગ્ગહેતબ્બત્તા નાયં દોસો. વુત્તપ્પકારેતિ ‘‘ગોચરગામતો નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નતાદીહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતે’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૩) વુત્તપ્પકારે. કતસબ્બકિચ્ચેનાતિ પલિબોધુપચ્છેદાદિકં કતં સબ્બકિચ્ચં એતેનાતિ કતસબ્બકિચ્ચો, તેનસ્સ સીલવિસોધનાદિ પન કમ્મટ્ઠાનુગ્ગહણતો પગેવ સિદ્ધં હોતીતિ દસ્સેતિ. સસમ્ભારસઙ્ખેપતોતિ સમ્ભરીયન્તિ એતેન બુદ્ધિવોહારાતિ સમ્ભારો, તન્નિમિત્તં. કિં પનેતં? પથવીઆદિ. કેસાદીસુ હિ વીસતિયા આકારેસુ ‘‘પથવી’’તિ બુદ્ધિવોહારા પથવીનિમિત્તકા થદ્ધતં ઉપાદાય પવત્તનતો. તસ્મા તત્થ પથવીસમ્ભારો નામ સવિસેસાય તસ્સા અત્થિતાય કેસાદયો સહ સમ્ભારેહીતિ સસમ્ભારા. આપોકોટ્ઠાસાદીસુપિ એસેવ નયો. સસમ્ભારાનં સઙ્ખેપો સસમ્ભારસઙ્ખેપો, તતો સસમ્ભારસઙ્ખેપતો ભાવેતબ્બન્તિ યોજના. સઙ્ખેપતો વીસતિયા, દ્વાદસસુ, ચતૂસુ, છસુ ચ કોટ્ઠાસેસુ યથાક્કમં પથવીઆદિકા ચતસ્સો ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા ધાતુવવત્થાનં સસમ્ભારસઙ્ખેપતો ભાવના. તેનાહ ‘‘ઇધ ભિક્ખુ વીસતિયા કોટ્ઠાસેસૂ’’તિઆદિ.

સસમ્ભારવિભત્તિતોતિ સસમ્ભારાનં કેસાદીનં વિભાગતો કેસાદિકે વીસતિ કોટ્ઠાસે પુબ્બે વિય એકજ્ઝં અગ્ગહેત્વા વિભાગતો પથવીધાતુભાવેન વવત્થાપનં. આપોકોટ્ઠાસાદીસુપિ એસેવ નયો. સલક્ખણસઙ્ખેપતોતિ લક્ખીયતિ એતેનાતિ લક્ખણં, ધમ્માનં સભાવો, ઇધ પન થદ્ધતાદિ. તસ્મા થદ્ધલક્ખણાદિવન્તતાય સહ લક્ખણેહીતિ સલક્ખણા, કેસાદયો દ્વાચત્તાલીસ આકારા. તેસં સઙ્ખેપતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – કેસાદિકે વીસતિ કોટ્ઠાસે એકજ્ઝં ગહેત્વા તત્થ થદ્ધતાદિકં ચતુબ્બિધમ્પિ લક્ખણં વવત્થપેત્વા ભાવના સલક્ખણસઙ્ખેપતો ભાવના. એસ નયો આપોકોટ્ઠાસાદીસુપિ. સલક્ખણવિભત્તિતોતિ થદ્ધલક્ખણાદિના સલક્ખણાનં કેસાદીનં વિભાગતો કેસાદીસુ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેસુ પચ્ચેકં થદ્ધતાદીનં ચતુન્નં ચતુન્નં લક્ખણાનં વવત્થાપનવસેન ભાવના.

એવં ચતૂહિ આકારેહિ ઉદ્દિટ્ઠં ભાવનાનયં નિદ્દિસિતું ‘‘કથં સસમ્ભારસઙ્ખેપતો ભાવેતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. એત્થ ચ યથા તિક્ખપઞ્ઞો પુગ્ગલો તિક્ખતાય પરોપરિયત્તસબ્ભાવતો તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયતાવસેન દુવિધોતિ. તત્થ તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ વસેન સઙ્ખેપતો પઠમનયો વુત્તો, મુદિન્દ્રિયસ્સ વસેન દુતિયો. એવં નાતિતિક્ખપઞ્ઞોપિ પુગ્ગલોતિ. તત્થ યો વિસદિન્દ્રિયો પુગ્ગલો, તસ્સ વસેન સસમ્ભારસઙ્ખેપતો, સલક્ખણસઙ્ખેપતો ચ ભાવનાનયો નિદ્દિટ્ઠો. યો પન નાતિવિસદિન્દ્રિયો, તસ્સ વસેન સસમ્ભારવિભત્તિતો, સલક્ખણવિભત્તિતો ચ ભાવનાનયો નિદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. તસ્સ એવં વવત્થાપયતો એવ ધાતુયો પાકટા હોન્તિ સવિસેસં ધાતૂનં પરિગ્ગહિતત્તા. ભાવનાવિધાનં પનેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩૧૦. યસ્સાતિ નાતિવિસદિન્દ્રિયં પુગ્ગલં સન્ધાય વદતિ. એવં ભાવયતોતિ સસમ્ભારસઙ્ખેપતો ભાવેન્તસ્સ. યેન વિધિના ઉગ્ગહેત્વા કુસલો હોતિ, સો સત્તવિધો વિધિ ‘‘ઉગ્ગહકોસલ્લ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તન્નિબ્બત્તં વા ઞાણં. એવં મનસિકારકોસલ્લમ્પિ વેદિતબ્બં. દ્વત્તિંસાકારેતિ ધાતુમનસિકારવસેન પરિગ્ગહિતે કેસાદિકે દ્વત્તિંસવિધે કોટ્ઠાસે. ‘‘દ્વત્તિંસાકારે’’તિ ચ ઇદં તેજવાયુકોટ્ઠાસેસુ વણ્ણાદિવસેન વવત્થાનસ્સ અભાવતો વુત્તં. સબ્બં તત્થ વુત્તવિધાનં કાતબ્બન્તિ ‘‘વચસા મનસા’’તિઆદિના વુત્તઉગ્ગહકોસલ્લુદ્દેસતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘અનુપુબ્બમુઞ્ચનાદિવસેના’’તિ પદં, તાવ આગતં સબ્બં ભાવનાવિધાનં કાતબ્બં સમ્પાદેતબ્બં. વણ્ણાદિવસેનાતિ વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન. અયઞ્ચ વણ્ણાદિવસેન મનસિકારો ધાતુપટિક્કૂલવણ્ણમનસિકારાનં સાધારણો પુબ્બભાગોતિ નિબ્બત્તિતધાતુમનસિકારમેવ દસ્સેતું ‘‘અવસાને એવં મનસિકારો પવત્તેતબ્બો’’તિ વુત્તં.

૩૧૧. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્માતિ એતે ‘‘સીસકટાહપલિવેઠનચમ્મં કેસા’’તિ એવં વોહરિયમાના ભૂતુપાદાયધમ્મા ‘‘મયિ કેસા જાતા, મયમેત્થ જાતા’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણસુઞ્ઞા. ઇમિના કારણસ્સ ચ ફલસ્સ ચ અબ્યાપારતાય ધાતુમત્તતં સન્દસ્સેતિ, તેન ચ આભોગપચ્ચવેક્ખણાનમ્પિ એવમેવ અબ્યાપારતા દીપિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તાનિ, તેસં કારણાનિ ચ તથા તથા આભુજિત્વા, પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ ઉપ્પજ્જન્તિ, પચ્ચયભાવં વા ગચ્છન્તીતિ. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. અચેતનોતિ ન ચેતનો, ચેતનારહિતો વા. અબ્યાકતોતિ અબ્યાકતરાસિપરિયાપન્નો. સુઞ્ઞોતિ અત્તસુઞ્ઞો. તતો એવ નિસ્સત્તો. થદ્ધલક્ખણાધિકતાય થદ્ધો. તતો એવ પથવીધાતૂતિ એવં મનસિકારો પવત્તેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. એવં સબ્બત્થ.

૩૧૨. સુઞ્ઞગામટ્ઠાનેતિ એત્થ સુઞ્ઞગામગ્ગહણં પરમત્થતો વેદકવિરહદસ્સનત્થં કાયસ્સ.

૩૧૩. મધુકટ્ઠિકેતિ મધુકબીજાનિ.

૩૧૪. ગેહથમ્ભાનં આધારભાવેન ઠપિતસિલાયો પાસાણઉદુક્ખલકાનીતિ અધિપ્પેતાનિ.

૩૧૫. દુગ્ગન્ધાદિભાવે ચસ્સ સદિસભાવદસ્સનત્થં અલ્લગોચમ્મગ્ગહણં.

૩૧૬. યેભુય્યેન મંસપેસીનં બહલતાય મહામત્તિકગ્ગહણં.

૩૧૭. કુટ્ટદારૂસૂતિ દારુકુટ્ટિકાય કુટિયા ભિત્તિપાદભૂતેસુ કટ્ઠેસુ.

૩૧૮. પણ્હિકટ્ઠિઆદીનં આધારભાવો વિય ગોપ્ફકટ્ઠિઆદીનં આધેય્યભાવોપિ અસમન્નાહારસિદ્ધોતિ દસ્સનત્થં ‘‘પણ્હિકટ્ઠિગોપ્ફકટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિત’’ન્તિઆદિં વત્વા પુન ‘‘સીસટ્ઠિગીવટ્ઠિકે પતિટ્ઠિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૩૧૯. સિન્નવેત્તગ્ગાદીસૂતિ સેદિતવેત્તકળીરાદીસુ.

૩૨૧. ઉરટ્ઠિસઙ્ઘાટો પઞ્જરસદિસતાય ‘‘ઉરટ્ઠિપઞ્જર’’ન્તિ વુત્તો. તસ્સ અથિરભાવદસ્સનત્થં જિણ્ણસન્દમાનિકપઞ્જરં નિદસ્સનભાવેન ગહિતં.

૩૨૨. યમકમંસપિણ્ડેતિ મંસપિણ્ડયુગળે.

૩૨૩. કિલોમકસ્સ સેતવણ્ણતાય ‘‘પિલોતિકપલિવેઠિતે’’તિ પિલોતિકં નિદસ્સનભાવેન વુત્તં. એવમેવ ન વક્કહદયાનિ સકલસરીરે ચ મંસં જાનાતીતિ એત્થ ન વક્કહદયાનિ જાનન્તિ ‘‘મયં પટિચ્છન્નકિલોમકેન પટિચ્છન્નાની’’તિ, ન સકલસરીરે ચ મંસં જાનાતિ ‘‘અહં પટિચ્છન્નકિલોમકેન પટિચ્છન્ન’’ન્તિ યોજેતબ્બં.

૩૨૪. કોટ્ઠમત્થકપસ્સન્તિ કુસૂલસ્સ અબ્ભન્તરે મત્થકપસ્સં.

૩૨૫. દ્વિન્નં થનાનમન્તરેતિ દ્વિન્નં થનપ્પદેસાનં વેમજ્ઝે, થનપ્પદેસો ચ અબ્ભન્તરવસેન વેદિતબ્બો.

૩૨૭. એકવીસતિઅન્તભોગેતિ એકવીસતિયા ઠાનેસુ ઓભગ્ગોભગ્ગે અન્તમણ્ડલે.

૩૨૮. આમાસયે ઠિતો પરિભુત્તાહારો ઉદરિયન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ઉદરિયં ઉદરે ઠિતં અસિતપીતખાયિતસાયિત’’ન્તિ.

૩૩૧. અબદ્ધપિત્તં સંસરણલોહિતં વિય, કાયુસ્મા વિય ચ કમ્મજરૂપપટિબદ્ધવુત્તિકન્તિ આહ ‘‘આબદ્ધપિત્તં જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધં સકલસરીરં બ્યાપેત્વા ઠિત’’ન્તિ. પટિબદ્ધતાવચનેન ચસ્સ જીવિતિન્દ્રિયે સતિ સબ્ભાવમેવ દીપેતિ, ન જીવિતિન્દ્રિયસ્સ વિય એકન્તકમ્મજતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પિત્તકોસકેતિ મહાકોસાટકીકોસસદિસે પિત્તાધારે. યૂસભૂતોતિ રસભૂતો.

૩૩૨. ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં છડ્ડનટ્ઠાનં ચન્દનિકા, તસ્સં ચન્દનિકાયં.

૩૩૩. પુબ્બાસયો મન્દપઞ્ઞાનં કેસઞ્ચિદેવ હોતીતિ કત્વા અસબ્બસાધારણન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘પુબ્બો અનિબદ્ધોકાસો’’તિ.

૩૩૪. પિત્તં વિયાતિ અબદ્ધપિત્તં વિય. સકલસરીરન્તિ જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધં સબ્બં સરીરપ્પદેસં. વક્કહદયયકનપપ્ફાસાનિ તેમેન્તન્તિ એત્થ યકનં હેટ્ઠાભાગપૂરણેન, ઇતરાનિ તેસં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરણેન ચ તેમેતીતિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠા લેડ્ડુખણ્ડાદીનિ તેમયમાનેતિ તેમકતેમિતબ્બાનં અબ્યાપારતાસામઞ્ઞનિદસ્સનત્થં એવ ઉપમા દટ્ઠબ્બા, ન ઠાનસામઞ્ઞનિદસ્સનત્થં. સન્નિચિતલોહિતેન હિ તેમેતબ્બાનં કેસઞ્ચિ હેટ્ઠા, કસ્સચિ ઉપરિ ઠિતતા કાયગતાસતિનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦૬) દસ્સિતાતિ. યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગટ્ઠાનં ‘‘મયિ લોહિતં ઠિત’’ન્તિ ન જાનાતિ, વક્કાદીનિ ‘‘અમ્હે તેમયમાનં લોહિતં ઠિત’’ન્તિ ન જાનન્તીતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

૩૩૬. પત્થિન્નસિનેહોતિ થિનભાવં ઘનભાવં ગતસિનેહો. સકલસરીરે મંસન્તિ યોજના, તઞ્ચ થૂલસરીરં સન્ધાય વુત્તં. મેદસ્સ સતિપિ પત્થિન્નતાય ઘનભાવે મંસસ્સ વિય ન બદ્ધતાતિ વુત્તં ‘‘પત્થિન્નયૂસો’’તિ. તેનેવસ્સ આપોકોટ્ઠાસતા.

૩૩૭. ઉદકપુણ્ણેસુ તરુણતાલટ્ઠિકૂપકેસૂતિ નાતિપરિણતાનં સજલકાનં અગ્ગતો છિન્નાનં તાલસલાટુકાનં વિવરાનિ સન્ધાય વુત્તં.

૩૩૮. વસાય અત્તનો આધારે અભિબ્યાપનમુખેન અબ્યાપારતાસામઞ્ઞં વિભાવેતબ્બન્તિ આચામગતતેલં નિદસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૩૩૯. ખેળુપ્પત્તિપચ્ચયે અમ્બિલગ્ગમધુરગ્ગાદિકે.

૩૪૩. કેસાદીસુ મનસિકારં પવત્તેત્વા તેજોકોટ્ઠાસેસુ પવત્તેતબ્બો મનસિકારોતિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. યેન સન્તપ્પતીતિ યેન કાયો સન્તપ્પતિ, અયં સન્તપ્પનકિચ્ચો. તેજોતિ તસ્સ પરિગ્ગણ્હનાકારો એવ પચ્ચામટ્ઠો. યેન જીરીયતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૩૪૪. અસ્સાસપસ્સાસવસેનાતિ અન્તોપવિસનબહિનિક્ખમનનાસિકાવાતભાવેન. ‘‘એવં પવત્તમનસિકારસ્સા’’તિ ઇમિના વુત્તાકારેન સસમ્ભારવિભત્તિતો પવત્તકમ્મટ્ઠાનમનસિકારસ્સ. ધાતુયો પાકટા હોન્તીતિ વિત્થારતો પરિગ્ગહિતત્તા ધાતુયો વિભૂતા હોન્તિ. ઇધાપિ ભાવનાવિધાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩૪૫. તત્થેવાતિ તેસુયેવ વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ. પરિપાચનલક્ખણં વિત્થમ્ભનલક્ખણન્તિ એત્થાપિ ‘‘તત્થેવા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

પુન તત્થેવાતિ તેસુયેવ દ્વાદસસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ અત્થો. એત્થ ચ કેસાદિકોટ્ઠાસાનં સંવિગ્ગહતાય તત્થ વિજ્જમાના આપોધાતુઆદયો ન્હાનિયચુણ્ણાદીસુ ઉદકાદયો વિય સુવિઞ્ઞેય્યાતિ ‘‘તત્થેવ આબન્ધનલક્ખણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

સન્તપ્પનાદિતેજોકોટ્ઠાસેસુ પન વાયોધાતુઆદયો ન તથા સુવિઞ્ઞેય્યાતિ કત્વા ‘‘તેન અવિનિભુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, ન તત્થેવાતિ. યદિ એવં, વાયુકોટ્ઠાસેસુ કથં તત્થેવાતિ? વાયુકોટ્ઠાસાપિ હિ ઉદ્ધઙ્ગમવાતાદયો પિણ્ડાકારેનેવ પરિગ્ગહેતબ્બતં ઉપગચ્છન્તિ, ન પન સન્તપ્પનાદિતેજોકોટ્ઠાસાતિ નાયં દોસો. તત્થ તેનાતિ તેન તેજેન. અવિનિભુત્તન્તિ અવિનાભૂતં, તંતંકલાપગતવસેન વા એવં વુત્તં. એવં વવત્થાપયતોતિ વુત્તાકારેન સલક્ખણસઙ્ખેપતો ધાતુયો વવત્થાપેન્તસ્સ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘તસ્સેવં વાયમમાનસ્સા’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૮) હેટ્ઠા વુત્તનયેન.

૩૪૬. એવમ્પિ ભાવયતોતિ સલક્ખણસઙ્ખેપતો ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા ભાવેન્તસ્સાપિ. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ સસમ્ભારવિભત્તિતો ભાવનાયં વુત્તેન નયેન. એવન્તિ યથા કેસે, એવં. સબ્બકોટ્ઠાસેસૂતિ એકચત્તાલીસભેદેસુ સેસસબ્બકોટ્ઠાસેસુ એવમેત્થ અટ્ઠસટ્ઠિધાતુસતસ્સ પરિગ્ગહો વુત્તો હોતિ. ભાવનાવિધાનં પનેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ઇદાનિ વચનત્થાદિમુખેનપિ ધાતૂસુ મનસિકારવિધાનં દસ્સેતું ‘‘વચનત્થતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વચનત્થતોતિ યસ્મા સબ્બપઠમં કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગહણં વચનવસેન હોતિ વચનદ્વારેન તદત્થસ્સ આદિતો ગહેતબ્બતો, તસ્મા વચનત્થતોપિ ધાતૂનં મનસિકાતબ્બતા વુત્તા. કલાપતોતિ વચનત્થવસેન વિસેસતો, સામઞ્ઞતો ચ ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા ઠિતસ્સ યસ્મા તા પિણ્ડસો પવત્તન્તિ, ન પચ્ચેકં, તસ્મા કલાપતોપિ મનસિકાતબ્બતા વુત્તા. તે પન કલાપા પરમાણુપરિમાણા હોન્તીતિ તપ્પરિયાપન્નાનં પથવીધાતુઆદીનં એકસ્મિં સરીરે પરિમેય્યપરિચ્છેદં દસ્સેતું ચુણ્ણતો મનસિકાતબ્બતા વુત્તા. સો પનાયં તાસં ચુણ્ણતો મનસિકારો સઙ્ઘાટવસેન હોતીતિ નિબ્બટ્ટિતસરૂપમેવ પરિગ્ગહેતબ્બં દસ્સેતું લક્ખણાદિતો મનસિકારો વુત્તો. લક્ખણાદિતો ધાતુયો પરિગ્ગણ્હન્તેન સલક્ખણવિભત્તિતો કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસે યસ્મા દ્વાચત્તાલીસાય કોટ્ઠાસાનં વસેન ધાતૂસુ પરિગ્ગય્હમાનાસુ ‘‘એત્તકા ઉતુસમુટ્ઠાના, એત્તકા ચિત્તાદિસમુટ્ઠાના’’તિ અયં વિભાગો ઞાતબ્બો હોતિ, તસ્મા સમુટ્ઠાનતો મનસિકારો વુત્તો.

એવં પરિઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનાનમ્પિ તાસં સદ્દાનુસારેન વિના વિસેસસામઞ્ઞપરિગ્ગહો કાતબ્બોતિ દસ્સેતું નાનત્તેકત્તતો મનસિકારો વુત્તો. લક્ખણવિસેસતો વિનિભુત્તરૂપાપિ એતા અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનતાય પદેસેન અવિનિભુત્તાતિ અયં વિસેસો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતું વિનિબ્ભોગાવિનિબ્ભોગતો મનસિકારો વુત્તો. સતિપિ અવિનિબ્ભોગવુત્તિયં કાચિદેવ કાસઞ્ચિ સભાગા, કાચિ વિસભાગાતિ અયમ્પિ વિસેસો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતું સભાગવિસભાગતો મનસિકારો વુત્તો. સભાગવિસભાગાપિ ધાતુયો અજ્ઝત્તિકા ઈદિસકિચ્ચવિસેસયુત્તા, બાહિરા તબ્બિપરીતાતિ અયં વિસેસો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતું અજ્ઝત્તિકબાહિરવિસેસતો મનસિકારો વુત્તો. સજાતિસઙ્ગહાદિકો ધાતુસઙ્ગહવિસેસોપિ પરિગ્ગહિતબ્બોતિ દસ્સેતું સઙ્ગહતો મનસિકારો વુત્તો. સન્ધારણાદીહિ યથાસકકિચ્ચેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભભાવતોપિ ધાતુયો પરિગ્ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું પચ્ચયતો મનસિકારો વુત્તો. અબ્યાપારનયતો ધાતુયો પરિગ્ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું અસમન્નાહારતો મનસિકારો વુત્તો. અત્તનો પચ્ચયધમ્મવિસેસતો, પચ્ચયભાવવિસેસતો ચ ધાતુયો પરિગ્ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું પચ્ચયવિભાગતો મનસિકારો વુત્તોતિ એવમેતેસં તેરસન્નં આકારાનં પરિગ્ગહે કારણં વેદિતબ્બં. આકારેહીતિ પકારેહિ, કારણેહિ વા.

૩૪૭. તત્થ પત્થટત્તાતિ પુથુત્તા, તેન પુથુભાવતો પુથુવી, પુથુવી એવ પથવીતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દત્થમાહ. પત્થનટ્ઠેન વા પથવી, પતિટ્ઠાભાવેન પત્થાયતિ ઉપતિટ્ઠતીતિ અત્થો. ‘‘અપ્પોતી’’તિ પદસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ. આપીયતીતિ સોસીયતિ, પિવીયતીતિ કેચિ. ‘‘અયં પનત્થો સસમ્ભારાપે યુજ્જતી’’તિ વદન્તિ, લક્ખણાપેપિ યુજ્જતેવ. સોપિ હિ ફરુસપાચનવિસોસનાકારેન સેસભૂતત્તયેન પીયમાનો વિય પવત્તતીતિ. અપ્પાયતીતિ બ્રૂહેતિ. પરિબ્રૂહનરસા હિ આપોધાતુ. તેજતીતિ નિસેતિ, તિક્ખભાવેન સેસભૂતત્તયં ઉસ્માપયતીતિ અત્થો. વાયતીતિ સમીરેતિ, દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ભૂતસઙ્ઘાતં ગમેતીતિ અત્થો.

એવં તાવ વિસેસતો વચનત્થં વત્વા ઇદાનિ સામઞ્ઞતો વત્તું ‘‘અવિસેસેન પના’’તિઆદિ વુત્તં. સલક્ખણધારણતોતિ યથા તિત્થિયપરિકપ્પિતો ‘‘પકતિ અત્તા’’તિ એવમાદિકો સભાવતો નત્થિ, ન એવમેતા. એતા પન સલક્ખણં સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયો. દુક્ખાદાનતોતિ દુક્ખસ્સ વિદહનતો. એતા હિ ધાતુયો કારણભાવેન વવત્થિતા હુત્વા અયલોહાદિધાતુયો વિય અયલોહાદિં અનેકપ્પકારં સંસારદુક્ખં વિદહન્તિ. દુક્ખાધાનતોતિ અનપ્પકસ્સ દુક્ખસ્સ વિધાનમત્તતો અવસવત્તનતો, તં વા દુક્ખં એતાહિ કારણભૂતાહિ સત્તેહિ અનુવિધીયતિ, તથાવિહિતઞ્ચ તં એતાસ્વેવ ધીયતિ ઠપીયતીતિ એવં દુક્ખાધાનતો, ધાતુયો. અપિચ ‘‘નિજ્જીવટ્ઠો ધાતુટ્ઠો’’તિ વુત્તોવાયમત્થો. તથા હિ ભગવા ‘‘છધાતુરોયં ભિક્ખુ પુરિસો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૪૩-૩૪૫) જીવસઞ્ઞાસમૂહનનત્થં ધાતુદેસનં અકાસીતિ. ઇતિ વચનત્થમુખેનપિ અસાધારણતો, સાધારણતો ચ ધાતૂનં સરસલક્ખણમેવ વિભાવીયતીતિ આહ ‘‘એવં વિસેસસામઞ્ઞવસેન વચનત્થતો મનસિ કાતબ્બા’’તિ. મનસિકારો પન વચનત્થમુખેન ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા ઠિતસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩૪૮. આકારેહીતિ પકારેહિ. અથ વા આકરીયન્તિ દિસ્સન્તિ એત્થ ધાતુયોતિ આકારા, કોટ્ઠાસા. અટ્ઠધમ્મસમોધાનાતિ યથાવુત્તાનં પચ્ચયવિસેસેન વિસિટ્ઠરૂપાનં વણ્ણાદીનં અટ્ઠન્નં ધમ્માનં સમવધાનતો સન્નિવેસવિસેસવસેન સહાવટ્ઠાનતો તં ઉપાદાય. કેસાતિ સમ્મુતિ સમઞ્ઞામત્તં હોતિ. તેસંયેવ વિનિબ્ભોગાતિ તેસંયેવ વણ્ણાદીનં વિનિબ્ભુજનતો. યથા હિ વણ્ણાદયો અટ્ઠ ધમ્મા પઞ્ઞાય વિનિબ્ભુજ્જમાના અઞ્ઞમઞ્ઞબ્યતિરેકેન પરમત્થતો ઉપલબ્ભન્તિ, ન એવં વણ્ણાદિબ્યતિરેકેન પરમત્થતો કેસા ઉપલબ્ભન્તિ. તસ્મા યે ચ ધમ્મે સમુદિતે ઉપાદાય ‘‘કેસા’’તિ સમ્મુતિ, તેસુ વિસું વિસું કતેસુ નત્થિ ‘‘કેસા’’તિ સમ્મુતિ, વોહારમત્તન્તિ અત્થો.

‘‘અટ્ઠધમ્મકલાપમત્તમેવા’’તિ ઇદં કેસપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયભૂતે વણ્ણાદિકે એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તં, ન તેસં અટ્ઠધમ્મમત્તભાવતો. કમ્મસમુટ્ઠાનો કોટ્ઠાસોતિ કેસેસુ તાવ કેસમૂલં, એવં લોમાદીસુપિ યથારહં વેદિતબ્બં. દસધમ્મકલાપોપીતિ એત્થ અસિતાદિપરિપાચકો તેજોકોટ્ઠાસો નવધમ્મકલાપોપીતિ વત્તબ્બો. યદિમે કેસાદિકોટ્ઠાસા યથારહં અટ્ઠનવદસધમ્મસમૂહભૂતા, અથ કસ્મા પથવીઆદિધાતુમત્તતો મનસિ કરીયન્તીતિ આહ ‘‘ઉસ્સદવસેન પના’’તિઆદિ. યસ્મા અયં ધાતુમનસિકારો યાવદેવ સત્તસઞ્ઞાસમુગ્ઘાટનત્થો, ધમ્મવિનિબ્ભોગો ચ સાતિસયં સત્તસઞ્ઞાસમુગ્ઘાટાય સંવત્તતિ, તસ્મા કોટ્ઠાસેસુ એવં ધમ્મવિભાગો વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ઉદરિયં કરીસં પુબ્બો મુત્તઞ્ચ ઉતુસમુટ્ઠાના, અસિતાદિપરિપાચકતેજો કમ્મસમુટ્ઠાનો, અસ્સાસપસ્સાસવાતો ચિત્તસમુટ્ઠાનોતિ છ એકસમુટ્ઠાના, સેદોઅસ્સુ ખેળો સિઙ્ઘાણિકાતિ ચત્તારો ઉતુચિત્તવસેન દ્વિસમુટ્ઠાના, સેસા દ્વત્તિંસ ચતુસમુટ્ઠાના.

તેસુ અસિતાદિપરિપાચકે તેજોકોટ્ઠાસે એકો કલાપો જીવિતનવકો, અઞ્ઞેસુ એકસમુટ્ઠાનેસુ ઉતુસમુટ્ઠાનો, ચિત્તસમુટ્ઠાનો વા એકેકો અટ્ઠકો, દ્વિસમુટ્ઠાનેસુ ઉતુચિત્તવસેન દ્વે દ્વે અટ્ઠકા, ચતુસમુટ્ઠાનેસુ ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાના તયો તયો અટ્ઠકા, ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનેસુ સદ્દનવકા, અટ્ઠસુ તેજોવાયોકોટ્ઠાસેસુ અટ્ઠ જીવિતનવકા, સેસેસુ ચતુવીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ કાયભાવદસકદ્વયસહિતા, ચક્ખાદિસઞ્ઞિતેસુ મંસકોટ્ઠાસેસુ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાવત્થુદસકસહિતા ચાતિ પરિપુણ્ણાયતનકે રૂપકાયે ભેદં અનામસિત્વા એકત્તવસેન ગય્હમાના સત્તચત્તાલીસાધિકસતરૂપકલાપા રૂપવિભાગતો સાધિકં દિયડ્ઢરૂપસહસ્સં હોતિ, કોટ્ઠાસાનં પન અવયવવિભાગેન તદવયવકલાપાનં ભેદે ગય્હમાને રૂપધમ્માનં અસઙ્ખ્યેય્યભેદતા વેદિતબ્બા. એવં ધમ્મવિભાગતો અનેકભેદભિન્નાપિ ઇમે દ્વાચત્તાલીસ કોટ્ઠાસા ઉસ્સદગ્ગહણેન ચતુધાતુવસેનેવ વવત્થપેતબ્બા. તેનાહ ‘‘ઉસ્સદવસેન પન…પે… મનસિ કાતબ્બા’’તિ. તત્થ મનસિકારવિધિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩૪૯. મજ્ઝિમેન પમાણેનાતિ આરોહપરિણાહેહિ મજ્ઝિમસરીરે લબ્ભમાનેન મજ્ઝિમેન પરિમાણેન. પરિગ્ગય્હમાનાતિ પઞ્ઞાય પરિતક્કેત્વા ગય્હમાના. પરમાણુભેદસઞ્ચુણ્ણાતિ એત્થ યથા ‘‘અઙ્ગુલસ્સ અટ્ઠમો ભાગો યવો, યવસ્સ અટ્ઠમો ભાગો ઊકા, ઊકાય અટ્ઠમો ભાગો લિક્ખા, લિક્ખાય અટ્ઠમો ભાગો રથરેણુ, રથરેણુસ્સ અટ્ઠમો ભાગો તજ્જારી, તજ્જારિયા અટ્ઠમો ભાગો અણુ, એવં અણુનો અટ્ઠમો ભાગો પરમાણુ નામા’’તિ કેચિ. અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૫૧૫) પન ‘‘સત્તધઞ્ઞમાસપ્પમાણં એકં અઙ્ગુલં, સત્તઊકાપમાણો એકો ધઞ્ઞમાસો, સત્તલિક્ખાપમાણા એકા ઊકા, છત્તિંસરથરેણુપ્પમાણા એકા લિક્ખા, છત્તિંસતજ્જારિપ્પમાણો એકો રથરેણુ, છત્તિંસઅણુપ્પમાણા એકા તજ્જારી, છત્તિંસપરમાણુપ્પમાણો એકો અણૂ’’તિ વુત્તં. તસ્મા અણુનો છત્તિંસતિમભાગમત્તો પરમાણુ નામ આકાસકોટ્ઠાસિકો મંસચક્ખુસ્સ અગોચરો દિબ્બચક્ખુસ્સેવ ગોચરભૂતો. તં સન્ધાયાહ ‘‘પરમાણુભેદસઞ્ચુણ્ણા’’તિ, યથાવુત્તપરમાણુપ્પભેદેન ચુણ્ણવિચુણ્ણભૂતા. સુખુમરજભૂતાતિ તતોયેવ અતિવિય સુખુમરજભાવં ગતા.

દોણમત્તા સિયાતિ સોળસ નાળિમત્તા. ઇધાપિ ‘‘મજ્ઝિમેન પમાણેના’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તેન ‘‘પકતિયા ચતુમુટ્ઠિકં કુડુવં, ચતુકુડુવં નાળિ, તાય નાળિયા સોળસ નાળિયો દોણં, તં પન મગધનાળિયા દ્વાદસ નાળિયો હોન્તી’’તિ વદન્તિ. સઙ્ગહિતાતિ યથા ન વિપ્પકિરતિ, એવં આબન્ધનવસેન સમ્પિણ્ડિત્વા ગહિતા. અનુપાલિતાતિ યથા પગ્ઘરણસભાવાય આપોધાતુયા વસેન કિલિન્નભાવં, પિચ્છિલભાવં વા નાપજ્જતિ, એવં અનુરક્ખિતા. વિત્થમ્ભિતાતિ સઙ્ઘાતવાયુના અતિવિય વિત્થમ્ભનં પાપિતા. ન વિકિરતિ ન વિદ્ધંસતીતિ સુખુમરજભૂતાપિ પથવીધાતુ આબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણકિચ્ચાહિ આપોતેજોવાયોધાતૂહિ લદ્ધપચ્ચયા સિનેહેન તેમિતા તેજસા પરિપક્કા વાયુના વિત્થમ્ભનં પાપિતા પિટ્ઠચુણ્ણા વિય ન ઇતો ચિતો ચ વિકિરતિ ન વિદ્ધંસતિ, અથ ખો પિણ્ડિતા ઘનભૂતા હુત્વા નાનપ્પકારેન ગહેતબ્બતં આપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘અવિકિરિયમાના’’તિઆદિ. તત્થ વિકપ્પન્તિ વિભાગં. યદિપિ તેજોવાયોધાતુયોપિ સવિગ્ગહા રૂપધમ્મભાવતો, યાદિસો પન ઘનભાવો પથવીઆપોધાતૂસુ લબ્ભતિ, ન તાદિસો તેજોવાયોધાતૂસુ લબ્ભતીતિ મેય્યભાવાભાવતો તત્થ ચુણ્ણભેદો ન ઉદ્ધટો. તથા હિ સસમ્ભારતેજોવાયૂસુપિ મેય્યભાવો ન લબ્ભતેવ.

યૂસગતાતિ યૂસભાવં દ્રવભાવં ગતા. તતો એવ આબન્ધનાકારભૂતા. ન પગ્ઘરતીતિ ન ઓગળતિ. ન પરિસ્સવતીતિ ન વિસ્સન્દતિ. પીણિતપીણિતભાવં દસ્સેતીતિ આપોધાતુયા બ્રૂહનરસતાય વુત્તં.

ઉસુમાકારભૂતાતિ એતેન કાયે પાકતિકઉસ્માપિ ગહણીસઙ્ખાતાય તસ્સાયેવ તેજોધાતુયા વસેન હોતીતિ દસ્સેતિ. પરિપાચેતીતિ સન્તેજેતિ. સા હિ યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ સમ્મા પરિણામનેન રસાદિસમ્પત્તિયા હેતુભાવં ગચ્છન્તી ઇમં કાયં પરિપાચેતિ સન્તેજેતીતિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ‘‘ન પૂતિભાવં દસ્સેતી’’તિ. કમ્મૂપનિસ્સયાય, ચિત્તપ્પસાદહેતુકાય ચ સરીરે વણ્ણસમ્પદાય તેજોધાતુ વિસેસપચ્ચયો, પગેવ ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનાય રૂપસમ્પત્તિયા યથાવુત્તતેજોધાતૂતિ આહ ‘‘વણ્ણસમ્પત્તિઞ્ચસ્સ આવહતી’’તિ.

સમુદીરણવિત્થમ્ભનલક્ખણાતિ એત્થ સમુદીરણં અનુપેલ્લનં, વિસોસનન્તિ કેચિ. વિત્થમ્ભનં સેસભૂતત્તયસ્સ થમ્ભિતત્તાપાદનં, ઉપ્પીલનન્તિ એકે. તાયાતિ વિત્થમ્ભનલક્ખણાય વાયોધાતુયા. અપરાયાતિ સમુદીરણલક્ખણાય. સા હિ પેલ્લનસભાવા. તેનાહ ‘‘સમબ્ભાહતો’’તિ. સમબ્ભાહનઞ્ચ રૂપકલાપસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિયા હેતુભાવો. અવઘટ્ટનં આસન્નતરુપ્પત્તિયા. લાળેતીતિ પરિવત્તેતિ. ઇદાનિ યદત્થં ચુણ્ણતો મનસિકારો આગતો, તં નિગમનવસેન દસ્સેતું ‘‘એવમેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ધાતુયન્તન્તિ સુત્તેન વિય યન્તરૂપકં અસતિપિ કત્તુભૂતે અત્તનિ ચિત્તવસેન ધાતુમયં યન્તં પવત્તતિ, ઇધાપિ મનસિકારવિધિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩૫૦. યદિપિ ચતુન્નં ધાતૂનં લક્ખણાદયો હેટ્ઠા તત્થ તત્થ વુત્તા એવ, તથાપિ તે અનવસેસતો દસ્સેત્વા વિસું કમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગહવિધિં દસ્સેતું ‘‘લક્ખણાદિતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ લક્ખીયતિ એતેનાતિ લક્ખણં, કક્ખળત્તં લક્ખણમેતિસ્સાતિ કક્ખળત્તલક્ખણા. નનુ ચ કક્ખળત્તમેવ પથવીધાતૂતિ? સચ્ચમેતં, તથાપિ વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતસદ્દત્થતાવસેન અભિન્નેપિ ધમ્મે કપ્પનાસિદ્ધેન ભેદેન એવં નિદ્દેસો કતો. એવં હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. અથ વા લક્ખીયતીતિ લક્ખણં, કક્ખળત્તં હુત્વા લક્ખિયમાના ધાતુ કક્ખળત્તલક્ખણાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસાસુપિ એસેવ નયો. પતિટ્ઠાનરસાતિ સહજાતધમ્માનં પતિટ્ઠાભાવકિચ્ચા. તતો એવ નેસં સમ્પટિચ્છનાકારેન ઞાણસ્સ પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ સમ્પટિચ્છનપચ્ચુપટ્ઠાના. પદટ્ઠાનં પનેત્થ અઞ્ઞધમ્મતાય ન ઉદ્ધટં, સાધારણભાવસબ્ભાવતો વા દૂરકારણં વિય. યથા વા ધમ્મુદ્દેસવારવણ્ણનાદીસુ રસાદિના અઞ્ઞેસં પચ્ચયભાવં દસ્સેત્વા પચ્ચયવન્તતાદસ્સનત્થં પદટ્ઠાનં ઉદ્ધટં, ન એવમિધ. ઇધ પન ધાતૂનં અનઞ્ઞસાધારણવિસેસવિભાવનપરાય ચોદનાય અઞ્ઞધમ્મભૂતં પદટ્ઠાનં ન ઉદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. બ્રૂહનરસાતિ સહજાતધમ્માનં વડ્ઢનકિચ્ચા. તથા હિ સા નેસં પીણિતભાવં દસ્સેતીતિ વુચ્ચતિ. સઙ્ગહપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ બાહિરઉદકં વિય ન્હાનીયચુણ્ણસ્સ સહજાતધમ્માનં સઙ્ગહણપચ્ચુપટ્ઠાના. મદ્દવાનુપ્પદાનપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ બાહિરગ્ગિ વિય જતુલોહાદીનં સહજાતધમ્માનં મુદુભાવાનુપ્પદાનપચ્ચુપટ્ઠાના. અભિનીહારો ભૂતસઙ્ઘાટસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવો, નીહરણં વા બીજતો અઙ્કુરસ્સ વિય.

૩૫૧. ઉતુસમુટ્ઠાનાવ કમ્માદિવસેન અનુપ્પત્તિતો. ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાના કદાચિ ઉતુતો, કદાચિ ચિત્તતો ઉપ્પજ્જનતો. અવસેસાતિ વુત્તાવસેસા કેસાદયો ચતુવીસતિ, આદિતો તયો તેજોકોટ્ઠાસા, પઞ્ચ વાયોકોટ્ઠાસા ચાતિ દ્વત્તિંસ. સબ્બેપીતિ તે સબ્બેપિ કમ્માદિવસેન ઉપ્પજ્જનતો ચતુસમુટ્ઠાના. કેસાદીનમ્પિ હિ મંસતો અવિમુત્તભાગો કમ્માહારચિત્તસમુટ્ઠાનોવ હોતીતિ.

૩૫૨. નાનત્તેકત્તતોતિ વિસેસસામઞ્ઞતો. ધમ્માનં હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસતા નાનત્તં, સમાનતા એકત્તં. સબ્બાસમ્પીતિ ચતુન્નમ્પિ. સલક્ખણાદિતોતિ સકં લક્ખણં સલક્ખણં, તતો સલક્ખણાદિતો. આદિ-સદ્દેન રસપચ્ચુપટ્ઠાનાનં વિય મુદુસણ્હફરુસભાવાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન નાનત્તભૂતાન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચતુન્નં ધાતૂનં એકત્તં હોતિ સાધારણત્તાતિ? ન, ‘‘અઞ્ઞા એવ ધાતુયો કમ્મસમુટ્ઠાના, અઞ્ઞા ઉતુઆદિસમુટ્ઠાના’’તિઆદિકં ભેદં સન્ધાય તથા વચનતો. એતાસં ધાતૂનં. રુપ્પનલક્ખણં રુપ્પનસભાવં. કિમ્પનેતં રુપ્પનં નામ? યા સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તિ, તસ્મિં વા સતિ યો વિજ્જમાનસ્સેવ વિસદિસુપ્પત્તિયા હેતુભાવો, તં રુપ્પનં. અનતીતત્તાતિ અપરિચ્ચજનતો.

મહન્તપાતુભાવો ચેત્થ સસમ્ભારધાતુવસેન વેદિતબ્બો, તથા મહાવિકારતા મહાભૂતસામઞ્ઞલક્ખણધાતુવસેન, મહાપરિહારતા, મહત્તવિજ્જમાનતા ચ ઉભયવસેનાતિ. ભૂતસદ્દાપેક્ખાય ‘‘એતાની’’તિ નપુંસકનિદ્દેસો. મહન્તાનિ પાતુભૂતાનિ અનેકસતસહસ્સ રૂપકલાપસઙ્ઘાટતાય સમૂહવસેન, સન્તતિવસેન ચ અપરિમિતપરિમાણાનં, અનેકયોજનાયામવિત્થારાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જનતો. ચત્તારિ નહુતાનીતિ ચત્તારિ દસસહસ્સાનિ. દેવદાનવાદીનં તિગાવુતાદિસરીરવસેન મહન્તાનિ પાતુભૂતાનિ.

તત્થાયં વચનત્થો – મહન્તાનિ ભૂતાનિ જાતાનિ નિબ્બત્તાનીતિ મહાભૂતાનીતિ. અનેકાભૂતવિસેસદસ્સનેન, અનેકબ્ભુતદસ્સનેન ચ અનેકચ્છરિયદસ્સનવસેન મહન્તો અબ્ભુતો, મહન્તાનિ વા અભૂતાનિ એત્થાતિ મહાભૂતો, માયાકારો. યક્ખાદયો જાતિવસેનેવ મહન્તા ભૂતાતિ મહાભૂતા, નિરુળ્હો વા અયં તેસુ મહાભૂતસદ્દો દટ્ઠબ્બો. પથવીઆદયો પન વઞ્ચકતાય, અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનતાય ચ મહાભૂતા વિય મહાભૂતા. ભૂતસદ્દસ્સ ઉભયલિઙ્ગતાય નપુંસકતા કતા. તત્થ વઞ્ચકતા સયં અનીલાદિસભાવાનિ હુત્વા નીલાદિસભાવસ્સ ઉપટ્ઠાપનં, અનિત્થિપુરિસાદિસભાવાનેવ ચ હુત્વા ઇત્થિપુરિસાદિઆકારસ્સ ઉપટ્ઠાપનં. તથા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો, બહિ ચ અટ્ઠિતાનંયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય અવટ્ઠાનતો અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનતા. યદિ હિ ઇમા ધાતુયો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો ઠિતા, ન સકિચ્ચકરા સિયું અઞ્ઞમઞ્ઞાનુપ્પવેસનતો, અથ બહિ ઠિતા વિનિબ્ભુત્તા સિયું. તથા સતિ અવિનિબ્ભુત્તવાદો હાયેય્ય, તસ્મા ન નિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાના. એવં સન્તેપિ પતિટ્ઠાનાદિના યથાસકં કિચ્ચવિસેસેન સેસાનં તિણ્ણં તિણ્ણં ઉપકારિકા હોન્તિ, યેન સહજાતાદિના પચ્ચયેન પચ્ચયા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તી’’તિ. મનાપેહીતિ મનોહરેહિ ચાતુરિયવન્તેહિ. વણ્ણસણ્ઠાનવિક્ખેપેહીતિ કાળસામતાદિવણ્ણેહિ, પુથુલવિવરકિસતાદિસણ્ઠાનેહિ, હત્થભમુકાદિવિક્ખેપેહિ ચ. સરસલક્ખણન્તિ સભાવભૂતં લક્ખણં, સકિચ્ચકં વા સભાવં.

મહાપરિહારતોતિ એત્થ વચનત્થં વદન્તો આહ ‘‘મહન્તેહિ…પે… ભૂતાનિ, મહાપરિહારાનિ વા ભૂતાની’’તિ. તત્થ પચ્છિમત્થે પુરિમપદે ઉત્તરપદસ્સ પરિહાર-સદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘મહાભૂતાની’’તિ વુત્તં.

તથા હીતિ તતો એવ વિકારસ્સ મહન્તત્તા એવાતિ તં વિકારં દસ્સેતું ‘‘ભૂમિતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અચ્ચિમતોતિ અગ્ગિસ્સ. કોટિસતસહસ્સં એકં કોટિસતસહસ્સેકં ચક્કવાળન્તિ તં સબ્બં આણાખેત્તભાવેન એકં કત્વા વદતિ. વિલીયતીતિ વિપત્તિકરમેઘાભિવુટ્ઠેન ખારુદકેન લવણં વિય વિલયં ગચ્છતિ વિદ્ધંસતિ. કુપિતેનાતિ ખુભિતેન. વિકીરતીતિ વિધમતિ વિદ્ધંસતિ.

અનુપાદિન્નેસુ વિકારમહત્તં દસ્સેત્વા ઉપાદિન્નેસુ દસ્સેન્તો ‘‘પત્થદ્ધો’’તિઆદિમાહ. તત્થ કટ્ઠમુખેન વાતિ વા-સદ્દો ઉપમત્થો. યથા કટ્ઠમુખેન સપ્પેન ડટ્ઠો પત્થદ્ધો હોતિ, એવં પથવીધાતુપ્પકોપેન સો કાયો કટ્ઠમુખેવ હોતિ, કટ્ઠમુખમુખગતો વિય પત્થદ્ધો હોતીતિ અત્થો. અથ વા વા-સદ્દો અવધારણત્થો. સો ‘‘પથવીધાતુપ્પકોપેન વા’’તિ એવં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – કટ્ઠમુખેન ડટ્ઠોપિ કાયો પથવીધાતુપ્પકોપેનેવ પત્થદ્ધો હોતિ, તસ્મા પથવીધાતુયા અવિયુત્તો સો કાયો સબ્બદા કટ્ઠમુખમુખગતો વિય હોતીતિ. વા-સદ્દો વા અનિયમત્થો, તત્રાયમત્થો – કટ્ઠમુખેન ડટ્ઠો કાયો પત્થદ્ધો હોતિ વા, ન વા હોતિ મન્તાગદવસેન, પથવીધાતુપ્પકોપેન પન મન્તાગદરહિતો સો કાયો કટ્ઠમુખમુખગતો વિય હોતિ એકન્તપત્થદ્ધોતિ.

પૂતિયોતિ કુથિતો. સન્તત્તોતિ સબ્બસો તત્તો સમુપ્પન્નદાહો. સઞ્છિન્નોતિ સમન્તતો છિન્નો પરમાણુભેદસઞ્ચુણ્ણો આયસ્મતો ઉપસેનત્થેરસ્સ સરીરં વિય. મહાવિકારાનિ ભૂતાનીતિ મહાવિકારવન્તાનિ ભૂતાનિ મહાભૂતાનીતિ પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન નિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. ‘‘પથવી’’તિઆદિના સબ્બલોકસ્સ પાકટાનિપિ વિપલ્લાસં મુઞ્ચિત્વા યથાસભાવતો પરિગ્ગણ્હને મહન્તેન વાયામેન વિના ન પરિગ્ગણ્હન્તીતિ દુવિઞ્ઞેય્યસભાવત્તા ‘‘મહન્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ હિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ. ‘‘અમહન્તાની’’તિ મન્ત્વા ઠિતા તેસં દુપ્પરિગ્ગહતં દિસ્વા ‘‘અહો મહન્તાનિ એતાની’’તિ જાનાતીતિ મહાભૂતેકદેસતાદીહિ વા કારણેહિ મહાભૂતાનિ. એતા હિ ધાતુયો મહાભૂતેકદેસતો, મહાભૂતસામઞ્ઞતો, મહાભૂતસન્નિસ્સયતો, મહાભૂતભાવતો, મહાભૂતપરિયોસાનતો ચાતિ ઇમેહિપિ કારણેહિ ‘‘મહાભૂતાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

તત્થ મહાભૂતેકદેસતોતિ ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૦૧) હિ અવિસેસેન ખન્ધપઞ્ચકં ‘‘ભૂત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ યદિદં કામભવે, રૂપભવે, પઞ્ચવોકારભવે, એકચ્ચે ચ સઞ્ઞીભવે પવત્તં ખન્ધપઞ્ચકં, તં મહાવિસયતાય ‘‘મહાભૂત’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. પથવીઆદયો પન ચતસ્સો ધાતુયો તસ્સ મહાભૂતસ્સ એકદેસભૂતા ‘‘મહાભૂતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સમુદાયેસુ હિ પવત્તવોહારા અવયવેસુપિ દિસ્સન્તિ યથા ‘‘સમુદ્દો દિટ્ઠો, પટો દડ્ઢો’’તિ ચ. મહાભૂતસમઞ્ઞતોતિ તદધીનવુત્તિતાય ભવન્તિ એત્થ ઉપાદારૂપાનીતિ ભૂતાનિ, પથવીઆદયો ચતસ્સો ધાતુયો. સા પનાયમેતાસુ ભૂતસમઞ્ઞા અનઞ્ઞત્થવુત્તિતાય ઉપાદારૂપાનં અવિપરીતટ્ઠા, લોકસ્સ ચેતા બહૂપકારા, ચક્ખુસમુદ્દાદીનં નિસ્સયભૂતા ચાતિ મહન્તાનિ ભૂતાનીતિ સમઞ્ઞાયિંસુ. મહાભૂતસન્નિસ્સયતોતિ મહન્તાનં મહાનુભાવાનં મહાસમ્મતમન્ધાતુપ્પભુતીનં રઞ્ઞં, સક્કાદીનં દેવાનં, વેપચિત્તિઆદીનં અસુરાનં, મહાબ્રહ્માદીનં બ્રહ્માનં, ગુણતો વા મહન્તાનં બુદ્ધાનં, પચ્ચેકબુદ્ધાનં, સાવકાનં ઉપાદાયુપાદાય વા સબ્બેસમ્પિ ભૂતાનં સત્તાનં નિસ્સયભૂતતાય મહન્તા ભૂતા એતેસૂતિ મહાભૂતા. ચાતુમહાભૂતિકો હિ નેસં કાયોતિ. મહાભૂતભાવતોતિ બહુભૂતભાવતો. અયં હિ મહા-સદ્દો ‘‘મહાજનો સન્નિપતિતો’’તિઆદીસુ બહુભાવે દિસ્સતિ. પથવીઆદયો ચ ધાતુયો એકસ્મિમ્પિ અત્તભાવે અપરિમેય્યપ્પભેદા પવત્તન્તિ. તસ્મા મહન્તા બહૂ અનેકસતસહસ્સપ્પભેદા ભૂતાતિ મહાભૂતા. મહાભૂતપરિયોસાનતોતિ મહાભૂતસ્સ વસેન પરિયોસાનપ્પત્તિતો.

‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના;

યો ચ કાલઘસો ભૂતો, સ ભૂતપચનિં પચી’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૯૦) –

હિ એવમાદીસુ ખીણાસવો ‘‘ભૂતો’’તિ વુત્તો. સો હિ ઉચ્છિન્નભવનેત્તિકતાય આયતિં અપ્પટિસન્ધિકત્તા એકન્તતો ‘‘ભૂતો’’તિ વુચ્ચતિ, ન ઇતરે, ભવિસ્સન્તીતિ વોહારં અનતીતત્તા. ભૂતો એવ ઇધ પૂજાવસેન ‘‘મહાભૂતો’’તિ વુત્તો યથા ‘‘મહાખીણાસવો, મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ ચ. ઇમાસઞ્ચ ધાતૂનં અનાદિમતિ સંસારે પબન્ધવસેન પવત્તમાનાનં યથાવુત્તસ્સ મહાભૂતસ્સેવ સન્તાને પરિયોસાનપ્પત્તિ, નાઞ્ઞત્ર. તસ્મા મહાભૂતે ભૂતા પરિયોસાનં પત્તાતિ મહાભૂતા પુરિમપદે ભૂત-સદ્દસ્સ લોપં કત્વા. એવમેતા ધાતુયો મહાભૂતેકદેસતાદીહિ મહાભૂતાતિ વેદિતબ્બા. પથવીઆદીનં કક્ખળપગ્ઘરણાદિવિસેસલક્ખણસમઙ્ગિતા અપરિચ્ચત્તધાતુલક્ખણાનંયેવાતિ આહ ‘‘ધાતુલક્ખણં અનતીતત્તા’’તિ. ન હિ સામઞ્ઞપરિચ્ચાગેન વિસેસો, વિસેસનિરપેક્ખં વા સામઞ્ઞં પવત્તતિ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘તમત્થાપેક્ખતો ભેદં, સસામઞ્ઞં જહાતિ નો;

ગણ્હાતિ સંસયુપ્પાદા, સમેવેકત્થકં દ્વય’’ન્તિ.

સલક્ખણધારણેન ચાતિ યેન સલક્ખણધારણેન ‘‘ધાતુયો’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેનેવ ‘‘ધમ્મા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ ઉભયથાપિ નિસ્સત્તનિજ્જીવતાય એવ વિભાવનતો. તેનેવાહ – ‘‘છધાતુરોયં ભિક્ખુ પુરિસો, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિ ચ. અરૂપાનં ખણતો રૂપાનં ખણસ્સ નાતિઇત્તરતાયાહ ‘‘અત્તનો ખણાનુરૂપ’’ન્તિ. ધરણેનાતિ ઠાનેન, પવત્તનેનાતિ અત્થો. ખયટ્ઠેનાતિ ખણભઙ્ગુતાય. ભયટ્ઠેનાતિ ઉદયવયપટિપીળનાદિના સપ્પટિભયતાય. અસારકટ્ઠેનાતિ અત્તસારવિરહેન.

૩૫૩. સહુપ્પન્નાવ એતાતિ એતા ચતસ્સો ધાતુયો સહ ઉપ્પન્નાવ સહ પવત્તમાનાવ સમાનકાલે લબ્ભમાનાપિ અવકંસતો સબ્બપરિયન્તિમે ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનેસુ સુદ્ધટ્ઠકે, કમ્મજેસુ જીવિતનવકેતિ એકેકસ્મિં સુદ્ધટ્ઠકાદિકલાપેપિ પદેસેન અવિનિબ્ભુત્તા વિસું વિસું અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનતાય. યત્થ હિ તિસ્સન્નં ધાતૂનં પતિટ્ઠાવસેન પથવી, તત્થેવ તસ્સા આબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણવસેન ઇતરા. એસ નયો સેસાસુપિ.

૩૫૪. પુરિમા દ્વે ગરુકત્તા સભાગા અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ નનુ પથવિયાપિ લહુભાવો અત્થિ. તથા હિ સા ‘‘કક્ખળં મુદુકં સણ્હં ફરુસં ગરુકં લહુક’’ન્તિ નિદ્દિટ્ઠા, આપેપિ લહુભાવો લબ્ભતેવાતિ? ન, નિપ્પરિયાયગરુભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ગરુભાવો એવ હિ પથવીધાતુયા ગરુતરં ઉપાદાય લહુભાવોતિ પરિયાયેન વુત્તો સીતભાવો વિય તેજોધાતુયા. યદિ એવં રૂપસ્સ લહુતાતિ કથં? અયમ્પિ વુત્તનયા એવ લહુતાકારં ઉપાદાય લબ્ભનતો. ન હિ પરિચ્છેદવિકારલક્ખણાનિ પરમત્થતો લબ્ભન્તિ નિપ્ફન્નરૂપાનં અવત્થાવિસેસસભાવતો. તસ્મા પરમત્થસિદ્ધં ગરુભાવં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પુરિમા દ્વે ગરુકત્તા સભાગા’’તિ. ‘‘તથા’’તિ પદેન ‘‘સભાગા’’તિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. ‘‘દ્વે’’તિ પન ઇદં યથા ‘‘પુરિમા’’તિ એત્થ, એવં ‘‘પચ્છિમા’’તિ એત્થાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. વિસભાગા ગરુકલહુકભાવતોતિ અધિપ્પાયો. યથા ચ ગરુકલહુકભાવેહિ, એવં પેય્યભાવાપેય્યભાવેહિ ચ સભાગવિસભાગતા યોજેતબ્બા.

૩૫૫. અજ્ઝત્તિકા હેટ્ઠા વુત્તઅજ્ઝત્તિકા, સત્તસન્તાનપરિયાપન્નાતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણવત્થુ વિઞ્ઞત્તિઇન્દ્રિયાનન્તિ ચક્ખાદીનં છન્નં વિઞ્ઞાણવત્થૂનં, દ્વિન્નં વિઞ્ઞત્તીનં, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયાનઞ્ચ. યે પન ‘‘વિઞ્ઞાણવત્થૂતિ હદયવત્થુ ગહિત’’ન્તિ વદન્તિ, તેસં ઇન્દ્રિય-ગ્ગહણેન અટ્ઠન્નમ્પિ રૂપિન્દ્રિયાનં ગહણં વેદિતબ્બં. ‘‘વુત્તવિપરીતપ્પકારા’’તિ ઇદં બાહિરાનં ધાતૂનં યથા સબ્બસો વિઞ્ઞાણવત્થુવિઞ્ઞત્તિઇન્દ્રિયાનં અનિસ્સયતા ચ ઇરિયાપથવિરહો ચ વુત્તવિપરિયાયો, એવં ચતુસમુટ્ઠાનતાપીતિ કત્વા વુત્તં, ન લક્ખણરૂપસ્સ વિય કુતોચિપિ સમુટ્ઠાનસ્સ અભાવતો ઉતુસમુટ્ઠાનતાય તાસં. લહુતાદિનિસ્સયતાપિ અજ્ઝત્તિકાનં ધાતૂનં વત્તબ્બા, ન વા વત્તબ્બા. વિઞ્ઞત્તિ-ગ્ગહણં હિ લક્ખણન્તિ.

૩૫૬. ઇતરાહીતિ આપોતેજોવાયુધાતૂહિ. એકસઙ્ગહાતિ સજાતિસઙ્ગહેન એકસઙ્ગહા. સમાનજાતિયાનં હિ સઙ્ગહો સહજાતિસઙ્ગહો. તેનાહ ‘‘સમુટ્ઠાનનાનત્તાભાવતો’’તિ.

૩૫૭. તિણ્ણં મહાભૂતાનં પતિટ્ઠા હુત્વા પચ્ચયો હોતીતિ યેહિ મહાભૂતેહિ સમ્પિણ્ડનવસેન સઙ્ગહિતા, પરિપાચનવસેન અનુપાલિતા, સમુદીરણવસેન વિત્થમ્ભિતા ચ, તેસં અત્તના સહજાતાનં તિણ્ણં મહાભૂતાનં પતિટ્ઠા હુત્વા તતો એવ સન્ધારણવસેન અવસ્સયો હોતિ, વુત્તનયેન વા પતિટ્ઠા હુત્વા સહજાતાદિવસેન પચ્ચયો હોતીતિ. એસ નયો સેસાસુપિ.

૩૫૮. યદિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞઆભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્માતિ હેટ્ઠા ધાતૂનં અસમન્નાહારતા દસ્સિતા એવ, અથાપિ ઇમિનાવ નયેન વિસું કમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગહો કાતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પથવીધાતુ ચેત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પથવીધાતુ ચેત્થાતિ ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન અયમ્પિ એકો મનસિકારપ્પકારોતિ દીપેતિ. એત્થાતિ એતાસુ ધાતૂસુ. અહં ‘‘પથવીધાતૂ’’તિ વા ‘‘પચ્ચયો હોમી’’તિ વા ન જાનાતીતિ અત્તનિ વિય અત્તનો કિચ્ચે ચ આભોગાભાવં દસ્સેત્વા ઉપકારકસ્સ વિય ઉપકત્તબ્બાનમ્પિ આભોગાભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇતરાનિપી’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ ધાતૂસુ, તત્થાપિ અત્તકિચ્ચુપકત્તબ્બભેદેસુ સબ્બેસુ.

૩૫૯. પચ્ચયવિભાગતોતિ પચ્ચયધમ્મવિભાગતો ચેવ પચ્ચયભાવવિભાગતો ચ. ‘‘પચ્ચયતો’’તિ હિ ઇમિના પથવીઆદીનં અઞ્ઞાસાધારણો પતિટ્ઠાભાવાદિના સેસભૂતત્તયસ્સ પચ્ચયભાવો વુત્તો. ઇધ પન યેહિ ધમ્મેહિ પથવીઆદીનં ઉપ્પત્તિ, તેસં પથવીઆદીનઞ્ચ અનવસેસતો પચ્ચયભાવવિભાગો વુચ્ચતીતિ અયં ઇમેસં દ્વિન્નં આકારાનં વિસેસો. કમ્મન્તિ કુસલાકુસલં રૂપુપ્પાદકં કમ્મં. ચિત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ રૂપુપ્પાદકં ચિત્તં. આહારોતિ અજ્ઝત્તિકો રૂપુપ્પાદકો આહારો. ઉતૂતિ યો કોચિ ઉતુ, અત્થતો તેજોધાતુ. કમ્મમેવાતિ અવધારણં સમુટ્ઠાનસઙ્કરાભાવદસ્સનત્થં, તેન અકમ્મજાનમ્પિ કેસઞ્ચિ કમ્મસ્સ પરિયાયપચ્ચયભાવો દીપિતો હોતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કમ્મપચ્ચયચિત્તસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. નનુ ચ કમ્મસમુટ્ઠાનાનં કમ્મતો અઞ્ઞેનપિ પચ્ચયેન ભવિતબ્બન્તિ? ભવિતબ્બં, સો પન કમ્મગતિકોવાતિ પટિયોગીનિવત્તનત્થં અવધારણં કતં, તેનાહ ‘‘ન ચિત્તાદયો’’તિ. ચિત્તાદિસમુટ્ઠાનાનન્તિ એત્થાપિ અયમત્થો યથારહં વત્તબ્બો. ઇતરેતિ ચિત્તાદિતો અઞ્ઞે. જનકપચ્ચયોતિ સમુટ્ઠાપકતં સન્ધાય વુત્તં, પચ્ચયો પન કમ્મપચ્ચયોવ. વુત્તં હિ ‘‘કુસલાકુસલા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૭).

સેસાનન્તિ ચિત્તાદિસમુટ્ઠાનાનં. પરિયાયતો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતીતિ પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૧.૧.૯) અરૂપાનંયેવ ઉપનિસ્સયપચ્ચયસ્સ આગતત્તા નિપ્પરિયાયેન રૂપધમ્માનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો નત્થિ. સુત્તે પન ‘‘પુગ્ગલં ઉપનિસ્સાય વનસણ્ડં ઉપનિસ્સાયા’’તિ વચનતો સુત્તન્તિકપરિયાયેન વિના અભાવો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો. ચિત્તં જનકપચ્ચયો હોતીતિ સહજાતનિસ્સયાહારાદિવસેન પચ્ચયો હોન્તં ચિત્તં સમુટ્ઠાપકતં ઉપાદાય ‘‘જનકપચ્ચયો હોતી’’તિ વુત્તં. આહારઉતૂસુપિ એસેવ નયો.

એવં કમ્માદીનં પચ્ચયધમ્માનં વસેન ધાતૂસુ પચ્ચયવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તંસમુટ્ઠાનાનં ધાતૂનમ્પિ વસેન પચ્ચયવિભાગં દસ્સેન્તો પઠમં તાવ ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાનં મહાભૂત’’ન્તિઆદિના ઉદ્દિસિત્વા પુન ‘‘તત્થ કમ્મસમુટ્ઠાના પથવીધાતૂ’’તિઆદિના નિદ્દિસતિ. તત્થ કમ્મસમુટ્ઠાના પથવીધાતૂતિ ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાનં મહાભૂત’’ન્તિ એત્થ સામઞ્ઞતો વુત્તા કમ્મજપથવીધાતુ. કમ્મસમુટ્ઠાનાનં ઇતરાસન્તિ કમ્મજાનં આપોધાતુઆદીનં તિસ્સન્નં ધાતૂનં સહુપ્પત્તિયા અત્તનો ઉપકારકાનં તાસં ઉપકારકતો, આધારભાવતો, ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગાધરણતો, વિગમાભાવતો ચ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન ચેવ પતિટ્ઠાવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ, હોન્તી ચ કમ્મં વિય અત્તનો, તાસઞ્ચ ન જનકવસેન પચ્ચયો હોતિ અસમુટ્ઠાપકત્તા તાસં. કામઞ્ચેત્થ નિસ્સયપચ્ચય-ગ્ગહણેનેવ પતિટ્ઠાભાવો સઙ્ગહિતો, પથવીધાતુયા પન અનઞ્ઞસાધારણકિચ્ચં સહજાતાનં પતિટ્ઠાભાવોતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘પતિટ્ઠાવસેન ચા’’તિ વિસું કત્વા વુત્તં. આબન્ધનવસેન ચાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તિસન્તતિમહાભૂતાનન્તિ ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનાનં ચતુમહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવોકિણ્ણાનં, અવિચ્છેદેન પવત્તિં ઉપાદાય સન્તતીતિ સન્તતિગ્ગહણં. પથવીધાતુયા પતિટ્ઠાભાવો નામ સહજાતાનં ધમ્માનંયેવાતિ આહ ‘‘ન પતિટ્ઠાવસેના’’તિ. ન આબન્ધનવસેનાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થાતિ એતેસુ કમ્મસમુટ્ઠાનમહાભૂતેસુ. ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાના પથવીધાતુ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઇતરાસ’’ન્તિઆદીસુ સુકરો તન્તિનયો નેતુન્તિ ‘‘ચિત્તઆહાર…પે… એસેવ નયો’’તિ અતિદિસતિ.

સહજાતાદિપચ્ચયવસપ્પવત્તાસુ ચ પનાતિ એત્થ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, પન-સદ્દો વિસેસત્થો, તદુભયેન ચ યથાવુત્તસહજાતાદિપચ્ચયેહિ પવત્તમાના ધાતુયો ઇમિના વિસેસેન પવત્તન્તીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ.

ઇદાનિ તં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘એકં પટિચ્ચા’’તિગાથમાહ. તત્થ એકં ધાતું પટિચ્ચ તિસ્સો ધાતુયો ચતુધા સમ્પવત્તન્તિ, તિસ્સો ધાતુયો પટિચ્ચ એકાવ ધાતુ ચતુધા સમ્પવત્તતિ, દ્વે ધાતુયો પટિચ્ચ દ્વે ધાતુયો છધા સમ્પવત્તન્તીતિ યોજના. અત્થો પન પથવીઆદીસુ એકેકિસ્સા પચ્ચયભાવે ઇતરાસં તિસ્સન્નં તિસ્સન્નં પચ્ચયુપ્પન્નતાતિ અયમેકો ચતુક્કો, તિસ્સન્નં તિસ્સન્નં પચ્ચયભાવે ઇતરાય એકેકિસ્સા પચ્ચયુપ્પન્નતાતિ અયમપરો ચતુક્કો, પઠમદુતિયા, તતિયચતુત્થા, પઠમતતિયા, દુતિયચતુત્થા, પઠમચતુત્થા, દુતિયતતિયાતિ ઇમાસં દ્વિન્નં દ્વિન્નં પચ્ચયભાવે તત્થ તત્થ ઇતરાસં દ્વિન્નં દ્વિન્નં પચ્ચયુપ્પન્નતાતિ અયમેકો છક્કો. એવં પચ્ચયભાવેન ચતુધા, છધા ચ પવત્તમાનાનં એકકદ્વિકતિકવસેન તિકદુકએકકવસેન ચ યથાક્કમં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાવિભાગો વેદિતબ્બો. અયઞ્ચ પચ્ચયભાવો સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયવસેન, તત્થાપિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞમુખેનેવ વેદિતબ્બો. યં સન્ધાય વુત્તં પટિચ્ચવારે ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો મહાભૂતા, તયો મહાભૂતે પટિચ્ચ એકં મહાભૂતં, દ્વે મહાભૂતે પટિચ્ચ દ્વે મહાભૂતા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩).

અભિક્કમપટિક્કમાદીતિ આદિ-સદ્દેન આદાનવિસ્સજ્જનાદિકાયિકકિરિયાકરણસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઉપ્પીળનસ્સ પચ્ચયો હોતિ ઘટ્ટનકિરિયાય પથવીધાતુવસેન સિજ્ઝનતો. સાવાતિ પથવીધાતુયેવ. આપોધાતુયા અનુગતા આપોધાતુયા તત્થ અપ્પધાનભાવં, પથવીધાતુયા ચ પધાનભાવન્તિ પતિટ્ઠાભાવે વિય પતિટ્ઠાપનેપિ સાતિસયકિચ્ચત્તા તસ્સા પતિટ્ઠાપનસ્સ પાદટ્ઠપનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ સમ્બન્ધો. અવક્ખેપનસ્સાતિ અધોનિક્ખિપનસ્સ. તત્થ ચ ગરુતરસભાવાય આપોધાતુયા સાતિસયો બ્યાપારોતિ આહ ‘‘પથવીધાતુયા અનુગતા આપોધાતૂ’’તિ. તથા ઉદ્ધઙ્ગતિકા તેજોધાતૂતિ ઉદ્ધરણે વાયોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો વુત્તો. તિરિયં ગતિકાય વાયોધાતુયા અતિહરણવીતિહરણેસુ સાતિસયો બ્યાપારોતિ તેજોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો ગહિતો. તત્થ ઠિતટ્ઠાનતો અભિમુખં પાદસ્સ હરણં અતિહરણં, પુરતો હરણં. તતો થોકં વીતિક્કમ્મ હરણં વીતિહરણં, પસ્સતો હરણં.

એકેકેન મુખેનાતિ ‘‘પત્થટત્તા પથવી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૪૭) વિભત્તેસુ તેરસસુ આકારેસુ એકેકેન ધાતૂનં પરિગ્ગણ્હનમુખેન. સ્વાયન્તિ સો અયં ઉપચારસમાધિ. કથં પનસ્સ વવત્થાનપરિયાયોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ધાતૂન’’ન્તિઆદિ.

૩૬૦. ઇદાનિ ઇમિસ્સા ભાવનાય આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘ઇદઞ્ચ પના’’તિઆદિ વુત્તં. સુઞ્ઞતં અવગાહતીતિ ધાતુમત્તતાદસ્સનેન રૂપકાયસ્સ અનત્તકતં વવત્થાપયતો તદનુસારેન નામકાયસ્સાપિ અનત્તકતા સુપાકટા હોતીતિ સબ્બસો અત્તસુઞ્ઞતં પરિયોગાહતિ તત્થ પતિટ્ઠહતિ. સત્તસઞ્ઞં સમુગ્ઘાતેતીતિ તતો એવ ‘‘સત્તો પોસો ઇત્થી પુરિસો’’તિ એવં પવત્તં અયાથાવસઞ્ઞં ઉગ્ઘાતેતિ સમૂહનતિ. વાળમિગયક્ખરક્ખસાદિવિકપ્પં અનાવજ્જમાનોતિ સસન્તાને વિય પરસન્તાનેપિ ધાતુમત્તતાય સુદિટ્ઠત્તા ખીણાસવો વિય ‘‘ઇમે સીહબ્યગ્ઘાદયો વાળમિગા, ઇમે યક્ખરક્ખસા’’તિ એવમાદિવિકપ્પં અકરોન્તો ભયભેરવં સહતિ અભિભવતિ. યથાવુત્તવિકપ્પનાપજ્જનં હિ ભયભેરવસહનસ્સ કારણં વુત્તં. ઉગ્ઘાતો ઉપ્પિલાવિતત્તં. નિગ્ઘાતો દીનભાવપ્પત્તિ. મહાપઞ્ઞો ચ પન હોતિ ધાતુવસેન કાયે સમ્મદેવ ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ કરણતો. તથા હિદં કમ્મટ્ઠાનં બુદ્ધિચરિતસ્સ અનુકૂલન્તિ વુત્તં, સુગતિપરાયણો વા ઇન્દ્રિયાનં અપરિપક્કતાયન્તિ અધિપ્પાયો.

એકૂનવીસતિભાવનાનયપટિમણ્ડિતસ્સ

ચતુધાતુવવત્થાનનિદ્દેસસ્સ લીનત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩૬૧. ‘‘કો સમાધી’’તિઆદિના સરૂપાદિપુચ્છા યાવદેવ વિભાગાવબોધનત્થા. સરૂપાદિતો હિ ઞાતસ્સ પભેદો વુચ્ચમાનો સુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ સઙ્ખેપપુબ્બકત્તા વિત્થારસ્સ, વિત્થારવિધિના ચ સઙ્ખેપવિધિ સઙ્ગય્હતીતિ ‘‘સમાધિસ્સ વિત્થારં ભાવનાનયઞ્ચ દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. અથ વા ‘‘કો સમાધી’’તિઆદિનાપિ સમાધિસ્સેવ પકારભેદો દસ્સીયતિ, ભાવનાનિસંસોપિ ભાવનાનયનિસ્સિતો એવાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વિત્થારં ભાવનાનયઞ્ચ દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. સબ્બપ્પકારતોતિ પલિબોધુપચ્છેદાદિકસ્સ સબ્બસ્સ ભાવનાય પુબ્બકિચ્ચસ્સ કરણપ્પકારતો ચેવ સબ્બકમ્મટ્ઠાનભાવનાવિભાવનતો ચ.

‘‘સમત્તા હોતી’’તિ વત્વા તમેવ સમત્તભાવં વિભાવેતું ‘‘દુવિધોયેવા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધ અધિપ્પેતો સમાધીતિ લોકિયસમાધિં આહ. દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસૂતિ યાનિ હેટ્ઠા ‘‘ઉપચારાવહાની’’તિ વુત્તાનિ દસ કમ્મટ્ઠાનાનિ, તેસુ. અપ્પનાપુબ્બભાગચિત્તેસૂતિ અપ્પનાય પુબ્બભાગચિત્તેસુ અટ્ઠન્નં ઝાનાનં પુબ્બભાગચિત્તુપ્પાદેસુ. એકગ્ગતાતિ એકાવજ્જનવીથિયં, નાનાવજ્જનવીથિયઞ્ચ એકગ્ગતા. અવસેસકમ્મટ્ઠાનેસૂતિ ‘‘અપ્પનાવહાની’’તિ વુત્તેસુ તિંસકમ્મટ્ઠાનેસુ.

સમાધિઆનિસંસકથાવણ્ણના

૩૬૨. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો અત્તભાવો, તત્થ સુખવિહારો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો. કામં ‘‘સમાપજ્જિત્વા’’તિ એતેન અપ્પનાસમાધિયેવ વિભાવિતો, ‘‘એકગ્ગચિત્તા’’તિ પન પદેન ઉપચારસમાધિનોપિ ગહણં હોતીતિ તતો નિવત્તનત્થં ‘‘અપ્પનાસમાધિભાવના’’તિ વુત્તં. ન ખો પનેતેતિ એતે બાહિરકભાવિતા ઝાનધમ્મા ચિત્તેકગ્ગતામત્તકરા. અરિયસ્સ વિનયે બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને ‘‘સલ્લેખા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ કિલેસાનં સલ્લેખનપટિપદા ન હોતીતિ કત્વા, સાસને પન અવિહિંસાદયોપિ સલ્લેખાવ લોકુત્તરપાદકત્તા.

સમ્બાધેતિ તણ્હાસંકિલેસાદિના સંકિલિટ્ઠતાય પરમસમ્બાધે અતિવિય સઙ્કટટ્ઠાનભૂતે સંસારપ્પવત્તે. ઓકાસાધિગમનયેનાતિ અત્થપટિલાભયોગ્ગસ્સ નવમખણસઙ્ખાતસ્સ ઓકાસસ્સ અધિગમનયેન. તસ્સ હિ દુલ્લભતાય અપ્પનાધિગમમ્પિ અનધિગમયમાનો સંવેગબહુલો પુગ્ગલો ઉપચારસમાધિમ્હિયેવ ઠત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ ‘‘સીઘં સંસારદુક્ખં સમતિક્કમિસ્સામી’’તિ.

અભિઞ્ઞાપાદકન્તિ ઇદ્ધિવિધાદિઅભિઞ્ઞાઞાણપાદકભૂતં અધિટ્ઠાનભૂતં. હોતીતિ વુત્તનયાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, તેન ‘‘ઇમિના પકારેન વુત્તનયા’’તિ સેસાભિઞ્ઞાનમ્પિ વુત્તપ્પકારં સઙ્ગણ્હાતિ. સતિ સતિ આયતનેતિ પુરિમભવસિદ્ધે અભિઞ્ઞાધિગમસ્સ કારણે વિજ્જમાને. અભિઞ્ઞાધિગમસ્સ હિ અધિકારો ઇચ્છિતબ્બો, યો ‘‘પુબ્બહેતૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ન સમાપત્તીસુ વસીભાવો. તેનાહ ભગવા ‘‘સતિ સતિ આયતને’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૫૮; અ. નિ. ૩.૧૦૨). અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સાતિ વક્ખમાનવિભાગાય અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય સચ્છિકાતબ્બસ્સ. ધમ્મસ્સાતિ ભાવેતબ્બસ્સ ચેવ વિભાવેતબ્બસ્સ ચ ધમ્મસ્સ. અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતીતિ યોજના. તત્ર તત્રેવાતિ તસ્મિં તસ્મિંયેવ સચ્છિકાતબ્બધમ્મે. સક્ખિભાવાય પચ્ચક્ખકારિતાય ભબ્બો સક્ખિભબ્બો, તસ્સ ભાવો સક્ખિભબ્બતા, તં સક્ખિભબ્બતં.

તં તં ભવગમિકમ્મં આરબ્ભ ભવપત્થનાય અનુપ્પન્નાયપિ કમ્મસ્સ કતૂપચિતભાવેનેવ ભવપત્થનાકિચ્ચં સિજ્ઝતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપત્થયમાના વા’’તિ. સહ બ્યેતિ પવત્તતીતિ સહબ્યો, સહાયો, ઇધ પન એકભવૂપગો અધિપ્પેતો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, તં સહબ્યતં.

કિં પન અપ્પનાસમાધિભાવનાયેવ ભવવિસેસાનિસંસા, ઉદાહુ ઇતરાપીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ઉપચારસમાધિભાવનાપી’’તિઆદિ.

નિબ્બાનન્તિ તિસ્સન્નં દુક્ખતાનં નિબ્બુતિં. રૂપધમ્મે પરિયાપન્ના વિજ્જમાનાપિ સઙ્ખારદુક્ખતા ચિત્તસ્સ અભાવેન અસન્તસમાવ. તેનાહ ‘‘સુખં વિહરિસ્સામા’’તિ. સોળસહિ ઞાણચરિયાહીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદુક્ખઅનત્તનિબ્બિદાવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગવિવટ્ટાનુપસ્સનાતિ ઇમાહિ અટ્ઠહિ, અટ્ઠહિ ચ અરિયમગ્ગફલઞાણેહીતિ એવં સોળસહિ. નવહિ સમાધિચરિયાહીતિ પઞ્ચન્નં રૂપજ્ઝાનાનં, ચતુન્નં અરૂપજ્ઝાનાનઞ્ચ વસેન એવં નવહિ. કેચિ પન ‘‘ચત્તારો રૂપજ્ઝાનસમાધી, ચત્તારો અરૂપજ્ઝાનસમાધી, ઉભયેસં ઉપચારસમાધિં એકં કત્વા એવં નવા’’તિ વદન્તિ.

સમાધિભાવનાયોગેતિ સમાધિભાવનાય અનુયોગે અનુયુઞ્જને, સમાધિભાવનાસઙ્ખાતે વા યોગે. યોગોતિ ભાવના વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘યોગા વે જાયતી ભૂરી’’તિ (ધ. પ. ૨૮૨).

૩૬૩. સમાધિપીતિ પિ-સદ્દેન સીલં સમ્પિણ્ડેતિ.

સમાધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ એકાદસમપરિચ્છેદવણ્ણના.

પઠમો ભાગો નિટ્ઠિતો.