૧૨. ઇદ્ધિવિધનિદ્દેસવણ્ણના

અભિઞ્ઞાકથાવણ્ણના

૩૬૫. સંવણ્ણનાવસેન અનન્તરસમાધિકથાય આસન્નપચ્ચક્ખતં દીપેન્તો ‘‘અયં સમાધિભાવના’’તિ આહ. ‘‘અભિઞ્ઞા સમ્પાદેતું યોગો કાતબ્બો’’તિ વત્વા તત્થ પયોજનવિસેસે દસ્સેતું ‘‘એવઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ થિરતરભાવો, વિપસ્સનાભાવનાસુખતા ચ સમાધિભાવનાય આનિસંસો એવ, તથાપિ પઞ્ચ લોકિયાભિઞ્ઞા યથાવુત્તસમાધિભાવનાય આનિસંસભાવેન પાકટા પઞ્ઞાતાતિ તાસંયેવ વસેન યોગિનો અધિગતાનિસંસતા વુત્તા, ચુદ્દસધા ચિત્તપરિદમનેન થિરતરતા વુત્તા. લોકિયાભિઞ્ઞાસુ વસીભાવોપિ સમાધિસ્સેવ વસીભાવો, તથા ચ ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૨.૧.૧૪) વચનતો ‘‘સુખેનેવ પઞ્ઞાભાવનં સમ્પાદેસ્સતી’’તિ વુત્તં. તસ્માતિ યસ્મા સમાધિભાવનાય આનિસંસલાભો થિરતરતા, સુખેનેવ ચ પઞ્ઞાભાવના ઇજ્ઝતિ, તસ્મા અભિઞ્ઞાકથં તાવ આરભિસ્સામ, પઞ્ઞાભાવનાય ઓકાસે સમ્પત્તેપીતિ અધિપ્પાયો.

ભગવતા પઞ્ચ લોકિકાભિઞ્ઞા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. ન ચતુક્કજ્ઝાનમત્તમેવ ઇધ સાસને સમ્પાદેતબ્બં, નપિ ઇદ્ધિવિધઞાણમેવ, અથ ખો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ ઉત્તરુત્તરિપણીતપણીતધમ્મદેસનત્થઞ્ચ.

ઇદ્ધિવિકુબ્બનન્તિ ઇદ્ધિસઙ્ખાતં પકતિવણ્ણજહનકિરિયં, ઇદં ઇદ્ધીસુ વિકુબ્બનિદ્ધિયા પધાનતાય વુત્તં, ઇદ્ધિં વિકુબ્બનઞ્ચાતિ એવં વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. વિકુબ્બનસ્સ વિસું ગહણમ્પિ વુત્તકારણેનેવ દટ્ઠબ્બં. આકાસકસિણવસેન અરૂપસમાપત્તિયો ન સમ્ભવન્તિ, આલોકકસિણઞ્ચ ઓદાતકસિણન્તોગધં કત્વા ‘‘ઓદાતકસિણપરિયન્તેસૂ’’તિ વુત્તં કસિણાનુલોમાદિચિત્તપરિદમનવિધિનો અધિપ્પેતત્તા, આકાસનિમ્માનાદિઅત્થં પન તદુભયમ્પિ ઇચ્છિતબ્બમેવ. અટ્ઠ અટ્ઠાતિ યથાવુત્તેસુ કસિણેસુ એકેકસ્મિં અટ્ઠ અટ્ઠ સમાપત્તિયો. કસિણાનુલોમતોતિ કસિણપટિપાટિતો, પટિપાટિ ચ દેસનાવસેન વેદિતબ્બા. ઝાનાનુલોમો પન પટિપત્તિવસેનપિ. ઉક્કમનં ઉક્કન્તં, ઉક્કન્તમેવ ઉક્કન્તિકં, ઝાનસ્સ ઉક્કન્તિકં ઝાનુક્કન્તિકં, તતો, ઝાનલઙ્ઘનતોતિ અત્થો. અઙ્ગસઙ્કન્તિતો અઙ્ગાતિક્કમતો. ચિત્તં પરિદમેતબ્બં યદિચ્છકં યત્થિચ્છકં ઝાનાનં સમાપજ્જનાદિસુખત્થં, તેસં આરમ્મણાનઞ્ચ સલ્લક્ખણત્થં. એવઞ્હિસ્સ તત્થ વિસવિતા સમિજ્ઝતીતિ.

૩૬૬. ઝાનં સમાપજ્જતીતિ કિં ચતુબ્બિધમ્પિ ઝાનં સમાપજ્જતિ, ઉદાહુ એકેકન્તિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ ચતુબ્બિધમ્પિ સમાપજ્જતિ, અઙ્ગસઙ્કન્તિતો વિસેસો ન સિયા, અથ એકેકં આરમ્મણસઙ્કન્તિતો. નાયં દોસો આભોગવસેન તેસં વિસેસસિદ્ધિતો. યદા હિ કસિણાનુલોમમેવ આભુજિત્વા તત્થ તત્થ કસિણે ઝાનાનિ સમાપજ્જતિ, ન અઙ્ગસઙ્કન્તિં, તદા કસિણાનુલોમો. યદા પન અઙ્ગસઙ્કન્તિં આભુજિત્વા ઝાનાનિ સમાપજ્જતિ, તદા અઙ્ગસઙ્કન્તિ વેદિતબ્બા. ઇમિના નયેન કસિણાનુલોમઆરમ્મણસઙ્કન્તિઆદીનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસો વેદિતબ્બો. ઇદં કસિણાનુલોમં નામ ચિત્તપરિદમનન્તિ અધિપ્પાયો.

તથેવાતિ ‘‘પટિપાટિયા અટ્ઠસુ કસિણેસુ સતક્ખત્તુમ્પિ સહસ્સક્ખત્તુમ્પી’’તિ એતસ્સ ઉપસંહારત્થો તથા-સદ્દો. પટિલોમતો ચેત્થ પટિપાટિ. તેનાહ ‘‘પટિલોમક્કમેના’’તિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પઠમં ઓદાતકસિણે ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો લોહિતકસિણેતિ યાવ પથવીકસિણા વત્તબ્બા.

પુનપ્પુનં સમાપજ્જનન્તિ ‘‘સતક્ખત્તું સહસ્સક્ખત્તુ’’ન્તિ વુત્તં બહુલાકારમાહ.

તત્થેવાતિ પથવીકસિણેયેવ. તતોતિ પચ્છા તતિયજ્ઝાનતો વુટ્ઠાનન્તરકાલં. તદેવાતિ પથવીકસિણમેવ. તતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ તતો પથવીકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તિતઆકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અમનસિકરિત્વા તં લઙ્ઘિત્વા યથાવુત્તઆકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવે પવત્તિતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ. પથવીકસિણુગ્ઘાટિમાકાસકસિણં પથવીકસિણપક્ખિકમેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘કસિણં અનુક્કમિત્વા’’તિ. અથ વા અટ્ઠસુ કસિણેસુ કસ્સચિ ઉક્કમનં ઇધ કસિણુક્કન્તિકં નામાતિ આહ ‘‘કસિણં અનુક્કમિત્વા’’તિ. ઝાનુક્કન્તિકન્તિ એત્થ ઇચ્છિતં અવધારણેન નિવત્તેતબ્બં, ઉક્કમનસ્સ ચ સરૂપં દસ્સેતું ‘‘એવં કસિણ’’ન્તિઆદિં વત્વા પુન તં પકારં સહ નિસ્સયેન સેસકસિણેસુ અતિદિસન્તો ‘‘એવં આપોકસિણાદિ…પે… કાતબ્બા’’તિ આહ. તેનાહ ‘‘ઇમિના નયેના’’તિઆદિ. યથા પઠમજ્ઝાનમૂલકં પથવીકસિણાદીસુ ઝાનુક્કન્તિકં દસ્સિતં, એવં દુતિયજ્ઝાનાદિમૂલકમ્પિ તં યથારહં દસ્સેતબ્બં.

તદેવાતિ પઠમજ્ઝાનમેવ. કસિણુક્કન્તિકેપિ આપોકસિણાદિમૂલિકા યોજના વુત્તનયેનેવ કાતબ્બા, તથા યથારહં દુતિયજ્ઝાનાદિમૂલિકા.

લોહિતકસિણતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ લોહિતકસિણં આવજ્જેન્તો અભિમુખં કત્વા તસ્સ ઉગ્ઘાટનેન ઉપટ્ઠિતે કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે અમનસિકારેન આકાસાનઞ્ચાયતનજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તત્થ પુબ્બે પવત્તવિઞ્ઞાણસ્સ અપગમં આરમ્મણં કત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ.

ઇતરેસન્તિ અવસિટ્ઠરૂપાવચરજ્ઝાનાનં. ન હિ અરૂપજ્ઝાનેસુ અઙ્ગસઙ્કન્તિ અત્થિ, નાપિ તાનિ પથવીકસિણે પવત્તન્તિ. યં પન અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિવચને ‘‘નીલકસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તં યથાલાભવસેન વુત્તં, પરિયાયેન વાતિ દટ્ઠબ્બં. નિપ્પરિયાયતો પન યથા અઙ્ગસઙ્કન્તિ રૂપજ્ઝાનેસુ એવ લબ્ભતિ, એવં અરૂપજ્ઝાનેસુ એવ આરમ્મણસઙ્કન્તિ. તસ્સ તસ્સેવ હિ ઝાનસ્સ આરમ્મણન્તરે પવત્તિ આરમ્મણસઙ્કન્તિ. તેનાહ ‘‘સબ્બકસિણેસુ એકસ્સેવ ઝાનસ્સ સમાપજ્જનં આરમ્મણસઙ્કન્તિકં નામા’’તિ.

યથા પન ‘‘સબ્બકસિણેસૂ’’તિ ઇમિના આકાસવિઞ્ઞાણકસિણાનમ્પિ સઙ્ગહો હોતીતિ ન સક્કા વત્તું ઇધ અટ્ઠન્નંયેવ કસિણાનં અધિગતત્તા, એવં સબ્બમ્પિ અરૂપજ્ઝાનં ‘‘એકં ઝાન’’ન્તિ ન સક્કા વત્તું અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં વસેન ચિત્તપરિદમનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તસ્મા આરુપ્પજ્ઝાનાનં વસેન અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિ પરિયાયેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. તથા હિ પીતકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે યં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં, તદારમ્મણં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સન્ધાયાહ ‘‘પીતકસિણતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિત્વા’’તિ. ઇમિના નયેન સેસદ્વયેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એકન્તરિકવસેનાતિ અઞ્ઞત્થો અન્તર-સદ્દો. અન્તરમેવ અન્તરિકં, એકજ્ઝં અન્તરિકં એતસ્મિન્તિ એકન્તરિકં, ઝાનસમાપજ્જનં, તસ્સ વસેન. યથા અઙ્ગાનં, આરમ્મણસ્સ ચ એકજ્ઝં અઞ્ઞથા વિસેસો હોતિ, તથા સમાપજ્જનવસેનાતિ. સો પન વિસેસો હેટ્ઠિમાનં તેસં અઙ્ગારમ્મણાનં સમતિક્કમનવસેન હોતીતિ વુત્તં ‘‘એકન્તરિકવસેન અઙ્ગાનઞ્ચ આરમ્મણાનઞ્ચ સઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘ઇદં ઝાનં પઞ્ચઙ્ગિક’’ન્તિઆદિના અઙ્ગેસુ, ‘‘ઇદં પથવીકસિણ’’ન્તિઆદિના આરમ્મણેસુ ચ વવત્થાપિતેસુ એકજ્ઝં તેસં વવત્થાપને ન કોચિ વિસેસો અત્થીતિ અટ્ઠકથાસુ અયં વિધિ નાભતો. એવઞ્ચ કત્વા ઝાનુક્કન્તિકાદીસુ પટિલોમક્કમેન, અનુલોમપટિલોમક્કમેન ચ એકન્તરિકભાવેન લબ્ભમાનમ્પિ ઝાનાદીનં ઉક્કમનં ન ઉદ્ધટં, તેહિ નયેહિ વિનાપિ ચિત્તપરિદમનં ઇજ્ઝતીતિ પપઞ્ચપરિહારત્થં વા તે અટ્ઠકથાસુ અનાગતાતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૬૭. અભાવિતભાવનો ઝાનાભિઞ્ઞાસુ અકતાધિકારો. તત્થ ઉપનિસ્સયરહિતોપીતિ કેચિ. આદિભૂતં યોગકમ્મં આદિકમ્મં, તં એતસ્સ અત્થીતિ આદિકમ્મિકો, પુબ્બે અકતપરિચયો ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો. તેનાહ ‘‘યોગાવચરો’’તિ. કસિણપરિકમ્મમ્પિ ભારોતિ દોસવિવજ્જનાદિવિધિના કસિણમણ્ડલે પટિપત્તિ યાવ ઉગ્ગહનિમિત્તુપ્પત્તિ કસિણપરિકમ્મં, તમ્પિ નામ ભારો, પગેવ ઇદ્ધિવિકુબ્બનાતિ અધિપ્પાયો. નિમિત્તુપ્પાદનન્તિ પટિભાગનિમિત્તુપ્પાદનં. તં વડ્ઢેત્વાતિ તં નિમિત્તં, ભાવનઞ્ચ વડ્ઢેત્વા. ન હિ ભાવનાય વિનાવ નિમિત્તવડ્ઢનં લબ્ભતિ. કેચિ ઉપચારસમાધિં લભિત્વા અપ્પનાસમાધિં અધિગન્તું ન સક્કોન્તિ, તાદિસાપિ બહૂ હોન્તેવાતિ આહ ‘‘અપ્પનાધિગમો ભારો’’તિ. અપ્પનાધિગમોતિ વા અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અધિગમમાહ. અઞ્ઞોવ સમાપત્તીનં ઉપનિસ્સયો, અઞ્ઞો અભિઞ્ઞાનન્તિ આહ ‘‘પરિદમિતચિત્તસ્સાપિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં નામ ભારો’’તિ. ખિપ્પં નિસન્તિ નિસામનં ઝાનચક્ખુના પથવીકસિણાદિઝાનારમ્મણસ્સ દસ્સનં એતસ્સાતિ ખિપ્પનિસન્તિ, સીઘતરં ઝાનં સમાપજ્જિતા, તસ્સ ભાવો ખિપ્પનિસન્તિભાવો. અમ્બતરુનિચિતં મહામહિન્દત્થેરાદીહિ ઓતિણ્ણટ્ઠાનં થેરમ્બત્થલં. યથા પટિપક્ખવિજયાય યોધાજીવા નિમ્મલમેવ અસિતોમરાદિં ગહેત્વા વિચરન્તિ, એવં ભિક્ખુનાપિ કિલેસવિજયાય નિમ્મલાવ ઝાનાભિઞ્ઞા વળઞ્જિતબ્બાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

પતિટ્ઠાભાવોતિ ઇધ પરસ્સ ઉપદ્દવૂપસમનં અધિપ્પેતં. તં હિ ખિપ્પનિસન્તિભાવતોપિ ગરુતરં અચ્ચાયિકકિચ્ચસાધનવસેન વિધાતબ્બતો દુરભિસમ્ભવતરત્તા. તં પન રક્ખિતત્થેરનિદસ્સનેનેવ સિદ્ધમ્પિ તતો ગરુતરેન અઙ્ગારવસ્સપરિત્તાણેન વિભાવેતું ‘‘ગિરિભણ્ડવાહનપૂજાય…પે… થેરો વિયા’’તિ આહ. ગિરિભણ્ડવાહનપૂજા નામ ચેતિયગિરિમાદિં કત્વા સકલદીપે, સમુદ્દે ચ યાવ યોજના મહતી દીપપૂજા. પથવિં માપેત્વાતિ મારેન પવત્તિતં અઙ્ગારવસ્સં ફુલિઙ્ગમત્તેનપિ યાવ મનુસ્સે ન પાપુણાતિ, તાવદેવ આકાસે પથવિં નિમ્મિનિત્વા.

બલવપુબ્બયોગાનન્તિ ગરુતરૂપનિસ્સયાનં, ઇદ્ધિવિધાદીનં હેતુભૂતમહાભિનીહારાનન્તિ અત્થો. અગ્ગસાવકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન એકચ્ચે મહાસાવકે સઙ્ગણ્હાતિ. ભાવનાનુક્કમો યથાવુત્તં ચિત્તપરિદમનં. પટિસમ્ભિદાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઠાનાઠાનઞાણાદીનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો, ન સેસાભિઞ્ઞાનમેવ. સાવકાનમ્પિ હિ ઠાનાઠાનઞાણાદીનિ પદેસવસેન ઇજ્ઝન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા પુબ્બહેતુસમ્પન્નસ્સેવ યથાવુત્તં ભાવનાનુક્કમં વિના અભિઞ્ઞાયો ઇજ્ઝન્તિ, ન ઇતરસ્સ, તસ્મા. અગ્ગિધમનાદીહીતિ અગ્ગિમ્હિ તાપનકોટ્ટનાદીહિ. યથા ચાતિ ચ-સદ્દેન લાખાકારાદીનં લાખાકોટ્ટનાદિં અવુત્તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. છન્દ…પે… વસેનાતિ ‘‘છન્દવતો ચે અભિઞ્ઞા સિજ્ઝતિ, મય્હમ્પિ સિજ્ઝતી’’તિ કત્તુકમ્યતાછન્દં સીસં ધુરં જેટ્ઠં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા, છન્દં વા ઉપ્પાદેત્વા તં ભાવનાય મુખં કત્વા ઝાનસ્સ સમાપજ્જનવસેન. એસેવ નયો સેસેસુપિ. ‘‘આવજ્જનાદિવસીભાવવસેના’’તિ ઇદં અટ્ઠસુપિ સમાપત્તીસુ સાતિસયં વસીભાવાપાદનં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્ચ ખો આદિકમ્મિકવસેન, ન કતાધિકારવસેનાતિ આહ ‘‘પુબ્બહેતુ…પે… વટ્ટતી’’તિ. પુબ્બહેતુસમ્પન્નસ્સ હિ યં ઝાનં પાદકં કત્વા અભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેતબ્બા, તત્થેવ સાતિસયં ચિણ્ણવસિતાપિ ઇચ્છિતબ્બા, ન સબ્બત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનમત્તે ચિણ્ણવસિના’’તિ વચનતો અરૂપસમાપત્તિયો વિનાપિ અભિઞ્ઞા ઇજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. તમ્પિ યદિ પુબ્બહેતુસમ્પન્નસ્સ વસેન વુત્તં, યુત્તમેવ. અથેતરસ્સ, તેસં મતિમત્તં. યથાતિ યેન પકારેન યેન વિધિના. એત્થાતિ એતસ્મિં ઇદ્ધિવિધનિપ્ફાદને.

૩૬૮. તત્રાતિ ચ તદેવ પચ્ચામસતિ. પાળિનયાનુસારેનેવાતિ પાળિગતિયા અનુસરણેનેવ, પાઠસંવણ્ણનાનુક્કમેનેવાતિ અત્થો. ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ વત્વા ‘‘સો’’તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘અધિગતચતુત્થજ્ઝાનો યોગી’’તિ. ‘‘એવં સમાહિતે’’તિ એત્થ એવં-સદ્દો હેટ્ઠાઝાનત્તયાધિગમપટિપાટિસિદ્ધસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધાનસ્સ નિદસ્સનત્થોતિ આહ ‘‘એવન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનક્કમનિદસ્સનમેત’’ન્તિ, ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ, તસ્સ ચ અધિગમક્કમસ્સ નિદસ્સનં. યેન સમાધાનાનુક્કમેન ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ લદ્ધો, તદુભયનિદસ્સનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇમિના…પે… વુત્તં હોતી’’તિ. યદિપિ ‘‘એવ’’ન્તિ ઇદં આગમનસમાધિના સદ્ધિં ચતુત્થજ્ઝાનસમાધાનં દીપેતિ. સતિપારિસુદ્ધિસમાધિ એવ પન ઇદ્ધિયા અધિટ્ઠાનભાવતો પધાનન્તિ આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતે’’તિ. ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેનાતિ ઉપેક્ખાય જનિતસતિપારિસુદ્ધિસબ્ભાવેન. સબ્બપચ્ચનીકધમ્મૂપક્કિલેસપરિસુદ્ધાય હિ પચ્ચનીકસમનેપિ અબ્યાવટાય પારિસુદ્ધિઉપેક્ખાય વત્તમાનાય ચતુત્થજ્ઝાનં, તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ સુપરિસુદ્ધા, સુવિસદા ચ હોન્તિ, સતિસીસેન પન તત્થ દેસના કતાતિ આહ ‘‘ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેન પરિસુદ્ધે’’તિ. પરિસુદ્ધિયા એવ પચ્ચયવિસેસેન પવત્તિવિસેસો પરિયોદાતતા સુધન્તસુવણ્ણસ્સ નિઘંસનેન પભસ્સરતા વિયાતિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધત્તાયેવ પરિયોદાતે, પભસ્સરેતિ વુત્તં હોતી’’તિ.

સુખાદીનં પચ્ચયાનં ઘાતેનાતિ સુખસોમનસ્સાનં, દુક્ખદોમનસ્સાનઞ્ચ યથાક્કમં રાગદોસપચ્ચયાનં વિક્ખમ્ભનેન. ‘‘સુખં સોમનસ્સસ્સ પચ્ચયો, સોમનસ્સં રાગસ્સ, દુક્ખં દોમનસ્સસ્સા’’તિ હિ વુત્તં. યથા રાગાદયો ચેતસો મલાસુચિભાવેન ‘‘અઙ્ગણાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં ઉપગન્ત્વા કિલેસનટ્ઠેન ઉપક્કિલેસાતિ આહ ‘‘અનઙ્ગણત્તાયેવ વિગતૂપક્કિલેસે’’તિ. તેનાહ ‘‘અઙ્ગણેન હિ તં ચિત્તં ઉપક્કિલિસ્સતી’’તિ, વિબાધીયતિ ઉપતાપીયતીતિ અત્થો. સુભાવિતત્તાતિ પગુણભાવાપાદનેન સુટ્ઠુ ભાવિતત્તા. તેનાહ ‘‘વસીભાવપ્પત્તે’’તિ, આવજ્જનાદિના પઞ્ચધા, ચુદ્દસવિધેન વા પરિદમનેન વસવત્તિતં ઉપગતેતિ અત્થો. વસે વત્તમાનં હિ ચિત્તં પગુણભાવાપત્તિયા સુપરિમદ્દિતં વિય ચમ્મં, સુપરિકમ્મકતા વિય ચ લાખા મુદુન્તિ વુચ્ચતિ. કમ્મક્ખમેતિ વિકુબ્બનાદિઇદ્ધિકમ્મક્ખમે. તઞ્ચ ઉભયન્તિ મુદુતાકમ્મનિયદ્વયં.

નાહન્તિઆદીસુ ન-કારો પટિસેધત્થો. અહન્તિ સત્થા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. ભિક્ખવેતિ ભિક્ખૂ આલપતિ. અઞ્ઞન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનચિત્તતો અઞ્ઞં. એકધમ્મમ્પીતિ એકમ્પિ સભાવધમ્મં ન સમનુપસ્સામીતિ સમ્બન્ધો. અયં હેત્થ અત્થો – અહં, ભિક્ખવે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તોપિ અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ ન સમનુપસ્સામિ. યં વસીભાવાપાદનેન ભાવિતં, તથા પુનપ્પુનં કરણેન બહુલીકતં, એવં સવિસેસમુદુભાવપ્પત્તિયા મુદું, કમ્મક્ખમતાય કમ્મનિયઞ્ચ હોતિ. યથયિદં ચિત્તન્તિ અત્તનો, તેસઞ્ચ પચ્ચક્ખતાય એવમાહાતિ. યથા યથાવુત્તા પરિસુદ્ધતાદયો ન વિગચ્છન્તિ, એવં સુભાવિતં ચિત્તં.

તત્થ અવટ્ઠિતં ઇધ ‘‘ઠિતં, આનેઞ્જપ્પત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એતેસુ પરિસુદ્ધતાદીસુ ઠિતત્તા ઠિતે, ઠિતત્તાયેવ આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ. યથા મુદુકમ્મઞ્ઞતા વસીભાવપ્પત્તિયા લક્ખીયન્તિ, એવં વસીભાવપ્પત્તિપિ મુદુકમ્મઞ્ઞતાહિ લક્ખીયતીતિ, મુદુકમ્મઞ્ઞભાવેન વા અત્તનો વસે ઠિતત્તા ‘‘ઠિતે’’તિ વુત્તં. યથા હિ કારણેન ફલં નિદ્ધરીયતિ, એવં ફલેનાપિ કારણં નિદ્ધરીયતીતિ નિચ્ચલભાવેન અવટ્ઠાનં આનેઞ્જપ્પત્તિ. સા ચ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન, પટિપક્ખેહિ અકમ્મનિયતાય ચ સમ્ભવન્તી સદ્ધાદિબલાનં આનુભાવેન હોતીતિ ‘‘સદ્ધાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘સદ્ધાપરિગ્ગહિતં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સદ્ધાપરિગ્ગહિતન્તિ એવં સુભાવિતં વસીભાવપ્પત્તં એતં ચિત્તં એકંસેન અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય સંવત્તતીતિ એવં પવત્તાય સદ્ધાય પરિગ્ગહિતં યથાવુત્તસદ્ધાબલેન ઉપત્થમ્ભિતં. અસ્સદ્ધિયેનાતિ તપ્પટિપક્ખેન અસ્સદ્ધિયેન હેતુના ન ઇઞ્જતિ ન ચલતિ ન કમ્પતિ, અઞ્ઞદત્થુ ઉપરિ વિસેસાવહભાવેનેવ તિટ્ઠતિ. વીરિયપરિગ્ગહિતન્તિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – વીરિયપરિગ્ગહિતન્તિ વસીભાવાપાદનપરિદમનસાધનેન વીરિયેન ઉપત્થમ્ભિતં. સતિપરિગ્ગહિતન્તિ યથાવુત્તે ભાવનાબહુલીકારે અસમ્મોસસાધિકાય, કુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસમાનાય સતિયા ઉપત્થમ્ભિતં. સમાધિપરિગ્ગહિતન્તિ તત્થેવ અવિક્ખેપસાધનેન સમાધાનેન ઉપત્થમ્ભિતં. પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતન્તિ તસ્સા એવ ભાવનાય ઉપકારાનુપકારધમ્માનં પજાનનલક્ખણાય પઞ્ઞાય ઉપત્થમ્ભિતં. ઓભાસગતન્તિ ઞાણોભાસસહગતં. ઓભાસભૂતેન હિ યથાવુત્તસમાધાનસંવદ્ધિતેન ઞાણેન સંકિલેસપક્ખં યાથાવતો પસ્સન્તો તતો ઉત્રસન્તો ઓત્તપ્પન્તો તં અધિભવતિ, ન તેન અભિભૂયતિ. તેનાહ ‘‘કિલેસન્ધકારેન ન ઇઞ્જતી’’તિ. એતેન ઞાણપરિગ્ગહિતં હિરોત્તપ્પબલં દસ્સેતિ.

અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતતા, પરિસુદ્ધતા, પરિયોદાતતા, અનઙ્ગણતા, વિગતૂપક્કિલેસતા, મુદુભાવો, કમ્મનિયતા, આનેઞ્જપ્પત્તિયા ઠિતતા, સમાહિતસ્સ વા ચિત્તસ્સ ઇમાનિ અઙ્ગાનીતિ ‘‘સમાહિતે’’તિ ઇમં અઙ્ગભાવેન અગ્ગહેત્વા ઠિતિઆનેઞ્જપ્પત્તિયો વિસું ગહેત્વા ઇમેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. અભિનીહારક્ખમન્તિ ઇદ્ધિવિધાદિઅત્થં અભિનીહારક્ખમં તદભિમુખં કરણયોગ્ગં. તેનાહ ‘‘અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

કામં નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભેત્વા એવ પઠમજ્ઝાનસમધિગમો, વિતક્કાદિકે વૂપસમે એવ ચ દુતિયજ્ઝાનાદિસમધિગમો, તથાપિ ન તથા તેહિ દૂરીભૂતા અપેતા વા યથા ચતુત્થજ્ઝાનતો, ચેતસો મલીનભાવસઙ્ખાતઉપ્પિલાભોગકરેહિ નીવરણાદીહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તિયા તસ્સ પરિસુદ્ધિ, પરિયોદાતતા ચ યુત્તાતિ આહ ‘‘નીવરણ…પે… પરિયોદાતે’’તિ. ઝાનપટિલાભપચ્ચયાનન્તિ ઝાનપટિલાભહેતુકાનં ઝાનપટિલાભં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકાનં. પાપકાનન્તિ લામકાનં. ઇચ્છાવચરાનન્તિ ઇચ્છાય અવચરાનં ઇચ્છાવસેન ઓતિણ્ણાનં ‘‘અહો વત મમેવ સત્થા પટિપુચ્છિત્વા પટિપુચ્છિત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેય્યા’’તિઆદિનયપ્પવત્તાનં માનમાયાસાઠેય્યાદીનં. અભિજ્ઝાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેનાપિ તેસંયેવ સઙ્ગહો. અભિજ્ઝા ચેત્થ પઠમજ્ઝાનેન અવિક્ખમ્ભનેય્યા, માનાદયો ચ તદેકટ્ઠા દટ્ઠબ્બા ‘‘ઝાનપટિલાભપચ્ચયાન’’ન્તિ અનુવત્તમાનત્તા. વિક્ખમ્ભનેય્યા પન નીવરણગ્ગહણેનેવ ગહિતા, કથં પન પઠમજ્ઝાનેન અવિક્ખમ્ભનેય્યા ઇધ વિગચ્છન્તીતિ? ‘‘સબ્બે કુસલા ધમ્મા સબ્બાકુસલાનં પટિપક્ખા’’તિ સલ્લેખપટિપત્તિવસેન એવં વુત્તં ઝાનસ્સ અપરામટ્ઠભાવદસ્સનતો. યે પનેત્થ ‘‘ઇચ્છાવચરાનં અભિજ્ઝાદીન’’ન્તિ ઇમેહિ પદેહિ કોપઅપચ્ચયકઆમરાગબ્યાપાદાદયો ગહિતાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ઝાનપટિલાભપચ્ચયાન’’ન્તિ પાઠં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ઝાનપટિલાભપચ્ચનીકાન’’ન્તિ પાઠોતિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં તથા પાઠસ્સેવ અભાવતો. ઝાનપટિલાભપચ્ચનીકા ચ નીવરણા ચેવ તદેકટ્ઠા ચ તેસં દૂરીભાવં વત્વા પુન અભાવવિગમચોદનાય અયુજ્જમાનત્તા. નનુ ચ અનઙ્ગણસુત્ત- (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) વત્થસુત્તેસુ (મ. નિ. ૧.૭૦ આદયો) અયમત્થો ન લબ્ભતિ, ઓળારિકાનંયેવ પાપધમ્માનં તત્થ અધિપ્પેતત્તા? સચ્ચમેતં, ઇધ પન અધિગતચતુત્થજ્ઝાનસ્સ વસેન વુત્તત્તા સુખુમાયેવ તે ગહિતા, અઙ્ગણૂપક્કિલેસતાસામઞ્ઞેન પનેત્થ સુત્તાનં અપદિસનં. તથા હિ ‘‘સુત્તાનુસારેના’’તિ વુત્તં, ન પન સુત્તવસેનાતિ. અવસ્સં ચે તમેવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં અધિગતજ્ઝાનાનમ્પિ કેસઞ્ચિ ઇચ્છાવચરાનં પવત્તિસબ્ભાવતો.

ઇદ્ધિપાદભાવૂપગમેનાતિ ઇદ્ધિયા પાદકભાવસ્સ પદટ્ઠાનભાવસ્સ ઉપગમનેન. ભાવનાપારિપૂરિયાતિ ઇતો પરં કત્તબ્બસ્સ અભાવવસેન અભિનીહારક્ખમભાવનાય પરિપુણ્ણત્તા. પણીતભાવૂપગમેનાતિ તતો એવ પધાનભાવં નીતતાય ઉત્તમટ્ઠેન, અતિત્તિકરટ્ઠેન ચ પણીતભાવસ્સ ઉપગમનેન. ઉભયઞ્ચેતં ઠિતિયા કારણવચનં પરિપુણ્ણાય ભાવનાય પણીતભાવપ્પત્તિયા ‘‘ઠિતે’’તિ. ‘‘આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ ઇદં ઠિતિયા વિસેસનં. તેનાહ ‘‘યથા આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ, એવં ઠિતે’’તિ. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ ઉભયમેકં અઙ્ગં, ‘‘સમાહિતે’’તિ પન ઇદમ્પિ એકમઙ્ગં. તેનેવસ્સ પઠમવિકપ્પતો વિસેસં સન્ધાયાહ ‘‘એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગત’’ન્તિ.

દસઇદ્ધિકથાવણ્ણના

૩૬૯. નિપ્ફત્તિઅત્થેનાતિ સિજ્ઝનટ્ઠેન. પટિલાભટ્ઠેનાતિ પાપુણનટ્ઠેન. તન્તિ કામિતં વત્થું. સમિજ્ઝતીતિ નિપ્ફજ્જતિ. પબ્બજ્જં આદિં કત્વા યાવ ઝાનમગ્ગા ઇધ નેક્ખમ્મં. ઇજ્ઝતીતિ પાપુણીયતિ. પટિહરતીતિ પાટિહારિયન્તિ યસ્મા પટિપક્ખં હરતિ અપનેતિ, તસ્મા પાટિહારિયં. અત્તનો પટિપક્ખં હરતીતિ પટિહારિયં, નેક્ખમ્માદિ, પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં, યથા ‘‘વેકતં, વેસમ’’ન્તિ ચ.

ઇજ્ઝનટ્ઠેનાતિ નિપ્ફજ્જનટ્ઠેન. ઉપાયસમ્પદાયાતિ સમ્પન્નઉપાયસ્સ, ઞાયારમ્ભસ્સાતિ અત્થો. ઇજ્ઝતીતિ પસવેતિ. સીલવાતિ આચારસીલેન સીલવા. કલ્યાણધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથવસેન સુન્દરધમ્મો. સીલસમ્પત્તિયા વા સીલવા. દાનાદિસેસપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન કલ્યાણધમ્મો. પણિદહિસ્સતીતિ પત્થેસ્સતિ.

ઇજ્ઝન્તીતિ વડ્ઢન્તિ, ઉક્કંસં પાપુણન્તીતિ અત્થો. સાતિસયનિપ્ફજ્જનપટિલાભસિજ્ઝનબુદ્ધિઅત્થે હિ ઇદ્ધિ વુત્તા. સા દસવિધાતિ સબ્બા ઇદ્ધિયો આનેત્વા અત્થુદ્ધારવસેન ઇધાધિપ્પેતં ઇદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં. બહુભાવાદિકસ્સ અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠહનં એતિસ્સા અત્થીતિ અધિટ્ઠાના. વિવિધં રૂપનિમ્માનસઙ્ખાતં કુબ્બનં એતિસ્સા અત્થીતિ વિકુબ્બના. મનોમયાતિ ઝાનમનેન નિબ્બત્તિભાવતો મનોમયા. ઞાણસ્સ વિપ્ફારો વેગાયિતત્તં એતિસ્સા અત્થીતિ ઞાણવિપ્ફારા. અરિયાનં અયન્તિ અરિયા. યતો કુતોચિ કમ્મવિપાકતો જાતા ઇદ્ધિ કમ્મવિપાકજા. સાતિસયપુઞ્ઞનિબ્બત્તા ઇદ્ધિ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ જાતિતો પટ્ઠાય હોતિ, ઇતરા યદા તદા પુઞ્ઞસ્સ વિપચ્ચનકાલેતિ એવં વા ઇમાસં વિસેસો વેદિતબ્બો. આથબ્બનવિજ્જાભિનિબ્બત્તા વિજ્જામયા. સમ્માપયોગો ઉપાયપયોગો ઞાયારમ્ભો.

૩૭૦. પકતિયા એકોતિ સભાવેન એકો. બહુકન્તિ બહું. તેન અગ્ગહિતપરિચ્છેદં અધિટ્ઠાતબ્બસ્સ અનેકભાવં દસ્સેત્વા પુન પરિચ્છેદતો દસ્સેતું ‘‘સતં વા’’તિઆદિ વુત્તં. આવજ્જતીતિ પરિકમ્મસઙ્ખાતેન આભોગેન આભુજતિ ભાવિરૂપે તેન પરિકમ્મમનસિકારેન મનસિ કરોતિ. ઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ તથા પરિકમ્મં કત્વા અભિઞ્ઞાઞાણેન યથાધિપ્પેતે બહુકે અધિટ્ઠાતિ, અધિટ્ઠાનચિત્તેન સહેવ બહુભાવાપત્તિતો બહુભાવાપાદકં ઇદ્ધિવિધઞાણં પવત્તેન્તો ચ તથા અધિટ્ઠાતીતિ વુચ્ચતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એવન્તિ પકારત્થો એવં-સદ્દો, તેન સબ્બમ્પિ અધિટ્ઠાનપ્પકારં સઙ્ગણ્હાતિ. અધિટ્ઠાનવસેનાતિ ‘‘ઞાણેન અધિટ્ઠાતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૦) એવં વુત્તઅધિટ્ઠાનવસેન નિપ્ફન્નત્તા.

૩૭૧. પકતિવણ્ણન્તિ પકતિસણ્ઠાનં અત્તનો પાકતિકરૂપં. પકતિવણ્ણવિજહનવિકારવસેનાતિ અત્તનો પકતિવણ્ણવિજહનપુબ્બકસ્સ કુમારકવણ્ણાદિવણ્ણવિકારસ્સ વસેન.

૩૭૨. ઇમમ્હા કાયાતિ પચ્ચક્ખભાવેન ‘‘ઇમમ્હા’’તિ વુત્તા ભિક્ખુસ્સ કરજકાયા. અઞ્ઞં કાયન્તિ અઞ્ઞં ઇદ્ધિમયં કાયં. તતો એવ ઇદ્ધિમયરૂપવન્તતાય રૂપિં. અભિઞ્ઞામનેન નિબ્બત્તત્તા મનોમયં. નિપ્ફત્તિવસેનાતિ નિપ્ફજ્જનવસેન. અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ હિ યથા મનોમયો કાયો નિપ્ફજ્જતિ, તથા પવત્તિ મનોમયિદ્ધિ. એસેવ નયો સેસેસુપિ. યદિ એવં કથમયમેવ મનોમયિદ્ધીતિ? રુળ્હીવેસા વેદિતબ્બા યથા ‘‘મનોમયો અત્તભાવો’’તિ, યથા વા ‘‘ગોસમઞ્ઞા વિસાણાદિમતિ પિણ્ડે’’. અથ વા અબ્ભન્તરતો નિક્ખન્તે, ઇદ્ધિમતા ચ એકન્તસદિસે ઇમસ્મિં નિમ્માને સુપાકટો મનસા નિબ્બત્તિતભાવોતિ યથા સાતિસયો મનોમયવોહારો, ન તથા અઞ્ઞાસુ અધિટ્ઠાનવિકુબ્બનિદ્ધીસુ સમઞ્ઞન્તરવન્તાસૂતિ વેદિતબ્બં.

૩૭૩. ઞાણુપ્પત્તિતો પુબ્બે વાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણુપ્પત્તિતો પુબ્બે વા વિપસ્સનાક્ખણે, તતોપિ વા પુબ્બે અન્તિમભવિકસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય. પચ્છા વા યાવ ખન્ધપરિનિબ્બાના. તઙ્ખણે વા મગ્ગુપ્પત્તિસમયે. ઞાણાનુભાવનિબ્બત્તો વિસેસોતિ સૂરિયસ્સ ઉટ્ઠિતટ્ઠાને, સમન્તતો ચ આલોકકરણસમત્થતા વિય તસ્સેવ ઞાણસ્સ આનુભાવેન નિબ્બત્તો સબ્બસો પહાતબ્બપહાનભાવેતબ્બભાવનાપારિપૂરિસઙ્ખાતો વિસેસો. વત્થૂનિ પન અનન્તરાયતાવસેન આગતાનિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાયાતિ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તિયા બલવવિપસ્સનાય. આરદ્ધવિપસ્સનસ્સ હિ યથાવુત્તવિપસ્સનાય પવત્તિક્ખણે તતો પુબ્બે, પચ્છા ચ પકિણ્ણકસમ્મસનવારે નિચ્ચસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. કામં એત્તકાય સઙ્ખેપકથાયપિ અધિપ્પેતત્થો પકાસિતોવ, વિત્થારકથાય પન વિભૂતતરો હોતીતિ આહ ‘‘વિત્થારેન કથેતબ્બ’’ન્તિ.

ગબ્ભગતસ્સેવાતિ અનાદરે સામિવચનં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘પચ્છિમભવિકસ્સા’’તિઆદિના બાકુલત્થેરવત્થુમ્હિ વુત્તનયેન.

દારુભારં કત્વાતિ દારુભારં સકટે કત્વા, આરોપેત્વાતિ અત્થો. ઓસ્સજ્જિત્વાતિ છડ્ડેત્વા. સકટમૂલેતિ સકટસમીપે. વાળયક્ખાનુચરિતેતિ કુરુરેહિ યક્ખેહિ અનુવિચરિતબ્બે. યક્ખપરિગ્ગહિતઞ્હિ રાજગહનગરં.

૩૭૪. સમાધિતોતિ પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિતો. પુબ્બેતિ ઉપચારજ્ઝાનક્ખણે. પચ્છાતિ સમાપત્તિયા ચિણ્ણપરિયન્તે. તઙ્ખણેતિ સમાપન્નક્ખણે. સમથાનુભાવનિબ્બત્તો વિસેસોતિ તસ્મિં તસ્મિં ઝાને સમાધિતેજેન નિબ્બત્તો નીવરણવિક્ખમ્ભનવિતક્કાદિસમતિક્કમસઞ્ઞાવેદયિતનિરોધપરિસ્સયસહનાદિકો વિસેસો.

કપોતકન્દરાયન્તિ એવંનામકે અરઞ્ઞવિહારે. જુણ્હાય રત્તિયાતિ ચન્દાલોકવતિયા રત્તિયા. નવોરોપિતેહિ કેસેહીતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. યસ્સાતિ પહારસ્સ. તસ્સાતિ યક્ખસ્સ. ખિપ્પનિસન્તિભાવસ્સ ઉક્કંસગતત્તા થેરો તસ્મિં પહરન્તે એવ સમાપત્તિં સમાપજ્જીતિ આહ ‘‘પહરણસમયે સમાપત્તિં અપ્પેસી’’તિ. પાળિયં પન ‘‘નિસિન્નો હોતિ અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા’’તિ (ઉદા. ૩૪) વુત્તં. ઇમે પન થેરા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનસમકાલં તેન પહારો દિન્નોતિ વદન્તિ.

સઞ્જીવત્થેરન્તિ કકુસન્ધસ્સ ભગવતો દુતિયં અગ્ગસાવકં મહાથેરં સન્ધાયાહ. સો હિ આયસ્મા અરઞ્ઞાદીસુ યત્થ કત્થચિ નિસિન્નો અપ્પકસિરેનેવ નિરોધં સમાપજ્જતિ, તસ્મા એકદિવસં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિરોધં સમાપજ્જિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નિરોધસમાપન્ન’’ન્તિઆદિ. ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ ન ઝાયિત્થ, સરીરે કા કથા. તેનેવ હિ થેરો ‘‘સઞ્જીવો’’ ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. અયમસ્સાતિ અસ્સ આયસ્મતો સઞ્જીવત્થેરસ્સ યો નિરોધસમાપત્તિયં અગ્ગિપરિસ્સયાભાવો, અયં સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધીતિ યોજના. કથં પન નિરોધસમાપત્તિયં સમાધિવિપ્ફારસમ્ભવોતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બ…પે… નિબ્બત્તત્તા’’તિ.

પઠમં ઠપિતભણ્ડકસ્સાતિ સબ્બપઠમં ઠપિતભણ્ડકસ્સ. તઞ્હિ ગહણકાલે સબ્બપચ્છિમં ગય્હતિ. કાલપરિચ્છેદવસેનાતિ ‘‘એત્તકે કાલે ગતે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ સમાપત્તિતો પુબ્બે કતકાલપરિચ્છેદવસેન. ભીતા વિરવિંસૂતિ રત્તન્ધકારે રૂપદસ્સનેન ‘‘પિસાચો ઉટ્ઠહતી’’તિ મઞ્ઞમાના. એત્તકેહિ નામ ભણ્ડકેહિ અજ્ઝોત્થટો નિબ્બિકારો ‘‘અહો મહાનુભાવો, અહો વિવેકવાસી’’તિ ચ થેરગતેન પસાદેન.

તત્તતેલકટાહન્તિ આધારસીસેન આધેય્યમાહ, કટાહે તત્તતેલં કટાહેન આસિઞ્ચીતિ અધિપ્પાયો. વિવટ્ટમાનન્તિ કત્થચિપિ અલગ્ગનવસેન ભસ્સન્તં.

સપરિવારાતિ પઞ્ચહિ ઇત્થિસતેહિ સપરિવારા. રાજાનં મેત્તાય ફરીતિ ઓદિસ્સકમેત્તાસમાપત્તિયા રાજાનં ફુસિ. ખિપિતુન્તિ વિજ્ઝિતું. ઓરોપેતુન્તિ સરસન્નાહં પટિસંહરિતું.

૩૭૫. પટિક્કૂલાદીસૂતિ અનિટ્ઠાદીસુ. અનિટ્ઠં હિ પટિક્કૂલં, અમનુઞ્ઞમ્પિ ‘‘પટિક્કૂલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આદિ-સદ્દેન અપટિક્કૂલાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થાતિ પટિક્કૂલારમ્મણે. ઉપેક્ખકોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો. તત્થાતિ પટિક્કૂલાપટિક્કૂલભેદે વત્થુસ્મિં. સતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા સતિમા. સમ્પજાનોતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સમ્પજાનકારી. અયન્તિ અયં પટિક્કૂલાદિવત્થૂસુ અપટિક્કૂલસઞ્ઞીવિહારાદિકા ખીણાસવાનં અગ્ગમગ્ગાધિગમસિદ્ધા ચિત્તિસ્સરિયતા. તેનાહ ‘‘ચેતોવસિપ્પત્તાનં…પે… વુચ્ચતી’’તિ.

અનિટ્ઠે વત્થુસ્મિં સત્તસઞ્ઞિતે મેત્તાફરણં વા ધાતુસો પચ્ચવેક્ખણાય ધાતુમનસિકારં વા ગૂથાદિકે ધાતુમનસિકારં કરોન્તોતિ યોજેતબ્બં. અપટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરતીતિ હિતેસિતાય, ધમ્મસભાવચિન્તનાય ચ ન પટિક્કૂલસઞ્ઞી હુત્વા ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ. ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિં ઞાતિમિત્તાદિકે. કેસાદિઅસુચિકોટ્ઠાસમત્તમેવાતિ અસુભફરણં વા અસુભમનસિકારં વા. તત્થ રૂપધમ્મજાતં અનિચ્ચન્તિ આદિઅત્થો ઇતિ-સદ્દો, તસ્મા અનિચ્ચદુક્ખાનત્તવિપરિણામધમ્મોતિ મનસિકારં વા કરોન્તોતિ યોજના. પટિક્કૂલાપટિક્કૂલેસૂતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનિ વત્થૂનિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વદતિ. એસ નયો ઇતરત્થ. યં વા સત્તાનં પઠમં પટિક્કૂલતો ઉપટ્ઠિતમેવ પચ્છા અપટિક્કૂલતો ઉપતિટ્ઠતિ, યઞ્ચ અપટિક્કૂલતો ઉપટ્ઠિતમેવ પચ્છા પટિક્કૂલતો ઉપતિટ્ઠતિ, તદુભયેપિ ખીણાસવો સચે આકઙ્ખતિ, વુત્તનયેન અપટિક્કૂલસઞ્ઞી વા વિહરેય્ય, પટિક્કૂલસઞ્ઞી વાતિ અયમરિયિદ્ધિ વુત્તા.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ‘‘ચક્ખૂ’’તિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન, ચક્ખુના વા કારણભૂતેન, દ્વારભૂતેન વા રૂપં પસ્સિત્વા. નેવ સુમનો હોતીતિ ગેહસ્સિતસોમનસ્સસ્સાયં પટિક્ખેપો, ન નેક્ખમ્મપક્ખિકાય કિરિયાસોમનસ્સવેદનાય. છળઙ્ગુપેક્ખન્તિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠછળારમ્મણાપાથે પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનલક્ખણં છસુ દ્વારેસુ પવત્તિયા ‘‘છળઙ્ગુપેક્ખા’’તિ લદ્ધનામં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખં. યથાવુત્તમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘પટિસમ્ભિદાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૩૭૬. પક્ખીઆદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન દેવાદીનં સઙ્ગહો. વેહાસગમનાદિકાતિ પન આદિ-સદ્દેન ચક્ખુવિસુદ્ધિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. કુસલકમ્મેન નિબ્બત્તિત્વાપિ અકુસલવિપાકાનુભાવેન સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતિકાનં. ઝાનન્તિ અભિઞ્ઞાપત્તં ઝાનં સન્ધાયાહ. વિપસ્સનાપિ ઉક્કંસગતા ઉબ્બેગપીતિસહિતા આકાસે લઙ્ઘાપનમત્તાપિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘વિપસ્સનં વા’’તિ. ‘‘પઠમકપ્પિકાન’’ન્તિ ઇદં ‘‘એકચ્ચાનં મનુસ્સાન’’ન્તિ ઇમસ્સ વિસેસનં દટ્ઠબ્બં. એવમાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન પુનબ્બસુમાતાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૩૭૭. વેહાસન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, અચ્ચન્તસંયોગે વા. ચક્કવત્તી હિ ચક્કરતનં પુરક્ખત્વા અત્તનો ભવનતો અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસેનેવ સિનેરું પદક્ખિણં કત્વા સકલચક્કવાળં અનુસંયાયતીતિ. અસ્સબન્ધાતિ અસ્સપાલા, યે અસ્સાનં યવદાયકા. તથા ગોબન્ધા.

ચક્કવત્તિઆદીનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા વિત્થારિયમાનાય અતિપપઞ્ચો હોતીતિ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિં લક્ખણતો દસ્સેન્તેન ‘‘પરિપાકં ગતે પુઞ્ઞસમ્ભારે ઇજ્ઝનકવિસેસો’’તિ વત્વાપિ જોતિકાદીનં પુઞ્ઞિદ્ધિં એકદેસેન દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુવણ્ણપબ્બતોતિ સબ્બસુવણ્ણમયો પબ્બતો. તસ્સ કિર ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ. એકસીતામત્તેતિ એત્થ સીતા નામ કસનવસેન નઙ્ગલસ્સ ગતમગ્ગો. તુમ્બં નામ આળ્હકં. ચુદ્દસ મગ્ગાતિ ચતુદ્દસ કસનમગ્ગા.

૩૭૮. વિજ્જં પરિજપિત્વાતિ ગન્ધારીવિજ્જાદિકં અત્તનો વિજ્જં કતૂપચારં પરિવત્તેત્વા મન્તપઠનક્કમેન પઠિત્વા.

૩૭૯. સમ્માપયોગેનાતિ ઉપાયપયોગેન, યથા યથિચ્છિતત્થસિદ્ધિ હોતિ, તથા પવત્તિતઞાયારમ્ભેન. તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સાતિ યથાધિપ્પેતસ્સ નિપ્ફાદેતબ્બકમ્મસ્સ. એત્થ ચાતિ ‘‘તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપ્પચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૮) ઇમિસ્સા દસમાય ઇદ્ધિયા નિદ્દેસેપિ. પુરિમપાળિસદિસાવા’’તિ સમાધિવિપ્ફારઇદ્ધિઆદીનં નિદ્દેસસદિસાવ. સકટબ્યૂહાદિકરણવસેનાતિ સકટબ્યૂહચક્કબ્યૂહપદુમબ્યૂહાદીનં સંવિધાનવસેન નિબ્બત્તવિસેસોતિ સમ્બન્ધો. ગણિતગન્ધબ્બાદિ સિપ્પકમ્મં. સલ્લકત્તકાદિ વેજ્જકમ્મં. ઇરુબ્બેદાદીનં તિણ્ણં વેદાનં.

‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધાવ હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૩૮; મ. નિ. ૧.૧૪૭; સં. નિ. ૫.૮૩૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૨; ૩.૧૦) અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા એવ ગહિતત્તા આહ ‘‘અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિયેવ આગતા’’તિ. ઇમસ્મિં પનત્થેતિ ઇમસ્મિં અભિઞ્ઞાનિસંસસઙ્ખાતે, ઇદ્ધિવિધસઙ્ખાતે વા અત્થે.

૩૮૦. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થુ’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧) કોટ્ઠાસત્થો વિધસદ્દો, ‘‘વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૩.૧૩) વિકપ્પત્થો, તદુભયમ્પેત્થ યુજ્જતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદ્ધિવિધાયાતિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસાય, ઇદ્ધિવિકપ્પાય વા’’તિ. ઇદ્ધિ હિ અભિઞ્ઞાસુ એકો કોટ્ઠાસો, વક્ખમાનેહિ ભેદેહિ અનેકપ્પભેદા ચ. વુત્તપ્પકારવસેનાતિ વુત્તસ્સ ચુદ્દસપ્પકારસ્સ, ચિત્તપરિદમનસ્સ સમાહિતતાદિપ્પકારસ્સ ચ વસેન. ‘‘ઇદ્ધિવિધાયા’’તિ તદત્થસ્સ સમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘ઇદ્ધિવિધાધિગમત્થાયા’’તિ. ‘‘કસિણારમ્મણતો અપનેત્વા’’તિ ઇદં અભિઞ્ઞાપાદકપરિકમ્મચિત્તાનં સમાનસન્તાનતાય વુત્તં, ન પરિકમ્મચિત્તસ્સ કસિણારમ્મણત્તા. ઇદ્ધિવિધાભિમુખં પેસેતીતિ નિપ્ફાદેતબ્બસ્સ ઇદ્ધિવિધસ્સ અભિમુખભાવેન પવત્તેતિ. યં હિ ‘‘સતં હોમી’’તિઆદિના પરિકમ્મચિત્તસ્સ પવત્તનં, તદેવસ્સ અભિનીહરણં, ઇદ્ધિવિધાભિમુખપેસનઞ્ચ તથેવ ઇદ્ધિવિધસ્સ પવત્તનતો અભિનિન્નામનં ઇધ પરિકમ્મચિત્તસ્સ ઇદ્ધિવિધે અધિમુત્તીતિ આહ ‘‘અધિગન્તબ્બઇદ્ધિપોણં ઇદ્ધિપબ્ભારં કરોતી’’તિ. ઇધ પચ્ચનુભવનફુસના સચ્છિકિરિયાપત્તિપરિયાયા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પાપુણાતીતિ અત્થો’’તિ આહ. અસ્સાતિ ઇદ્ધિવિધસ્સ.

એકોપીતિ પિ-સદ્દો વક્ખમાનં બહુભાવં ઉપાદાય સમ્પિણ્ડનત્થો. સો હિસ્સ પટિયોગી ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતી’’તિ. સો ચ ખો બહુભાવં નિમ્મિનિત્વા ઠિતસ્સ અન્તરાવ એકભાવૂપગમો. યથાકાલપરિચ્છેદં પન સરસેનેવ એકભાવૂપગમો ઇધ નાધિપ્પેતો અનિદ્ધિનિમ્માનભાવતો. તમ્પિ પુબ્બે કતકાલપરિચ્છેદવસેન સિદ્ધત્તા ઇદ્ધાનુભાવોયેવાતિ કેચિ. અટ્ઠાને વાયં પિ-સદ્દો, એકો હુત્વા બહુધાપિ હોતિ, બહુધા હુત્વા એકોપિ હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્મિં પક્ખે પિ-સદ્દો વક્ખમાનં એકભાવં ઉપાદાય ‘‘સમ્પિણ્ડનત્થો’’તિ વત્વા ‘‘સો હી’’તિઆદિ સબ્બં યથારહં વત્તબ્બં. બહુભાવનિમ્માને પયોજનં દસ્સેતું ‘‘બહૂનં સન્તિકે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બહૂનં સન્તિકેતિ અત્તના નિમ્મિતાનં બહૂનં સમીપે, તેહિ પરિવારિતો હુત્વાતિ અધિપ્પાયો. વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો, તેન ‘‘ધમ્મં વા કથેતુકામો’’તિ એવમાદિ સઙ્ગય્હતિ. ‘‘ઞાણેન અધિટ્ઠહન્તો એવં હોતી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

૩૮૧. ભવતિ એત્થ ઇદ્ધીતિ ભૂમિયો, ઝાનાનિ. એત્થાતિ ચ હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં. વિવેકતો જાતા ભૂમિ વિવેકજભૂમિ. વિવેકજં હિ પઠમં ઝાનં નીવરણવિવેકસમ્ભૂતત્તા. પીતિસુખભૂતા ભૂમિ પીતિસુખભૂમિ. દુતિયજ્ઝાનઞ્હિ પીતિસુખભૂમિભૂતઞ્ચેવ પીતિસુખસઞ્જાતઞ્ચ સમાધિવસેન. ઉપરિ દ્વીસુપિ એસેવ નયો. ઇદ્ધિલાભાયાતિ ઇદ્ધિયા અધિગમાય. ઇદ્ધિપટિલાભાયાતિ ઇદ્ધિયા પુનપ્પુનં લભમાનાય, બહુલીકરણાયાતિ અત્થો. ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાયાતિ ઇદ્ધિયા વિવિધરૂપકારણાય, વિકુબ્બનિદ્ધિયાતિ અત્થો. ઇદ્ધિવિસવિતાયાતિ ઇદ્ધિયા વિવિધાનિસંસપસવનાય. ઇદ્ધિવસિતાયાતિ ઇદ્ધિયા ખિપ્પનિસન્તિઆદિભાવાવહવસીભાવત્થાય. ઇદ્ધિવેસારજ્જાયાતિ ઇદ્ધિયા પટિપક્ખદૂરીભાવેન વિગતસંકિલેસતાય સુટ્ઠુ વિસારદભાવાય. ચતુત્થજ્ઝાનં તાવ ઇદ્ધિયા ભૂમિ હોતુ તત્થ પતિટ્ઠાય નિપ્ફાદેતબ્બતો, ઇતરાનિ પન કથન્તિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. તત્થ તીણિ ઝાનાનિ સમ્ભારભૂમિયોતિ વેદિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. તતિયજ્ઝાને સુખફરણેન, પઠમદુતિયેસુ પીતિફરણેન સુખફરણેન ચ હેતુભૂતેનાતિ યથારહવસેન યોજના. ફરણં ચેત્થ ઝાનસ્સ સુભાવિતભાવેન સાતિસયાનં પીતિસુખાનં વસેન ઝાનપ્પચ્ચયાદિના સહજાતનામકાયસ્સ પરિબ્રૂહનં, રૂપકાયસ્સ ચ તંસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ પરિપ્ફુટતા. તેનાહ ભગવા ‘‘પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૪૨૭). સુખસઞ્ઞન્તિ ઝાનસુખેન સહગતં સઞ્ઞં. લહુસઞ્ઞન્તિ તંસમ્પયુત્તલહુતાસહગતં સઞ્ઞં. ઓક્કમિત્વાતિ અનુપવિસિત્વા. તેસુ હિ ઝાનેસુ સાતિસયાય લહુતાય સમ્પયુત્તં સુખં સન્તાનવસેન પવત્તેન્તો યોગી તં સમોક્કન્તો વિય હોતીતિ એવં વુત્તં. સઞ્ઞાસીસેન નિદ્દેસો. ઝાનસમ્પયુત્તા હિ લહુતા વિનાપિ ઇદ્ધિયા આકાસં લઙ્ઘાપનપ્પમાણપ્પત્તા વિય હોતિ. લહુભાવગ્ગહણેનેવ ચેત્થ મુદુકમ્મઞ્ઞભાવાપિ ગહિતા એવ. તેનાહ ‘‘લહુમુદુકમ્મઞ્ઞકાયો હુત્વા’’તિ.

ઇમિના પરિયાયેનાતિ તિણ્ણં ઝાનાનં સમાપજ્જનેન સુખલહુભાવપ્પત્તનામરૂપકાયસ્સ સતિ ચિત્તપરિદમને ચતુત્થં ઝાનં સુખેનેવ ઇદ્ધિપટિલાભાય સંવત્તતીતિ ઇમિના પરિયાયેન. પકતિભૂમિયા હિ અધિટ્ઠાનભૂતા સમ્ભારભૂમિયો પાકારસ્સ નેમિપ્પદેસો વિયાતિ.

૩૮૨. ઇદ્ધિપાદનિદ્દેસે ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઇદ્ધિપાદાતિ એત્થ ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ. પઠમેનત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેનત્થેન ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો. પાદોતિ પતિટ્ઠા, અધિગમૂપાયોતિ અત્થો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ. અયં તાવ અટ્ઠકથાનયો. તત્થ ઇદ્ધિ-સદ્દસ્સ પઠમો કત્તુઅત્થો, દુતિયો કરણત્થો વુત્તો. પાદ-સદ્દસ્સ એકો કરણત્થોવ. પજ્જિતબ્બાવ ઇદ્ધિ વુત્તા, ન ચ ઇજ્ઝન્તી, પજ્જિતબ્બા ચ ઇદ્ધિ પજ્જનકરણેન પાદેન સમાનાધિકરણા હોતીતિ પઠમેન અત્થેન ‘‘ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો’’તિ ન સક્કા વત્તું. તથા ઇદ્ધિકિરિયાકરણેન સાધેતબ્બાવ વુદ્ધિસઙ્ખાતા ઇદ્ધિ પજ્જનકિરિયાકરણેન પજ્જિતબ્બાતિ દ્વિન્નં કરણાનં ન અસમાનાધિકરણતા સમ્ભવતીતિ દુતિયેનત્થેન ‘‘ઇદ્ધિયા પાદો ઇદ્ધિપાદો’’તિ ચ ન સક્કા વત્તું. તસ્મા પઠમેનત્થેન સમાનાધિકરણસમાસો, દુતિયેન સામિવચનસમાસો ન યુજ્જતીતિ પઠમેનત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો ઇદ્ધિપાદો, દુતિયેનત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદોતિ સમાસો યુત્તો, યથાવુત્તોપિ વા, પાદસ્સ ઇજ્ઝમાનકોટ્ઠાસઇજ્ઝનકરણૂપાયભાવતો.

પુબ્બભાગછન્દવસેન છન્દહેતુકો. સમ્પયુત્તછન્દવસેન છન્દાધિકો. પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન એવ પન સહજાતછન્દસ્સાપિ અધિકતા વેદિતબ્બા. અથ વા ‘‘છન્દઞ્ચે ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં, અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધી’’તિ ઇમાય પાળિયા છન્દાધિપતિસમાધિ છન્દસમાધીતિ અધિપતિ-સદ્દલોપં કત્વા સમાસો વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ. અધિપતિસદ્દત્થદસ્સનવસેન પન અટ્ઠકથાયં ‘‘છન્દહેતુકો છન્દાધિકો વા સમાધી’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘છન્દં અધિપતિં કરિત્વા’’તિઆદિ. પધાનભૂતાતિ વીરિયભૂતાતિ કેચિ વદન્તિ. સઙ્ખતસઙ્ખારનિવત્તનત્થં પન પધાનગ્ગહણં. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બમ્પિ વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો અઞ્ઞસ્સ નિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણં. પધાનભૂતા સેટ્ઠભૂતાતિ અત્થો. ચતુબ્બિધસ્સ પન વીરિયસ્સ અધિપ્પેતત્તા બહુવચનનિદ્દેસો. યો પન ‘‘ઇદ્ધિયા પાદો ઇદ્ધિપાદો’’તિ એવં સમાસયોજનાવસેન પાદસ્સ ઉપાયત્થતં ગહેત્વા ઇદ્ધિપાદત્થો વુત્તો, સો પટિલાભપુબ્બભાગાનં કત્તુકરણિદ્ધિભાવં ‘‘છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૪૫૭) વા અભિધમ્મે આગતત્તા છન્દાદીહિ ઇદ્ધિપાદેહિ સાધેતબ્બાય વુદ્ધિયા કત્તિદ્ધિભાવં, છન્દાદીનં કરણિદ્ધિભાવઞ્ચ સન્ધાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

વીરિયિદ્ધિપાદે ‘‘વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગત’’ન્તિ દ્વિક્ખત્તું વીરિયં આગતં. તત્થ પુરિમં સમાધિવિસેસનં વીરિયાધિપતિ સમાધિ વીરિયસમાધીતિ. દુતિયં સમન્નાગમઙ્ગદસ્સનં. દ્વે એવ હિ સબ્બત્થ સમન્નાગમઙ્ગાનિ સમાધિ, પધાનસઙ્ખારો ચ. છન્દાદયો સમાધિવિસેસનાનિ, પધાનસઙ્ખારો પન પધાનવચનેનેવ વિસેસિતો, ન છન્દાદીહીતિ ન ઇધ વીરિયાધિપતિતા પધાનસઙ્ખારસ્સ વુત્તા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિં વિસેસેત્વા ઠિતમેવ સમન્નાગમઙ્ગવસેન પધાનસઙ્ખારવચનેન વુત્તન્તિ નાપિ દ્વીહિ વીરિયેહિ સમન્નાગમો વુત્તો હોતીતિ. યસ્મા પન છન્દાદીહિ વિસિટ્ઠો સમાધિ, તથા વિસિટ્ઠેનેવ ચ તેન સમ્પયુત્તો પધાનસઙ્ખારો, સેસધમ્મા ચ, તસ્મા સમાધિવિસેસનાનં વસેન ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વુત્તા. વિસેસનભાવો ચ છન્દાદીનં તંતંઅવસ્સયવસેન હોતીતિ.

અથ વાતિઆદિના નિસ્સયટ્ઠેપિ પાદ-સદ્દે ઉપાયટ્ઠેન છન્દાદીનં ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા. તેનેવ અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળભાજનીયે ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૪૫૭) છન્દાદીનમેવ ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા. પઞ્હાપુચ્છકે ચ ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધી’’તિઆદિનાવ (વિભ. ૪૬૨) ઉદ્દેસં કત્વાપિ પુન છન્દાદીનંયેવ કુસલાદિભાવો વિભત્તો. ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવ હિ સુત્તે, અભિધમ્મે ચ નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં, અઞ્ઞથા ચતુબ્બિધતા ન હોતીતિ.

૩૮૩. છન્દાદીનિ અટ્ઠાતિ છન્દસમાધિ વીરિયસમાધિ ચિત્તસમાધિ વીમંસાસમાધીતિ એવં છન્દાદીનિ અટ્ઠ. કામં ચેત્થ ચતૂસુપિ ઠાનેસુ સમાધિ સમાધિ એવ, તથાપિ ઇદ્ધિં ઉપ્પાદેતુકામતાછન્દસહિતોવ સમાધિ ઇદ્ધિપટિલાભાય સંવત્તતિ, ન કેવલો. એવં વીરિયસમાધિઆદયોપિ. તસ્મા છન્દાદિસહિતા એતે ચત્તારો ચ સમાધી, છન્દાદયો ચ ચત્તારોતિ અટ્ઠ પજ્જતિ ઇદ્ધિ એતેહિ પાપુણીયતિ, સયં વા પજ્જન્તિ ઇદ્ધિપટિલાભાય સમ્પજ્જન્તીતિ પદાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇદ્ધિપટિલાભાય સંવત્તન્તી’’તિ. યં પન પાળિયં ‘‘છન્દો ન સમાધી’’તિઆદિ, તં યદિપિ છન્દાદયો સમાધિસહિતાવ ઇદ્ધિં નિપ્ફાદેન્તિ, તથાપિ વિસું નેસં પદભાવદસ્સનં. એકતો નિયુત્તોવ, ન એકેકો હુત્વાતિ અધિપ્પાયો. નિયુત્તોવાતિ સહિતો એવ, ન વિયુત્તો.

૩૮૪. અનોનતન્તિ ન ઓનતં, વીરિયેન પગ્ગહિતત્તા અલીનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કોસજ્જે ન ઇઞ્જતી’’તિ, કોસજ્જનિમિત્તં ન ચલતીતિ અત્થો. ઉદ્ધં નતં ઉન્નતં, ઉદ્ધતં વિક્ખિત્તં. ન ઉન્નતં અનુન્નતં, અવિક્ખિત્તં સમાહિતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતી’’તિ. અભિસઙ્ગવસેન નતં અભિનતં, ન અભિનતં અનભિનતં, અરત્તં. અપગમનવસેન નતં અપનતં, કોધવસેન વિમુખં. ન અપનતં અનપનતં, અદુટ્ઠં. દિટ્ઠિયા ‘‘અહં, મમ’’ન્તિ નિસ્સયવસેન ન નિસ્સિતન્તિ અનિસ્સિતં. છન્દરાગવસેન ન પટિબદ્ધન્તિ અપ્પટિબદ્ધં. રાગો કેવલં આસત્તિમત્તં, છન્દરાગો પન બહલકિલેસો. તથા હિસ્સ દૂરે ઠિતમ્પિ આરમ્મણં પટિબદ્ધમેવ. વિપ્પમુત્તન્તિ વિસેસતો પમુત્તં. ઝાનાનં કામરાગપટિપક્ખતાય આહ ‘‘કામરાગે’’તિ. વિસંયુત્તન્તિ વિવિત્તં સંકિલેસતો, ન વા સંયુત્તં ચતૂહિપિ યોગેહિ. વિમરિયાદિકતં કિલેસમરિયાદાય, યથા ઈસકમ્પિ કિલેસમરિયાદા ન હોતિ, તથા પટિપન્નં. એકત્તગતન્તિ એકગ્ગતં ઉપગતં અચ્ચન્તમેવ સમાહિતં. તતો એવ નાનત્તકિલેસેહિ નાનાસભાવેહિ કિલેસેહિ ન ઇઞ્જતિ.

એસ અત્થોતિ કોસજ્જાદિનિમિત્તં. ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ આનેઞ્જનત્થો સિદ્ધો એવ આનેઞ્જપ્પત્તિયા પકાસનવસેન દસ્સિતત્તા. પુન વુત્તોતિ ઇદ્ધિયા ભૂમિપાદપદદસ્સનપ્પસઙ્ગેન ‘‘ઇમાનિ મૂલાનિ નામા’’તિ મૂલભાવદસ્સનત્થં પુન વુત્તો. પુરિમોતિ ‘‘સદ્ધાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા’’તિઆદિના પુબ્બે છધા દસ્સિતનયો. અયન્તિ અધુના સોળસધા દસ્સિતનયો. સુત્તનયે, પટિસમ્ભિદાનયે ચ દસ્સિતે તત્થ સમ્મોહો ન હોતિ, ન અદસ્સિતેતિ આહ ‘‘ઉભયત્થ અસમ્મોહત્થ’’ન્તિ.

૩૮૫. ઞાણેન અધિટ્ઠહન્તોતિ ‘‘કથં પનાયં એવં હોતી’’તિ એત્થ પુબ્બે અત્તના વુત્તપદં ઉદ્ધરતિ અધિટ્ઠાનવિધિં દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાયા’’તિ. એત્થ અનુપુબ્બેન ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા ચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાયાતિ કેચિ, તં અયુત્તં. યથિચ્છિતજ્ઝાનસમાપજ્જનત્થઞ્હિ ચિત્તપરિદમનં, ચતુત્થજ્ઝાનમેવ ચ અભિઞ્ઞાપાદકં, ન ઇતરાનિ. પરિકમ્મં કત્વાતિ પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય કામાવચરચિત્તેન ‘‘સતં હોમી’’તિઆદિના ચિન્તનમેવેત્થ પરિકમ્મકરણં, તથાવજ્જનમેવ ચ આવજ્જનં. દુતિયમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન તતિયમ્પિ, તતો ભિય્યોપીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. યથા હિ ઝાનભાવના, એવમભિઞ્ઞાભાવનાપિ. ‘‘એકવારં દ્વેવાર’’ન્તિ ઇદમ્પિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. નિમિત્તારમ્મણન્તિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણં. પરિકમ્મચિત્તાનીતિ એત્થ એકેકસ્સ પરિકમ્મચિત્તસ્સ સતારમ્મણતા દટ્ઠબ્બા ‘‘સતં હોમી’’તિ પવત્તનતો. સહસ્સારમ્મણાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વણ્ણવસેનાતિ અત્તના પરિકપ્પિતવણ્ણવસેન. નો પણ્ણત્તિવસેનાતિ ન સત્તપણ્ણત્તિવસેન. તં અધિટ્ઠાનચિત્તં અપ્પનાચિત્તમિવાતિ ઇવગ્ગહણં અભિઞ્ઞાચિત્તસ્સ ઝાનચિત્તસ્સ પઠમુપ્પત્તિસદિસભાવતો વુત્તં, ન તસ્સ અપ્પનાભાવતો. રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકન્તિ રૂપાવચરચતુત્થઝાનવન્તં, તેન સમ્પયુત્તં.

૩૮૬. યદિ એવં ‘‘આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતી’’તિ પટિસમ્ભિદાવચનં કથન્તિ આહ ‘‘યમ્પી’’તિઆદિ. તત્રાપીતિ પટિસમ્ભિદાયમ્પિ. આવજ્જતીતિ ‘‘બહુકં આવજ્જતી’’તિ ઇદં પાઠપદં પરિકમ્મવસેનેવ વુત્તં, ન આવજ્જનવસેન. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ અભિઞ્ઞાઞાણવસેન વુત્તં, ન પરિકમ્મચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ, અઞ્ઞસ્સ વા કામાવચરસ્સ ઞાણસ્સ વસેન. ન હિ તસ્સ તાદિસો આનુભાવો અત્થીતિ. તસ્માતિ યસ્મા અપ્પનાપ્પત્તસ્સ અભિઞ્ઞાઞાણસ્સેવ વસેન અધિટ્ઠાનં, તસ્મા. અયમધિટ્ઠાનક્કમોતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહુકં આવજ્જતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સન્નિટ્ઠાપનવસેનાતિ નિપ્ફાદનવસેન.

કાયસક્ખિદસ્સનત્થન્તિ ન કેવલં વચનમત્તમેવ, અથ ખો અયમેતસ્સત્થસ્સ અત્તનો કાયેન સચ્છિકતત્તા કાયસક્ખીતિ સક્ખિદસ્સનત્થં.

કોકનદન્તિ પદુમવિસેસનં યથા ‘‘કોકાસક’’ન્તિ. તં કિર બહુપત્તં, વણ્ણસમ્પન્નં, અતિવિય સુગન્ધઞ્ચ હોતિ. પાતોતિ પગેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનદસઙ્ખાતં પદુમં પાતો સૂરિયસ્સુગ્ગમનવેલાયં ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં સિયા વિરોચમાનં, એવં સરીરગન્ધેન, ગુણગન્ધેન ચ સુગન્ધં સરદકાલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચમિવ અત્તનો તેજસા તપન્તં અઙ્ગેહિ નિચ્છરણકજુતિતાય અઙ્ગીરસં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

અભબ્બોતિ પટિપત્તિસારમિદં સાસનં, પટિપત્તિ ચ પરિયત્તિમૂલિકા, ત્વઞ્ચ પરિયત્તિં ઉગ્ગહેતું અસમત્થો, તસ્મા અભબ્બોતિ અધિપ્પાયો. અભબ્બો નામ ન હોતિ વાસધુરસ્સેવ પધાનભાવતો.

ભિક્ખૂતિ પબ્બજિતવોહારેન વુત્તં, ભાવિનં વા ભિક્ખુભાવં ઉપાદાય યથા ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિ (સુ. નિ. ૪૧૦). પિલોતિકખણ્ડન્તિ સુવિસુદ્ધં ચોળખણ્ડં. રજો હરતીતિ રજોહરણં. અભિનિમ્મિનિત્વા અદાસિ તત્થ પુબ્બે કતાધિકારત્તા. તથા હિ યોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તો ‘‘અત્તભાવસ્સ પનાયં દોસો’’તિ અસુભસઞ્ઞં, અનિચ્ચસઞ્ઞઞ્ચ પટિલભિત્વા નામરૂપપરિગ્ગહાદિના પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉદયબ્બયઞાણાદિપટિપાટિયા વિપસ્સનં અનુલોમગોત્રભુસમીપં પાપેસિ. ઓભાસવિસ્સજ્જનપુબ્બિકા ભાસિતગાથા ઓભાસગાથા.

રાગો રજો અરિયસ્સ વિનયે, ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ ‘‘રજો’’તિ. કસ્મા? ચિત્તસ્સ મલીનભાવકરણતો. રાગસ્સેતં અધિવચનં ‘‘રજો’’તિ. એતં રજન્તિ એતં રાગસઙ્ખાતં રજં. વિપ્પજહિત્વાતિ અગ્ગમગ્ગેન વિસેસતો પજહનહેતુ. પણ્ડિતા વિહરન્તિ તેતિ તે પજહનકા પણ્ડિતા હુત્વા વિહરન્તિ. વીતરજસ્સ સબ્બસો પહીનરાગાદિરજસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘ચિત્તમ્હિ સંકિલિટ્ઠમ્હિ, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

ચિત્તે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૧૦૦; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૮૮);

છળભિઞ્ઞાગહણેન ગહિતાય છળભિઞ્ઞાય વિભાવિતેપિ અરિયમગ્ગે અનુત્તરભાવસામઞ્ઞેન ફલનિબ્બાનેહિ સદ્ધિં સઙ્ગણ્હન્તો આહ ‘‘નવ લોકુત્તરધમ્મા’’તિ.

પત્તસ્સ પિદહનાકારેન હત્થં ઠપેન્તો ‘‘હત્થં પિદહી’’તિ વુત્તો. હત્થન્તિ વા કરણત્થે ઉપયોગવચનં, હત્થેન પિદહીતિ અત્થો.

સહસ્સક્ખત્તુન્તિ સહસ્સધા. સહસ્સધા હિ અત્તાનં એકચિત્તેનેવ નિમ્મિનન્તોપિ સહસ્સવારં નિમ્મિનન્તો વિય હોતિ. અસતિપિ કિરિયાબ્યાવુત્તિયં તદત્થસિદ્ધિતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘સહસ્સક્ખત્તુ’’ન્તિ વુત્તં. અમ્બવનેતિ અમ્બવને કતવિહારે. રમ્મેતિ રમણીયે. યાવ કાલપ્પવેદના, તાવ નિસીદીતિ યોજના.

અનિયમેત્વાતિ વણ્ણાવયવસરીરાવયવપરિક્ખારકિરિયાવિસેસાદીહિ નિયમં અકત્વા. નાનાવણ્ણેતિ નાનાકારે યથાવુત્તવણ્ણાદિવસેન નાનાવિધે. મિસ્સકકેસેતિ પલિતેહિ મિસ્સિતકેસે. ઉપડ્ઢરત્તવણ્ણઉપડ્ઢપણ્ડુવણ્ણાદીસુ અઞ્ઞતરવણ્ણન્તિ એવં ઉપડ્ઢરત્તચીવરે. પદવસેન અત્થસ્સ, ગમનવસેન પાળિયા ભણનં પદભાણં. પરિકથાદિવસેન ધમ્મસ્સ કથનં ધમ્મકથા. સરેન ભઞ્ઞં સુત્તાદીનં ઉચ્ચારણં સરભઞ્ઞં. અપરેપીતિ વુત્તાકારતો અઞ્ઞેપિ દીઘરસ્સકિસથૂલાદિકે નાનપ્પકારકે. ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તીતિ યથા યથા ઇચ્છિતા, તંતંપકારાયેવ હોન્તિ. યત્તકા હિ વિસેસા વણ્ણાદિવસેન તેસુ ઇચ્છિતા, તત્તકવિસેસવન્તોવ તે હોન્તિ. તે પન તથા બહુધા ભિન્નાકારેપિ વણ્ણવસેન આરમ્મણં કત્વા એકમેવ અધિટ્ઠાનચિત્તં પવત્તતિ. અયં હિસ્સ આનુભાવો – યથા એકાવ ચેતના નાનાવિસેસવન્તં અત્તભાવં નિબ્બત્તેતિ, તત્થ ભવપત્થના કમ્મસ્સ વિસેસપચ્ચયો હોતિ. અચિન્તેય્યો ચ કમ્મવિપાકોતિ ચે, ઇધાપિ પરિકમ્મચિત્તં વિસેસપચ્ચયો હોતિ, અચિન્તેય્યો ચ ઇદ્ધિવિસયોતિ ગહેતબ્બં. એસ નયોતિ ય્વાયં બહુભાવનિમ્માને ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા’’તિઆદિના અધિટ્ઠાનનયો વુત્તો, એસ નયો ઇતરેસુપિ અધિટ્ઠાનેસુ.

ઇતિ અવિસેસં અતિદેસેન દસ્સેત્વા વિસેસં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇમિના ભિક્ખુના ઇચ્છન્તેનાતિ સમ્બન્ધો. મં જાનિસ્સન્તીતિ ‘‘ઇદ્ધિમા’’તિ મં જાનિસ્સન્તિ. અન્તરાવાતિ પરિચ્છિન્નકાલસ્સ અબ્ભન્તરે એવ. પાદકજ્ઝાનન્તિઆદિ પરિકમ્મકરણાકારદસ્સનત્થં વુત્તં, ઇતરં પન અતિદેસેનેવ વિભાવિતન્તિ. એવં અકરોન્તોતિ ‘‘એકો હોમી’’તિ અન્તરા અધિટ્ઠાનં અકરોન્તો. ‘‘યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેના’’તિ ઇમિના ‘‘સતં હોમી’’તિઆદિના અધિટ્ઠાનં કરોન્તેન કાલપરિચ્છેદવસેનેવ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સયમેવ એકો હોતિ અધિટ્ઠાનસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા. એત્થ ચ પરિકમ્માધિટ્ઠાનચિત્તાનં ઇદ્ધિમા વણ્ણવસેન સયમેવ આરમ્મણં હોતિ. તેસુ પરિકમ્મચિત્તાનિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાનિ. અધિટ્ઠાનચિત્તં સમ્પતિવત્તમાનારમ્મણં અધિટ્ઠાનસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તાતિ વદન્તિ.

૩૮૭. ‘‘આવિભાવ’’ન્તિ પદસ્સ હેટ્ઠા વુત્તેન હોતિ-સદ્દેન સમ્બન્ધો ન યુજ્જતિ ઉપયોગવચનેન વુત્તત્તા, તથા વક્ખમાનેન ચ ગચ્છતિ-સદ્દેન અત્તનો, પરેસઞ્ચ આવિભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા, નામપદઞ્ચ કિરિયાપદાપેક્ખન્તિ કિરિયાસામઞ્ઞવાચિના કરોતિ-સદ્દેન યોજેત્વા આહ ‘‘આવિભાવં કરોતી’’તિ. તિરોભાવન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યદિ એવં કથં પટિસમ્ભિદાયન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઇદમેવ હી’’તિઆદિ. કામં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘આવિભાવન્તિ કેનચિ અનાવટં હોતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૧) આગતં, તમ્પિ ઇદમેવ આવિભાવકરણં, તિરોભાવકરણઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. સેસપદાનિ તેસંયેવ વેવચનાનિ. અન્ધકારન્તિ રત્તન્ધકારં, દિવાપિ વા બિલગુહાદિગતં અન્ધકારં. પટિચ્છન્નન્તિ કુટ્ટકવાટાદિના પટિચ્છાદિતં. અનાપાથન્તિ દૂરતાસુખુમતરતાદિના ન આપાથગતં. અયન્તિ ઇદ્ધિમા. પટિચ્છન્નોપિ દૂરે ઠિતોપિ અત્તા વા પરો વા યથા દિસ્સતીતિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. આલોકજાતન્તિ આલોકભૂતં, જાતાલોકં વા.

૩૮૮. એતં પન પાટિહારિયન્તિ આવિભાવપાટિહારિયમાહ. કેન કતપુબ્બન્તિ તત્થ કાયસક્ખિં પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થા તાવ કાયસક્ખી’’તિ દસ્સેન્તેન ‘‘ભગવતા’’તિ વત્વા તમત્થં વિભાવેતું ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ વુત્તં. સાવત્થિવાસિકે પસ્સન્તીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો, તથા ‘‘યાવ અવીચિં દસ્સેસી’’તિ. આકાસગતેસુ હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમવિમાનેસુ ઉપરૂપરિવિમાનં બ્યવધાયકેસુ બ્યૂહિયમાનેસુ તગ્ગતં આકાસં બ્યૂળ્હં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘આકાસઞ્ચ દ્વિધા વિયૂહિત્વા’’તિ.

અયમત્થોતિ આવિભાવપાટિહારિયસ્સ સત્થારા કતભાવો. પુરિમબુદ્ધાનં પટિપત્તિઆવજ્જનં બુદ્ધપ્પવેણિયા અનુપાલનત્થં. ‘‘એકેન પાદેના’’તિઆદિ તિવિક્કમદસ્સનં. નયં દેતિ યસ્સ નયસ્સ અનુસારેન વાચનામગ્ગં ઠપેસિ.

ચૂળઅનાથપિણ્ડિકો નામ અનાથપિણ્ડિકમહાસેટ્ઠિસ્સ કનિટ્ઠભાતા.

સિનેરુપબ્બતં નિબ્બિજ્ઝિત્વાતિ તં પરિસાય દિસ્સમાનરૂપંયેવ કત્વા નિબ્બિજ્ઝિત્વા. નન્તિ સિનેરુપબ્બતં.

અનેકસતસહસ્સસઙ્ખસ્સ ઓકાસલોકસ્સ, તંનિવાસિસત્તલોકસ્સ ચ વિવટભાવકરણપાટિહારિયં લોકવિવરણં નામ. મહાબ્રહ્માતિ સહમ્પતિમહાબ્રહ્મા.

પસ્સથ તાવ અપણ્ણકપટિપદાય ફલન્તિ નિરયભયેન તજ્જેત્વા સત્થુ અનુપુબ્બિકથાનયેન સગ્ગસુખેન પલોભેત્વા, ન પન સગ્ગસમ્પત્તિયં નિન્નભાવાપાદનેન.

૩૮૯. યથા આવિભાવકરણે આલોકકસિણં સમાપજ્જિતબ્બં આલોકનિમ્માનાય, એવં તિરોભાવકરણે અન્ધકારનિમ્માનાય નીલકસિણં સમાપજ્જિતબ્બં. કામઞ્ચેતં પાળિયં સરૂપતો નાગતં, ‘‘વિવટં આવટ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧) પન વચનતો અત્થતો આગતમેવ. ઓદાતકસિણન્તોગધં વા આલોકકસિણન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. અન્ધકારન્તિ અન્ધકારવન્તં.

૩૯૦. અવસેસે ઇટ્ટિયત્થેરાદિકે.

૩૯૧. પાકટો ઇદ્ધિમા એતસ્સ અત્થીતિ પાકટં, પાકટઞ્ચ તં પાટિહારિયઞ્ચાતિ પાકટપાટિહારિયં. ન એત્થ ઇદ્ધિમા પાકટોતિ અપાકટં, અપાકટઞ્ચ તં પાટિહારિયઞ્ચાતિ અપાકટપાટિહારિયં. ઇદ્ધિમતો એવ હિ પાકટાપાકટભાવેનાયં ભેદો, ન પાટિહારિયસ્સ. ન હિ તં અપાકટં અત્થિ.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ મનુસ્સધમ્મો વુચ્ચતિ દસ કુસલકમ્મપથધમ્મા, તતો મનુસ્સધમ્મતો ઉત્તરિ. ઇદ્ધિસઙ્ખાતં પાટિહારિયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં. આળિન્દેતિ પમુખે. ઓકાસેહીતિ પકિર. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારન્તિ ઇદ્ધિપયોગં. અભિસઙ્ખાસીતિ અભિસઙ્ખરિ, અકાસીતિ અત્થો. તાલચ્છિગ્ગળેનાતિ કુઞ્ચિકચ્છિદ્દેન. અગ્ગળન્તરિકાયાતિ પિટ્ઠસઙ્ઘાતાનં અન્તરેન.

અન્તરહિતોતિ અન્તરધાયિતુકામો. બકો બ્રહ્મા યથા અન્તરધાયિતું ન સક્કોતિ, તથા કત્વા ભગવા સયં તસ્સ, બ્રહ્મગણસ્સ ચ અનાપાથભાવગમનેન અન્તરહિતો હુત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં ઠાને અત્થિભાવો વા નત્થિભાવો વા ન સક્કા જાનિતુ’’ન્તિ એવં બ્રહ્મગણસ્સ વચનોકાસો મા હોતૂતિ ‘‘ભવેવાહ’’ન્તિ ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ ભવેવાહં ભયં દિસ્વાતિ અહં ભવે સંસારે જાતિજરાદિભેદં ભયં દિસ્વા એવ. ભવઞ્ચ વિભવેસિનન્તિ ઇમઞ્ચ કામભવાદિં તિવિધમ્પિ સત્તભવં, વિભવેસિનં વિભવં ગવેસમાનમ્પિ પરિયેસમાનમ્પિ પુનપ્પુનં ભવે એવ દિસ્વા. ભવં નાભિવદિન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન કિઞ્ચિ ભવં ન અભિવદિં ન ગહેસિં. નન્દિઞ્ચ ન ઉપાદિયિન્તિ ભવતણ્હં ન ઉપગચ્છિં, ન અગ્ગહેસિન્તિ અત્થો.

૩૯૨. અલગ્ગમાનોતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગમનેન કુટ્ટાદીસુ કત્થચિ ન લગ્ગમાનો. આવજ્જિત્વા કતપરિકમ્મેનાતિ યસ્સ પરતો ગન્તુકામો, તં આવજ્જિત્વા ‘‘આકાસો હોતુ, આકાસો હોતૂ’’તિ એવં કતપરિકમ્મેન ઇદ્ધિમતા. પાકારપબ્બતાપેક્ખાય ‘‘સુસિરો, છિદ્દો’’તિ ચ પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તં. ઉબ્બેધવસેન પવત્તં વિવરં સુસિરં. તિરિયં પવત્તં છિદ્દં.

યત્થ કત્થચિ કસિણે પરિકમ્મં કત્વાતિ પથવીકસિણાદીસુ યત્થ કત્થચિ કસિણે ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બો. તત્થ કારણમાહ ‘‘અટ્ઠસમાપત્તિવસીભાવોયેવ પમાણ’’ન્તિ. તસ્મા યં યં ઇચ્છતિ, તં તદેવ હોતિ. એતેન પથવિયા ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જને આપોકસિણસમાપજ્જનં, ઉદકાદીસુ પથવીનિમ્માને પથવીકસિણસમાપજ્જનં ન એકન્તતો ઇચ્છિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. એતન્તિ એતં તિરોકુટ્ટાદિગમનપાટિહારિયકરણે આકાસકસિણસમાપજ્જનં અવસ્સં વત્તબ્બં અનુચ્છવિકભાવતો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘આકાસકસિણવસેન પટિચ્છન્નાનં વિવટકરણ’’ન્તિઆદિવચનં વિય પથવીકસિણવસેન ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિઆદિભાવો ‘‘આકાસે વા ઉદકે વા પથવિં નિમ્મિનિત્વા પદસા ગમનં ઇચ્છતી’’તિઆદિના યં પકિણ્ણકનયે વુત્તં, તમ્પિ સમત્થિતં હોતિ.

‘‘દોસો નત્થી’’તિ દ્વિક્ખત્તું બદ્ધં સુબદ્ધં વિય દળ્હીકરણં નામ હોતીતિ અધિપ્પાયેન વત્વા તેન પયોજનાભાવં દસ્સેતું ‘‘પુન સમાપજ્જિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. અધિટ્ઠિતત્તા આકાસો હોતિયેવાતિ સચેપિ કિઞ્ચિ અન્તરા ઉપટ્ઠિતં પબ્બતાદિ સિયા, તમ્પિ ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠિતત્તા આકાસો હોતિયેવ. ઇદમ્પિ અટ્ઠાનપરિકપ્પનમત્તં, તાદિસસ્સ ઉપટ્ઠાનમેવ નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘અન્તરા’’તિઆદિ વુત્તં.

૩૯૩. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ યથિચ્છિતટ્ઠાનં ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા. તત્રાતિ તસ્મિં પથવિયા ઉદકભાવાધિટ્ઠાને અયં યથાવુત્તપટિપત્તિવિભાવિની પાળિ. પરતો ‘‘તત્રાયં પાળી’’તિ આગતટ્ઠાનેસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

સોતિ ઇદ્ધિમા. અધિટ્ઠાનકાલે કાલપરિચ્છેદં કત્વા અધિટ્ઠાતીતિ વુત્તં ‘‘પરિચ્છિન્નકાલં પન અતિક્કમિત્વા’’તિ. પકતિયા ઉદકં અનિમ્માનઉદકં.

૩૯૪. વિપરીતન્તિ યં ઉદકં અક્કમિત્વા અક્કમન્તો ન સંસીદતિ, તં પનેત્થ ઇદ્ધિયા પથવીનિમ્માનવસેન વેદિતબ્બં. પથવીકસિણન્તિ પથવીકસિણજ્ઝાનં.

૩૯૫. પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. છિન્નપક્ખો, અસઞ્જાતપક્ખો વા સકુણો ડેતું ન સક્કોતીતિ પાળિયં ‘‘પક્ખી સકુણો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧) પક્ખી-સદ્દેન વિસેસેત્વા સકુણો વુત્તોતિ ‘‘પક્ખેહિ યુત્તસકુણો’’તિ આહ. પરિકમ્મં કત્વાતિ ‘‘પથવી હોતૂ’’તિ પરિકમ્મં કત્વા.

આકાસે અન્તલિક્ખેતિ અન્તલિક્ખસઞ્ઞિતે આકાસે. યત્થ યત્થ હિ આવરણં નત્થિ, તં તં ‘‘આકાસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયઞ્ચ ઇદ્ધિમા ન પથવિયા આસન્ને આકાસે ગચ્છતિ. યત્થ પન પક્ખીનં અગોચરો, તત્થ ગચ્છતિ, તાદિસઞ્ચ લોકે ‘‘અન્તલિક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘અન્તલિક્ખસઞ્ઞિતે આકાસે’’તિ.

થેરોતિ પુબ્બે વુત્ત તિપિટકચૂળાભયત્થેરો. સમાપત્તિસમાપજ્જનન્તિ પુન સમાપત્તિસમાપજ્જનં. નનુ સમાહિતમેવસ્સ ચિત્તન્તિ ઇદ્ધિમતો પાટિહારિયવસેન પવત્તમાનસ્સ ચિત્તં અચ્ચન્તં સમાહિતમેવ હોતિ, ન અઞ્ઞદા વિય અસમાહિતન્તિ અધિપ્પાયો. તં પન થેરસ્સ મતિમત્તં. પુબ્બે હિ પથવીકસિણં સમાપજ્જિત્વા પથવિં અધિટ્ઠાય ગચ્છતિ, ઇદાનિ પન આકાસો ઇચ્છિતબ્બો, તસ્મા આકાસકસિણં સમાપજ્જિતબ્બમેવ. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તિરોકુટ્ટપાટિહારિયે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ યથા તત્થ કુટ્ટાદિ ‘‘આકાસો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન આકાસો હોતિ, એવં ઇધાપિ પબ્બતરુક્ખાદિં અધિટ્ઠાનેન આકાસં કત્વા ગન્તબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા તિરોકુટ્ટપાટિહારિયે વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સચે પનસ્સ ભિક્ખુનો અધિટ્ઠહિત્વા ગચ્છન્તસ્સા’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૯૨) તત્થ વુત્તનયેન. એતેન ‘‘પુરિમાધિટ્ઠાનબલેનેવ ચસ્સ અન્તરા અઞ્ઞો પબ્બતો વા રુક્ખો વા ઉતુમયો ઉટ્ઠહિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેવેત’’ન્તિ નાગાદીહિ કયિરમાનો વિબન્ધો ગમનન્તરાયં ન કરોતીતિ દસ્સેતિ.

ઓકાસેતિ જનવિવિત્તે યુત્તટ્ઠાને. પાકટો હોતિ આકાસચારી અયં સમણોતિ.

૩૯૬. દ્વાચત્તાલીસયોજનસહસ્સગ્ગહણં પઠમકપ્પવસેન કતં, તતો પરં પન અનુક્કમેન પથવિયા ઉસ્સિતભાવેન તતો કતિપયયોજનૂનતા સિયા, અપ્પકં અધિકં વા ઊનં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ તથા વુત્તં. તીસુ દીપેસુ એકક્ખણે આલોકકરણેનાતિ યદા યસ્મિં દીપે મજ્ઝે તિટ્ઠન્તિ, તદા તતો પુરિમસ્મિં અત્થં ગચ્છન્તા પચ્છિમે ઉદેન્તા હુત્વા આલોકકરણેન. અઞ્ઞજોતીનં વા અભિભવનેન, દુદ્દસતાય ચ મહિદ્ધિકે. સત્તાનં સીતપરિળાહવૂપસમનેન, ઓસધિતિણવનપ્પતીનં પરિબ્રૂહનેન ચ મહાનુભાવે. છુપતીતિ ફુસતિ. પરિમજ્જતીતિ હત્થં ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચારેન્તો ઘંસેતિ. અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનવસેનેવાતિ યસ્સ કસ્સચિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનવસેન. એવ-કારેન પાદકજ્ઝાનવિસેસં નિવત્તેતિ, ન અધિટ્ઠાનં. તેનેવાહ ‘‘નત્થેત્થ કસિણસમાપત્તિનિયમો’’તિ. તિરોકુટ્ટપાટિહારિયાદીસુ વિય ઇમસ્મિં નામ કસિણે ઝાનં સમાપજ્જિત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ ન એત્થ કોચિ નિયમો અત્થીતિ અત્થો. તથા હિ પાળિયં કિઞ્ચિ સમાપત્તિં અપરામસિત્વા ‘‘ઇધ સો ઇદ્ધિમા’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૩.૧૦-૧૧) વુત્તં. હત્થપાસે હોતિ ‘‘ચન્દિમસૂરિયે’’તિ એવં વુત્તં ચન્દિમસૂરિયમણ્ડલં. રૂપગતં હત્થપાસેતિ હત્થપાસે ઠિતં રૂપગતં, હત્થપાસે વા રૂપગતં. હત્થં વા વડ્ઢેત્વા પરામસતીતિ યોજના.

ઉપાદિન્નકં નિસ્સાય અનુપાદિન્નકસ્સ વડ્ઢનં વુત્તં. યુત્તિયા પનેત્થ ઉપાદિન્નકસ્સપિ વડ્ઢનચ્છાયા દિસ્સતિ. અત્તનો અણુમહન્તભાવાપાદને ઉપાદિન્નકસ્સ હાપનં વિય વડ્ઢનમ્પિ લબ્ભતેવ. યથા આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ નન્દોપનન્દદમનેતિ એવં પવત્તં સહવત્થુના થેરવાદં આહરિત્વા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘તિપિટકચૂળનાગત્થેરો આહા’’તિઆદિ આરદ્ધં. કિં પન ન હોતિ, હોતિયેવાતિ અધિપ્પાયો. દ્વે હિ પટિસેધા પકતિં ગમેન્તીતિ. ‘‘તદા મહન્તં હોતિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ વિયા’’તિ ઇદં યથાધિકતત્થદસ્સનવસેન વુત્તં, ખુદ્દકભાવાપાદનમ્પેત્થ લબ્ભતેવ.

નન્દોપનન્દનાગદમનકથાવણ્ણના

ઓલોકેસિ બુદ્ધાચિણ્ણવસેન ‘‘અત્થિ નુ ખો અસ્સ ઉપનિસ્સયો’’તિ. લોકિયં રતનત્તયે પસાદલક્ખણં સાસનાવતારં સન્ધાયાહ ‘‘અપ્પસન્નો’’તિ. મિચ્છાદિટ્ઠિતો વિવેચેત્વા પસાદેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘કો નુ ખો…પે… વિવેચેય્યા’’તિ.

તં દિવસન્તિ યદા ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તાવતિંસભવનાભિમુખો ગચ્છતિ, તં દિવસભાગં. આપાનભૂમિં સજ્જયિંસૂતિ યત્થ સો નિસિન્નો ભોજનકિચ્ચં કરોતિ, તં પરિવેસનટ્ઠાનં સિત્તં સમ્મટ્ઠં ભોજનૂપકરણૂપનયનાદિના સજ્જયિંસુ પટિયાદેસું. તિવિધનાટકેહીતિ વધૂકુમારિકઞ્ઞાવત્થાહિ તિવિધાહિ નાટકિત્થીહિ. ઓલોકયમાનોતિ પેક્ખન્તો, વિચારેન્તો વા.

ઉપરૂપરીતિ મત્થકમત્થકે. ભવનેનાતિ ભવનપદેસેન. ભોગેહીતિ સરીરભોગેહિ. અવકુજ્જેનાતિ નિકુજ્જિતેન. ગહેત્વાતિ યથા તાવતિંસભવનસ્સ પદેસોપિ નાવસિસ્સતિ, એવં પરિયાદાય.

સિનેરુપરિભણ્ડન્તિ સિનેરુમેખલં. સિનેરુસ્સ કિર સમન્તતો બહલતો, પુથુલતો ચ પઞ્ચયોજનસહસ્સપરિમાણાનિ ચત્તારિ પરિભણ્ડાનિ તાવતિંસભવનસ્સ આરક્ખાય નાગેહિ, ગરુળેહિ, કુમ્ભણ્ડેહિ, યક્ખેહિ ચ અધિટ્ઠિતાનિ, તાનિ પરિભણ્ડભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા ‘‘પરિભણ્ડ’’ન્તિ વુત્તં. તેહિ કિર સિનેરુસ્સ ઉપડ્ઢં પરિયાદિન્નં.

અત્તભાવં વિજહિત્વાતિ મનુસ્સરૂપં અન્તરધાપેત્વા. બાધતીતિ ખેદમત્તં ઉપ્પાદેતિ.

અત્તભાવં વિજહિત્વાતિ સુખુમત્તભાવનિમ્માનેન નાગરૂપં વિજહિત્વા. મુખં વિવરિ ‘‘મુખગતં સમણં સંખાદિસ્સામી’’તિ. પાચીનેન ચ પચ્છિમેન ચાતિ નાગસ્સ તથાનિપન્નત્તા વુત્તં. સુટ્ઠુ સતિયા પચ્ચુપટ્ઠાપનત્થમાહ ‘‘મનસિ કરોહી’’તિ.

આદિતો પટ્ઠાય સબ્બપાટિહારિયાનીતિ તદા થેરેન કતપાટિહારિયાનિ સન્ધાય વુત્તં. ઇમં પન ઠાનન્તિ ઇમં નાસાવાતવિસ્સજ્જનકારણં.

અનુબન્ધીતિ ‘‘ન સક્કા એવંમહિદ્ધિકસ્સ ઇમસ્સ સમણસ્સ પટિપહરિતુ’’ન્તિ ભયેન પલાયન્તં અનુબન્ધિ.

એકપટિપાટિયાતિ એકાય પટિપાટિયા, નિરન્તરન્તિ અત્થો. અયમેવાતિ યા ઉપાદિન્નકં નિસ્સાય અનુપાદિન્નકસ્સ વડ્ઢિ, અયમેવ. એત્થ એદિસે હત્થવડ્ઢનાદિપાટિહારિયે યુત્તિ યુત્તરૂપા ચિત્તતો, ઉતુતો વા ઉપાદિન્નકરૂપાનં અનુપ્પજ્જનતો. અથ વા ઉપાદિન્નન્તિ સકલમેવ ઇન્દ્રિયબદ્ધં અધિપ્પેતં. એવમ્પિ તસ્સ તથા વડ્ઢિ ન યુજ્જતિ એવાતિ વુત્તનયેનેવ વડ્ઢિ વેદિતબ્બા. એકસન્તાને ઉપાદિન્નં, અનુપાદિન્નઞ્ચ સમ્ભિન્નં વિય પવત્તમાનમ્પિ અત્થતો અસમ્ભિન્નમેવ. તત્થ યથા આળ્હકમત્તે ખીરે અનેકાળ્હકે ઉદકે આસિત્તે યદિપિ ખીરં સબ્બેન સમ્ભિન્નં સબ્બત્થકમેવ લમ્બમાનં હુત્વા તિટ્ઠતિ, તથાપિ ન તત્થ ખીરં વડ્ઢતિ, ઉદકમેવ વડ્ઢતિ, એવમેવં યદિપિ ઉપાદિન્નં અનુપાદિન્નઞ્ચ સમ્ભિન્નં વિય પવત્તતિ, તથાપિ ઉપાદિન્નં ન વડ્ઢતિ, ઇદ્ધાનુભાવેન ચિત્તજં, તદનુસારેન ઉતુજઞ્ચ વડ્ઢતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સોતિ સો ઇદ્ધિમા. એવં કત્વાતિ વુત્તાકારેન હત્થં વા વડ્ઢેત્વા તે વા આગન્ત્વા હત્થપાસે ઠિતે કત્વા. પાદટ્ઠપનાદિપિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અપરોપિ ઇદ્ધિમા. તથેવાતિ પાટિહારિયકરણતો પુબ્બે વિય. તથૂપમમેતન્તિ યથા ઉદકપુણ્ણાસુ નાનાપાતીસુ બહૂહિ નાનાચન્દમણ્ડલેસુ દિસ્સમાનેસુ ન તેન ચન્દમણ્ડલસ્સ ગમનાદિઉપરોધો, બહૂનઞ્ચ પચ્ચેકં દસ્સનં ઇજ્ઝતિ, તથૂપમમેતં પાટિહારિયં ચન્દિમસૂરિયાનં ગમનાદિઉપરોધાભાવતો, બહૂનઞ્ચ ઇદ્ધિમન્તાનં તત્થ ઇદ્ધિપયોગસ્સ યથિચ્છિતં સમિજ્ઝનતોતિ અધિપ્પાયો.

૩૯૭. પરિચ્છેદં કત્વાતિ અભિવિધિવસેન પન પરિચ્છેદં કત્વા, ન મરિયાદવસેન. તથા હેસ બ્રહ્મલોકે અત્તનો કાયેન વસં વત્તેતિ. પાળીતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિ.

યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતીતિ એત્થ યસ્મા ન બ્રહ્મલોકસ્સેવ ગમનં અધિપ્પેતં, નાપિ બ્રહ્મલોકસ્સ ગમનમેવ, અથ ખો અઞ્ઞથા અઞ્ઞમ્પિ. યાવ બ્રહ્મલોકાતિ પન દૂરાવધિનિદસ્સનમેતં, તસ્મા ‘‘સચે બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામા હોતી’’તિ વત્વાપિ ઇતરમ્પિ દસ્સેતું ‘‘સન્તિકેપિ દૂરે અધિટ્ઠાતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન વુત્તાવસેસસ્સ અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા નિપ્ફાદેતબ્બસ્સ સબ્બસ્સાપિ સઙ્ગહો, ન વુત્તસ્સેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

યમકપાટિહારિયાવસાનેતિઆદિના તિવિક્કમસ્સ અધિટ્ઠાનિદ્ધિનિપ્ફન્નતા વુત્તા, અઞ્ઞત્થ પન લક્ખણાનિસંસતા. તદુભયં યથા અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિરુજ્ઝતિ, તથા વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

નીલમાતિકન્તિ નીલવણ્ણોદકમાતિકં.

મહાબોધિન્તિ અપરાજિતપલ્લઙ્કં મહાબોધિં. ચિત્તે ઉપ્પન્ને સન્તિકે અકાસીતિ તથા ચિત્તુપ્પત્તિસમનન્તરમેવ પથવિં, સમુદ્દઞ્ચ સંખિપિત્વા મહાબોધિસન્તિકે અકાસિ.

નક્ખત્તદિવસેતિ મહદિવસે. ચન્દપૂવેતિ ચન્દસદિસે ચન્દમણ્ડલાકારે પૂવે. એકપત્તપૂરમત્તમકાસીતિ યથા તે પમાણતો સરૂપેનેવ અન્તોપત્તપરિયાપન્ના હોન્તિ, તથા અકાસિ.

કાકવલિયવત્થુસ્મિઞ્ચ ‘‘ભગવા થોકં બહું અકાસી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તં પન વત્થું સઙ્ખેપતોવ દસ્સેતું ‘‘મહાકસ્સપત્થેરો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. સમાપત્તિયાતિ નિરોધસમાપત્તિયા.

ગઙ્ગાતીરેતિ તમ્બપણ્ણિદીપે ગઙ્ગાનદિયા તીરે. સઞ્ઞં અદાસીતિ યથા તે યથાધિટ્ઠિતં સપ્પિં પસ્સન્તિ, તથા સઞ્ઞં અદાસિ.

તસ્સાતિ યસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં દટ્ઠુકામો, તસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં પસ્સતિ. સદ્દં સુણાતીતિ દિબ્બાય સોતધાતુયા બ્રહ્મુનો સદ્દં સુણાતિ. ચિત્તં પજાનાતીતિ ચેતોપરિયઞાણેન બ્રહ્મુનો ચિત્તં પજાનાતિ. કરજકાયસ્સ વસેનાતિ ચાતુમહાભૂતિકરૂપકાયસ્સ વસેન. ‘‘ચિત્તં પરિણામેતી’’તિ એત્થ કિં તં ચિત્તં, કથં વા પરિણામનન્તિ આહ ‘‘પાદકજ્ઝાનચિત્તં ગહેત્વા કાયે આરોપેતી’’તિ. કથં પન કાયે આરોપેતીતિ આહ ‘‘કાયાનુગતિકં કરોતી’’તિ. એવમ્પિ સદ્દદન્ધરોવાયન્તિ વચનપથં પચ્છિન્દન્તો આહ ‘‘દન્ધગમન’’ન્તિ. કરોતીતિ સમ્બન્ધો. કાયગમનં હિ દન્ધં, દન્ધમહાભૂતપચ્ચયત્તાતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – દિસ્સમાનેન કાયેન ગન્તુકામતાય વસેન ચિત્તં પરિણામેન્તો યોગી પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘ઇદં ચિત્તં કાયો વિય દન્ધગમનં હોતૂ’’તિ પરિકમ્મં કરોતિ. તથા પરિકમ્મકરણં હિ સન્ધાય ‘‘પાદકજ્ઝાનચિત્તં ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. પરિકમ્મં પન કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠહન્તો તં ચિત્તં કાયે આરોપેતિ, કાયાનુગતિકં દન્ધગમનં કરોતિ.

સુખસઞ્ઞન્તિ સુખસહગતં સઞ્ઞં, સઞ્ઞાસીસેન નિદ્દેસો. લહુભાવેન સઞ્ઞાતન્તિ લહુસઞ્ઞં. કથં પન ઇદ્ધિચિત્તેન સહ સુખસઞ્ઞાય સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સુખસઞ્ઞા નામ ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા’’તિ. સુખન્તિ સઞ્ઞાતન્તિ વા સુખસઞ્ઞં. તેનેવાહ ‘‘ઉપેક્ખા હિ સન્તં સુખન્તિ વુત્તા’’તિ એકન્તગરુકેહિ નીવરણેહિ, ઓળારિકેહિ અનુપસન્તસભાવેહિ ચ વિતક્કાદીહિ વિપ્પયોગો ચિત્તચેતસિકાનં લહુભાવસ્સ કારણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સાયેવ…પે… વેદિતબ્બા’’તિ. તં ઓક્કન્તસ્સાતિ તં સુખલહુસઞ્ઞં અનુપ્પત્તસ્સ. અસ્સાતિ યોગિનો. ગન્તુકામતા એવ એત્થ પમાણન્તિ એત્થ એતસ્મિં દિસ્સમાનેન કાયેન ગમને યં ઠાનં ગન્તુકામો, તં ઉદ્દિસ્સ ગન્તુકામતાવસેન પવત્તપરિકમ્માધિટ્ઠાનાનિ એવ પમાણં, તાવતા ગમનં ઇજ્ઝતિ. તસ્મા મગ્ગનિમ્માનવાયુઅધિટ્ઠાનેહિ વિનાપિ ઇચ્છિતદેસપ્પત્તિ હોતીતિ. ઇદાનિ તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘સતિ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

કાયં ગહેત્વાતિ કરજકાયં આરમ્મણકરણવસેન પરિકમ્મચિત્તેન ગહેત્વા. ચિત્તે આરોપેતીતિ ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ પાદકજ્ઝાનચિત્તે આરોપેતિ તગ્ગતિકં કરોતિ. તેનાહ ‘‘ચિત્તાનુગતિકં કરોતિ સીઘગમન’’ન્તિ. ચિત્તગમનન્તિ ચિત્તપ્પવત્તિમાહ. ઇદં પન ચિત્તવસેન કાયપરિણામનપાટિહારિયં. ચિત્તગમનમેવાતિ ચિત્તેન સમાનગમનમેવ. કથં પન કાયો દન્ધપ્પવત્તિકો લહુપરિવત્તિના ચિત્તેન સમાનગતિકો હોતીતિ? ન સબ્બથા સમાનગતિકો. યથેવ હિ કાયવસેન ચિત્તપરિણામને ચિત્તં સબ્બથા કાયેન સમાનગતિકં ન હોતિ. ન હિ તદા ચિત્તં સભાવસિદ્ધેન અત્તનો ખણેન અવત્તિત્વા ગરુવુત્તિકસ્સ રૂપધમ્મસ્સ ખણેન વત્તતિ. ‘‘ઇદં ચિત્તં અયં કાયો વિય હોતૂ’’તિ પન અધિટ્ઠાનેન દન્ધગતિકસ્સ કાયસ્સ અનુવત્તનતો યાવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ, તાવ કાયગતિઅનુલોમેનેવ હુત્વા સન્તાનવસેન પવત્તમાનં ચિત્તં કાયગતિયા પરિણામિતં નામ હોતિ, એવં ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન પગેવ સુખલહુસઞ્ઞાય સમ્પાદિતત્તા અભાવિતિદ્ધિપાદાનં વિય દન્ધં અવત્તિત્વા યથા લહુકતિપયચિત્તવારેહેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ હોતિ, એવં પવત્તમાનો કાયો ચિત્તગતિયા પરિણામિતો નામ હોતિ, ન એકચિત્તક્ખણેનેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિયા.

એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્યા’’તિ ઇદમ્પિ ઉપમાવચનં નિપ્પરિયાયેનેવ સમત્થિતં હોતિ. અવસ્સં ચેતં એવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા સુત્તાભિધમ્મપાઠેહિ, વિનયઅટ્ઠકથાય ચ વિરોધો સિયા, ધમ્મતા ચ વિલોમિતા. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૧ આદયો) હિ એત્થ અઞ્ઞગહણેન રૂપધમ્મા ગહિતા અલહુપરિવત્તિતાય. અભિધમ્મે (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૦-૧૧) ચ પુરેજાતપચ્ચયો રૂપમેવ વુત્તો, પચ્છાજાતપચ્ચયો ચ તસ્સેવ. યત્થ યત્થ ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ. નત્થિ દેસન્તરસઙ્કમનં, ન ચ સભાવો અઞ્ઞથા હોતીતિ. ન હિ ઇદ્ધિબલેન ધમ્માનં કેનચિ લક્ખણં અઞ્ઞથત્તં કાતું સક્કા, ભાવઞ્ઞથત્તમેવ પન કાતું સક્કા. ‘‘તીસુપિ ખણેસૂ’’તિ ઇદમ્પિ ગમનારમ્ભં સન્ધાય વુત્તં, ન ગમનનિટ્ઠાનન્તિ વદન્તિ. થેરોતિ અટ્ઠકથાચરિયાનં અન્તરે એકો થેરો. ઇધાતિ ઇદં પાટિહારિયં વિભજિત્વા વુત્તપાઠે. સયં ગમનમેવ આગતં ‘‘બ્રહ્મલોકં ગચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા.

ચક્ખુસોતાદીનન્તિ ચક્ખુસોતાદીનં અઙ્ગાનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગ’’ન્તિ, સબ્બઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગવન્તન્તિ અત્થો. પસાદો નામ નત્થીતિ ઇમિનાવ ભાવજીવિતિન્દ્રિયાનમ્પિ અભાવો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. રુચિવસેનાતિ ઇચ્છાવસેન. અઞ્ઞમ્પીતિ ભગવતા કરિયમાનતો અઞ્ઞમ્પિ કિરિયં કરોતિ. અયઞ્ચેત્થ બુદ્ધાનુભાવો. યદિ સાવકનિમ્મિતેસુ નાનપ્પકારતા નત્થિ, ‘‘સચે પન નાનાવણ્ણે કાતુકામો હોતી’’તિઆદિ યં હેટ્ઠા વુત્તં, તં કથન્તિ? તં તથા તથા પરિકમ્મં કત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સ તે તે વણ્ણવયાદિવિસેસા પરિકમ્માનુરૂપં ઇજ્ઝન્તીતિ કત્વા વુત્તં. ઇધ પન યથાધિટ્ઠિતે નિમ્મિતરૂપે સચે સાવકો ‘‘ઇમે વિસેસા હોન્તૂ’’તિ ઇચ્છતિ, ન ઇજ્ઝતિ, બુદ્ધાનં પન ઇજ્ઝતીતિ અયમત્થો દસ્સિતોતિ ન કોચિ વિરોધો.

ઇદાનિ યાનિ તાનિ ‘‘યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૦) પાળિયા અત્થદસ્સનવસેન વિભત્તાનિ ‘‘દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતી’’તિઆદીનિ ચુદ્દસ પાટિહારિયાનિ, તત્થ સિખાપ્પત્તં કાયેન વસવત્તનપાટિહારિયં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યન્તિ કિરિયાપરામસનં, તેન ‘‘રૂપં પસ્સતી’’તિ એત્થ યદેતં રૂપદસ્સનં, ‘‘સદ્દં સુણાતી’’તિ એત્થ યદેતં સદ્દસવનં, ‘‘ચિત્તં પજાનાતી’’તિ એત્થ યદેતં ચિત્તજાનનન્તિ એવં દિબ્બચક્ખુસોતચેતોપરિયઞાણકત્તુકં દસ્સનસવનજાનનકિરિયં પરામસતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતો પરેસુ સન્તિટ્ઠતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. યમ્પિસ્સાતિ યમ્પિ અસ્સ. યોગિનો અધિટ્ઠાનન્તિ સમ્બન્ધો. યઞ્ચ ખોતિ એત્થ ખો-સદ્દો અવધારણત્થો, વિસેસત્થો વા, તેન અયમેવેત્થ કાયેન વસવત્તનપાટિહારિયેસુ ઉક્કટ્ઠતરન્તિ દીપેતિ. કસ્મા? ‘‘અયં નુ ખો ઇદ્ધિમા, અયં નુ ખો નિમ્મિતો’’તિ એકચ્ચસ્સ બ્રહ્મુનો આસઙ્કુપ્પાદનતો. યદગ્ગેન ચેતં અધિટ્ઠિતં વિસેસતો મનોમયન્તિ વુચ્ચતિ, તદગ્ગેન ઉક્કટ્ઠતરન્તિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા કાયેન વસં વત્તેતિ નામા’’તિ. યદિ એવં કસ્મા ઇધ સેસાનિ ગહિતાનીતિ આહ ‘‘સેસં…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

૩૯૮. ઇદં નાનાકરણન્તિ કામમિમાપિ દ્વે ઇદ્ધિયો અધિટ્ઠાનવસેનેવ ઇજ્ઝન્તિ, તથાપિ ઇદં ઇદાનિ વુચ્ચમાનં ઇમાસં નાનાકરણં વિસેસો. પકતિવણ્ણં વિજહિત્વાતિ અત્તનો પકતિરૂપં વિજહિત્વા અપનેત્વા, પરેસં અદસ્સેત્વાતિ અત્થો. કુમારકવણ્ણન્તિ કુમારકસણ્ઠાનં. દસ્સેતીતિ તથા વિકુબ્બન્તો અત્તનિ દસ્સેતિ. નાગવણ્ણં વાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. હત્થિમ્પિ દસ્સેતીતિ અત્તાનમ્પિ હત્થિં કત્વા દસ્સેતિ, બહિદ્ધાપિ હત્થિં દસ્સેતિ. એતદત્થમેવ હિ ઇધ ‘‘હત્થિવણ્ણં વા દસ્સેતી’’તિ અવત્વા ‘‘હત્થિમ્પિ દસ્સેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૩) વુત્તં. યં પન કેચિ બહિદ્ધા હત્થિઆદિદસ્સનવચનં ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા’’તિ વચનેન વિકુબ્બનિદ્ધિભાવેન વિરુજ્ઝતીતિ વદન્તિ, તદયુત્તં. કસ્મા? પકતિવણ્ણવિજહનં નામ અત્તનો પકતિરૂપસ્સ અઞ્ઞેસં અદસ્સનં, ન સબ્બેન સબ્બં તસ્સ નિરોધનં. એવં સતિ અત્તાનં અદસ્સેત્વા બહિદ્ધા હત્થિં દસ્સેન્તો ‘‘પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા હત્થિં દસ્સેતી’’તિ વુચ્ચમાને કો એત્થ વિરોધો, અત્તના પન હત્થિવણ્ણો હુત્વા બહિદ્ધાપિ હત્થિં દસ્સન્તે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેનેવાહ ‘‘બહિદ્ધાપિ હત્થિઆદિદસ્સનવસેન વુત્ત’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા વિકુબ્બનિદ્ધિભાવેન ચ ન કોચિ વિરોધો.

પાળિયઞ્ચ કુમારકવણ્ણં વાતિઆદીસુ અનિયમત્થો વા-સદ્દો વુત્તો. તેસુ એકેકસ્સેવ કરણદસ્સનત્થં. હત્થિમ્પીતિઆદીસુ પન હત્થિઆદીનં બહૂનં એકજ્ઝં કાતબ્બાભાવદસ્સનત્થં સમુચ્ચયત્થો પિ-સદ્દો વુત્તો. તેન ‘‘હત્થિમ્પિ દસ્સેતી’’તિઆદીસુ દુતિયે વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો.

ઇદ્ધિમતો અત્તનો કુમારકાકારેન પરેસં દસ્સનં કુમારકવણ્ણનિમ્માનં, ન એત્થ કિઞ્ચિ અપુબ્બં પથવીઆદિવત્થુ નિપ્ફાદીયતીતિ કસિણનિયમેન પયોજનાભાવતો ‘‘પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરારમ્મણતો’’તિ વુત્તં. સતિપિ વા વત્થુનિપ્ફાદને યથારહં તં પથવીકસિણાદિવસેનેવ ઇજ્ઝતીતિ એવમ્પેત્થ કસિણનિયમેન પયોજનં નત્થેવ. કુમારકવણ્ણઞ્હિ દસ્સેન્તેન નીલવણ્ણં વા દસ્સેતબ્બં સિયા, પીતાદીસુ અઞ્ઞતરવણ્ણં વા. તથા સતિ નીલાદિકસિણાનિ સમાપજ્જિતબ્બાનીતિ આપન્નોવ કસિણનિયમો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. એવમધિટ્ઠિતે યદેકે પથવીકસિણવસેન ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૩૮; મ. નિ. ૧.૧૪૭; સં. નિ. ૫.૮૪૨; પટિ. મ. ૩.૧૦) ભાવોતિ એવં પવત્તેન કસિણનિદ્દેસેન ઇધ વિકુબ્બનિદ્ધિનિદ્દેસે ‘‘પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરારમ્મણતો’’તિઆદિવચનસ્સ વિરોધં આસઙ્કન્તિ, સો અનોકાસોવાતિ દટ્ઠબ્બં. નિમ્મિનિતબ્બભાવેન અત્તના ઇચ્છિતોતિ અત્તનો કુમારકવણ્ણો, ન પન અત્તનો દહરકાલે કુમારકવણ્ણોતિ. નાગાદિવણ્ણેસુપિ અયં નયો બ્યાપી એવાતિ યદેકે ‘‘નાગાદિનિમ્માને ન યુજ્જતિ વિયા’’તિ વદન્તિ, તદપોહતં દટ્ઠબ્બં.

બહિદ્ધાપીતિ પિ-સદ્દેન અજ્ઝત્તં સમ્પિણ્ડેતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – હત્થિમ્પિ દસ્સેતીતિઆદિ અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધાપિ હત્થિઆદિદસ્સનવસેન વુત્તં, ન ‘‘કુમારકવણ્ણં વા’’તિઆદિ વિય અજ્ઝત્તમેવ કુમારકવણ્ણાદીનં દસ્સનવસેનાતિ. યં એત્થ વત્તબ્બં અધિટ્ઠાનવિધાનં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૩૯૯. કાયન્તિ અત્તનો કરજકાયં. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘અયં કાયો સુસિરો હોતૂ’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન ‘‘પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાયા’’તિ ઇમં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારમાહ. અઞ્ઞં કાયન્તિ યં મનોમયં કાયં નિમ્મિનિતુકામો, તં. મુઞ્જમ્હાતિ મુઞ્જતિણતો. ઈસિકન્તિ તસ્સ કણ્ડં. કોસિયાતિ અસિકોસતો. કરણ્ડાયાતિ પેળાય, નિમ્મોકતોતિ ચ વદન્તિ. અબ્બાહતીતિ ઉદ્ધરતિ. પવાહેય્યાતિ આકડ્ઢેય્ય.

ઇદ્ધિવિધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ દ્વાદસમપરિચ્છેદવણ્ણના.