૧૩. અભિઞ્ઞાનિદ્દેસવણ્ણના

દિબ્બસોતધાતુકથાવણ્ણના

૪૦૦. તત્થાતિ દિબ્બસોતધાતુયા નિદ્દેસે. અભિઞ્ઞાપાળિયા હિ નિદ્દેસમુખેન અભિઞ્ઞાનં નિબ્બત્તનવિધિ વિધીયતિ. અભિઞ્ઞાસીસેનેત્થ અભિઞ્ઞાપાળિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘તતો પરાસુ ચ તીસુ અભિઞ્ઞાસૂ’’તિ. તતો પરાસૂતિ ચ સત્થુનો દેસનાક્કમં, અત્તનો ચ ઉદ્દેસક્કમં સન્ધાય વુત્તં, ન પટિપત્તિક્કમં. ન હિ પટિપજ્જન્તા ઇમિનાવ કમેન પટિપજ્જન્તિ. સબ્બત્થાતિ દિબ્બસોતધાતુપાળિયં, સેસાભિઞ્ઞાપાળિયઞ્ચાતિ સબ્બત્થ. તત્રાતિ વાક્યોપઞ્ઞાસે નિપાતમત્તં, તત્ર વા યથાવુત્તપાઠે. દિબ્બસદિસત્તાતિ દિબ્બે ભવાતિ દિબ્બા, દેવાનં સોતધાતુ, તાય દિબ્બાય સદિસત્તા. ઇદાનિ તં દિબ્બસદિસતં વિભાવેતું ‘‘દેવાનં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તાતિ સદ્ધાબહુલતાવિસુદ્ધદિટ્ઠિતાનિસંસદસ્સાવિતાદિસમ્પત્તિયા સુટ્ઠુ ચરિતત્તા સુચરિતેન દેવૂપપત્તિજનકેન પુઞ્ઞકમ્મેન નિબ્બત્તા. પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન વાતરોગાદીનં સઙ્ગહો. અપલિબુદ્ધાતિ અનુપદ્દુતા. પિત્તાદીહિ અનુપદ્દુતત્તા, કમ્મસ્સ ચ ઉળારતાય ઉપક્કિલેસવિમુત્તિ વેદિતબ્બા. ઉપક્કિલેસદોસરહિતં હિ કમ્મં તિણાદિદોસરહિતં વિય સસ્સં ઉળારફલં અનુપક્કિલિટ્ઠં હોતિ. કારણૂપચારેન ચસ્સ ફલં તથા વોહરીયતિ, યથા ‘‘સુક્કં સુક્કવિપાક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૨; મ. નિ. ૨.૮૧; અ. નિ. ૪.૨૩૩). દૂરેપીતિ પિ-સદ્દેન સુખુમસ્સાપિ આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છનસમત્થતં સઙ્ગણ્હાતિ. પસાદસોતધાતૂતિ ચતુમહાભૂતાનં પસાદલક્ખણા સોતધાતુ.

વીરિયારમ્ભવસેનેવ ઇજ્ઝનતો સબ્બાપિ કુસલભાવના વીરિયભાવના, પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતા વા ઇદ્ધિપાદભાવનાપિ વિસેસતો વીરિયભાવના, તસ્સા આનુભાવેન નિબ્બત્તા વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તા. ઞાણમયા સોતધાતુ ઞાણસોતધાતુ. તાદિસાયેવાતિ ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય, દૂરેપિ સુખુમસ્સપિ આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છનસમત્થતાય ચ તંસદિસા એવ. દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તાતિ દિબ્બવિહારસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં ભૂમીનં વસેન પટિલદ્ધત્તા, ઇમિના કારણવસેનસ્સા દિબ્બભાવમાહ. યં ચેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાતિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગમેન ઉક્કંસગતં પાદકજ્ઝાનસઙ્ખાતં દિબ્બવિહારં સન્નિસ્સાય પવત્તત્તા, દિબ્બવિહારપરિયાપન્નં વા અત્તના સમ્પયુત્તં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં નિસ્સયપચ્ચયભૂતં સન્નિસ્સિતત્તાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સવનટ્ઠેનાતિ સદ્દગહણટ્ઠેન. યાથાવતો હિ સદ્દૂપલદ્ધિ સદ્દસભાવાવબોધો સવનં. સન્તેસુપિ અઞ્ઞેસુ સભાવધારણાદીસુ ધાતુઅત્થેસુ અત્તસુઞ્ઞતાસન્દસ્સનત્થા સત્થુ ધાતુદેસનાતિ આહ ‘‘નિજ્જીવટ્ઠેન ચા’’તિ. સોતધાતુકિચ્ચં સદ્દસમ્પટિચ્છનં, સદ્દસન્નિટ્ઠાનપચ્ચયતા ચ.

ઞાણસ્સ પરિસુદ્ધિ ઉપક્કિલેસવિગમેનેવાતિ આહ ‘‘નિરુપક્કિલેસાયા’’તિ. માનુસિકા મનુસ્સ સન્તકા, મંસસોતધાતુ, દિબ્બવિદૂરાદિવિસયગ્ગહણસઙ્ખાતેન અત્તનો કિચ્ચવિસેસેન અતિક્કન્તં માનુસિકં એતાયાતિ અતિક્કન્તમાનુસિકા. તેનાહ ‘‘મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા સદ્દસવનેના’’તિ. તત્થ મનુસ્સૂપચારન્તિ મનુસ્સેહિ ઉપચરિતબ્બટ્ઠાનં, પકતિયા સોતદ્વારેન ગહેતબ્બં વિસયન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘સદ્દસવનેના’’તિ. દિબ્બેતિ દેવલોકપરિયાપન્ને. તે પન વિસેસતો દેવાનં કથા સદ્દા હોન્તીતિ આહ ‘‘દેવાનં સદ્દે’’તિ. મનુસ્સાનં એતેતિ માનુસા, તે માનુસે. એવં દેવમનુસ્સસદ્દાનંયેવ ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘પદેસપરિયાદાન’’ન્તિ, એકદેસગ્ગહણન્તિ અત્થો. સદેહસન્નિસ્સિતા અત્તનો સરીરે સન્નિસ્સિતા. નિપ્પદેસપરિયાદાનં ઠાનભેદગ્ગહણમુખેન સવિઞ્ઞાણકાદિભેદભિન્નસ્સ સદ્દસ્સ અનવસેસેન સઙ્ગણ્હનતો.

અયં દિબ્બસોતધાતુ. પરિકમ્મસમાધિચિત્તેનાતિ પરિકમ્મભૂતાવેણિકસમાધિચિત્તેન, દિબ્બસોતઞાણસ્સ પરિકમ્મવસેન પવત્તક્ખણિકસમાધિના સમાહિતચિત્તેનાતિ અત્થો. પરિકમ્મસમાધિ નામ દિબ્બસોતધાતુયા ઉપચારાવત્થાતિપિ વદન્તિ. સા પન નાનાવજ્જનવસેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. સબ્બોળારિકસદ્દદસ્સનત્થં સીહાદીનં સદ્દો પઠમં ગહિતો. તિયોજનમત્થકેપિ કિર કેસરસીહસ્સ સીહનાદસદ્દો સુય્યતિ. આદિ-સદ્દેન મેઘસદ્દબ્યગ્ઘસદ્દાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ યથા ઓળારિકસદ્દાવજ્જનં યાવદેવ સુખુમસદ્દાવજ્જનૂપાયદસ્સનત્થં, તથા સદ્દગ્ગહણભાવનાબલેન સુખુમતરસદ્દગ્ગહણસંસિદ્ધિતો.

એવં આસન્નસદ્દગ્ગહણાનુસારેન દૂરદૂરતરસદ્દગ્ગહણમ્પિ સમિજ્ઝતીતિ દસ્સેતું ‘‘પુરત્થિમાય દિસાયા’’તિઆદિના દિસાસમ્બન્ધવસેન સદ્દાનં મનસિકારવિધિ આરદ્ધો. તત્થ સદ્દનિમિત્તન્તિ ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો સદ્દો એવ સદ્દનિમિત્તં, યો વા યથાવુત્તો ઉપાદાયુપાદાય લબ્ભમાનો સદ્દાનં ઓળારિકસુખુમાકારો, તં સદ્દનિમિત્તં. તેનેવાહ ‘‘સદ્દાનં સદ્દનિમિત્ત’’ન્તિ. યં પન વુત્તં ‘‘ઓળારિકાનમ્પિ સુખુમાનમ્પિ સદ્દાનં સદ્દનિમિત્તં મનસિ કાતબ્બ’’ન્તિ, તં ઓળારિકસુખુમસમ્મતેસુપિ ઓળારિકસુખુમસબ્ભાવદસ્સનત્થં. તઞ્ચ સબ્બં સુખુમે ઞાણપરિચયદસ્સનત્થં દટ્ઠબ્બં. સદ્દનિમિત્તસ્સ અપચ્ચુપ્પન્નસભાવત્તા ‘‘સદ્દોવ સદ્દનિમિત્ત’’ન્તિ અયમેવ પક્ખો ઞાયાગતોતિ કેચિ, તં ન ઓળારિકસુખુમાનં સદ્દાનં વણ્ણારમ્મણેન ઞાણેન નીલપીતાદિવણ્ણાનં વિય તત્થેવ ગહેતબ્બતો. ઓળારિકસુખુમભાવો ચેત્થ સદ્દનિમિત્તન્તિ અધિપ્પેતન્તિ. તસ્સાતિ યથાવુત્તેન વિધિના પટિપજ્જન્તસ્સ યોગિનો. તે સદ્દાતિ યે સબ્બોળારિકતો પભુતિ આવજ્જન્તસ્સ અનુક્કમેન સુખુમસુખુમા સદ્દા આવજ્જિતા, તે. પાકતિકચિત્તસ્સાપીતિ પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનતો પુબ્બે પવત્તચિત્તસ્સાપિ. પરિકમ્મસમાધિચિત્તસ્સાતિ દિબ્બસોતધાતુયા ઉપ્પાદનત્થં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ સદ્દં આરબ્ભ પરિકમ્મકરણવસેન પવત્તક્ખણિકસમાધિચિત્તસ્સ. પુબ્બેપિ ઞાણેન પરિમદ્દિતત્તા અતિવિય પાકટા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો.

તેસુ સદ્દેસૂતિ યે પરિકમ્મસ્સ વિસયદસ્સનત્થં બહૂ સદ્દા વુત્તા, તેસુ સદ્દેસુ. અઞ્ઞતરન્તિ યત્થસ્સ પરિકમ્મકરણવસેન અભિણ્હં મનસિકારો પવત્તો, તં એકં સદ્દં. તતો પરન્તિ તતો અપ્પનુપ્પત્તિતો પરં. તસ્મિં સોતેતિ તસ્મિં ઞાણસોતે. પતિતો હોતીતિ દિબ્બસોતધાતુ અન્તોગધા હોતિ અપ્પનાચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિતો પભુતિ દિબ્બસોતઞાણલાભી નામ હોતિ, ન દાનિસ્સ તદત્થં ભાવનાભિયોગો ઇચ્છિતબ્બોતિ અત્થો. તન્તિ દિબ્બસોતધાતું. થામજાતન્તિ જાતથામં દળ્હભાવપ્પત્તં. વડ્ઢેતબ્બં પાદકજ્ઝાનારમ્મણં. કિન્તિ કિત્તકન્તિ આહ ‘‘એત્થન્તરે સદ્દં સુણામીતિ એકઙ્ગુલમત્તં પરિચ્છિન્દિત્વા’’તિ. પાદકજ્ઝાનસ્સ હિ આરમ્મણભૂતં કસિણનિમિત્તં ‘‘એત્તકં ઠાનં ફરતૂ’’તિ મનસિ કરિત્વા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તસ્સ કસિણનિમિત્તં તત્તકં ઠાનં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ. સો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય તત્થ ગતે સદ્દે આવજ્જતિ, સુભાવિતભાવનત્તા તત્થ અઞ્ઞતરં સદ્દં આરબ્ભ ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસુ પચ્છિમં ઇદ્ધિચિત્તં, ઇતરસ્સ પુનપિ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિતબ્બમેવ. તતો એવ હિ પાદકજ્ઝાનારમ્મણેન ફુટ્ઠોકાસબ્ભન્તરગતેપિ સદ્દે સુણાતિયેવાતિ સાસઙ્કં વદતિ. એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલાદિગ્ગહણઞ્ચેત્થ સુખુમસદ્દાપેક્ખાય કતં.

એવં સુણન્તોવાતિ એવં પરિચ્છિન્દિત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા સવનેન વસીકતાભિઞ્ઞો હુત્વા યથાવજ્જિતે સદ્દે સુણન્તો એવ. પાટિયેક્કન્તિ એકજ્ઝં પવત્તમાનેપિ તે સદ્દે પચ્ચેકં વત્થુભેદેન વવત્થપેતુકામતાય સતિ.

દિબ્બસોતધાતુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચેતોપરિયઞાણકથાવણ્ણના

૪૦૧. પરિયાતીતિ સરાગાદિવિભાગેન પરિચ્છિજ્જ જાનાતિ. તેનાહ ‘‘પરિચ્છિન્દતીતિ અત્થો’’તિ. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિ અત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થો. ‘‘પરસત્તાન’’ન્તિ એત્થ પર-સદ્દો અઞ્ઞત્થોતિ આહ ‘‘અત્તાનં ઠપેત્વા સેસસત્તાન’’ન્તિ, યથા હિ યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા. યો અત્તા ન હોતિ, સો પરોતિ. સત્તાનન્તિ ચેત્થ રૂપાદીસુ સત્તાતિ સત્તા. તસ્સા પન પઞ્ઞત્તિયા સવિઞ્ઞાણકસન્તાને નિરુળ્હત્તા નિચ્છન્દરાગાપિ સત્તાત્વેવ વુચ્ચન્તિ, ભૂતપુબ્બગતિયા વા. ‘‘પુ’’ન્તિ નરકં, તત્થ ગલન્તિ પપતન્તીતિ પુગ્ગલા, પાપકારિનો. ઇતરેપિ સંસારે સંસારિનો તંસભાવાનાતિવત્તનતો પુગ્ગલાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. તંતંસત્તનિકાયસ્સ વા તત્થ તત્થ ઉપપત્તિયા પૂરણતો, અનિચ્ચતાવસેન ગલનતો ચ પુગ્ગલાતિ નેરુત્તા.

એતઞ્હીતિ એત્થ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા ‘‘એતં ચેતોપરિયઞાણં દિબ્બચક્ખુઞાણવસેન ઇજ્ઝતી’’તિ તં દિબ્બચક્ખુઞાણં, એતસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ ઉપ્પાદને પરિકમ્મં, તસ્મા તેન ચેતોપરિયઞાણં ઉપ્પાદેતુકામેન અધિગતદિબ્બચક્ખુઞાણેન ભિક્ખુનાતિ એવં યોજના કાતબ્બા. હદયરૂપન્તિ ન હદયવત્થુ, અથ ખો હદયમંસપેસિ. યં બહિ કમલમકુળસણ્ઠાનં, અન્તો કોસાતકીફલસદિસન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્હિ નિસ્સાય દાનિ વુચ્ચમાનં લોહિતં તિટ્ઠતિ. હદયવત્થુ પન ઇમં લોહિતં નિસ્સાય પવત્તતીતિ. કથં પન દિબ્બચક્ખુના લોહિતસ્સ વણ્ણદસ્સનેન અરૂપં ચિત્તં પરિયેસતીતિ આહ ‘‘યદા હી’’તિઆદિ. કથં પન સોમનસ્સસહગતાદિચિત્તવુત્તિયા કમ્મજસ્સ લોહિતસ્સ વિવિધવણ્ણભાવાપત્તીતિ? કો વા એવમાહ ‘‘કમ્મજમેવ તં લોહિત’’ન્તિ ચતુસન્તતિરૂપસ્સાપિ તત્થ લબ્ભમાનત્તા. તેનેવાહ ‘‘ઇદં રૂપં સોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. એવમ્પિ યં તત્થ અચિત્તજં, તસ્સ યથાવુત્તવણ્ણભેદેન ન ભવિતબ્બન્તિ? ભવિતબ્બં, સેસતિસન્તતિરૂપાનં તદનુવત્તનતો. યથા હિ ગમનાદીસુ ચિત્તજરૂપાનિ ઉતુકમ્માહારસમુટ્ઠાનરૂપેહિ અનુવત્તીયન્તિ, અઞ્ઞથા કાયસ્સ દેસન્તરુપ્પત્તિયેવ ન સિયા, એવમિધાપિ ચિત્તજરૂપં સેસતિસન્તતિરૂપાનિ અનુવત્તમાનાનિ પવત્તન્તિ. પસાદકોધવેલાસુ ચક્ખુસ્સ વણ્ણભેદાપત્તિયેવ ચ તદત્થસ્સ નિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં.

પરિયેસન્તેનાતિ પઠમં તાવ અનુમાનતો ઞાણં પેસેત્વા ગવેસન્તેન. ચેતોપરિયઞાણઞ્હિ ઉપ્પાદેતુકામેન યોગિના હેટ્ઠા વુત્તનયેન રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં અભિનીહારક્ખમં કત્વા દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ લાભી સમાનો આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના પરસ્સ હદયમંસપેસિં નિસ્સાય પવત્તમાનસ્સ લોહિતસ્સ વણ્ણદસ્સનેન ‘‘ઇદાનિ ઇમસ્સ ચિત્તં સોમનસ્સસહગત’’ન્તિ વા ‘‘દોમનસ્સસહગત’’ન્તિ વા ‘‘ઉપેક્ખાસહગત’’ન્તિ વા નયગ્ગાહવસેનપિ વવત્થપેત્વા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામી’’તિ પરિકમ્મં કાતબ્બં. કાલસતમ્પિ કાલસહસ્સમ્પિ પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તથેવ પટિપજ્જિતબ્બં. તસ્સેવં દિબ્બચક્ખુના હદયલોહિતવણ્ણદસ્સનાદિવિધિના પટિપજ્જન્તસ્સ ઇદાનિ ચેતોપરિયઞાણં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ યં તદા પવત્તતીતિ વવત્થાપિતં ચિત્તં, તં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં નિરુદ્ધે ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તિ. તેસં પુરિમાનિ તીણિ, ચત્તારિ વા પરિકમ્માદિસમઞ્ઞાનિ કામાવચરાનિ, ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા અપ્પનાચિત્તં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકં. તત્થ યં અન્તેન અપ્પનાચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નં ઞાણં, ઇદં ચેતોપરિયઞાણં. તઞ્હિ યત્થાનેન પરિકમ્મં કતં, તં પરસ્સ ચિત્તં પચ્ચક્ખતો પટિવિજ્ઝન્તં વિભાવેન્તમેવ હુત્વા પવત્તતિ રૂપં વિય ચ દિબ્બચક્ખુઞાણં, સદ્દં વિય ચ દિબ્બસોતઞાણં. તતો પરં પન કામાવચરચિત્તેહિ સરાગાદિવવત્થાપનં હોતિ નીલાદિવવત્થાપનં વિય. એવમધિગતસ્સ પન ચેતોપરિયઞાણસ્સ થામગમનવિધાનમ્પિ અધિગમનવિધાનસદિસમેવાતિ તં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા તેન…પે… થામગતં કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

એવં થામગતે હીતિઆદિ થામગતાનિસંસદસ્સનં. સબ્બમ્પિ કામાવચરચિત્તન્તિ ચતુપણ્ણાસવિધમ્પિ કામાવચરચિત્તં. ‘‘સબ્બમ્પી’’તિ પદં ‘‘રૂપાવચરારૂપાવચરચિત્ત’’ન્તિ એત્થાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તેન પઞ્ચદસવિધમ્પિ રૂપાવચરચિત્તં, દ્વાદસવિધમ્પિ અરૂપાવચરચિત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. પજાનાતીતિ સરાગાદિપકારેહિ જાનાતિ, પચ્ચક્ખતો પટિવિજ્ઝતીતિ અધિપ્પાયો. પુથુજ્જનવસેનાયં અભિઞ્ઞાકથાતિ લોકુત્તરં ચિત્તં ઇધ અનુદ્ધટં. તમ્પિ હિ ઉપરિમો, સદિસો વા અરિયો હેટ્ઠિમસ્સ, સદિસસ્સ ચ ચિત્તમ્પિ પજાનાતિ એવ. તેનાહ ‘‘અનુત્તરં વા ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. સઙ્કમન્તોતિ ઞાણેન ઉપસઙ્કમન્તો. એકચ્ચઞ્હિ ચિત્તં ઞત્વા પરિકમ્મેન વિના તદઞ્ઞં ચિત્તં જાનન્તો ‘‘ચિત્તા ચિત્તં સઙ્કમન્તો’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘વિનાપિ હદયરૂપદસ્સનેના’’તિ. હદયરૂપદસ્સનાદિવિધાનં હિ આદિકમ્મિકવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ. યત્થ કત્થચીતિ પઞ્ચવોકારભવે, ચતુવોકારભવેપિ વા. ન કતો અભિઞ્ઞાનુયોગસઙ્ખાતો અભિનિવેસો એતેનાતિ અકતાભિનિવેસો, તસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ અત્થો. અયં કથાતિ ‘‘આલોકં વડ્ઢેત્વા’’તિઆદિના વુત્તપરિકમ્મકથા.

અવસેસન્તિ વુત્તાવસેસં. એવં અવિભાગેન વુત્તં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘ચતુભૂમકં કુસલાબ્યાકતં ચિત્તં વીતરાગ’’ન્તિ આહ. તઞ્હિ યોનિસોમનસિકારપ્પચ્ચયતંહેતુકતાહિ રાગેન સમ્પયોગાસઙ્કાભાવતો ‘‘વીતરાગ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ. સેસાકુસલચિત્તાનં રાગેન સમ્પયોગાભાવતો નત્થેવ સરાગતા, તંનિમિત્તકતાય પન સિયા તંસહિતતાલેસોતિ નત્થેવ વીતરાગતાપીતિ દુકવિનિમુત્તતાવ યુત્તાતિ વુત્તં ‘‘ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તી’’તિ. યદિ એવં પદેસિકં ચેતોપરિયઞાણં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, દુકન્તરપરિયાપન્નત્તા તેસં. યે પન ‘‘પટિપક્ખભાવે અસતિપિ સમ્પયોગાભાવો એવેત્થ પમાણં એકચ્ચઅબ્યાકતાનં વિયા’’તિ સેસાકુસલચિત્તાનમ્પિ વીતરાગતં પટિજાનન્તિ, તે સન્ધાયાહ ‘‘કેચિ પન થેરા તાનિપિ સઙ્ગણ્હન્તી’’તિ. સદોસદુકેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

પાટિપુગ્ગલિકનયેનાતિ આવેણિકનયેન, તદઞ્ઞાકુસલચિત્તેસુ વિય લોભદોસેહિ અમિસ્સિતસ્સ મોહસ્સેવ સબ્ભાવતોતિ અત્થો. અકુસલમૂલસઙ્ખાતેસુ સહ મોહેનેવાતિ સમોહં પઠમનયે, દુતિયનયે પન સહેવ મોહેનાતિ સમોહન્તિ એવં ઉત્તરપુરિમપદાવધારણતો દ્વીસુ નયેસુ ભેદો વેદિતબ્બો. અત્તના સમ્પયુત્તં થિનમિદ્ધં અનુવત્તનવસેન ગતં પવત્તં થિનમિદ્ધાનુગતં પઞ્ચવિધં સસઙ્ખારિકાકુસલચિત્તં સંખિત્તં, આરમ્મણે સઙ્કોચનવસેન પવત્તનતો. વુત્તનયેન ઉદ્ધચ્ચાનુગતં વેદિતબ્બં, તં પન ઉદ્ધચ્ચસહગતં ચિત્તં, યત્થ વા ઉદ્ધચ્ચં પચ્ચયવિસેસેન થામજાતં હુત્વા પવત્તતિ. કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાય, વિપુલફલતાય, દીઘસન્તાનતાય ચ મહન્તભાવં ગતં, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દવીરિયચિત્તપઞ્ઞેહિ ગતં પટિપન્નન્તિ મહગ્ગતં. અવસેસન્તિ પરિત્તઅપ્પમાણં. અત્તાનં ઉત્તરિતું સમત્થેહિ સહ ઉત્તરેહીતિ સઉત્તરં. ઉત્તિણ્ણન્તિ ઉત્તરં, લોકે અપરિયાપન્નભાવેન લોકતો ઉત્તરન્તિ લોકુત્તરં. તતો એવ નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરન્તિ અનુત્તરં. ઉપનિજ્ઝાનલક્ખણપ્પત્તેન સમાધિના સમ્મદેવ આહિતન્તિ સમાહિતં. તદઙ્ગવિમુત્તિપ્પત્તં કામાવચરકુસલચિત્તં. વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિપ્પત્તં મહગ્ગતચિત્તં. સમુચ્છેદવિમુત્તિપ્પત્તં મગ્ગચિત્તં. પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિપ્પત્તં ફલચિત્તં. નિસ્સરણવિમુત્તિપ્પત્તમ્પિ તદુભયમેવ. કામં કાનિચિ પચ્ચવેક્ખણચિત્તાદીનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ હોન્તિ, નિસ્સરણવિમુત્તિપ્પત્તાનિ પન ન હોન્તિ તાદિસકિચ્ચાયોગતો. પાળિયં આગતસરાગાદિભેદવસેન ચેવ તેસં અન્તરભેદવસેન ચ સબ્બપ્પકારમ્પિ.

ચેતોપરિયઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણકથાવણ્ણના

૪૦૨. પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, તસ્સ વા અનુસ્સરણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ, તં નિસ્સયાદિપચ્ચયભૂતં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનતો ‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિમ્હિ યં ઞાણં, તદત્થાયા’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિવરન્તો પુબ્બેનિવાસં તાવ દસ્સેત્વા તત્થ સતિઞાણાનિ દસ્સેતું ‘‘પુબ્બેનિવાસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘પુબ્બે’’તિ ઇદં પદં ‘‘એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિવચનતો અતીતભવવિસયં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અતીતજાતીસૂ’’તિ નિવાસ-સદ્દો કમ્મસાધનો, ખન્ધવિનિમુત્તો ચ નિવસિતધમ્મો નત્થીતિ આહ ‘‘નિવુત્થક્ખન્ધા’’તિ. નિવુત્થતા ચેત્થ સસન્તાને પવત્તતા, તથાભૂતા ચ તે અનુ અનુ ભૂતા જાતા પવત્તા તત્થ ઉપ્પજ્જિત્વા વિગતાવ હોન્તીતિ આહ ‘‘નિવુત્થાતિ અજ્ઝાવુત્થા અનુભૂતા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા’’તિ. એવં સસન્તતિપરિયાપન્નધમ્મવસેન નિવાસ-સદ્દસ્સ અત્થં વત્વા ઇદાનિ અવિસેસેન વત્તું ‘‘નિવુત્થધમ્મા વા નિવુત્થા’’તિ વત્વા તં વિવરિતું ‘‘ગોચરનિવાસેના’’તિઆદિ વુત્તં. ગોચરભૂતાપિ હિ ગોચરાસેવનાય આસેવિતા આરમ્મણકરણવસેન અનુભૂતા નિવુત્થા નામ હોન્તીતિ. તે પન દુવિધા સપરવિઞ્ઞાણગોચરતાયાતિ ઉભયેપિ તે દસ્સેતું ‘‘અત્તનો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ‘‘અત્તનો વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતા’’તિ વત્વા ‘‘પરિચ્છિન્ના’’તિ વચનં યે તે ગોચરનિવાસેન નિવુત્થધમ્મા, તે ન કેવલં વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાણમત્તા, અથ ખો યથા પુબ્બે જાતિનામગોત્તવણ્ણલિઙ્ગાહારાદિવિસેસેહિ પરિચ્છેદકારિકાય પઞ્ઞાય પરિચ્છિજ્જ ગહિતા, તથેવેતં ઞાણં પરિચ્છિજ્જ ગણ્હાતીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દીપનત્થં વુત્તં. પરવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતાપિ વા નિવુત્થાતિ સમ્બન્ધો. ન કેવલં અત્તનોવ વિઞ્ઞાણેન, અથ ખો પરેસં વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતાપિ વાતિ અત્થો. ઇધાપિ ‘‘પરિચ્છિન્ના’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘પરેસમ્પિ વા વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતા પરિચ્છિન્ના’’તિ. તસ્સ ચ ગહણે પયોજનં વુત્તનયેનેવ વત્તબ્બં. તે ચ ખો યસ્મા અભીતાસુ એવ જાતીસુ અઞ્ઞેહિ વિઞ્ઞાતા પરિચ્છિન્ના, તે ચ પરિનિબ્બુતાપિ હોન્તિ. યે હિ તે વિઞ્ઞાતા, તેસં તદા વત્તમાનસન્તાનાનુસારેન તેસમ્પિ અતીતે પવત્તિ ઞાયતીતિ સિખાપ્પત્તં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ વિસયભૂતં પુબ્બેનિવાસં દસ્સેતું ‘‘છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસૂ’’તિ વુત્તં. છિન્નવટુમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં અનુસ્સરણા છિન્નવટુમકાનુસ્સરણં. આદિ-સદ્દેન પચ્ચેકસમ્બુદ્ધબુદ્ધસાવકાનુસ્સરણાનિ ગય્હન્તીતિ વદન્તિ. છિન્નવટુમકા પન સબ્બેવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતા. તેસં અનુસ્સરણં નામ તેસં પટિપત્તિયા અનુસ્સરણં, સા પન પટિપત્તિ સઙ્ખેપતો છળારમ્મણગ્ગહણલક્ખણાતિ તાનિ ઇધ પરવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતગ્ગહણેન ગહિતાનિ, તે પનેતે સમ્માસમ્બુદ્ધાનંયેવ વિસયા, ન અઞ્ઞેસન્તિ આહ ‘‘તે બુદ્ધાનંયેવ લબ્ભન્તી’’તિ. ન હિ અતીતે બુદ્ધા ભગવન્તો એવં વિપસ્સિંસુ, એવં મગ્ગં ભાવેસું, એવં ફલનિબ્બાનાનિ સચ્છાકંસુ, એવં વેનેય્યે વિનેસુન્તિ એત્થ સબ્બદા અઞ્ઞેસં ઞાણસ્સ ગતિ અત્થીતિ. યાય સતિયા પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

અનેકવિધન્તિ નાનાભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસાદિવસેન બહુવિધં. પકારેહીતિ નામગોત્તાદિઆકારેહિ સદ્ધિં, સહયોગે ચેતં કરણવચનં. પવત્તિતં દેસનાવસેન. તેનાહ ‘‘સંવણ્ણિત’’ન્તિ, વિત્થારિતન્તિ અત્થો. ‘‘નિવાસ’’ન્તિ અન્તોગધભેદસામઞ્ઞવચનમેતન્તિ તે ભેદે બ્યાપનિચ્છાવસેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ તત્થ નિવુત્થસન્તાન’’ન્તિ આહ. સાવકસ્સેવેતં અનુસ્સરણં, ન સત્થુનોતિ વુત્તં ‘‘ખન્ધપટિપાટિવસેન ચુતિપટિસન્ધિવસેન વા’’તિ. ખન્ધપટિપાટિ ખન્ધાનં અનુક્કમો. સા ચ ખો ચુતિતો પટ્ઠાય ઉપ્પટિપાટિવસેન. કેચિ પનેત્થ ‘‘ઇરિયાપથપટિપાટિ ખન્ધપટિપાટી’’તિ વદન્તિ. અનુગન્ત્વા અનુગન્ત્વાતિ ઞાણગતિયા અનુગન્ત્વા અનુગન્ત્વા. તિત્થિયાતિ અઞ્ઞતિત્થિયા, તે પન કમ્મવાદિનો કિરિયવાદિનો તાપસાદયો. ઠપેત્વા અગ્ગસાવકમહાસાવકે ઇતરે સત્થુ સાવકા પકતિસાવકા.

યસ્મા તિત્થિયાનં બ્રહ્મજાલાદીસુ ચત્તાલીસાય એવ સંવટ્ટવિવટ્ટાનં અનુસ્સરણં આગતં, તસ્મા ‘‘ન તતો પર’’ન્તિ વત્વા તં કારણં વદન્તો ‘‘દુબ્બલપઞ્ઞત્તા’’તિઆદિમાહ, તેન વિપસ્સનાભિયોગો પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ વિસેસકારણન્તિ દસ્સેતિ. બલવપઞ્ઞત્તાતિ એત્થ નામરૂપપરિચ્છેદાદિયેવ પઞ્ઞાય બલવકારણં દટ્ઠબ્બં. તઞ્હેત્થ નેસં સાધારણકારણં. એત્તકોતિ કપ્પાનં લક્ખં, તદધિકં એકં, દ્વે ચ અસઙ્ખ્યેય્યાનીતિ કાલવસેન એવંપરિમાણો યથાક્કમં તેસં મહાસાવકઅગ્ગસાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનં પુઞ્ઞઞાણાભિનીહારો સાવકપચ્ચેકબોધિપારમિતા સમિતા. યદિ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણકાલપરિચ્છિન્નો તેસં તેસં અરિયાનં અભિઞ્ઞાઞાણવિભાગો, એવં સન્તે બુદ્ધાનમ્પિ વિસયપરિચ્છેદતા આપન્નાતિ આહ ‘‘બુદ્ધાનં પન પરિચ્છેદો નામ નત્થી’’તિ. ‘‘યાવતકં ઞેય્યં, તાવતકં ઞાણ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫) વચનતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિય બુદ્ધાનં અભિઞ્ઞાઞાણાનમ્પિ વિસયે પરિચ્છેદો નામ નત્થિ. તત્થ યં યં ઞાતું ઇચ્છન્તિ, તં તં જાનન્તિ એવ. અથ વા સતિપિ કાલપરિચ્છેદે કારણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહાદિના સાતિસયત્તા મહાબોધિસમ્ભારાનં પઞ્ઞાપારમિતાય પવત્તિઆનુભાવસ્સ પરિચ્છેદો નામ નત્થિ, કુતો તન્નિબ્બત્તાનં અભિઞ્ઞાઞાણાનન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધાનં પન પરિચ્છેદો નામ નત્થી’’તિ. અતીતે એત્તકાનિ કપ્પાનં અસઙ્ખ્યેય્યાનીતિ એવં કાલપરિચ્છેદો નામ નત્થિ, અનાગતે અનાગતંસઞાણસ્સ વિય.

એવં છન્નં જનાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં કાલવિભાગતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ આરમ્મણગ્ગહણતો આનુભાવવિસેસતો, પવત્તિઆકારતો ચ દસ્સેતું ‘‘તિત્થિયા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ચુતિપટિસન્ધિવસેનાતિ અત્તનો, પરસ્સ વા તસ્મિં તસ્મિં અત્તભાવે ચુતિં દિસ્વા અન્તરા કિઞ્ચિ અનામસિત્વા પટિસન્ધિયા એવ ગહણવસેન. વુત્તમેવત્થં બ્યતિરેકતો, અન્વયતો ચ વિભાવેતું ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. પકતિસાવકા ચુતિપટિસન્ધિવસેનપિ સઙ્કમન્તીતિ અયમત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેન ‘‘બલવપઞ્ઞત્તા’’તિ હેતુના વિભાવેતબ્બો, ચુતિપટિસન્ધિવસેન સઙ્કમનં વેમજ્ઝદસ્સને પયોજનાભાવતો. ઞાણબલદસ્સનત્થં પનેત્થ વુત્તં.

તં તં પાકટમેવાતિ યથા નામ સરદસમયે ઠિતમજ્ઝન્હિકવેલાયં ચતુરતનિકે ગેહે ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ રૂપગતં સુપાકટમેવ હોતીતિ લોકસિદ્ધમેતં, સિયા પન તસ્સ સુખુમતરતિરોહિતાદિભેદસ્સ રૂપગતસ્સ અગોચરતા. નત્થેવ બુદ્ધાનં ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ ઞેય્યસ્સ અગોચરતા, અથ ખો તં ઞાણાલોકેન ઓભાસિતં હત્થતલે આમલકં વિય સુપાકટં સુવિભૂતમેવ હોતિ તથા ઞેય્યાવરણસ્સ સુપહીનત્તા. પેય્યાલપાળિં વિય સઙ્ખિપિત્વાતિ યથા પેય્યાલપાળિં પઠન્તા ‘‘પઠમં ઝાનં…પે… પઞ્ચમં ઝાન’’ન્તિ આદિપરિયોસાનમેવ ગણ્હન્તા સઙ્ખિપિત્વા સજ્ઝાયન્તિ, ન અનુપદં, એવં અનેકાપિ કપ્પકોટિયો સઙ્ખિપિત્વા. યં યં ઇચ્છન્તીતિ યસ્મિં કપ્પે, યસ્મિં ભવે યં યં જાનિતું ઇચ્છન્તિ, તત્થ તત્થેવ ઞાતું ઇચ્છિતે એવ ઞાણેન ઓક્કમન્તા. સીહોક્કન્તવસેન સીહગતિપતનવસેન ઞાણગતિયા ગચ્છન્તિ. સતધા ભિન્નસ્સ વાળસ્સ કોટિયા કોટિપટિપાદનવસેન કતવાલવેધપરિચયસ્સ. સરભઙ્ગસદિસસ્સાતિ સરભઙ્ગબોધિસત્તસદિસસ્સ (જા. ૨.૧૭.૫૦ આદયો). લક્ખટ્ઠાનસ્સ અપ્પત્તવસેન ન સજ્જતિ. અતિક્કમનપસ્સગમનવસેન ન વિરજ્ઝતિ.

ખજ્જુપનકપ્પભાસદિસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ ઞાણસ્સ અતિવિય અપ્પાનુભાવતાય ખજ્જોતોભાસસમં હુત્વા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં ઉપટ્ઠાતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. દીપપ્પભાસદિસન્તિ પાકતિકદીપાલોકસદિસં. ઉક્કાપભા મહાઉમ્મુકાલોકો. ઓસધિતારકપ્પભાતિ ઉસ્સન્ના પભા એતાય ધીયતીતિ ઓસધિ, ઓસધીનં વા અનુબલપ્પદાયિકત્તા ઓસધીતિ એવં લદ્ધનામાય તારકાય પભા. સરદસૂરિયમણ્ડલસદિસં સવિસયે સબ્બસો અન્ધકારવિધમનતો.

યટ્ઠિકોટિગમનં વિય ખન્ધપટિપાટિયા અમુઞ્ચનતો. કુન્નદીનં અતિક્કમનાય એકેનેવ રુક્ખદણ્ડેન કતસઙ્કમો દણ્ડકસેતુ. ચતૂહિ, પઞ્ચહિ વા જનેહિ ગન્તું સક્કુણેય્યો ફલકે અત્થરિત્વા આણિયો કોટ્ટેત્વા કતસઙ્કમો જઙ્ઘસેતુ. જઙ્ઘસત્થસ્સ ગમનયોગ્ગો સઙ્કમો જઙ્ઘસેતુ જઙ્ઘમગ્ગો વિય. સકટસ્સ ગમનયોગ્ગો સઙ્કમો સકટસેતુ સકટમગ્ગો વિય. મહતા જઙ્ઘસત્થેન ગન્તબ્બમગ્ગો મહાજઙ્ઘમગ્ગો. બહૂહિ વીસાય વા તિંસાય વા સકટેહિ એકજ્ઝં ગન્તબ્બમગ્ગો મહાસકટમગ્ગો.

ઇમસ્મિં પન અધિકારેતિ ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) ચિત્તસીસેન સાવકસ્સ નિદ્દિટ્ઠસમાધિભાવનાધિકારે.

૪૦૩. તસ્માતિ યસ્મા સાવકાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં ઇધાધિપ્પેતં, તસ્મા. એવન્તિ યથા તે અનુસ્સરન્તિ, એવં અનુસ્સરિતુકામેન. હેટ્ઠા તીસુ ઝાનેસુ યથારહં પીતિસુખેહિ કાયચિત્તાનં સમ્પીનનાય ‘‘ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞથા પાદકજ્ઝાનમેવ સમાપજ્જિતબ્બં સિયા. યાય નિસજ્જાય નિસિન્નસ્સ અનુસ્સરણારમ્ભો, સા ઇધ સબ્બપચ્છિમા નિસજ્જા. તતો આસનપઞ્ઞાપનન્તિ તતો નિસજ્જાય પુરિમકં આસનપઞ્ઞાપનં આવજ્જિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એસ નયો સેસેસુપિ. ભોજનકાલોતિઆદીસુ કાલસીસેન તસ્મિં તસ્મિં કાલે કતકિચ્ચમાહ. ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવન્દનકાલોતિ ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણેસુ ચેતિયબોધીનં વન્દનકાલો. સકલં રત્તિન્દિવન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં.

કિઞ્ચિ કિચ્ચં. એત્તકેનાતિ પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનેન. પાદકજ્ઝાનઞ્હિ સત્થકસ્સ વિય નિસાનસિલા સતિપઞ્ઞાનમ્પિ નિસિતભાવાવહં. યં તસ્સ, તા તં સમાપજ્જનેન પરમનેપક્કપ્પત્તા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘દીપે જલિતે વિય પાકટં હોતી’’તિ, અન્ધકારટ્ઠાનેતિ અધિપ્પાયો. પુરિમભવેતિ ઇમસ્સ ભવસ્સ અનન્તરે પુરિમસ્મિં ભવે. પવત્તિતનામરૂપન્તિ અત્તનો પચ્ચયેહિ પવત્તિતનામરૂપં. તઞ્ચ ખો પઠમં રૂપં આવજ્જિત્વા નામં આવજ્જિતબ્બં. પઠમં નામં આવજ્જિત્વા પચ્છા રૂપન્તિ અપરે. પહોતીતિ સક્કોતિ. પણ્ડિતો નામ ઇમિસ્સા અભિઞ્ઞાભાવનાય કતાધિકારો.

‘‘અઞ્ઞં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઇદં અઞ્ઞસ્મા કમ્મભવા અઞ્ઞો ઉપપત્તિભવો ઉપ્પન્નોતિ કત્વા વુત્તં અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નન્તરભાવતો. અઞ્ઞથા એકભવેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞમેવ નામરૂપં ઉપ્પજ્જતિ, નિરુદ્ધઞ્ચ અપ્પટિસન્ધિકં. તેનેવાહ –

‘‘યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેપિ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા’’તિ. (મહાનિ. ૩૯);

તં ઠાનન્તિ તં નિક્ખેપટ્ઠાનં. આહુન્દરિકન્તિ સમન્તતો, ઉપરિ ચ ઘનસઞ્છન્નં સમ્બાધટ્ઠાનં. અન્ધતમમિવાતિ અન્ધકારતિમિસા વિય.

કૂટાગારકણ્ણિકત્થાયાતિ કૂટાગારસ્સ કૂટત્થાય. કૂટાગારસ્સ કણ્ણિકા વિય પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં, મહારુક્ખો વિય પુરિમભવે ચુતિક્ખણે પવત્તનામરૂપં, સાખાપલાસા વિય તેન સમ્બન્ધં ઇમસ્મિં ભવે પટિસન્ધિચિત્તં, ફરસુધારા વિય પરિકમ્મભાવના, કમ્મારસાલા વિય પાદકજ્ઝાનન્તિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. કટ્ઠફાલકોપમાપિ ‘‘યથા નામ બલવા પુરિસો ઓદનપચનાદિઅત્થં મહન્તં દારું ફાલેન્તો તસ્સ તચફેગ્ગુમત્તફાલને ફરસુધારાય વિપન્નાય મહન્તં દારું ફાલેતું અસક્કોન્તો ધુરનિક્ખેપં અકત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા. તથા કેસોહારકૂપમા.

પુબ્બેનિવાસઞાણં નામ ન હોતિ અતીતાસુ જાતીસુ નિવુત્થધમ્મારમ્મણત્તાભાવા. તન્તિ પચ્છિમનિસજ્જતો પભુતિ યાવ પટિસન્ધિ પવત્તં ઞાણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પરિકમ્મભાવેન પવત્તસમાધિના સમ્પયુત્તઞાણં પરિકમ્મસમાધિઞાણં. તં રૂપાવચરં સન્ધાય ન યુજ્જતીતિ તં તેસં વચનં અતીતંસઞાણં ચે, રૂપાવચરં અધિપ્પેતં ન યુજ્જતિ પરિકમ્મસમાધિઞાણસ્સ કામાવચરભાવતો. ન હિ અનન્તરચુતિચિત્તસ્સ ઓરતો પવત્તિક્ખન્ધે આરબ્ભ રૂપાવચરં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ પાળિયં, અટ્ઠકથાયં વા આગતં અત્થિ. યેસં જવનાનં પુરિમાનીતિ યોજના. યદા પન અપ્પનાચિત્તં હોતિ, તદાસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ઇદં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નામાતિ કામં અનન્તરસ્સ ભવસ્સ ચુતિક્ખણે પવત્તિતનામરૂપં આરમ્મણં કત્વા પવત્તઞાણં દસ્સિતં, તં પન નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં ઞાણસામઞ્ઞસ્સ જોતિતભાવતો. યથેવ હિ તતો નામરૂપતો પભુતિ સબ્બે અતીતા ખન્ધા, ખન્ધપટિબદ્ધા ચ સબ્બો પુબ્બેનિવાસો, એવં તસ્સ પટિવિજ્ઝનવસેન પવત્તઞાણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં. તેનાહ ‘‘તેન ઞાણેન સમ્પયુત્તાય સતિયા અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતી’’તિ.

૪૦૪. એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ ભવં. સો હિ એકકમ્મનિબ્બત્તો આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નો અન્તોગધધમ્મપ્પભેદો ખન્ધપ્પબન્ધો ઇધ જાતીતિ અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘એકમ્પિ…પે… ખન્ધસન્તાન’’ન્તિ. પરિહાયમાનોતિ ખીયમાનો વિનસ્સમાનો. કપ્પોતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પો. સો પન અત્થતો કાલો, તદા પવત્તમાનસઙ્ખારવસેનસ્સ પરિહાનિ વેદિતબ્બા. વડ્ઢમાનો વિવટ્ટકપ્પોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યો પન ‘‘કાલં ખેપેતી’’તિ, ‘‘કાલો ઘસતિ ભૂતાનિ, સબ્બાનેવ સહત્તના’’તિ (જા. ૧.૨.૧૯૦) ચ આદીસુ કાલસ્સાપિ ખયો વુચ્ચતિ, સો ઇધ નાધિપ્પેતો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. સંવટ્ટનં વિનસ્સનં સંવટ્ટો, સંવટ્ટતો ઉદ્ધં તથા ઠાયી સંવટ્ટટ્ઠાયી. તંમૂલકત્તાતિ તંપુબ્બકત્તા. વિવટ્ટનં નિબ્બત્તનં, વડ્ઢનં વા વિવટ્ટો.

તેજોસંવટ્ટો આપોસંવટ્ટો વાયોસંવટ્ટોતિ એવં સંવટ્ટસીમાનુક્કમેન સંવટ્ટેસુ વત્તબ્બેસુ તથા અવત્વા ‘‘આપોસંવટ્ટોતેજોસંવટ્ટો વાયોસંવટ્ટો’’તિ વચનં સંવટ્ટકમહાભૂતદેસનાનુપુબ્બિયાતિ કેચિ. સંવટ્ટાનુપુબ્બિયાતિ અપરે. આપેન સંવટ્ટો આપોસંવટ્ટો. સંવટ્ટસીમાતિ સંવટ્ટમરિયાદા.

સંવટ્ટતીતિ વિનસ્સતિ. સદાતિ સબ્બકાલં, તીસુપિ સંવટ્ટકાલેસૂતિ અત્થો.

‘‘એકં બુદ્ધખેત્ત’’ન્તિ ઇધ યં સન્ધાય વુત્તં, તં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધખેત્તં નામ તિવિધ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યત્તકે ઠાને તથાગતસ્સ પટિસન્ધિઞાણાનુભાવો પુઞ્ઞફલસમુત્તેજિતો સરસેનેવ પથવી વિજમ્ભતિ, તં સબ્બમ્પિ બુદ્ધઙ્કુરસ્સ નિબ્બત્તનખેત્તં નામાતિ આહ ‘‘જાતિખેત્તં દસસહસ્સચક્કવાળપરિયન્ત’’ન્તિ. આનુભાવો વત્તતીતિ ઇધ ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો આણાખેત્તપરિયાપન્ને યત્થ કત્થચિ ચક્કવાળે ઠત્વા અત્તનો અત્થાય પરિત્તં કત્વા તત્થેવ અઞ્ઞં ચક્કવાળં ગતોપિ કતપરિત્તો એવ હોતિ. અથ વા તત્થ એકચક્કવાળે ઠત્વા સબ્બસત્તાનં અત્થાય પરિત્તે કતે આણાખેત્તે સબ્બસત્તાનં અભિસમ્ભુણાત્વેવ પરિત્તાનુભાવો તત્થ દેવતાહિ પરિત્તાણાય સમ્પટિચ્છિતબ્બતો. યં વિસયખેત્તં સન્ધાય એકસ્મિંયેવ ખણે સરેન અભિવિઞ્ઞાપનં, અત્તનો રૂપદસ્સનઞ્ચ પટિજાનન્તેન ભગવતા ‘‘યાવતા વા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વુત્તં. યત્થાતિ યસ્મિં અનન્તાપરિમાણે વિસયખેત્તે. યં યં તથાગતો આકઙ્ખતિ, તં તં જાનાતિ આકઙ્ખામત્તપટિબદ્ધવુત્તિતાય બુદ્ધઞાણસ્સ. સણ્ઠહન્તન્તિ વિવટ્ટમાનં જાયમાનં.

૪૦૫. ગોખાયિતકમત્તેસૂતિ ગોહિ ખાદિતબ્બપ્પમાણેસુ. યન્તિ યસ્મિં સમયે. પુપ્ફફલૂપજીવિનિયો ચ દેવતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો.

એતેસન્તિ ‘‘વસ્સૂપજીવિનો’’તિઆદિના વુત્તસત્તાનં. તત્થાતિ બ્રહ્મલોકે. સો ચ ખો પરિત્તાભાદિબ્રહ્મલોકો વેદિતબ્બો. ‘‘પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેના’’તિ વત્વા ઝાનપ્પટિલાભસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘તદા હી’’તિઆદિ વુત્તં. લોકં બ્યૂહેન્તિ સમ્પિણ્ડેન્તીતિ લોકબ્યૂહા. તે કિર દિસ્વા મનુસ્સા તત્થ તત્થ ઠિતાપિ નિસિન્નાપિ સંવેગજાતા, સમ્ભમપ્પત્તા ચ હુત્વા તેસં આસન્ને ઠાને સન્નિપતન્તિ. સિખાબન્ધસ્સ મુત્તતાય મુત્તસિરા. ઇતો ચિતો ચ વિધૂયમાનકેસતાય વિકિણ્ણકેસા. લોકવિનાસભયેન સોકવન્તચિત્તતાય અતિવિય વિરૂપવેસધારિનો. મારિસાતિ દેવાનં પિયસમુદાચારો. કથં પનેતે કપ્પવુટ્ઠાનં જાનન્તીતિ? ધમ્મતાય સઞ્ચોદિતાતિ આચરિયા. તાદિસનિમિત્તદસ્સનેનાતિ એકે. બ્રહ્મદેવતાહિ ઉય્યોજિતાતિ અપરે.

મેત્તાદીનીતિ મેત્તામનસિકારાદીનિ કામાવચરપુઞ્ઞાનિ. દેવલોકેતિ કામદેવલોકે. દેવાનં કિર સુખસમ્ફસ્સવાતગ્ગહણપરિચયેન વાયોકસિણે ઝાનાનિ સુખેનેવ ઇજ્ઝન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ઝાનં પટિલભન્તી’’તિ. તદઞ્ઞે પનાતિ આપાયિકે સન્ધાયાહ. તત્થાતિ દેવલોકે.

દુતિયો સૂરિયોતિ દુતિયં સૂરિયમણ્ડલં. સત્તસૂરિયન્તિ સત્તસૂરિયપાતુભાવસુત્તં. પકતિસૂરિયેતિ કપ્પવુટ્ઠાનકાલતો પુબ્બે ઉપ્પન્નસૂરિયવિમાને. કપ્પવુટ્ઠાનકાલે પન યથા અઞ્ઞે કામાવચરદેવા, એવં સૂરિયદેવપુત્તોપિ ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જતિ, સૂરિયમણ્ડલં પન પભસ્સરતરઞ્ચેવ તેજવન્તતરઞ્ચ હુત્વા પવત્તતિ. તં અન્તરધાયિત્વા અઞ્ઞમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ અપરે. ગઙ્ગા યમુના સરભૂ અચિરવતી મહીતિ ઇમા પઞ્ચ મહાનદિયો.

પભવાતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતા. હંસપાતનોતિ મન્દાકિનિમાહ.

ન સણ્ઠાતીતિ ન તિટ્ઠતિ.

પરિયાદિન્નસિનેહન્તિ પરિક્ખીણસિનેહં. યાય આપોધાતુયા તત્થ તત્થ પથવીધાતુ આબન્ધત્તા સમ્પિણ્ડતા હુત્વા તિટ્ઠતિ, સા છસૂરિયપાતુભાવેન પરિક્ખયં ગચ્છતિ. યથા ચિદન્તિ યથા ચ ઇદં ચક્કવાળં. એવં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિપીતિ વિપત્તિમહામેઘુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય ઇધ વુત્તં સબ્બં કપ્પવુટ્ઠાનં, તં તત્થ અતિદિસતિ.

પલુજ્જિત્વાતિ છિજ્જિત્વા. સઙ્ખારગતન્તિ ભૂતુપાદાયપ્પભેદં સઙ્ખારજાતં. સબ્બસઙ્ખારપરિક્ખયાતિ ઝાપેતબ્બસઙ્ખારપરિક્ખયા. સયમ્પિ સઙ્ખારગતં સમાનં ઇન્ધનાભાવતો છારિકમ્પિ અસેસેત્વા નિડ્ડહિત્વા વૂપસમતીતિ આહ ‘‘સપ્પિ…પે… નિબ્બાયતી’’તિ.

૪૦૬. દીઘસ્સ અદ્ધુનોતિ સંવટ્ટટ્ઠાયીઅસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસઙ્ખાતસ્સ દીઘસ્સ કાલસ્સ અચ્ચયેન. તાલક્ખન્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન સાકસાલાદિરુક્ખે સઙ્ગણ્હાતિ. ઘનં કરોતીતિ વિસરિતું અદત્વા પિણ્ડિતં કરોતિ. તેનાહ ‘‘પરિવટુમ’’ન્તિ, વટ્ટભાવેન પરિચ્છિન્નં. તન્તિ ઉદકં. અસ્સાતિ વાતસ્સ. વિવરં દેતીતિ યથા ઘનં કરોતિ સમ્પિણ્ડેતિ, એવં તત્થ અન્તરં દેતિ. પરિક્ખયમાનન્તિ પુબ્બે યાવ બ્રહ્મલોકા એકોઘભૂતેન વાતેન પરિસોસિયમાનતાય પરિક્ખયં ગચ્છન્તં. બ્રહ્મલોકો પાતુભવતીતિ યોજના. બ્રહ્મલોકોતિ ચ પઠમજ્ઝાનભૂમિમાહ. ઉપરિ ચતુકામાવચરદેવલોકટ્ઠાનેતિ યામદેવલોકાદીનં ચતુન્નં પતિટ્ઠાનટ્ઠાને. ચાતુમહારાજિકતાવતિંસભવનાનં પન પતિટ્ઠાનટ્ઠાનાનિ પથવીસમ્બન્ધતાય ન તાવ પાતુભવન્તિ.

રુન્ધન્તીતિ યથા હેટ્ઠા ન ભસ્સતિ, એવં નિરોધેન્તિ.

‘‘પઠમતરાભિનિબ્બત્તા’’તિ ઇદં આયુક્ખયસ્સ સમ્ભવદસ્સનં, તેન દ્વિન્નં, ચતુન્નં, અટ્ઠન્નં વા કપ્પાનં આદિમ્હિ નિબ્બત્તાતિ દસ્સેતિ. તતોતિ આભસ્સરબ્રહ્મલોકતો. પરિત્તાભઅપ્પમાણાભાપિ હિ આભસ્સરગ્ગહણેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ‘‘તે હોન્તિ સયંપભા અન્તલિક્ખચરા’’તિ ઇદં ઉપચારજ્ઝાનપુઞ્ઞસ્સ મહાનુભાવતાય વુત્તં. આલુપ્પકારકન્તિ આલોપં કત્વા કત્વાતિ વદન્તિ, આલુપ્પનં વિલોપં કત્વાતિ અત્થો.

હટ્ઠતુટ્ઠાતિ અતિવિય હટ્ઠા ઉપ્પિલાવિતચિત્તા. નામં કરોન્તીતિ તથા વોહરન્તિ.

સિનેરુચક્કવાળહિમવન્તપબ્બતાતિ એત્થ દીપસમુદ્દાપીતિ વત્તબ્બં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિન્નનિન્નટ્ઠાને સમુદ્દા, સમસમટ્ઠાને દીપા’’તિ. થૂપથૂપાતિ ઉન્નતુન્નતા.

અતિમઞ્ઞન્તીતિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞન્તિ, હીળેન્તીતિ અત્થો. તેનેવ નયેનાતિ ‘‘એકચ્ચે વણ્ણવન્તો હોન્તી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૨૩) વુત્તેન નયેનેવ. પદાલતાતિ એવંનામિકા લતાજાતિ. તસ્સા કિર પારાસવજાતિ ગળોચીતિ વદન્તિ. અકટ્ઠે એવ ભૂમિપ્પદેસે પચ્ચનકો અકટ્ઠપાકો. અકણોતિ કુણ્ડકરહિતો.

સુમનસઙ્ખાતજાતિપુપ્ફસદિસો સુમનજાતિપુપ્ફસદિસો. યો યો રસો એતસ્સાતિ યંયંરસો, ઓદનો, તં યંયંરસં, યાદિસરસવન્તન્તિ અત્થો. રસપથવી, ભૂમિપપ્પટકો, પદાલતા ચ પરિભુત્તા સુધાહારો વિય ખુદ્દં વિનોદેત્વા રસહરણીહિ રસમેવ બ્રૂહેન્તા તિટ્ઠન્તિ, ન વત્થુનો સુખુમભાવેન નિસ્સન્દા, સુખુમભાવેનેવ ગહણિન્ધનમેવ ચ હોન્તિ. ઓદનો પન પરિભુત્તો રસં વડ્ઢેન્તોપિ વત્થુનો ઓળારિકભાવેન નિસ્સન્દં વિસ્સજ્જેન્તો પસ્સાવં, કસટઞ્ચ ઉપ્પાદેતીતિ આહ ‘‘તતો પભુતિ મુત્તકરીસં સઞ્જાયતી’’તિ. પુરિમત્તભાવેસુ પવત્તઉપચારજ્ઝાનાનુભાવેન યાવ સત્તસન્તાને કામરાગવિક્ખમ્ભનવેગો ન સમિતો, ન તાવ બલવકામરાગૂપનિસ્સયાનિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ પાતુરહેસું. યદા પનસ્સ વિચ્છિન્નતાય બલવકામરાગો લદ્ધાવસરો અહોસિ, તદા તદુપનિસ્સયાનિ તાનિ સત્તાનં અત્તભાવેસુ સઞ્જાયિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘પુરિસસ્સ…પે… પાતુભવતી’’તિ. તેનેવાહ ‘‘તત્ર સુદ’’ન્તિઆદિ.

અલસજાતિકસ્સાતિ સજ્જુકમેવ તણ્ડુલં અગ્ગહેત્વા પરદિવસસ્સત્થાય ગહણેન અલસપકતિકસ્સ.

અનુત્થુનન્તીતિ અનુસોચન્તિ. સમ્મન્નેય્યામાતિ સમનુજાનેય્યામ. નોતિ અમ્હેસુ. સમ્માતિ સમ્મદેવ યથારહં. ખીયિતબ્બન્તિ ખીયનારહં નિન્દનીયં. ગરહિતબ્બન્તિ હીળેતબ્બં.

અયમેવ ભગવા પટિબલો પગ્ગહનિગ્ગહં કાતુન્તિ યોજના. રઞ્જેતીતિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સમ્મદેવ રમેતિ પીણેતિ.

વિવટ્ટટ્ઠાયીઅસઙ્ખ્યેય્યં ચતુસટ્ઠિઅન્તરકપ્પસઙ્ગહં. વીસતિઅન્તરકપ્પસઙ્ગહન્તિ કેચિ. સેસાસઙ્ખ્યેય્યાનિ કાલતો તેન સમપ્પમાણાનેવ.

૪૦૭. મહાધારાહીતિ તાલસાલક્ખન્ધપ્પમાણાહિ મહતીહિ ખારુદકધારાહિ. સમન્તતોતિ સબ્બસો. પથવિતોતિ પથવિયા હેટ્ઠિમન્તતો પભુતિ. તેન હિ ખારુદકેન ફુટ્ઠફુટ્ઠા પથવીપબ્બતાદયો ઉદકે પક્ખિત્તલોણસક્ખરા વિય વિલીયન્તેવ, તસ્મા પથવીસન્ધારુદકેન સદ્ધિં એકૂદકમેવ તં હોતીતિ કેચિ. અપરે ‘‘પથવીસન્ધારકં ઉદકક્ખન્ધઞ્ચ ઉદકસન્ધારકં વાયુક્ખન્ધઞ્ચ અનવસેસતો વિનાસેત્વા સબ્બત્થ સયમેવ એકોઘભૂતં તિટ્ઠતી’’તિ વદન્તિ, તં યુત્તં. તયોપિ બ્રહ્મલોકેતિ પરિત્તાભઅપ્પમાણાભઆભસ્સરબ્રહ્મલોકે, તયિદં ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિ આરદ્ધત્તા વુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘છપિ બ્રહ્મલોકે’’તિ વત્તબ્બં સિયા. સુભકિણ્હેતિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન તતિયજ્ઝાનભૂમિયા ઉપલક્ખણં. પરિત્તાસુભઅપ્પમાણાસુભેપિ હિ આહચ્ચ ઉદકં તિટ્ઠતિ. હેટ્ઠા ‘‘આભસ્સરે આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તન્તિ તં કપ્પવિનાસકઉદકં. ઉદકાનુગતન્તિ ઉદકેન અનુગતં ફુટ્ઠં. અભિભવિત્વાતિ વિલીયાપેત્વા.

ઇદમેકં અસઙ્ખ્યેય્યન્તિ ઇદં સંવટ્ટસઙ્ખાતં કપ્પસ્સ એકં અસઙ્ખ્યેય્યં.

૪૦૮. થૂલરજે અપગતે એવ પથવીનિસ્સિતં સણ્હરજં અપગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘તતો સણ્હરજ’’ન્તિ. સમુટ્ઠાપેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વિસમટ્ઠાને ઠિતમહારુક્ખે’’તિ ઇદં પઠમં સમુટ્ઠાપેતબ્બતં સન્ધાય વુત્તં.

ચક્કવાળપબ્બતમ્પિ સિનેરુપબ્બતમ્પીતિ મહાપથવિયા વિપરિવત્તનેનેવ વિપરિવત્તિતં ચક્કવાળપબ્બતમ્પિ સિનેરુપબ્બતમ્પિ વાતો ઉક્ખિપિત્વા આકાસે ખિપતિ. તે ચક્કવાળપબ્બતાદયો. અભિહન્ત્વાતિ ઘટ્ટેત્વા. અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ એકિસ્સા લોકધાતુયા ચક્કવાળહિમવન્તસિનેરું અઞ્ઞિસ્સા લોકધાતુયા ચક્કવાળાદીહીતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગમવસેન ઘટ્ટેત્વા. સબ્બસઙ્ખારગતન્તિ પથવીસન્ધારકઉદકં, તંસન્ધારકવાતન્તિ સબ્બં સઙ્ખારગતં વિનાસેત્વા સયમ્પિ વિનસ્સતિ અવટ્ઠાનસ્સ કારણાભાવતો.

૪૦૯. યદિપિ સઙ્ખારાનં અહેતુકો સરસનિરોધો વિનાસકાભાવતો, સન્તાનનિરોધો પન હેતુવિરહિતો નત્થિ યથા તં સત્તકાયેસૂતિ. ભાજનલોકસ્સાપિ સહેતુકેન વિનાસેન ભવિતબ્બન્તિ હેતું પુચ્છતિ ‘‘કિં કારણા એવં લોકો વિનસ્સતી’’તિ. ઇતરો યથા તત્થ નિબ્બત્તનકસત્તાનં પુઞ્ઞબલેન પઠમં લોકો વિવટ્ટતિ, એવં તેસં પાપબલેન સંવટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અકુસલમૂલકારણા’’તિ આહ. યથા હિ રાગદોસમોહાનં અધિકભાવેન યથાક્કમં રોગન્તરકપ્પો, સત્થન્તરકપ્પો, દુબ્ભિક્ખન્તરકપ્પોતિ ઇમે તિવિધા અન્તરકપ્પા વિવટ્ટટ્ઠાયિમ્હિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પે જાયન્તિ, એવમેતે યથાવુત્તા તયો સંવટ્ટા રાગાદીનં અધિકભાવેનેવ હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અકુસલમૂલેસુ હી’’તિઆદિમાહ. ઉસ્સન્નતરેતિ અતિવિય ઉસ્સન્ને. દોસે ઉસ્સન્નતરે અધિકતરદોસેન વિય તિક્ખતરેન ખારુદકેન વિનાસો યુત્તોતિ વુત્તં ‘‘દોસે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેન વિનસ્સતી’’તિ. પાકટસત્તુસદિસસ્સ દોસસ્સ અગ્ગિસદિસતા, અપાકટસત્તુસદિસસ્સ રાગસ્સ ખારુદકસદિસતા ચ યુત્તાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દોસે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના, રાગે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેના’’તિ કેચિવાદસ્સ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. રાગો સત્તાનં બહુલં પવત્તતીતિ રાગવસેન બહુસો લોકવિનાસો.

૪૧૦. એવં પસઙ્ગેન સંવટ્ટાદિકે પકાસેત્વા ઇદાનિ યથાધિકતં નેસં અનુસ્સરણાકારં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તોપી’’તિઆદિ આરદ્ધં.

‘‘અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે’’તિ ઇદં સંવટ્ટકપ્પસ્સ આદિતો પાળિયં (દી. નિ. ૧.૨૪૪) ગહિતત્તા વુત્તં. તત્થાપિ હિ ઇમસ્સ કતિપયં કાલં ભવાદીસુ સંસરણં ઉપલબ્ભતીતિ. સંવટ્ટકપ્પે વા વટ્ટમાનેસુ ભવાદીસુ ઇમસ્સ ઉપપત્તિ અહોસિ, તંદસ્સનમેતં દટ્ઠબ્બં. અથ વા અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પેતિ એત્થ વા-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો દટ્ઠબ્બો, તેન ચ અનિયમત્થેન ઇતરાસઙ્ખ્યેય્યાનમ્પિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. ભવે વાતિઆદીસુ કામાદિભવે વા અણ્ડજાદિયોનિયા વા દેવાદિ ગતિયા વા નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીઆદિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા વા સત્તાવાસે વા ખત્તિયાદિ સત્તનિકાયે વા. આસિન્તિ અહોસિં. વણ્ણસમ્પત્તિં વાતિ વા-સદ્દેન વણ્ણવિપત્તિં વાતિ દસ્સેતિ.

સાલિમંસોદનાહારો વા ગિહિકાલે. પવત્તફલભોજનો વા તાપસાદિકાલે. સામિસા ગેહસ્સિતા સોમનસ્સાદયો. નિરામિસા નેક્ખમ્મસ્સિતા. આદિ-સદ્દેન વિવેકજસમાધિજસુખાદીનં સઙ્ગહો.

‘‘અમુત્રાસિ’’ન્તિઆદિના સબ્બં યાવદિચ્છકં અનુસ્સરણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞથા અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અમુત્રાસિન્તિ સામઞ્ઞનિદ્દેસોયં, બ્યાપનિચ્છાલોપો વા, અમુત્ર અમુત્રાસિન્તિ વુત્તં હોતિ. અનુપુબ્બેન આરોહન્તસ્સ યાવદિચ્છકં અનુસ્સરણન્તિ એત્થ આરોહન્તસ્સાતિ પટિલોમતો ઞાણેન પુબ્બેનિવાસં આરોહન્તસ્સ. પચ્ચવેક્ખણન્તિ અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતસ્સ પચ્ચવેક્ખણં, ન અનુસ્સરણં. ઇતીતિ વુત્તત્થનિદસ્સનં. તઞ્ચ ખો યથારહતો, ન યથાનુપુબ્બતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘નામગોત્તવસેના’’તિઆદિમાહ. વણ્ણાદીહીતિ વણ્ણાહારવેદયિતાયુપરિચ્છેદેહિ. ઓદાતોતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા, તેન એવમાદિ એવંપકારનાનત્તતોતિ દસ્સિતં હોતિ.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચુતૂપપાતઞાણકથાવણ્ણના

૪૧૧. ચુતિયાતિ ચવને. ઉપપાતેતિ ઉપપજ્જને. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં, ચુતિક્ખણસામન્તા, ઉપપત્તિક્ખણસામન્તા ચાતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘યે પન આસન્નચુતિકા’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૧). દિબ્બચક્ખુઞાણેનેવ સત્તાનં ચુતિ ચ ઉપપત્તિ ચ ઞાયતીતિ આહ ‘‘દિબ્બચક્ખુઞાણત્થન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ. દિબ્બસદિસત્તાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અયં પન વિસેસો – તત્થ ‘‘સોતધાતૂ’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તં, ઇધ નપુંસકલિઙ્ગવસેન વત્તબ્બં. તત્થ ચ આલોકપરિગ્ગહેન પયોજનં નત્થિ, ઇધ અત્થીતિ વુત્તં ‘‘આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તાપિ દિબ્બ’’ન્તિ, કસિણાલોકાનુગ્ગહેન પત્તબ્બત્તા, સયં ઞાણાલોકફરણભાવેન ચ મહાજુતિકભાવતોતિ અત્થો. મહાજુતિકમ્પિ હિ ‘‘દિબ્બ’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘દિબ્બમિદં બ્યમ્હ’’ન્તિઆદીસુ. મહાગતિકત્તાતિ મહનીયગમનત્તા, વિમ્હયનીયપવત્તિકત્તાતિ અત્થો. વિમ્હયનીયા હિસ્સ પવત્તિ તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનતો. ‘‘દિબ્બસદિસત્તા’’તિ ચ હીનૂપમાદસ્સનં દેવતાનં દિબ્બચક્ખુતોપિ ઇમસ્સ મહાનુભાવત્તા. તેન દિબ્બચક્ખુલાભાય યોગિનો પરિકમ્મકરણં તપ્પટિપક્ખાભિભવસ્સ અત્થતો તસ્સ વિજયિચ્છા નામ હોતિ, દિબ્બચક્ખુલાભી ચ ઇદ્ધિમા દેવતાનં વચનગ્ગહણક્ખમનધમ્મદાનવસેન મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદયો વિય દાનગ્ગહણલક્ખણે, વોહારે ચ પવત્તેય્યાતિ એવં વિહારવિજયિચ્છાવોહારજુતિગતિસઙ્ખાતાનં અત્થાનં વસેન ઇમસ્સ અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ દિબ્બચક્ખુભાવસિદ્ધિતો. સદ્દવિદૂ ચ તેસુ એવ અત્થેસુ દિવુ-સદ્દં ઇચ્છન્તીતિ વુત્તં ‘‘તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

દસ્સનટ્ઠેનાતિ રૂપદસ્સનભાવેન. ચક્ખુના હિ સત્તા રૂપં પસ્સન્તિ. યથા મંસચક્ખુ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય પવત્તતિ, ન તથા ઇદં. ઇદં પન સયમેવ તતો સાતિસયં ચક્ખુકિચ્ચકારીતિ આહ ‘‘ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખૂ’’તિ. ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ પરતો ઉપપત્તિયા અદસ્સનતો એત્થેવાયં સત્તો ઉચ્છિન્નો, એવમિતરેપીતિ. નવસત્તપાતુભાવદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ લાભી અધિચ્ચસમુપ્પત્તિકો વિય. બુદ્ધપુત્તા પસ્સન્તિયેવાતિ ઉત્તરપદાવધારણં, ન પુરિમપદાવધારણં. એવં હિ જયદ્દિસજાતકાદીહિ અવિરોધો સિદ્ધો હોતિ.

મનુસ્સાનં ઇદન્તિ માનુસકં, મનુસ્સાનં ગોચરભૂતં રૂપારમ્મણં. તદઞ્ઞસ્સ પન દિબ્બતિરોહિતાતિસુખુમાદિભેદસ્સ રૂપસ્સ દસ્સનતો અતિક્કન્તમાનુસકં. એવરૂપઞ્ચ મનુસ્સૂપચારં અતિક્કન્તં નામ હોતીતિ આહ ‘‘મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા રૂપદસ્સનેના’’તિ. એવં વિસયમુખેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસયીમુખેન દસ્સેતું ‘‘માનુસકં વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાપિ મંસચક્ખાતિક્કમો તસ્સ કિચ્ચાતિક્કમેનેવ દટ્ઠબ્બો.

દિબ્બચક્ખુનાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણેનપિ. દટ્ઠું ન સક્કા ખણસ્સ અતિઇત્તરતાય અતિસુખુમતાય કેસઞ્ચિ રૂપસ્સ. અપિચ દિબ્બચક્ખુસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં રૂપારમ્મણં, તઞ્ચ પુરેજાતપચ્ચયભૂતં, ન ચ આવજ્જનપરિકમ્મેહિ વિના મહગ્ગતસ્સ પવત્તિ અત્થિ, નાપિ ઉપ્પજ્જમાનમેવ રૂપં આરમ્મણપચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, ભિજ્જમાનં વા. તસ્મા ‘‘ચુતૂપપાતક્ખણે રૂપં દિબ્બચક્ખુના દટ્ઠું ન સક્કા’’તિ સુવુત્તમેતં. યદિ દિબ્બચક્ખુઞાણં રૂપારમ્મણમેવ, અથ કસ્મા ‘‘સત્તે પસ્સતી’’તિ વુત્તન્તિ? યેભુય્યેન સત્તસન્તાનગતરૂપદસ્સનતો એવં વુત્તં. સત્તગહણસ્સ વા કારણભાવતો વોહારવસેન વુત્તન્તિપિ કેચિ. તે ચવમાનાતિ અધિપ્પેતાતિ સમ્બન્ધો. એવરૂપેતિ ન ચુતૂપપાતક્ખણસમઙ્ગિનોતિ અધિપ્પાયો.

મોહૂપનિસ્સયં નામ કમ્મં નિહીનં નિહીનફલં હોતીતિ આહ ‘‘મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા’’તિ. તબ્બિપરીતેતિ તસ્સ હીળિતાદિભાવસ્સ વિપરીતે, અહીળિતે અનોહીળિતે અનોઞ્ઞાતે અનવઞ્ઞાતે ચિત્તીકતેતિ અત્થો. સુવણ્ણેતિ સુન્દરવણ્ણે. દુબ્બણ્ણેતિ અસુન્દરવણ્ણે. સા પનાયં સુવણ્ણદુબ્બણ્ણતા યથાક્કમં કમ્મસ્સ અદોસદોસૂપનિસ્સયતાય હોતીતિ આહ ‘‘અદોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા’’તિઆદિ. સુન્દરં ગતિં ગતા સુગતાતિ આહ ‘‘સુગતિગતે’’તિ, સુગતિં ઉપપન્નેતિ અત્થો. અલોભજ્ઝાસયા સત્તા વદઞ્ઞૂ વિગતમચ્છેરા અલોભૂપનિસ્સયેન કમ્મુના સુભગા સમિદ્ધા હોન્તીતિ આહ ‘‘અલોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા અડ્ઢે મહદ્ધને’’તિ. દુક્ખં ગતિં ગતા દુગ્ગતાતિ આહ ‘‘દુગ્ગતિગતે’’તિ. લોભજ્ઝાસયા સત્તા લુદ્ધા મચ્છરિનો લોભૂપનિસ્સયેન કમ્મુના દુગ્ગતા દુરુપેતા હોન્તીતિ આહ ‘‘લોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાને’’તિ.

ઉપચિતન્તિ ફલાવહભાવેન કતં. યથા કતં હિ કમ્મં ફલદાનસમત્થં હોતિ, તથા કતં ઉપચિતં. ચવમાનેતિઆદીહિ દિબ્બચક્ખુકિચ્ચં વુત્તન્તિ વિસયમુખેન વિસયીબ્યાપારમાહ. પુરિમેહીતિ વા ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના’’તિઆદીનિ પદાનિ સન્ધાય વુત્તં. આદીહીતિ એત્થ ચ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તસ્મા ‘‘દિબ્બેન…પે… પસ્સતી’’તિ ઇમેહિ, ‘‘ચવમાને’’તિઆદીહિ ચ દિબ્બચક્ખુકિચ્ચં વુત્તન્તિ અત્થો.

ઇમિના પન પદેનાતિ ‘‘યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતી’’તિ ઇમિના વાક્યેન. ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ, દિબ્બચક્ખુઞાણલાભીતિ અધિપ્પાયો. સો ચ દિબ્બચક્ખુઞાણલાભી નેરયિકે ચ સત્તે પચ્ચક્ખતો દિસ્વા ઠિતો. એવં મનસિ કરોતીતિ તેસં નેરયિકાનં નિરયસંવત્તનિયસ્સ કમ્મસ્સ ઞાતુકામતાવસેન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય પરિકમ્મવસેન મનસિ કરોતિ. કિં નુ ખોતિઆદિ મનસિકારવિધિદસ્સનં. એવં પન પરિકમ્મં કત્વા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ તં કમ્મં આરમ્મણં કત્વા આવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં નિરુદ્ધે ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તીતિઆદિ સબ્બં વુત્તનયમેવ. ‘‘વિસું પરિકમ્મં નામ નત્થી’’તિ ઇદં પન દિબ્બચક્ખુઞાણેન વિના યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ વિસું પરિકમ્મં નત્થીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. એવઞ્ચેતં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ મહગ્ગતભાવો એવ ન સિયા. દેવાનં દસ્સનેપિ એસેવ નયો. નેરયિકદેવગ્ગહણં ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. આકઙ્ખમાનો હિ દિબ્બચક્ખુલાભી અઞ્ઞગતિકેસુપિ એવં પટિપજ્જતિયેવ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૧), ‘‘સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૧) ચ. તં નિરયસંવત્તનિયં કમ્મં આરમ્મણં એતસ્સાતિ તંકમ્મારમ્મણં. ફારુસકવનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ચિત્તલતાવનાદીનં સઙ્ગહો.

યથા ચિમસ્સાતિ યથા ચ ઇમસ્સ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ વિસું પરિકમ્મં નત્થિ, એવં અનાગતંસઞાણસ્સપીતિ વિસું પરિકમ્માભાવં નિદસ્સેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘દિબ્બચક્ખુપાદકાનેવ હિ ઇમાની’’તિ. તત્રાયમધિપ્પાયો – યથા દિબ્બચક્ખુલાભી નિરયાદિઅભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા, નેરયિકાદિકે સત્તે દિસ્વા તેહિ પુબ્બે આયૂહિતં નિરયસંવત્તનિયાદિકં કમ્મં તાદિસેન સમાદાનેન, તજ્જેન ચ મનસિકારેન પરિક્ખતે ચિત્તે યાથાવતો જાનાતિ, એવં યસ્સ યસ્સ સત્તસ્સ સમનન્તરા અનાગતં અત્તભાવં ઞાતુકામો તં તં ઓદિસ્સ આલોકં વડ્ઢેત્વા તેન તેન અતીતે, એતરહિ વા આયૂહિતં તસ્સ નિબ્બત્તકં કમ્મં યથાકમ્મૂપગઞાણેન દિસ્વા તેન નિબ્બત્તેતબ્બં અનાગતં અત્તભાવં ઞાતુકામો તાદિસેન સમાદાનેન, તજ્જેન ચ મનસિકારેન પરિક્ખતે ચિત્તે યાથાવતો જાનાતિ. એસેવ નયો તતો પરેસુપિ અત્તભાવેસુ. એતં અનાગતંસઞાણં નામ. યસ્મા એતં દ્વયં દિબ્બચક્ખુઞાણે સતિયેવ સિજ્ઝતિ, નાસતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇમાનિ દિબ્બચક્ખુના સહેવ ઇજ્ઝન્તી’’તિ.

કાયેન દુટ્ઠુ ચરિતં, કાયતો વા ઉપ્પન્નં કિલેસપૂતિકત્તા દુટ્ઠં ચરિતં કાયદુચ્ચરિતન્તિ એવં યોજેતબ્બો. કાયોતિ ચેત્થ ચોપનકાયો અધિપ્પેતો. કાયવિઞ્ઞત્તિવસેન પવત્તં અકુસલં કાયકમ્મં કાયદુચ્ચરિતન્તિ. ઇતરેસૂતિ વચીમનોદુચ્ચરિતેસુ. યસ્મિં સન્તાને કમ્મં કતૂપચિતં, અસતિસ્સ અન્તરુપચ્છેદે વિપાકારહભાવસ્સ અવિગચ્છનતો સો તેન સહિતોયેવાતિ વત્તબ્બોતિ આહ ‘‘સમન્નાગતાતિ સમઙ્ગીભૂતા’’તિ. ‘‘અનત્થકામા હુત્વા’’તિ એતેન માતાપિતરો વિય પુત્તાનં, આચરિયુપજ્ઝાયા વિય ચ નિસ્સિતકાનં અત્થકામા હુત્વા ગરહકા ઉપવાદકા ન હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ગુણપરિધંસનેનાતિ વિજ્જમાનાનં ગુણાનં વિદ્ધંસનેન, વિનાસનેનાતિ અત્થો. નનુ ચ અન્તિમવત્થુનાપિ ઉપવાદો ગુણપરિધંસનમેવાતિ? સચ્ચમેતં. ગુણાતિ પનેત્થ ઝાનાદિવિસેસા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અધિપ્પેતાતિ સીલપરિધંસનં વિસું ગહિતં. તેનાહ ‘‘નત્થિ ઇમેસં સમણધમ્મો’’તિઆદિ. સમણધમ્મોતિ ચ સીલસંયમં સન્ધાય વદતિ. જાનં વાતિ યં ઉપવદતિ, તસ્સ અરિયભાવં જાનન્તો વા. અજાનં વાતિ અજાનન્તો વા. જાનનં અજાનનં ચેત્થ અપ્પમાણં, અરિયભાવો એવ પમાણં. તેનાહ ‘‘ઉભયથાપિ અરિયૂપવાદોવ હોતી’’તિ. ‘‘અરિયો’’તિ પન અજાનતો અદુટ્ઠચિત્તસ્સેવ તત્થ અરિયગુણાભાવં પવેદેન્તસ્સ ગુણપરિધંસનં ન હોતીતિ તસ્સ અરિયૂપવાદો નત્થીતિ વદન્તિ. સતેકિચ્છં પન હોતિ ખમાપનેન, ન અનન્તરિયં વિય અતેકિચ્છં.

રુજ્ઝતીતિ તુદતિ, દુક્ખં વેદનં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. તન્તિ તં થેરં, તં વા કિરિયં. જાનન્તો એવ થેરો ‘‘અત્થિ તે, આવુસો, પતિટ્ઠા’’તિ પુચ્છિ. ઇતરોપિ સચ્ચાભિસમયો સાસને પતિટ્ઠાતિ આહ ‘‘સોતાપન્નો અહ’’ન્તિ. થેરો તં કરુણાયમાનો ‘‘ખીણાસવો તયા ઉપવદિતો’’તિ અત્તાનં આવિકાસિ.

સચે નવકતરા હોન્તિ તસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ. સમ્મુખા અખમાપેન્તેપીતિ પુરતો ખમાપને અસમ્ભવન્તેપિ. ‘‘અખમન્તે’’તિ વા પાઠો. તં સોતાપન્નસ્સ વસેન વેદિતબ્બં.

પરિનિબ્બુતમઞ્ચટ્ઠાનન્તિ પૂજાકરણટ્ઠાનં સન્ધાયાહ.

સમાદાતબ્બટ્ઠેન સમાદાનાનિ, કમ્માનિ સમાદાનાનિ યેસં, તે કમ્મસમાદાના, મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન કમ્મસમાદાના, હેતુઅત્થં વા અન્તોગધં કત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન પરે કમ્મેસુ સમાદાપકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના. તયિમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિવસેના’’તિઆદિમાહ. સીલસમ્પન્નોતિઆદિ પરિપક્કિન્દ્રિયસ્સ મગ્ગસમઙ્ગિનો વસેન વુત્તં. અગ્ગમગ્ગટ્ઠે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અઞ્ઞન્તિ અરહત્તં. એવંસમ્પદન્તિ યથા તં અવસ્સમ્ભાવી, એવમિદમ્પીતિ અત્થો. તં વાચં અપ્પહાયાતિઆદીસુ અરિયૂપવાદં સન્ધાય ‘‘પુન એવરૂપિં વાચં ન વક્ખામી’’તિ વદન્તો વાચં પજહતિ નામ, ‘‘પુન એવરૂપં ચિત્તં ન ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો ચિત્તં પજહતિ નામ, ‘‘પુન એવરૂપિં દિટ્ઠિં ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પજહન્તો દિટ્ઠિં પજહતિ નામ, તથા અકરોન્તો નેવ પજહતિ, ન પટિનિસ્સજ્જતિ. યથાભતં નિક્ખિત્તો, એવં નિરયેતિ યથા નિરયપાલેહિ આહરિત્વા નિરયે ઠપિતો, એવં નિરયે ઠપિતોયેવાતિ અત્થો. મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન અકત્તબ્બં નામ પાપં નત્થિ, યતો સંસારખાણુભાવોપિ નામ હોતીતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ, ભિક્ખવે, વજ્જાની’’તિ.

‘‘ઉચ્છિન્નભવનેત્તિકો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ કાયો તિટ્ઠતિ, અયઞ્ચેવ કાયો, બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૪૭) એવમાદીસુ વિય ઇધ કાય-સદ્દો ખન્ધપઞ્ચકવિસયોતિ આહ ‘‘કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા’’તિ. અવીતરાગસ્સ મરણતો પરં નામ ભવન્તરૂપાદાનમેવાતિ આહ ‘‘પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તિક્ખન્ધગ્ગહણે’’તિ. યેન તિટ્ઠતિ, તસ્સ ઉપચ્છેદેનેવ કાયો ભિજ્જતીતિ આહ ‘‘કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા’’તિ.

એતિ ઇમસ્મા સુખન્તિ અયો, પુઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘પુઞ્ઞસમ્મતા અયા’’તિ. અયન્તિ એતસ્મા સુખાનીતિ આયો, પુઞ્ઞકમ્માદિસુખસાધનં. તેનાહ ‘‘સુખાનં વા આયસ્સ અભાવા’’તિ. ઇયતિ અસ્સાદિયતીતિ અયો, અસ્સાદોતિ આહ ‘‘અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયો’’તિ.

નાગરાજાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સુપણ્ણાદીનં સઙ્ગહો. અસુરસદિસન્તિ પેતાસુરસદિસં. સોતિ અસુરકાયો. સબ્બસમુસ્સયેહીતિ સબ્બેહિ સમ્પત્તિસમુસ્સયેહિ. વુત્તવિપરિયાયેનાતિ ‘‘સુટ્ઠુ ચરિતં, સોભનં વા ચરિતં અનવજ્જત્તા’’તિઆદિના ‘‘કાયદુચ્ચરિતેના’’તિઆદીનં પદાનં વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિપરિયાયેન.

નિગમનવચનં વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પુન વચનન્તિ કત્વા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થોતિ ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના…પે… પસ્સતી’’તિ એત્થ અયં યથાવુત્તો સઙ્ખેપત્થો.

૪૧૨. કસિણારમ્મણન્તિ અટ્ઠન્નમ્પિ કસિણાનં વસેન કસિણારમ્મણં. સબ્બાકારેનાતિ ‘‘ચુદ્દસવિધેન ચિત્તપરિદમનેન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગમેન ભૂમિપાદપદમૂલસમ્પાદનેના’’તિ ઇમિના સબ્બપ્પકારેન. અભિનીહારક્ખમં દિબ્બચક્ખુઞાણાભિમુખં પેસનારહં પેસનયોગ્ગં કત્વા. આસન્નં કાતબ્બન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણુપ્પત્તિયા સમીપભૂતં કાતબ્બં. તત્થ ઉપચારજ્ઝાનં પગુણતરં કત્વા આરમ્મણઞ્ચ વડ્ઢેતબ્બં. તેનાહ ‘‘ઉપચારજ્ઝાનગોચરં કત્વા વડ્ઢેત્વા ઠપેતબ્બ’’ન્તિ. તત્થાતિ તસ્મિં વડ્ઢિતે કસિણારમ્મણે. અપ્પનાતિ ઝાનવસેન અપ્પના. ન હિ અકતપરિકમ્મસ્સ અભિઞ્ઞાવસેન અપ્પના ઇજ્ઝતિ. તેનાહ ‘‘પાદકજ્ઝાનનિસ્સયં હોતી’’તિ, પાદકજ્ઝાનારમ્મણં હોતીતિ અત્થો. ન પરિકમ્મનિસ્સયન્તિ પરિકમ્મસ્સ તં કસિણારમ્મણં અપસ્સયો ન હોતિ. તથા સતિ રૂપદસ્સનં ન સિયા. ઇમેસૂતિ યથાવુત્તેસુ તેજોકસિણાદીસુ તીસુ કસિણેસુ. ઉપ્પાદેત્વાતિ ઉપચારજ્ઝાનુપ્પાદનેન ઉપ્પાદેત્વા. ઉપચારજ્ઝાનપવત્તિયા હિ સદ્ધિં પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિ. તત્થાતિ કસિણનિદ્દેસે.

અન્તોયેવ રૂપગતં પસ્સિતબ્બં ન બહિદ્ધા વિક્ખેપાપત્તિહેતુભાવતો. પરિકમ્મસ્સ વારો અતિક્કમતીતિ ઇધ પરિકમ્મં નામ યથાવુત્તકસિણારમ્મણં ઉપચારજ્ઝાનં, તં રૂપગતં પસ્સતો ન પવત્તતિ. કસિણાલોકવસેન ચ રૂપગતદસ્સનં, કસિણાલોકો ચ પરિકમ્મવસેનાતિ તદુભયમ્પિ પરિકમ્મસ્સ અપ્પવત્તિયા ન હોતિ. તેનાહ ‘‘તતો આલોકો અન્તરધાયતિ, તસ્મિં અન્તરહિતે રૂપગતમ્પિ ન દિસ્સતી’’તિ. રૂપગતં પસ્સતો પરિકમ્મસ્સ વારો અતિક્કમતિ, પરિકમ્મમતિક્કન્તસ્સ કસિણારમ્મણં ઞાણં ન હોતીતિ રૂપગતં ન દિસ્સતિ, કથં પન પટિપજ્જિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અથાનેના’’તિઆદિ. એવં અનુક્કમેનાતિ પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો તતો વુટ્ઠાય અભિણ્હં આલોકસ્સ ફરણવસેન આલોકો થામગતો હોતિ ચિરટ્ઠાયી. તથા ચ સતિ તત્થ સુચિરમ્પિ રૂપગતં પસ્સતેવ. તેન વુત્તં ‘‘એત્થ આલોકો…પે… હોતી’’તિ.

સ્વાયમત્થો તિણુક્કૂપમાય વિભાવેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રત્તિં તિણુક્કાયા’’તિઆદિ. તત્થ પુનપ્પુનં પવેસનન્તિ પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનં. થામગતાલોકસ્સ યથાપરિચ્છેદેન ઠાનન્તિ યત્તકં ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા કસિણં વડ્ઢિતં, થામગતસ્સ આલોકસ્સ તત્તકં ફરિત્વા અવટ્ઠાનં.

અનાપાથગતન્તિ આપાથગમનયોગ્યસ્સ વસેન વુત્તં. અન્તોકુચ્છિગતાદિ પન તદભાવતો તેન વિસેસિતબ્બમેવ. તદેવાતિ દિબ્બચક્ખુમેવ. એત્થાતિ એતેસુ રૂપમારબ્ભ પવત્તચિત્તેસુ. રૂપદસ્સનસમત્થન્તિ રૂપં સભાવતો વિભાવનસમત્થં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય. પુબ્બભાગચિત્તાનીતિ આવજ્જનપરિકમ્મસઙ્ખાતાનિ પુબ્બભાગચિત્તાનિ. તાનિ હિ આરમ્મણં કરોન્તાનિપિ ન યાથાવતો તં વિભાવેત્વા પવત્તન્તિ આવજ્જનસમ્પટિચ્છનચિત્તાનિ વિય.

તં પનેતં દિબ્બચક્ખુ. પરિપન્થોતિ અન્તરાયિકો. ઝાનવિબ્ભન્તકોતિ ઝાનુમ્મત્તકો ઝાનભાવનામુખેન ઉમ્માદપ્પત્તો. અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બન્તિ ‘‘દિબ્બચક્ખુ મયા અધિગત’’ન્તિ સન્તોસં અનાપજ્જિત્વા વિપસ્સનાનુયોગવસેન વા સચ્ચાભિસમયવસેન વા અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બં.

‘‘એવં પસ્સિતુકામેના’’તિઆદિના દિબ્બચક્ખુસ્સ નાનાવજ્જનપરિકમ્મઞ્ચેવ દિબ્બચક્ખુઞાણઞ્ચ દસ્સિતં, ન તસ્સ ઉપ્પત્તિક્કમોતિ તં દસ્સેતું ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચુતૂપપાતઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૪૧૩. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેનાતિ અત્થો. તેન ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૪૪-૨૪૫; મ. નિ. ૧.૩૮૪, ૪૩૧-૪૩૩; પારા. ૧૨-૧૪) યથાદસ્સિતપાળિગતિં, તસ્સા અત્થવિવરણનયઞ્ચ પચ્ચામસતિ. સચ્ચેસુ વિય અરિયસચ્ચાનિ ખન્ધેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધા અન્તોગધા. તદુભયે ચ સભાવતો, સમુદયતો, અત્થઙ્ગમતો, અસ્સાદતો, આદીનવતો, નિસ્સરણતો ચ યથાભૂતં સયમ્ભુઞાણેન અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ પવેદેસિ વાતિ સાતિસયેન પઞ્ચક્ખન્ધાવબોધેન ભગવાવ થોમેતબ્બોતિ આહ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધવિદૂ’’તિ. ઞત્વા વિઞ્ઞેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તાસૂતિ પઞ્ચસુ અભિઞ્ઞાસુ. તગ્ગહણેનેવ ચ પરિભણ્ડઞાણાનં ગહિતત્તા ‘‘પઞ્ચા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘એતાસુ હી’’તિઆદિ.

તત્થ પરિભણ્ડઞાણાનીતિ પરિવારઞાણાનિ. યથા હિ સિનેરુસ્સ પરિવારટ્ઠાનાનિ યાનિ તંસિદ્ધિયા સિદ્ધાનિ મેખલટ્ઠાનાનિ પરિભણ્ડાનીતિ વુચ્ચન્તિ, એવં ઇમાનિપિ દિબ્બચક્ખુસિદ્ધિયા સિદ્ધાનિ તસ્સ પરિભણ્ડાનીતિ વુત્તાનિ. ઇધાગતાનીતિ એત્થ ઇધાતિ યથાદસ્સિતાનિ સુત્તપદાનિ સન્ધાય વુત્તં. તતો અઞ્ઞેસુ પન સામઞ્ઞફલાદીસુ મનોમયઞાણમ્પિ વિસું અભિઞ્ઞાઞાણભાવેન આગતં.

‘‘તેસૂ’’તિ ઇદં પચ્ચામસનં કિં તિકાનં, ઉદાહુ આરમ્મણાનન્તિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તિકાનં, તદયુત્તં. ન હિ તિકેસુ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ પવત્તન્તિ. અથ આરમ્મણાનં, તમ્પિ અયુત્તં. ન હિ અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા અઞ્ઞસ્સ પચ્ચામસનં યુત્તન્તિ. યથા ઇચ્છતિ, તથા ભવતુ તાવ તિકાનં, નનુ વુત્તં ‘‘ન હિ તિકેસુ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ પવત્તન્તી’’તિ? નાયં વિરોધો તિકવોહારેન આરમ્મણાનંયેવ ગય્હમાનત્તા. અથ વા પન હોતુ આરમ્મણાનં, નનુ વુત્તં ‘‘ન હિ અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા અઞ્ઞસ્સ પચ્ચામસનં યુત્ત’’ન્તિ? અયમ્પિ ન દોસો યથાવુત્તકારણેનેવાતિ.

૪૧૪. અસતિપિ વત્થુભેદે ભૂમિકાલસન્તાનભેદવસેન ભિન્નેસુ સત્તસુ આરમ્મણેસુ. તિકવસેન હેસ ભેદો ગહિતો. ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ મગ્ગારમ્મણતાય અભાવતો ઇધ મગ્ગારમ્મણતિકો ન લબ્ભતિ. તન્તિ ઇદ્ધિવિધઞાણં. કાયં ચિત્તસન્નિસ્સિતં કત્વાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઉપયોગલદ્ધન્તિ લદ્ધઉપયોગવચનં. દુતિયાવિભત્તિવસેન વુત્તં ‘‘કાયં પરિણામેતી’’તિ. તેનાહ ‘‘રૂપકાયારમ્મણતો’’તિ, રૂપકાયસ્સ વણ્ણારમ્મણતોતિ અત્થો.

તદેવ ચિત્તન્તિ યદેવ કાયવસેન ચિત્તપરિણામને વુત્તં પાદકજ્ઝાનચિત્તં, તદેવ. રામગામે ચેતિયં ઠપેત્વા સેસેસુ સત્તસુ ચેતિયેસુ ધાતુયો ઇદ્ધિયા આહરિત્વા રાજગહે ભૂમિઘરમણ્ડપે કતં મહાધાતુનિધાનં. ‘‘ઇમે ગન્ધા’’તિઆદિના પચ્ચુપ્પન્ને ગન્ધાદિકે ગહેત્વાપિ અસુસ્સનાદિવિસેસયુત્તં અનાગતમેવ નેસં રૂપં અધિટ્ઠાનચિત્તસ્સ આરમ્મણં હોતિ અનાગતાધિટ્ઠાનત્તા. વત્તનિયસેનાસનં નામ વિઞ્ઝાટવિયં વિહારો. દધિરસન્તિ દધિમણ્ડો, તં અધિટ્ઠહન્તસ્સ અનાગતં દધિવણ્ણં આરમ્મણં હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપકાયસ્સ આરમ્મણકરણતો.

સકાયચિત્તાનન્તિ અત્તનો કાયસ્સ, ચિત્તસ્સ ચ.

૪૧૫. સદ્દો ચ પરિત્તો સબ્બસ્સ રૂપસ્સ કામાવચરભાવતો. વિજ્જમાનમેવાતિ વત્તમાનંયેવ.

૪૧૬. સોતાપન્નસ્સ ચિત્તન્તિ સોતાપન્નસ્સ આવેણિકં ચિત્તં. સકદાગામિસ્સાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. યાવ અરહતો નેતબ્બન્તિ ‘‘સકદાગામી અનાગામિનો ચિત્તં ન જાનાતિ, અનાગામી અરહતો’’તિ એવં નેતબ્બં. સબ્બેસન્તિ સબ્બેસં અરિયાનં જાનાતિ, કો પન વાદો અનરિયાનં. અઞ્ઞોપિ ચ ઉપરિમો અનાગામિઆદિ હેટ્ઠિમસ્સ સકદાગામિઆદિકસ્સ ચિત્તં જાનાતીતિ સમ્બન્ધો.

અતીતસ્સ, અનાગતસ્સ ચ પરસ્સ ચિત્તસ્સ જાનનં સમ્ભવતિ, પચ્ચુપ્પન્નસ્સ પન ન સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયેન પુચ્છતિ ‘‘કથં પચ્ચુપ્પન્નં આરમ્મણં હોતી’’તિ. ઇતરો યત્થ સમ્ભવતિ, તંદસ્સનત્થં પચ્ચુપ્પન્નં તાવ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં નામ તિવિધ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગપ્પત્તન્તિ ઉપ્પાદં, ઠિતિં, ભઙ્ગઞ્ચ પત્તં, ખણત્તયપરિયાપન્નન્તિ અત્થો. એત્થન્તરે એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બાતિ એત્થન્તરે પવત્તા રૂપસન્તતિવારા એકદ્વેસન્તતિવારા નામાતિ વેદિતબ્બાતિ અત્થો. આલોકટ્ઠાનતો ઓવરકં પવિટ્ઠસ્સ પગેવ તત્થ નિસિન્નસ્સ વિય યાવ રૂપગતં પાકટં હોતિ. તત્થ ઉપડ્ઢવેલા અવિભૂતવારા, ઉપડ્ઢવેલા વિભૂતવારા, તદુભયં ગહેત્વા ‘‘દ્વે સન્તતિવારા’’તિ વુત્તં. તયિદં ન સબ્બસાધારણં, એકચ્ચસ્સ સીઘમ્પિ પાકટં હોતીતિ ‘‘એકદ્વેસન્તતિવારા’’તિ એકગ્ગહણમ્પિ કતં, અતિપરિત્તસભાવઉતુઆદિસમુટ્ઠાના વા એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા.

તીરે અક્કન્તઉદકલેખા નામ કાલુસ્સિયં ગતા તીરસમીપે ઉદકરાજિ. યાવ ન વિપ્પસીદતીતિ કાલુસ્સિયવિગમેન યાવ વિપ્પસન્ના ન હોતિ. કેચિ પન ‘‘અતિન્તે તીરે અલ્લપાદેન અક્કન્તે યાવ પાદે ઉદકલેખા ન વિપ્પસીદતિ, ન સંસીદતિ, ન વૂપસમ્મતી’’તિ એવમેત્થ અત્થં વદન્તિ. તે પનેતે કિરિયાભેદેન વુત્તા કાલવિસેસા, ન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમસમા, ઊનાધિકભાગવન્તોવ દટ્ઠબ્બા. દ્વે તયો જવનવારા કામાવચરજવનવસેન વેદિતબ્બા, ન ઇતરજવનવસેન. ન હિ તે પરિમિતકાલા, અનન્તરા પવત્તભવઙ્ગાદયોપિ તદન્તોગધાવ દટ્ઠબ્બા. તદુભયન્તિ રૂપારૂપસન્તતિદ્વયં.

એકભવપરિચ્છિન્નન્તિ પટિસન્ધિચુતિપરિચ્છિન્નં. એકભવપરિયાપન્નં ધમ્મજાતં એતરહીતિ વત્તબ્બં અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં નામ. મનોતિ સસમ્પયુત્તં વિઞ્ઞાણમાહ. ધમ્માતિ આરમ્મણધમ્મા. મનોતિ વા મનાયતનં. ધમ્માતિ વેદનાદયો અરૂપક્ખન્ધા. ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નન્તિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં હોન્તં એતં ઉભયં હોતીતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણન્તિ નિકન્તિવિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ તસ્મિં પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગવસેન પટિબદ્ધં હોતિ. અભિનન્દતીતિ તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનાહિ અભિનન્દતિ. તથાભૂતો ચ વત્થુપરિઞ્ઞાય અભાવતો તેસુ પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ આકડ્ઢીયતિ. એત્થ ચ દ્વાદસાયતનાનં ‘‘એતં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૪) આગતત્તા તત્થ પવત્તો છન્દરાગો અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણો, ન ખણપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં સન્ધાય ભદ્દેકરત્તસુત્તે…પે… સંહીરતીતિ વુત્ત’’ન્તિ આહ. ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૮૫) એત્થાપિ વિપસ્સનાચિત્તં ખણપચ્ચુપ્પન્નં, વિપસ્સિતબ્બધમ્મા અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નાતિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા વિપસ્સનાવ ન સમ્ભવેય્ય. ‘‘ખણપચ્ચુપ્પન્નં પાળિયં આગત’’ન્તિ ન વુત્તં તસ્સ વસેન આરમ્મણકરણસ્સ અટ્ઠકથાયં અનાગતત્તા.

કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. એકક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદ્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ પરચિત્તસ્સપિ ઉપ્પત્તિસમ્ભવતોતિ યુત્તિદસ્સનં. યથા આકાસેતિઆદિ સદિસૂદાહરણં. તં પન તેસં વચનં અયુત્તં. કસ્મા? મગ્ગફલવીથિતો અઞ્ઞત્થ અનિટ્ઠે ઠાને આવજ્જનજવનાનં નાનારમ્મણભાવપ્પત્તિદોસતોતિ યુત્તિવચનં.

યદિ એવં કથં ચેતોપરિયઞાણં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતીતિ આહ ‘‘સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં પના’’તિઆદિ. અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં પન જવનવારેન દીપેતબ્બં, ન સકલેન પચ્ચુપ્પન્નદ્ધુનાતિ અધિપ્પાયો.

તત્રાયં દીપનાતિઆદિ જવનવારસ્સ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નભાવદીપનમુખેન ઇદ્ધિચિત્તસ્સ પવત્તિઆકારદીપનં. ઇતરાનીતિ આવજ્જનપરિકમ્મચિત્તાનિ. એત્થ ચ ‘‘કેચી’’તિ યદિપિ અભયગિરિવાસિનો અધિપ્પેતા, તે પન ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણં ન ઇચ્છન્તીતિ ‘‘ઠિતિક્ખણે વા પટિવિજ્ઝતી’’તિ ન વત્તબ્બં સિયા. તથા યે ‘‘ઇદ્ધિમસ્સ ચ પરસ્સ ચ એકક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ઠિતિક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા પટિવિજ્ઝતી’’તિ વચનં ન સમેતિ. ન હિ તસ્મિં ખણદ્વયે ઉપ્પજ્જમાનં પરચિત્તેન સહ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ નામાતિ. ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ ચ ઉપ્પજ્જમાનં એકદેસં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, એકદેસં અતીતારમ્મણં આપજ્જતિ. યઞ્ચ વુત્તં ‘‘પરસ્સ ચિત્તં જાનિસ્સામીતિ રાસિવસેન મહાજનસ્સ ચિત્તે આવજ્જિતે’’તિ, એત્થ ચ મહાજનો અત્થતો પરે અનેકપુગ્ગલાતિ ‘‘પરેસં ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ આવજ્જનપ્પવત્તિ વત્તબ્બા સિયા. અથાપિ પરસ્સાતિ મહાજનસ્સાતિ અત્થો સમ્ભવેય્ય, તથાપિ તસ્સ એકપુગ્ગલસ્સેવ વા ચિત્તરાસિં આવજ્જિત્વા એકસ્સ પટિવિજ્ઝનં અયુત્તં. ન હિ રાસિઆવજ્જનં એકદેસાવજ્જનં હોતીતિ, તસ્મા તેહિ ‘‘મહાજનસ્સ ચિત્તે આવજ્જિતે’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં.

યં પન તે વદન્તિ ‘‘યસ્મા ઇદ્ધિમસ્સ ચ પરસ્સ ચ એકક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તત્થાયં અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા, ચેતોપરિયઞાણલાભી પરસ્સ ચિત્તં ઞાતુકામો પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અતીતાદિવિભાગં અકત્વા ચિત્તસામઞ્ઞેન ‘‘ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામિ, ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામી’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સામઞ્ઞેનેવ ચિત્તં આવજ્જિત્વા તિણ્ણં, ચતુન્નં વા પરિકમ્માનં અનન્તરા ચેતોપરિયઞાણેન પરચિત્તં પટિવિજ્ઝતિ વિભાવેતિ રૂપં વિય દિબ્બચક્ખુના. તતો પરં પન કામાવચરચિત્તેહિ સરાગાદિવવત્થાનં હોતિ નીલાદિવવત્થાનં વિય. તત્થ દિબ્બચક્ખુના દિટ્ઠહદયવત્થુરૂપસ્સ સત્તસ્સ અભિમુખીભૂતસ્સ ચિત્તસામઞ્ઞેન ચિત્તં આવજ્જયમાનં આવજ્જનં અભિમુખીભૂતં વિજ્જમાનં ચિત્તં આરમ્મણં કત્વા ચિત્તં આવજ્જેતિ. પરિકમ્માનિ ચ તં તં વિજ્જમાનં ચિત્તં ચિત્તસામઞ્ઞેનેવ આરમ્મણં કત્વા ચિત્તજાનનપરિકમ્માનિ હુત્વા પવત્તન્તિ. ચેતોપરિયઞાણં પન વિજ્જમાનં ચિત્તં પટિવિજ્ઝન્તં વિભાવેન્તં તેન સહ એકક્ખણે એવ ઉપ્પજ્જતિ.

તત્થ યસ્મા સન્તાનસ્સ સન્તાનગ્ગહણતો એકત્તવસેન આવજ્જનાદીનિ ‘‘ચિત્ત’’ન્ત્વેવ પવત્તાનિ. તઞ્ચ ચિત્તમેવ, યં ચેતોપરિયઞાણેન વિભાવિતં. તસ્મા સમાનાકારપ્પવત્તિતો ન અનિટ્ઠે મગ્ગફલવીથિતો અઞ્ઞસ્મિં ઠાને નાનારમ્મણતા આવજ્જનજવનાનં હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણઞ્ચ પરિકમ્મં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ સિદ્ધં હોતિ. અતીતત્તિકો ચ એવં ઉપપન્નો હોતિ. અઞ્ઞથા સન્તતિપચ્ચુપ્પન્ને, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્ને ચ ‘‘પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ ઇધ વુચ્ચમાને અતીતાનાગતાનઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નતા આપજ્જેય્ય. તથા ચ સતિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તં વુત્તં. ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો. પુરિમા પુરિમા અતીતા ખન્ધા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં પચ્ચુપ્પન્નાનં ખન્ધાનં અનન્તર …પે… અનુલોમં ગોત્રભુસ્સા’’તિઆદિ વચનતો (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૫) ન અદ્ધાસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નેસ્વેવ ચ અનન્તરાતીતા ચત્તારો ખન્ધા અતીતાતિ વિઞ્ઞાયન્તિ. ન ચ અભિધમ્મમાતિકાયં (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૮-૧૯) આગતસ્સ પચ્ચુપ્પન્નપદસ્સ અદ્ધાસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નપદત્થતા કત્થચિ પાળિયં વુત્તા. તસ્મા તેહિ ઇદ્ધિમસ્સ ચ પરસ્સ ચ એકક્ખણે ચિત્તુપ્પત્તિયા ચેતોપરિયઞાણસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વુત્તા. યદા પન ‘‘યં ઇમસ્સ ચિત્તં પવત્તં, તં જાનામિ. યં ભવિસ્સતિ, તં જાનામી’’તિ વા આભોગં કત્વા પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનાદીનિ કરોતિ, તદા આવજ્જનપરિકમ્માનિ, ચેતોપરિયઞાણઞ્ચ અતીતાનાગતારમ્મણાનેવ હોન્તિ આવજ્જનેનેવ વિભાગસ્સ કતત્તા.

યે પન ‘‘ઇદ્ધિમા પરસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો આવજ્જેતિ, આવજ્જનં ખણપચ્ચુપ્પન્નં આરમ્મણં કત્વા તેનેવ સહ નિરુજ્ઝતિ. તતો ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ, યેસં પચ્છિમં ઇદ્ધિચિત્તં, સેસાનિ કામાવચરાનિ, તેસં સબ્બેસમ્પિ તદેવ નિરુદ્ધં ચિત્તં આરમ્મણં હોતિ, ન ચ તાનિ નાનારમ્મણાનિ હોન્તિ અદ્ધાનવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા’’તિ ઇદં વચનં નિસ્સાય ‘‘આવજ્જનજવનાનં પચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણભાવેપિ નાનારમ્મણતાભાવો વિય એકદ્વિતિચતુપઞ્ચચિત્તક્ખણાનાગતેસુપિ ચિત્તેસુ આવજ્જિતેસુ આવજ્જનજવનાનં યથાસમ્ભવં અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણભાવેપિ નાનારમ્મણતા ન સિયા. તેન ચતુપઞ્ચચિત્તક્ખણાનાગતે આવજ્જિતે અનાગતારમ્મણપરિકમ્માનન્તરં ખણપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં ચેતોપરિયઞાણં સિદ્ધ’’ન્તિ વદન્તિ. તેસં વાદો ‘‘અનાગતારમ્મણો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણો ધમ્મો અતીતારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમેસં પઞ્હાનં અનુદ્ધટત્તા, ગણનાય ચ ‘‘આસેવને તીણી’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૯.૩૯) વુત્તત્તા ન સિજ્ઝતિ. ન હિ કુસલકિરિયામહગ્ગતં અનાસેવનં અત્થીતિ. એતસ્સ ચ વાદસ્સ નિસ્સયભાવો આવજ્જનજવનાનં ખણપચ્ચુપ્પન્નનિરુદ્ધારમ્મણતાવચનસ્સ ન સિજ્ઝતિ, ‘‘યં પવત્તં, પવત્તિસ્સતિ ચા’’તિ વિસેસં અકત્વા ગહણે આવજ્જનસ્સ અનાગતગ્ગહણાભાવં, તદભાવા જવનાનમ્પિ વત્તમાનગ્ગહણાભાવઞ્ચ સન્ધાયેવ તસ્સ વુત્તત્તા. તદા હિ ભવઙ્ગચલનાનન્તરં અભિમુખીભૂતમેવ ચિત્તં આરબ્ભ આવજ્જના પવત્તતીતિ જાનનચિત્તસ્સપિ વત્તમાનારમ્મણભાવે આવજ્જનજાનનચિત્તાનં સહટ્ઠાનદોસાપત્તિયા, રાસિએકદેસાવજ્જનપટિવેધે સમ્પત્તસમ્પત્તાવજ્જનજાનને ચ અનિટ્ઠે ઠાને આવજ્જનજવનાનં નાનારમ્મણભાવદોસાપત્તિયા ચ યં વુત્તં ‘‘ખણપચ્ચુપ્પન્નં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણસ્સ આરમ્મણં હોતી’’તિ, તં અયુત્તન્તિ પટિક્ખિપિત્વા યથાવુત્તદોસાપત્તિં, કાલવસેન ચ અદ્ધાસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા નાનારમ્મણતાભાવં દિસ્વા આવજ્જનજવનાનં વત્તમાનતં નિરુદ્ધારમ્મણભાવો વુત્તોતિ. તમ્પિ વચનં પુરિમવાદિનો નાનુજાનેય્યું. તસ્મિં હિ સતિ ‘‘આવજ્જના કુસલાન’’ન્તિઆદીસુ (પટ્ઠા ૧.૧.૪૧૭) વિય અઞ્ઞપદસઙ્ગહિતસ્સ અનન્તરપચ્ચયવિધાનતો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણઆવજ્જના અતીતારમ્મણાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તન્તિ.

કસ્મા પનેવં ચેતોપરિયઞાણસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વિચારિતા, નનુ ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ, અનાગતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૨) એતેસં વિભઙ્ગેસુ ‘‘અતીતા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, અનાગતા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ, ઉપ્પન્નત્તિકે ચ ‘‘અનુપ્પન્ના ખન્ધા ઉપ્પાદિનો ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૭.૩) ચેતોપરિયઞાણગ્ગહણં કત્વા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૩) એતસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘પચ્ચુપ્પન્ના ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૩), ઉપ્પન્નત્તિકે ચ ‘‘ઉપ્પન્ના ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૭.૨) એત્તકસ્સેવ વુત્તત્તા પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તે ચેતોપરિયઞાણં નપ્પવત્તતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ પવત્તેય્ય, પુરિમેસુ વિય ઇતરેસુ ચ ચેતોપરિયઞાણગ્ગહણં કત્તબ્બં સિયાતિ? સચ્ચં કત્તબ્બં, નયદસ્સનવસેન પન તં સંખિત્તન્તિ અઞ્ઞાય પાળિયા વિઞ્ઞાયતિ.

‘‘અતીતારમ્મણો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, અનાગતારમ્મણો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સ, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણસ્સા’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૯.૨૦-૨૨) એતેસં હિ વિભઙ્ગેસુ ‘‘ચેતોપરિયઞાણેન અતીતારમ્મણપચ્ચુપ્પન્નચિત્તસમઙ્ગિસ્સ ચિત્તં જાનાતિ, અતીતારમ્મણા પચ્ચુપ્પન્ના ખન્ધા ચેતોપરિયઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચેતોપરિયઞાણેન અનાગતારમ્મણપચ્ચુપ્પન્નચિત્તસમઙ્ગિસ્સ ચિત્તં જાનાતિ, અનાગતારમ્મણા પચ્ચુપ્પન્ના ખન્ધા ચેતોપરિયઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચેતોપરિયઞાણેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણપચ્ચુપ્પન્નચિત્તસમઙ્ગિસ્સ ચિત્તં જાનાતિ, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા પચ્ચુપ્પન્ના ખન્ધા ચેતોપરિયઞાણસ્સ આવજ્જનાય આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૯.૨૦-૨૨) ચેતોપરિયઞાણસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણે પવત્તિ વુત્તાતિ. તેનેવાયં વિચારણા કતાતિ વેદિતબ્બા.

૪૧૭. તેસન્તિ તેસુ દ્વીસુ ઞાણેસૂતિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. ચિત્તમેવ આરમ્મણં ચેતોપરિયઞાણત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞં ખન્ધં વા ખન્ધપ્પટિબદ્ધં વા ન જાનાતી’’તિ. તત્થ ખન્ધપ્પટિબદ્ધં નામગોત્તાદિ. યદિ એવં કથં મગ્ગારમ્મણન્તિ આહ ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તારમ્મણત્તા પન પરિયાયતો મગ્ગારમ્મણન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. ચેતનામત્તમેવ આરમ્મણં, તથા હિ તં ‘‘યથાકમ્મૂપગઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. ખન્ધપ્પટિબદ્ધેસૂતિ એત્થ નિબ્બાનમ્પિ ખન્ધપ્પટિબદ્ધમેવ. ખન્ધેહિ વિસયીકતત્તાતિ વદન્તિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં ‘‘અતીતે બુદ્ધા મગ્ગં ભાવયિંસુ, ફલં સચ્છાકંસુ, અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિંસૂતિ છિન્નવટુમકાનુસ્સરણવસેન મગ્ગફલનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણતોપિ અપ્પમાણારમ્મણ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૨૧). તત્થ મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણાનિ તાવ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન મગ્ગફલેસુ ઞાણેસુ પવત્તન્તિ. નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણઞ્ચ નિબ્બાનારમ્મણેસુ અપ્પમાણધમ્મેસુ ઞાણેસૂતિ મગ્ગાદિપચ્ચવેક્ખણાનિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ અપ્પમાણારમ્મણતં સાધેન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘અપ્પમાણા ખન્ધા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’ઇચ્ચેવ (પટ્ઠા. ૯.૧૨.૫૮) હિ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ. તસ્મા પુબ્બેનિવાસઞાણેન એવ મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણકિચ્ચે વુચ્ચમાનેપિ નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણતા ન સક્કા વત્તું. અટ્ઠકથાયં પન નિબ્બાનારમ્મણતા નિદસ્સિતા.

કુસલા ખન્ધાતિ ઇદ્ધિવિધપુબ્બેનિવાસાનાગતંસઞાણાપેક્ખો બહુવચનનિદ્દેસો, ન ચેતોપરિયયથાકમ્મૂપગઞાણાપેક્ખાતિ તેસં ચતુક્ખન્ધારમ્મણભાવસ્સ અસાધકોતિ ચે? ન, અઞ્ઞત્થ ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ખન્ધા ચ વિચારો ચ ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૬.૭૨), ‘‘સવિતક્કસવિચારા ખન્ધા ચ વિતક્કો ચ ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૬.૭૩) ચ વુત્તત્તા ચેતોપરિયઞાણાપેક્ખાપિ બહુવચનનિદ્દેસોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ સિદ્ધિતો. એવમ્પિ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ખન્ધા ચ વિચારો ચા’’તિઆદીસુ અવુત્તત્તા ચતુક્ખન્ધારમ્મણતા ન સિજ્ઝતીતિ? ન, તત્થ અવચનસ્સ અઞ્ઞકારણત્તા. યથાકમ્મૂપગઞાણેન હિ કમ્મસંસટ્ઠા ચત્તારો ખન્ધા કમ્મમુખેન ગય્હતિ. તઞ્હિ યથા ચેતોપરિયઞાણં પુરિમપરિકમ્મવસેન અવિતક્કાદિવિભાગં, સરાગાદિવિભાગઞ્ચ ચિત્તં વિભાવેતિ, ન એવં વિભાગં વિભાવેતિ. કમ્મવસેનેવ પન સમુદાયં વિભાવેતિ, તસ્મા ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ખન્ધા ચ વિચારો ચા’’તિઆદિકે વિભાગકરણે તં ન વુત્તં, ન ચતુક્ખન્ધાનારમ્મણતોતિ. ઇદં પનસ્સ અકારણન્તિ કેચિ. તત્થાપિ ‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સા’’તિ પઠન્તિ એવ. ન હિ તં કુસલાકુસલવિભાગં વિય સવિતક્કાદિવિભાગં કમ્મં વિભાવેતું અસમત્થં. દુચ્ચરિતસુચરિતવિભાવનમ્પિ હિ લોભાદિઅલોભાદિસમ્પયોગવિભાગવિસેસવિભાવનં હોતીતિ.

‘‘પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નામગોત્તાનુસ્સરણકાલે ન વત્તબ્બારમ્મણ’’ન્તિ એત્તકમેવ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. નામગોત્તં પન ખન્ધૂપનિબન્ધો સમ્મુતિસિદ્ધો બ્યઞ્જનત્થો, ન બ્યઞ્જનન્તિ. અયમેત્થ અમ્હાકં ખન્તીતિ આચરિયસ્સાયં અત્તનો મતિ. યં પન વુત્તં ‘‘ન બ્યઞ્જન’’ન્તિ, તસ્સ સમત્થનં ‘‘બ્યઞ્જનઞ્હી’’તિઆદિ.

૪૧૯. કામાવચરે નિબ્બત્તિસ્સતીતિ નિબ્બત્તિક્ખન્ધજાનનમાહ.

૪૨૦. એત્થાતિ એતસ્મિં અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકવસેન અભિઞ્ઞાઞાણાનં, આરમ્મણવિચારે. ‘‘અજ્ઝત્તારમ્મણઞ્ચેવ બહિદ્ધારમ્મણઞ્ચા’’તિ એકજ્ઝં ગહેત્વા યં વુત્તં પોરાણટ્ઠકથાયં, તં ‘‘કાલેન…પે… હોતિયેવા’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તન્તિ અત્થો. ન હિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા નામ વિસું એકં અત્થિ, નાપિ તં એકજ્ઝં આરમ્મણં કરીયતીતિ. યદિ એવં તિકો એવ ન પૂરતિ પદદ્વયાસઙ્ગહિતસ્સ તતિયસ્સ અત્થન્તરસ્સ અભાવતો, ન, પકારભેદવિસયત્તા તિકનિદ્દેસસ્સ. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘તે એવ તિપ્પકારેપિ ધમ્મે’’તિ વુત્તં. તે એવ અજ્ઝત્તાદિવસેન તિવિધેપિ ધમ્મેતિ અત્થો. એત્થ હિ ‘‘તે એવ ધમ્મે’’તિ અવત્વા ‘‘તિપ્પકારે’’તિ વચનં પકારભેદનિબન્ધના અયં તિકદેસનાતિ દસ્સનત્થં. યથા હિ કુસલત્તિકાદીનં દેસના યથારહં ધમ્માનં જાતિસમ્પયોગપ્પહાનસિક્ખાભૂમિઆરમ્મણપ્પભેદનિયમકાલાદિભેદનિબન્ધના, ન એવમયં જાતિઆદિભેદનિબન્ધના, નાપિ સનિદસ્સનત્તિકહેતુદુકાદિદેસના વિય સભાવાદિભેદનિબન્ધના, અથ ખો પકારભેદનિબન્ધના. પઞ્ચેવ હિ ખન્ધા સસન્તતિપરિયાપન્નતં ઉપાદાય ‘‘અજ્ઝત્તા’’તિ વુત્તા, પરસન્તતિપરિયાપન્નતં ઉપાદાય ‘‘બહિદ્ધા’’તિ, તદુભયં ઉપાદાય ‘‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધા’’તિ. તેનાહ ‘‘અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપઞ્ચ નિબ્બાનઞ્ચ ઠપેત્વા સબ્બે ધમ્મા સિયા અજ્ઝત્તા, સિયા બહિદ્ધા, સિયા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા’’તિ (ધ. સ. ૧૪૩૫). નનુ ચેત્થ અત્થન્તરાભાવતો, પકારન્તરસ્સ ચ અનામટ્ઠત્તા તતિયો રાસિ નત્થીતિ? નયિદમેવં. યદિપિ હિ પઠમપદેન અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેન દુતિયપદસ્સ પવત્તત્તા સબ્બેપિ સભાવધમ્મા પદદ્વયેનેવ પરિગ્ગહિતા, તેહિ પન વિસું વિસું ગહિતધમ્મે એકજ્ઝં ગહણવસેન તતિયપદં વુત્તન્તિ અત્થેવ તતિયો રાસિ. ન હિ સમુદાયો અવયવો હોતિ, ભિન્નવત્થુકે પન ધમ્મે અધિટ્ઠાનભેદં અમુઞ્ચિત્વા એકજ્ઝં ગહણં ન સમ્ભવતીતિ કાલેન અજ્ઝત્તં, કાલેન બહિદ્ધા જાનનકાલેતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અભિઞ્ઞાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ તેરસમપરિચ્છેદવણ્ણના.