૧૪. ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

પઞ્ઞાકથાવણ્ણના

૪૨૧. સબ્બાકારેનાતિ ઉપચારાકારો, અપ્પનાકારો, વસીભાવાકારો, વિતક્કાદિસમતિક્કમાકારો, રૂપાદીહિ વિરજ્જનાકારો, ચુદ્દસધા ચિત્તસ્સ પરિદમનાકારો, પઞ્ચવિધઆનિસંસાધિગમાકારોતિ એવમાદિના સબ્બેન ભાવનાકારેન.

તદનન્તરાતિ ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞ’’ન્તિ એવં દેસનાક્કમેન, પટિપત્તિક્કમેન ચ તસ્સ સમાધિસ્સ અનન્તરા. પઞ્ઞા ભાવેતબ્બા સમાધિભાવનાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુનાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ એવં અતિસઙ્ખેપદેસિતત્તા, ગાથાવણ્ણનાયં વા ‘‘સમાધિસિલાયં સુનિસિતં વિપસ્સનાપઞ્ઞાસત્થ’’ન્તિ એવં અતિવિય સઙ્ખેપેન ભાસિતત્તા અયં સા પઞ્ઞાતિ સભાવતો વિઞ્ઞાતુમ્પિ તાવ ન સુકરા. ભાવનાવિધાનસ્સ પન અદસ્સિતત્તા પગેવ ભાવેતું ન સુકરાતિ સમ્બન્ધો. પુચ્છનટ્ઠેન પઞ્હા, કમ્મં કિરિયા કરણં, પઞ્હાવ કમ્મં પઞ્હાકમ્મં, પુચ્છનપયોગોતિ અત્થો.

કા પઞ્ઞાતિ સરૂપપુચ્છા. કેનટ્ઠેન પઞ્ઞાતિ કેન અત્થેન પઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ, ‘‘પઞ્ઞા’’તિ પદં કં અભિધેય્યત્થં નિસ્સાય પવત્તન્તિ અત્થો. સા પનાયં પઞ્ઞા સભાવતો, કિચ્ચતો, ઉપટ્ઠાનાકારતો, આસન્નકારણતો ચ કથં જાનિતબ્બાતિ આહ ‘‘કાનસ્સા લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાની’’તિ. કતિવિધાતિ પભેદપુચ્છા. કસ્મા પનેત્થ સંકિલેસવોદાનપુચ્છા ન ગહિતાતિ? વુચ્ચતે – લોકુત્તરાય તાવ પઞ્ઞાય નત્થેવ સંકિલેસો. અસતિ ચ તસ્મિં કુતો વોદાનપુચ્છાતિ તદુભયં ન ગહિતં. લોકિયાય પન તાનિ ભાવનાવિધાને એવ અન્તોગધાનીતિ કત્વા વિસું ન ગહિતાનિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિઅન્તોગધત્તા, સમાધિભાવનાયં વા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બાનીતિ ન ગહિતાનિ. પટિપત્તિ નામ દિટ્ઠાનિસંસે એવ હોતીતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાભાવનાય કો આનિસંસો’’તિ.

૪૨૨. તત્રાતિ તસ્મિં, તસ્સ વા પઞ્હાકમ્મસ્સ. વિસ્સજ્જનન્તિ વિવરણં. પુચ્છિતો હિ અત્થો અવિભાવિતત્તા નિગૂળ્હો મુટ્ઠિયં કતો વિય તિટ્ઠતિ, તસ્સ વિવરણં વિસ્સજ્જનં વિભૂતભાવકરણતો. કા પઞ્ઞાતિ કામઞ્ચાયં સરૂપપુચ્છા, વિભાગવન્તાનં પન સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનમુખેનેવ હોતીતિ વિભાગો તાવ અનવસેસતો દસ્સેતબ્બો. તંદસ્સનેન ચ અયમાદીનવોતિ દસ્સેતું ‘‘પઞ્ઞા બહુવિધા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બહુવિધાતિ કુસલાદિવસેન અનેકવિધા. નાનપ્પકારાતિ અત્થજાપિકાદિભેદેન, સુતમયઞાણાદિભેદેન ચ નાનાવિધા. તં સબ્બન્તિ તં અનવસેસં પઞ્ઞાવિભાગં. ન સાધેય્યાતિ વિપસ્સનાભાવનાય સદ્ધિં મગ્ગભાવના ઇધ અધિપ્પેતત્થો. તાય હિ તણ્હાજટાવિજટનં, તઞ્ચ ન સાધેય્ય. અનવસેસતો હિ પઞ્ઞાપભેદે વિસ્સજ્જિયમાને ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદિકો (વિભ. ૭૫૧) સબ્બો ઞાણવત્થુ વિભઙ્ગે, સુત્તન્તેસુ ચ તત્થ તત્થ આગતો પઞ્ઞાપભેદો. સકલોપિ વા અભિધમ્મનયો આહરિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો ભવેય્ય, તથા ચ સતિ ય્વાયં ઇધ પઞ્ઞાભાવનાવિધિ અધિપ્પેતો, તસ્સ વિસ્સજ્જનાય ઓકાસોવ ન ભવેય્ય. કિઞ્ચ ય્વાયં ઠાનાઠાનકમ્મન્તરવિપાકન્તરાદિવિસયે પઞ્ઞાય પવત્તિભેદો, સોપિ યથારહં સદ્ધિં ફલાફલભેદેન વિભજિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો સિયા. સો ચ પન વિસ્સજ્જિયમાનો અઞ્ઞદત્થુ વિક્ખેપાય સંવત્તેય્ય, યથા તં અવિસયે. તેનાહ ‘‘ઉત્તરિ ચ વિક્ખેપાય સંવત્તેય્યા’’તિ. કુસલચિત્તસમ્પયુત્તં વિપસ્સનાઞાણન્તિ એત્થ કુસલ-ગ્ગહણેન દુવિધમ્પિ અબ્યાકતં નિવત્તેતિ, તથા ‘‘અત્થિ સંકિલિટ્ઠપઞ્ઞા’’તિ એવં પવત્તં મિચ્છાવાદં પટિસેધેતિ. વિપસ્સનાઞાણ-ગ્ગહણેન સેસકુસલપઞ્ઞા.

૪૨૩. સઞ્જાનનવિજાનનાકારવિસિટ્ઠન્તિ સઞ્જાનનાકારવિજાનનાકારેહિ સાતિસયં. યતો નાનપ્પકારતો જાનનં જાનનભાવો વિસયગ્ગહણાકારો. સો હિ નેસં સમાનો, ન સઞ્જાનનાદિઆકારો. પીતકન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન ‘‘લોહિતકં ઓદાતં દીઘં રસ્સ’’ન્તિઆદિકે સઞ્ઞાય ગહેતબ્બાકારે સઙ્ગણ્હાતિ. સઞ્જાનનમત્તમેવાતિ એત્થ સઞ્જાનનં નામ ‘‘નીલં પીત’’ન્તિઆદિકં આરમ્મણે વિજ્જમાનં વા અવિજ્જમાનં વા સઞ્ઞાનિમિત્તં કત્વા જાનનં. તથા હેસા પુન સઞ્જાનનપચ્ચયનિમિત્તકરણરસા. મત્ત-સદ્દેન વિસેસનિવત્તિઅત્થેન વિજાનનપજાનનાકારે નિવત્તેતિ, એવ-સદ્દેન કદાચિપિ ઇમિસ્સા તે વિસેસા નત્થેવાતિ અવધારેતિ. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાણકિચ્ચમ્પિ કાતું અસક્કોન્તી સઞ્ઞા કુતો પઞ્ઞાકિચ્ચં કરેય્યાતિ ‘‘લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘મગ્ગપાતુભાવ’’ન્તિ. આરમ્મણે પવત્તમાનં વિઞ્ઞાણં ન તત્થ સઞ્ઞા વિય નીલપીતાદિકસ્સ સઞ્જાનનવસેનેવ પવત્તતિ, અથ ખો તત્થ અઞ્ઞઞ્ચ વિસેસં જાનન્તમેવ પવત્તતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ. કથં પન વિઞ્ઞાણં લક્ખણપટિવેધં પાપેતીતિ? પઞ્ઞાય દસ્સિતમગ્ગેન. લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય હિ અનેકવારં લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા પવત્તમાનાય પગુણભાવતો પરિચયવસેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ વિપસ્સના સમ્ભવતિ, યથા તં પગુણસ્સ ગન્થસ્સ સજ્ઝાયને ઞાયાગતાપિ વારા ન વિઞ્ઞાયન્તિ. લક્ખણપટિવેધન્તિ ચ લક્ખણાનં આરમ્મણકરણમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન પટિવિજ્ઝનં. ઉસ્સક્કિત્વાતિ ઉદયબ્બયઞાણપટિપાટિયા આયૂહિત્વા. મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ અસમ્બોધસભાવત્તા. વુત્તનયવસેનાતિ વિઞ્ઞાણે વુત્તનયવસેન આરમ્મણઞ્ચ જાનાતિ, લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ. અત્તનો પન અનઞ્ઞસાધારણેન આનુભાવેન ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવઞ્ચ પાપેતિ.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય પતિટ્ઠાપેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અજાતબુદ્ધીતિ અસઞ્જાતબ્યવહારબુદ્ધિ. ઉપભોગપરિભોગન્તિ ઉપભોગપરિભોગારહં, ઉપભોગપરિભોગવત્થૂનં પટિલાભયોગ્યન્તિ અત્થો. છેકોતિ મહાસારો. કૂટોતિ કહાપણપતિરૂપકો તમ્બકંસાદિમયો. અદ્ધસારોતિ ઉપડ્ઢગ્ઘનકો. ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન પાદસાર સમસારપરોપાદસારાદીનં સઙ્ગહો. તે પકારેતિ ઇન્દજાલાજાતિપુપ્ફાદિપ્પકારે ચેવ છેકાદિપ્પકારે ચ.

સઞ્ઞા હીતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. સઞ્ઞા વિભાગં અકત્વા પિણ્ડવસેનેવ આરમ્મણસ્સ ગહણતો દારકસ્સ કહાપણદસ્સનસદિસી વુત્તા. તથા હિ સા ‘‘યથાઉપટ્ઠિતવિસયપદટ્ઠાના’’ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણં આરમ્મણે એકચ્ચવિસેસગહણસમત્થતાય ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનસદિસં વુત્તં. પઞ્ઞા આરમ્મણે અનવસેસવિસેસાવબોધતો હેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનસદિસી વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘નાનપ્પકારતો જાનન’’ન્તિ ઇમિના ઞેય્યધમ્મા પચ્ચેકં નાનપ્પકારાતિ તેસં યાથાવતો અવબોધો પઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથમાગચ્છન્તી’’તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫).

યત્થાતિ યસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે. ન તત્થ એકંસેન હોતીતિ તસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે પઞ્ઞા એકન્તેન ન હોતિ. ન હિ દુહેતુકઅહેતુકચિત્તુપ્પાદેસુ પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. અવિનિબ્ભુત્તાતિ અવિયુત્તા. તેહીતિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણેહિ. યથા હિ સુખં પીતિયા ન નિયમતો અવિયુત્તં, એવં સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનિ પઞ્ઞાય ન નિયમતો અવિયુત્તાતિ. યથા પન પીતિ સુખેન નિયમતો અવિયુત્તા, એવં પઞ્ઞા સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણેહિ નિયમતો અવિયુત્તા. તસ્મા એવં અવિનિબ્ભુત્તેસુ ઇમેસુ તીસુ ધમ્મેસુ તેસં વિનિબ્ભોગો દુક્કરોતિ તિણ્ણં જનાનં કહાપણદસ્સનં નિદસ્સિતન્તિ. તેસં દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તતંયેવ વચનન્તરેનપિ દસ્સેતું ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રૂપધમ્મેસુપિ તાવ નાનાનદીનં ઉદકસ્સ, નાનાતેલસ્સ વા એકસ્મિં ભાજને પક્ખિપિત્વા મથિતસ્સ ‘‘ઇદં અસુકાય નદિયા ઉદકં, ઇદં અસુકતેલ’’ન્તિ નિદ્ધારેત્વા સરૂપતો દસ્સનં દુક્કરં, કિમઙ્ગં પન અરૂપધમ્મેસૂતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાન’’ન્તિઆદિમાહ.

૪૨૪. ધમ્માનં સકો ભાવો, સમાનો ચ ભાવો ધમ્મસભાવો. તત્થ પઠમેન કક્ખળફુસનાદિસલક્ખણં ગહિતં, દુતિયેન અનિચ્ચદુક્ખતાદિસામઞ્ઞલક્ખણં. તદુભયસ્સ ચ યાથાવતો પટિવિજ્ઝનલક્ખણા પઞ્ઞાતિ આહ ‘‘ધમ્મસભાવપટિવેધલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ. ઘટપટાદિપટિચ્છાદકસ્સ બાહિરન્ધકારસ્સ દીપાલોકાદિ વિય યથાવુત્તધમ્મસભાવપટિચ્છાદકસ્સ મોહન્ધકારસ્સ વિદ્ધંસનરસા. ઉપ્પજ્જમાનો એવ હિ પઞ્ઞાલોકો હદયન્ધકારં વિધમેન્તો એવં ઉપ્પજ્જતિ, તતો એવ ધમ્મસભાવેસુ અસમ્મુય્હનાકારેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના. કારણભૂતા વા સયં ફલભૂતં અસમ્મોહં પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ એવમ્પિ અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ઇધ અધિપ્પેતત્તા ‘‘સમાધિ તસ્સા પદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ સુત્તપદં નિબન્ધનભાવેન આગતં (સં. નિ. ૩.૫, ૯૯; સં. નિ. ૫.૧૦૭૧; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૨.૧.૧૪).

પઞ્ઞાપભેદકથાવણ્ણના

૪૨૫. ધમ્મસભાવપટિવેધો નામ પઞ્ઞાય આવેણિકો સભાવો, ન તેનસ્સા કોચિ વિભાગો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ધમ્મસભાવપટિવેધલક્ખણેન તાવ એકવિધા’’તિ. લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો વુચ્ચતિ વટ્ટં, તપ્પરિયાપન્નતાય લોકે નિયુત્તા, તત્થ વા વિદિતાતિ લોકિયા. તત્થ અપરિયાપન્નતાય લોકતો ઉત્તરા ઉત્તિણ્ણાતિ લોકુત્તરા. લોકુત્તરાપિ હિ મગ્ગસમ્પયુત્તા ભાવેતબ્બા. વિપસ્સનાપરિયાયોપિ તસ્સા લબ્ભતેવાતિ લોકુત્તર-ગ્ગહણં ન વિરુજ્ઝતિ. અત્તાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તેહિ સહ આસવેહીતિ સાસવા, આરમ્મણકરણવસેનપિ નત્થિ એતિસ્સા આસવાતિ અનાસવા. આદિ-સદ્દેન આસવવિપ્પયુત્તસાસવદુકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નામરૂપવવત્થાનવસેનાતિ નામવવત્થાનવસેન, રૂપવવત્થાનવસેન ચ. પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો દસ્સનઞ્ચ, નિસ્સયભાવતો સમ્પયુત્તા ધમ્મા ભવન્તિ એત્થ, સયમ્પિ વા ભવતિ ઉપ્પજ્જતિ ન નિબ્બાનં વિય અપાતુભાવન્તિ ભૂમિ ચાતિ દસ્સનભૂમિ, પઠમમગ્ગો. સેસમગ્ગત્તયં પન યસ્મા પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠસ્મિંયેવ ધમ્મે ભાવનાવસેન ઉપ્પજ્જતિ, ન અદિટ્ઠપુબ્બં કિઞ્ચિ પસ્સતિ, તસ્મા ભાવના ચ યથાવુત્તેનત્થેન ભૂમિ ચાતિ ભાવનાભૂમિ. તત્થ પઞ્ઞા દસ્સનભૂમિભાવનાભૂમિવસેન દુવિધાતિ વુત્તા. સુતાદિનિરપેક્ખાય ચિન્તાય નિબ્બત્તા ચિન્તામયા. એવં સુતમયા, ભાવનામયા ચ. મયસદ્દો પચ્ચેકં સમ્બન્ધિતબ્બો. આયે વડ્ઢિયં કોસલ્લં આયકોસલ્લં, અપાયે અવડ્ઢિયં કોસલ્લં અપાયકોસલ્લં, ઉપાયે તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ નિબ્બત્તિકારણે કોસલ્લં ઉપાયકોસલ્લન્તિ વિસું વિસું કોસલ્લપદં સમ્બન્ધિતબ્બં. અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો પટિપજ્જનં એતિસ્સાતિ અજ્ઝત્તાભિનિવેસા. એવં બહિદ્ધાભિનિવેસા, ઉભયાભિનિવેસા ચ વેદિતબ્બા.

૪૨૬. લોકિયમગ્ગસમ્પયુત્તાતિ લોકિયકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ મગ્ગસમ્પયુત્તા, વિસેસતો દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદિવિસુદ્ધિચતુક્કસઙ્ગહિતમગ્ગસમ્પયુત્તા. સમુદાયેસુ પવત્તા સમઞ્ઞા તદેકદેસેસુપિ વત્તતીતિ આહ ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તા’’તિ, પચ્ચેકમ્પિ વા સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં મગ્ગસમઞ્ઞાતિ કત્વા એવં વુત્તં.

ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્તમત્તેન દુક્કરવચનં હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્થતો પનેસા લોકિયલોકુત્તરાવા’’તિ. આસવવિપ્પયુત્તસાસવદુકાદીસુપિ વિપ્પયુત્તતાદિગ્ગહણમેવ વિસેસો, અત્થતો લોકિયલોકુત્તરાવ પઞ્ઞાતિ આહ ‘‘એસેવ નયો’’તિ. આદિ-સદ્દેન ઓઘનીયઓઘવિપ્પયુત્તઓઘનીયાદિદુકાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પઠમજ્ઝાનિકાનિ ચત્તારિ મગ્ગચિત્તાનિ, તથા દુતિયાદિજ્ઝાનિકાનિ ચાતિ એવં સોળસસુ મગ્ગચિત્તેસુ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ઇધ અધિપ્પેતત્તા મહગ્ગતપઞ્ઞા ન ગહિતા.

૪૨૭. અત્તનો ચિન્તાવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ અનવજ્જસ્સ અત્થસ્સ સાધને પરોપદેસેન વિના અત્તનો ઉપાયચિન્તાવસેનેવ. સુતવસેનાતિ યથાસુતસ્સ પરોપદેસસ્સ વસેન. યથા તથા વાતિ પરતો ઉપદેસં સુત્વા વા અસુત્વા વા સયમેવ ભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ. ‘‘અપ્પનાપ્પત્તા’’તિ ઇદં સિખાપ્પત્તભાવનામયં દસ્સેતું વુત્તં, ન પન ‘‘અપ્પનાપ્પત્તાવ ભાવનામયા’’તિ.

યોગવિહિતેસૂતિ પઞ્ઞાવિહિતેસુ પઞ્ઞાપરિણામિતેસુ ઉપાયસમ્પાદિતેસુ. કમ્માયતનેસૂતિ એત્થ કમ્મમેવ કમ્માયતનં, કમ્મઞ્ચ તં આયતનઞ્ચ આજીવાનન્તિ વા કમ્માયતનં. એસ નયો સિપ્પાયતનેસુપિ. તત્થ દુવિધં કમ્મં હીનઞ્ચ વડ્ઢકીકમ્માદિ, ઉક્કટ્ઠઞ્ચ કસિવાણિજાદિ. સિપ્પમ્પિ દુવિધં હીનઞ્ચ નળકારસિપ્પાદિ, ઉક્કટ્ઠઞ્ચ મુદ્દાગણનાદિ. વિજ્જાવ વિજ્જાટ્ઠાનં. તં ધમ્મિકમેવ નાગમણ્ડલપરિત્તફુધમનકમન્તસદિસં વેદિતબ્બં. તાનિ પનેતાનિ એકચ્ચે પણ્ડિતા બોધિસત્તસદિસા મનુસ્સાનં ફાસુવિહારં આકઙ્ખન્તા નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનાનિ પસ્સન્તિ, ન વા કતાનિ ઉગ્ગણ્હન્તિ, ન કથેન્તાનં સુણન્તિ. અથ ખો અત્તનો ધમ્મતાય ચિન્તાય કરોન્તિ, પઞ્ઞવન્તેહિ અત્તનો ધમ્મતાય ચિન્તાય કતાનિપિ અઞ્ઞેહિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કરોન્તેહિ કતસદિસાનેવ હોન્તિ.

કમ્મસ્સકતન્તિ ‘‘ઇદં કમ્મં સત્તાનં સકં, ઇદં નો સક’’ન્તિ એવં જાનનઞાણં. સચ્ચાનુલોમિકન્તિ વિપસ્સનાઞાણં. તં હિ સચ્ચપટિવેધસ્સ અનુલોમનતો ‘‘સચ્ચાનુલોમિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિસ્સ પવત્તનાકારં દસ્સેતું ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વા-સદ્દેન અનિયમત્થેન દુક્ખાનત્તલક્ખણાનિપિ ગહિતાનેવાતિ દટ્ઠબ્બં નાનન્તરિયકભાવતો. યં હિ અનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તદનત્તાતિ. યં એવરૂપિન્તિ યં એવં હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસભાવં. અનુલોમિકં ખન્તિન્તિઆદીનિ પઞ્ઞાવેવચનાનિ. સા હિ હેટ્ઠા વુત્તાનં કમ્માયતનાદીનં અપચ્ચનીકદસ્સનેન અનુલોમનતો, તથા સત્તાનં હિતચરિયાય મગ્ગસચ્ચસ્સ, પરમત્થસચ્ચસ્સ, નિબ્બાનસ્સ ચ અવિલોમનતો અનુલોમેતીતિ અનુલોમિકા. સબ્બાનિપિ એતાનિ કારણાનિ ખમતિ દટ્ઠું સક્કોતીતિ ખન્તિ. પસ્સતીતિ દિટ્ઠિ. રોચેતીતિ રુચિ. મુનાતીતિ મુતિ. પેક્ખતીતિ પેક્ખા. તે ચ કમ્માયતનાદયો ધમ્મા એતાય નિજ્ઝાયમાના નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ધમ્મનિજ્ઝાનખન્તિ. પરતો અસુત્વા પટિલભતીતિ અઞ્ઞસ્સ ઉપદેસવચનં અસુત્વા સયમેવ ચિન્તેન્તો પટિલભતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ચિન્તામયા પઞ્ઞા નામ વુચ્ચતિ. સા પનેસા અભિઞ્ઞાતાનં બોધિસત્તાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. તત્થાપિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણં દ્વિન્નંયેવ બોધિસત્તાનં અન્તિમભવિકાનં, સેસપઞ્ઞા સબ્બેસમ્પિ પૂરિતપારમીનં મહાપઞ્ઞાનં ઉપ્પજ્જતિ. પરતો સુત્વા પટિલભતીતિ કમ્માયતનાદીનિ પરેન કરિયમાનાનિ વા કતાનિ વા દિસ્વાપિ પરસ્સ કથયમાનસ્સ વચનં સુત્વાપિ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગહેત્વાપિ પટિલદ્ધા સબ્બા પરતો સુત્વાવ પટિલદ્ધા નામાતિ વેદિતબ્બા. સમાપન્નસ્સાતિ સમાપત્તિસમઙ્ગિસ્સ, નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં. વિપસ્સનામગ્ગપઞ્ઞા ઇધ ‘‘ભાવનામયા પઞ્ઞા’’તિ અધિપ્પેતા.

સાતિ ‘‘પરિત્તારમ્મણા મહગ્ગતારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૫૩) વુત્તપઞ્ઞા. લોકિયવિપસ્સનાતિ લોકિયવિપસ્સનાપઞ્ઞા. સા લોકુત્તરવિપસ્સનાતિ યા નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તા અપ્પમાણારમ્મણા પઞ્ઞા વુત્તા, સા લોકુત્તરવિપસ્સનાતિ મગ્ગપઞ્ઞં સન્ધાયાહ. સા હિ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતાદિં અગણ્હન્તીપિ વિપસ્સનાકિચ્ચપારિપૂરિયા, નિબ્બાનસ્સ વા તથલક્ખણં વિસેસતો પસ્સતીતિ વિપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ. ગોત્રભુઞાણં પન કિઞ્ચાપિ અપ્પમાણારમ્મણં, મગ્ગસ્સ પન આવજ્જનટ્ઠાનિયત્તા ન વિપસ્સનાવોહારં લભતિ.

અયન્તિ એતાય સમ્પત્તિયોતિ આયો, વુદ્ધિ. તત્થ કોસલ્લન્તિ તસ્મિં અનત્થહાનિઅત્થુપ્પત્તિલક્ખણે આયે કોસલ્લં કુસલતા નિપુણતા.

તં પન એકન્તિકં આયકોસલ્લં પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘ઇમે ધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇદં વુચ્ચતીતિ યા ઇમેસં અકુસલધમ્માનં અનુપ્પત્તિપહાનેસુ, કુસલધમ્માનઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીસુ પઞ્ઞા, ઇદં આયકોસલ્લં નામાતિ વુચ્ચતિ.

વુદ્ધિલક્ખણા આયતો અપેતત્તા અપાયો, અવુદ્ધિ. તત્થ કોસલ્લન્તિ તસ્મિં અત્થહાનિઅનત્થુપ્પત્તિલક્ખણે અપાયે કોસલ્લં કુસલતા અપાયકોસલ્લં. તમ્પિ પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘ઇમે ધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇદં વુચ્ચતીતિ યા ઇમેસં કુસલધમ્માનં અનુપ્પજ્જનનિરુજ્ઝનેસુ, અકુસલધમ્માનં વા ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીસુ પઞ્ઞા, ઇદં અપાયકોસલ્લં નામાતિ વુચ્ચતિ. આયકોસલ્લં તાવ પઞ્ઞા હોતુ, અપાયકોસલ્લં કથં પઞ્ઞા નામ જાતાતિ? એવં મઞ્ઞતિ ‘‘અપાયુપ્પાદનસમત્થતા અપાયકોસલ્લં નામ સિયા’’તિ, તં પન તસ્સ મતિમત્તં. કસ્મા? પઞ્ઞવા એવ હિ ‘‘મય્હં એવં મનસિ કરોતો અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ. અનુપ્પન્ના અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના પવડ્ઢન્તી’’તિ પજાનાતિ, સો એવં ઞત્વા અનુપ્પન્ને અકુસલે ન ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્ને પજહતિ. અનુપ્પન્ને કુસલે ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્ને ભાવનાપારિપૂરિં પાપેતિ. એવં અપાયકોસલ્લમ્પિ પઞ્ઞા એવાતિ.

સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ સત્તાનં તંતંહિતસુખધમ્માનં. તઙ્ખણપ્પવત્તન્તિ અચ્ચાયિકે કિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને તસ્સ તિકિચ્છનત્થં તસ્મિંયેવ ખણે પવત્તં. ઠાનેન ઉપ્પત્તિ એતસ્સ અત્થીતિ ઠાનુપ્પત્તિકં, ઠાનસો એવ ઉપ્પજ્જનકં. તત્રુપાયાતિ તત્ર તત્ર કરણીયે ઉપાયભૂતા.

ગહેત્વાતિ ‘‘ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના પરિગ્ગણ્હનવસેન ગહેત્વા. ઉભયં ગહેત્વાતિ ‘‘અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા’’તિ ઉભયં અનુપુબ્બતો પરિગ્ગહેત્વા. અથ વા ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ એકપ્પહારેનેવ સબ્બેપિ પઞ્ચક્ખન્ધે અવિભાગેન પરિગ્ગહેત્વા. અયં પન તિક્ખવિપસ્સકસ્સ મહાપુઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનાભિનિવેસો.

૪૨૮. દુક્ખસચ્ચં આરબ્ભાતિ દુક્ખસચ્ચં આરમ્મણં કત્વા, તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહવિધંસનવસેન ચ પવત્તં ઞાણં દુક્ખે ઞાણં. દુક્ખસમુદયંઆરબ્ભાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તથા સેસપદદ્વયેપિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં હિ ચતુસચ્ચં આરબ્ભ પવત્તઞાણં નામ, તતિયં પન મગ્ગઞાણં, ઇતરસચ્ચાનિ વિપસ્સનાઞાણન્તિ પાકટમેવ.

‘‘અત્થાદીસુ પભેદગતાનિ ઞાણાની’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં પાળિવસેનેવ વિવરિતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદાતિ યં અત્થપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં અત્થે પભેદગતં ઞાણં, અયં અત્થપટિસમ્ભિદા નામ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ધમ્મપ્પભેદસ્સ હિ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં નિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. પટિભાનપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં પટિભાને પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપટિભાનપ્પભેદા તબ્બિસયાનં અત્થાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નતાદિભેદેહિ ભિન્દિત્વા વેદિતબ્બા.

નિબ્બાનમ્પિ સમ્પાપકહેતુઅનુસારેન અરીયતિ, અધિગમ્મતીતિ અત્થો. ‘‘યં કિઞ્ચિ પચ્ચયસમ્ભૂત’’ન્તિ એતેન સચ્ચહેતુધમ્મપચ્ચયાકારવારેસુ આગતાનિ દુક્ખાદીનિ ગહિતાનિ. સચ્ચપચ્ચયાકારવારેસુ નિબ્બાનં, પરિયત્તિવારે ભાસિતત્થો, અભિધમ્મભાજનીયે વિપાકો, કિરિયા ચાતિ એવં પાળિયં વુત્તાનં એવ વસેન પઞ્ચ અત્થા વેદિતબ્બા. દહતીતિ વિદહતિ, નિબ્બત્તકહેતુઆદીનં સાધારણમેતં નિબ્બચનં. તદત્થં પન વિભાવેતું ‘‘પવત્તેતિ વા સમ્પાપુણિતું વા દેતી’’તિ વુત્તં. તેસુ પુરિમો અત્થો મગ્ગવજ્જેસુ દટ્ઠબ્બો. ભાસિતમ્પિ હિ અવબોધનવસેન અત્થં પવત્તેતિ, મગ્ગો પન નિબ્બાનં પાપેતીતિ તસ્મિં પચ્છિમો અત્થો. નિબ્બાનં હિ પત્તબ્બો અત્થો, ભાસિતત્થો ઞાપેતબ્બો અત્થો, ઇતરો નિબ્બત્તેતબ્બો અત્થોતિ એવં તિવિધો હોતિ.

‘‘યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતૂ’’તિ એતેન સચ્ચહેતુધમ્મપચ્ચયાકારવારેસુ આગતાનિ સમુદયાદીનિ ગહિતાનિ, સચ્ચપચ્ચયાકારવારેસુ મગ્ગો, પરિયત્તિવારે ભાસિતં, અભિધમ્મભાજનીયે કુસલાકુસલન્તિ એવં પાળિયં વુત્તાનં એવ વસેન પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા. તત્થ મગ્ગો સમ્પાપકો, ભાસિતં ઞાપકો, ઇતરં નિબ્બત્તકોતિ એવં તિવિધો હેતુ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ કિરિયાનં અવિપાકતાય ધમ્મભાવો ન વુત્તો. યદિ એવં વિપાકા ન હોન્તીતિ અત્થભાવોપિ ન વત્તબ્બો? ન, પચ્ચયુપ્પન્નભાવતો. એવં સતિ કુસલાકુસલાનમ્પિ અત્થભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાયં દોસો અપ્પટિસિદ્ધત્તા. વિપાકસ્સ પન પધાનહેતુતાય પાકટભાવતો ધમ્મભાવો એવ તેસં વુત્તો. કિરિયાનં પચ્ચયભાવતો ધમ્મભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાયં દોસો અપ્પટિસિદ્ધત્તા. કમ્મફલસમ્બન્ધસ્સ પન હેતુભાવસ્સાભાવતો ધમ્મભાવો ન વુત્તો. અપિચ ‘‘અયં ઇમસ્સ પચ્ચયો, અયં પચ્ચયુપ્પન્નો’’તિ એતં ભેદમકત્વા કેવલં કુસલાકુસલે, વિપાકકિરિયાધમ્મે ચ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ધમ્મત્થપટિસમ્ભિદા હોન્તીતિ તેસં અત્થધમ્મતા ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

અયમેવ હિ અત્થોતિ ય્વાયં અત્થધમ્માનં પઞ્ચધા વિભજનવસેન અત્થો વુત્તો, અયમેવ અભિધમ્મે વિભજિત્વા દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો.

‘‘ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે’’તિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો સભાવવાચકોતિ કત્વા આહ ‘‘સભાવનિરુત્તી’’તિ, અવિપરીતનિરુત્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અબ્યભિચારી વોહારો’’તિ, તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ બોધને પટિનિયતસમ્બન્ધો સદ્દવોહારોતિ અત્થો. તદભિલાપેતિ તસ્સ સભાવનિરુત્તિસઞ્ઞિતસ્સ અબ્યભિચારિવોહારસ્સ અભિલાપને. સા પનાયં સભાવનિરુત્તિ માગધભાસા. અત્થતો નામપઞ્ઞત્તીતિ આચરિયા. અપરે પન યદિ સભાવનિરુત્તિ પઞ્ઞત્તિસભાવા, એવં સતિ પઞ્ઞત્તિ અભિલપિતબ્બા, ન વચનન્તિ આપજ્જતિ. ન ચ વચનતો અઞ્ઞં અભિલપિતબ્બં ઉચ્ચારેતબ્બં અત્થિ. અથ ફસ્સાદિવચનેહિ બોધેતબ્બં અભિલપિતબ્બં, એવઞ્ચ સતિ અત્થધમ્માનમ્પિ બોધેતબ્બત્તા તેસમ્પિ નિરુત્તિભાવો આપજ્જતિ. ફસ્સોતિ ચ સભાવનિરુત્તિ, ફસ્સં ફસ્સાતિ ન સભાવનિરુત્તીતિ દસ્સિતોવાયમત્થો. ન ચ અવચનં એવંપકારં અત્થિ. તસ્મા વચનભૂતાય એવ તસ્સા સભાવનિરુત્તિયા અભિલાપે ઉચ્ચારણેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તં સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, ‘‘એવમયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા સદ્દારમ્મણા નામ જાતા, ન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮) ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા નિરુત્તિસદ્દારમ્મણાય સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો મનોદ્વારે નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પવત્તતીતિ વદન્તિ. ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯) ચ વચનસદ્દં ગહેત્વા પચ્છા જાનનં સન્ધાય વુત્તન્તિ. એવં પન અઞ્ઞસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણે અઞ્ઞં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં વુત્તન્તિ આપજ્જતિ. યથા પન દિબ્બસોતઞાણં મનુસ્સાદિસદ્દભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં તંતંસદ્દવિભાવકં, એવં સભાવાસભાવનિરુત્તિનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં પચ્ચુપ્પન્નસભાવનિરુત્તિસદ્દારમ્મણં તંવિભાવકં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ વુચ્ચમાને ન કોચિ પાળિવિરોધો. ‘‘તં સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સા’’તિ ચ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નસદ્દારમ્મણં પચ્ચવેક્ખણં પવત્તેન્તસ્સા’’તિ ન નસક્કા વત્તું. તઞ્હિ ઞાણં સભાવનિરુત્તિં વિભાવેન્તમેવ તંતંસદ્દપચ્ચવેક્ખણાનન્તરં તંતંપભેદનિચ્છયહેતુભાવતો નિરુત્તિં ભિન્દન્તં પટિવિજ્ઝન્તમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ પભેદગતમ્પિ હોતીતિ.

સબ્બત્થ ઞાણન્તિ સબ્બસ્મિં વિસયે ઞાણં, સબ્બમ્પિ ઞાણન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ઞાણારમ્મણં ઞાણ’’ન્તિ. સબ્બત્થાતિ વા સબ્બેસુ અત્થાદીસુ, તીસુ, ચતૂસુપિ વા પવત્તત્તા, કુસલકિરિયાભૂતાય પટિભાનપટિસમ્ભિદાય ધમ્મત્થભાવતો તીસુ એવ વા પવત્તત્તા ‘‘સબ્બત્થ ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘યથાવુત્તેસુ વા’’તિઆદિ. તત્થ સગોચરકિચ્ચાદિવસેનાતિ સગોચરસ્સ, કિચ્ચાદિકસ્સ ચ વસેન ‘‘ઇદં ઞાણં ઇદં નામ આરમ્મણં કત્વા પવત્તં ઇમિના નામ કિચ્ચેના’’તિ જાનનં. આદિ-સદ્દેન લક્ખણપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનભૂમિઆદીનં સઙ્ગહો. તેનેવાહ ‘‘ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિઆદિ.

૪૨૯. પભેદં ગચ્છન્તીતિ અનેકભેદભિન્નેસુ આરમ્મણેસુ તેસં યાથાવતો તંતંપભેદાવબોધનસમત્થતં ઉપગચ્છન્તિ.

મહાસાવકાનઞ્ચ અસેક્ખભૂમિયં પભેદં ગતાતિ સામઞ્ઞવિધિના દસ્સિતમત્થં અપવાદેન નિવત્તેતું આનન્દત્થેર-ગ્ગહણં કતં.

એતા પટિસમ્ભિદા. સેક્ખભૂમિયં પભેદગમનં અપ્પવિસયં, અસેક્ખભૂમિયં બહુવિસયન્તિ આહ ‘‘અધિગમો નામ અરહત્તપ્પત્તી’’તિ, સાતિસયં વા અધિગમં સન્ધાય એવં વુત્તં. સેક્ખેન પત્તાનમ્પિ હિ ઇમાસં અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદભાવાધિગમોતિ. પુબ્બયોગો વિય પન અરહત્તપ્પત્તિ અરહતોપિ પટિસમ્ભિદાવિસદતાય પચ્ચયો ન ન હોતીતિ પઞ્ચન્નમ્પિ યથાયોગં સેક્ખાસેક્ખપટિસમ્ભિદાવિસદતાય કારણતા યોજેતબ્બા. અત્થધમ્માદીનં અનવસેસસઙ્ગણ્હનતો બુદ્ધવચનવિસયા એવ પરિયત્તિઆદયો દસ્સિતા. પાળિયા સજ્ઝાયો પરિયાપુણનં, તદત્થસવનં સવનં, પરિતો સબ્બસો ઞાતું ઇચ્છા પરિપુચ્છાતિ આહ ‘‘પાળિઅટ્ઠકથાદીસુ ગણ્ઠિપદઅત્થપદવિનિચ્છયકથા’’તિ, પદત્થતો, અધિપ્પાયતો ચ દુવિઞ્ઞેય્યટ્ઠાનં વિત્થારતો સન્નિટ્ઠાનકથાતિ અત્થો. યસ્સ હિ પદસ્સ અત્થો દુવિઞ્ઞેય્યો, તં ગણ્ઠિપદં, યસ્સ અધિપ્પાયો દુવિઞ્ઞેય્યો, તં અત્થપદં. આદિ-સદ્દેન ખન્ધાદિપટિસંયુત્તે કથામગ્ગે સઙ્ગણ્હાતિ. ભાવનાનુયોગસહિતં ગતં, પચ્ચાગતઞ્ચ એતસ્સ અત્થીતિ ગતપચ્ચાગતિકો, તસ્સ ભાવો, તેન ગતપચ્ચાગતિકભાવેન. વસનટ્ઠાનતો યાવ ગોચરગામો, તતો ચ યાવ વસનટ્ઠાનં કમ્મટ્ઠાનાનુયુત્તોતિ અત્થો. યાવ અનુલોમગોત્રભુસમીપન્તિ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમાહ. તઞ્હિ તેસં સમીપપ્પવત્તં.

સત્થેસૂતિ અનવજ્જેસુ સત્તાનં હિતસુખાવહેસુ ગન્થેસુ. તથા સિપ્પાયતનેસૂતિ એત્થાપિ. પુબ્બકાલે એકસતરાજૂનં દેસભાસા એકસતવોહારા. ધમ્મપદે (ધ. પ. ૧ આદયો) યમકવગ્ગો ઓપમ્મવગ્ગોતિ વદન્તિ, મૂલપણ્ણાસે (મ. નિ. ૧.૩૨૫ આદયો; ૪૩૯ આદયો) યમકવગ્ગો ઓપમ્મવગ્ગો એવાતિ અપરે. સુતપટિભાનબહુલાનન્તિ બહુસ્સુતાનં પટિભાનવન્તાનં.

સબ્બાનીતિ પુબ્બે વુત્તાનિ પઞ્ચ, પચ્છા વુત્તાનિ અટ્ઠપિ વા. સેક્ખફલવિમોક્ખપરિયોસાને ભવા સેક્ખફલવિમોક્ખન્તિકા. ઠાનાઠાનઞાણબલાદીનિ સબ્બબુદ્ધગુણેસુ સકિચ્ચતો પાકટતરાનીતિ વુત્તં ‘‘દસ બલાનિ વિયા’’તિ, અઞ્ઞે વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદયોપિ સબ્બે ભગવતો ગુણવિસેસા અસેક્ખફલવિમોક્ખન્તિકા એવ.

પઞ્ઞાભૂમિ-મૂલ-સરીરવવત્થાનવણ્ણના

૪૩૦. ઇમાય પઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. ભૂમિ સલ્લક્ખણાદિગ્ગહણવસેન પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. આદિ-સદ્દેન આહારાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. કસ્મા પનેતે એવં બહુધમ્મા ભૂમિભાવેન ગય્હન્તિ, નનુ ખન્ધાદીસુ એકેનાપિ અત્થસિદ્ધિ હોતીતિ? ન, તિવિધસત્તાનુગ્ગહત્થં ખન્ધાદિત્તયગ્ગહણં કત્તબ્બં, અઞ્ઞથા સબ્બસાધારણો અનુગ્ગહો ન કતો સિયા. તિવિધા હિ સત્તા રૂપસમ્મૂળ્હા અરૂપસમ્મૂળ્હા ઉભયસમ્મૂળ્હાતિ. તેસુ યે અરૂપસમ્મૂળ્હા, તદત્થં ખન્ધાનં ગહણં અરૂપધમ્માનં ચતુધા વિભત્તત્તા. યે રૂપસમ્મૂળ્હા, તદત્થં આયતનાનં રૂપધમ્માનં અદ્ધેકાદસધા વિભત્તત્તા. યે પન ઉભયસમ્મૂળ્હા, તદત્થં ધાતૂનં ઉભયેસમ્પિ વિભત્તત્તા. તથા ઇન્દ્રિયભેદેન તિક્ખિન્દ્રિયા મજ્ઝિમિન્દ્રિયા મુદિન્દ્રિયા, સંખિત્તરુચી મજ્ઝિમરુચી વિત્થારરુચીતિ ચ તિવિધા સત્તા, તેસમ્પિ અત્થાય યથાક્કમં ખન્ધાદિગ્ગહણં કતન્તિ યોજેતબ્બં. ઇન્દ્રિયગ્ગહણં પન કામં એતે ધમ્મા ઇસ્સરા વિય સહજાતધમ્મેસુ ઇસ્સરિયં આધિપચ્ચં પવત્તેન્તિ, તં પન નેસં ધમ્મસભાવસિદ્ધં, ન એત્થ કસ્સચિ વસીભાવો ‘‘સુઞ્ઞા એતે અવસવત્તિનો’’તિ અનત્તલક્ખણસ્સ સુખગ્ગહણત્થં. તં પનેતં ચતુબ્બિધમ્પિ પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતુવસેન દિટ્ઠમેવ ઉપકારાવહં, ન અઞ્ઞથાતિ સચ્ચાદિદ્વયં ગહિતં. આદિ-સદ્દેન ગહિતધમ્મેસુપિ અયં નયો નેતબ્બો. મૂલં પતિટ્ઠાભાવતો. સતિ હિ સીલવિસુદ્ધિયં, ચિત્તવિસુદ્ધિયઞ્ચ અયં પઞ્ઞા મૂલજાતા હોતિ, નાસતીતિ. સરીરં પરિબ્રૂહેતબ્બતો. ઇમિસ્સા હિ પઞ્ઞાય સન્તાનવસેન પવત્તમાનાય પાદપાણિસીસટ્ઠાનિયા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદિકા ઇમા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો અવયવેન સમુદાયૂપલક્ખણનયેન ‘‘સરીર’’ન્તિ વેદિતબ્બા.

૪૩૧. પઞ્ચ ખન્ધાતિ એત્થ પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો, તેન ન તતો હેટ્ઠા, ન ઉદ્ધન્તિ દસ્સેતિ. ખન્ધાતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. યસ્મા ચેત્થ ખન્ધ-સદ્દો રાસટ્ઠો ‘‘મહાઉદકક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૫૧; ૬.૩૭) વિય, તસ્મા અતીતાદિવિભાગભિન્નં સબ્બં રૂપં રાસિવસેન બુદ્ધિયા એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘રૂપમેવ ખન્ધો રૂપક્ખન્ધો’’તિ સમાનાધિકરણસમાસો દટ્ઠબ્બો. ‘‘તીહિ ખન્ધેહિ ઇણં દસ્સામા’’તિઆદીસુ વિય કોટ્ઠાસટ્ઠે પન ખન્ધ-સદ્દે નિબ્બાનસ્સાપિ ખન્ધન્તરભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ અતીતાદિવિભાગાભાવતો. ન હિ એકસ્સ નિચ્ચસ્સ સતો નિબ્બાનસ્સ અતીતાદિવિભાગો અત્થીતિ. પઠમેનત્થેન રૂપરાસીતિ અત્થો, દુતિયેન રૂપકોટ્ઠાસોતિ. વેદનાક્ખન્ધોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કસ્મા પનેતે ખન્ધા પઞ્ચેવ વુત્તા ઇમિના એવ ચ કમેનાતિ? ભાજનભોજનબ્યઞ્જનભત્તકારકભુઞ્જકવિકપ્પદસ્સનતો, યથોળારિકયથાસંકિલેસૂપદેસતો ચાતિ વેદિતબ્બં. વિવાદમૂલહેતુભાવં સંસારહેતુતં, કમ્મહેતુતઞ્ચ ચિન્તેત્વા વેદનાસઞ્ઞા સઙ્ખારક્ખન્ધતો નીહરિત્વા વિસું ખન્ધભાવેન દેસિતા.

રૂપક્ખન્ધકથાવણ્ણના

૪૩૨. તત્થાતિ તેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ. યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં. રુપ્પનલક્ખણન્તિ અતિપ્પસઙ્ગનિયમનં. યં-સદ્દેન હિ સનિપાતેન કિં-સદ્દેન ચ ગહિતેન અનિયમત્થતાય અતિપ્પસઙ્ગે આપન્ને તં રુપ્પનસદ્દો નિવત્તેતિ, તેન રૂપસ્સ અનવસેસપરિગ્ગહો કતો હોતિ. સીતાદીહીતિ સીતુણ્હજિઘચ્છાપિપાસાદીહિ. હેતુઅત્થે ચેતં કરણવચનં. રુપ્પનં લક્ખણં એતસ્સાતિ રુપ્પનલક્ખણં. ધમ્મો એવ ધમ્મજાતં. રુપ્પનઞ્ચેત્થ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તિ. નનુ ચ અરૂપધમ્માનમ્પિ વિરોધિપચ્ચયસમાગમે વિસદિસુપ્પત્તિ લબ્ભતીતિ? સચ્ચં લબ્ભતિ, ન પન વિભૂતતરં. વિભૂતતરં હેત્થ રુપ્પનં અધિપ્પેતં સીતાદિગ્ગહણતો. યદિ એવં, કથં બ્રહ્મલોકે રૂપસમઞ્ઞા? તત્થાપિ તંસભાવાનતિવત્તનતો હોતિયેવ રૂપસમઞ્ઞા, અનુગ્ગાહકપચ્ચયવસેન વા. વિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે યો અત્તનો સન્તાને ભિન્ને ભિજ્જમાનસ્સેવ વિસદિસુપ્પત્તિહેતુભાવો, તં રુપ્પનન્તિ અઞ્ઞે. ઇમસ્મિં પક્ખે રૂપયતિ વિકારં આપાદેતીતિ રૂપં, પુરિમપક્ખે પન રુપ્પતીતિ. સઙ્ઘટ્ટનેન વિકારાપત્તિયં રુપ્પનસદ્દો નિરુળ્હોતિ કેચિ. ઇમસ્મિં પક્ખે અરૂપધમ્મેસુ રૂપસમઞ્ઞાય પસઙ્ગો એવ નત્થિ સઙ્ઘટ્ટનાભાવતો. પટિઘાતો રુપ્પનન્તિ અપરે. સબ્બં તં એકતો કત્વાતિ રાસટ્ઠં હદયે ઠપેત્વા વદતિ.

ભૂતોપાદાયભેદતોતિ એત્થ તદધીનવુત્તિતાય ભવતિ એત્થ ઉપાદાયરૂપન્તિ ભૂતં. ભૂતાનિ ઉપાદિયતેવ, ન પન સયં તેહિ, અઞ્ઞેહિ વા ઉપાદીયતીતિ ઉપાદાયં.

કામં ચતુધાતુવવત્થાને વચનત્થાદિતોપિ ભૂતાનિ વિભાવિતાનેવ, સભાવધમ્માનં પન લક્ખણાદિવિભાવનાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાની’’તિ. તત્થ પદટ્ઠાનસ્સ અવુત્તત્તા આહ ‘‘પદટ્ઠાનતો પના’’તિઆદિ. અવચનઞ્ચ તસ્સ તસ્સત્થસ્સ પચ્ચયતોતિ એત્થ પકારન્તરેન વિભાવિતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બાપીતિ ચતસ્સોપિ ધાતુયો. આપોસઙ્ગહિતાય તેજોનુપાલિતાય વાયોવિત્થમ્ભિતાય એવ પથવીધાતુયા પવત્તિ, ન અઞ્ઞથાતિ સા સેસભૂતત્તયપદટ્ઠાના, એવમિતરાપીતિ આહ ‘‘અવસેસધાતુત્તયપદટ્ઠાના’’તિ.

ચતુવીસતિવિધન્તિ ગણનપરિચ્છેદો બલરૂપાદીનં પટિસેધનત્થો. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં રૂપં અસ્સાદેન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. ચક્ખતીતિ હિ અયં ચક્ખતિ-સદ્દો ‘‘મધું ચક્ખતિ, બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’તિઆદીસુ વિય અસ્સાદનત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ચક્ખું ખો, માગણ્ડિય, રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમુદિત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૦૯). અટ્ઠકથાયમ્પિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપેસુ આવિઞ્છનરસ’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૩૩; ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૦૦). સતિપિ સોતાદીનં સદ્દારમ્મણાદિભાવે નિરુળ્હત્તા દસ્સને એવ ચક્ખુ-સદ્દો પવત્તતિ પદુમાદીસુ પઙ્કજાદિસદ્દા વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ચક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય અભિબ્યત્તં વદન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિભાવેતિ ચા’’તિ (મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૩; વિભ. અટ્ઠ. ૧૫૪) વુત્તં. તં અનેકત્થત્તા ધાતૂનં વિભાવનત્થતાપિ ચક્ખતિ-સદ્દસ્સ સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. સુણાતિ એતેન, વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સયં વા સુણાતીતિ સોતં. ઘાયતિ એતેન, સયં વા ઘાયતીતિ ઘાનં. રસગ્ગહણમૂલકત્તા અજ્ઝોહરણસ્સ જીવિતનિમિત્તં આહારરસો જીવિતં, તસ્મિં નિન્નતાય તં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા નિરુત્તિનયેન. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ કાયો અનુત્તરિયહેતુભાવં અનાગચ્છન્તેસુ કામરાગનિદાનકમ્મજનિતેસુ, કામરાગસ્સ ચ વિસેસપચ્ચયેસુ ઘાનજિવ્હાકાયેસુ કાયસ્સ વિસેસતો સાસવપચ્ચયત્તા. તેન હિ ફોટ્ઠબ્બસુખં અસ્સાદેન્તા સત્તા મેથુનમ્પિ સેવન્તિ. કાયિન્દ્રિયવત્થુકા વા ચત્તારો ખન્ધા બલવકામાસવાદિહેતુભાવતો વિસેસેન સાસવાતિ કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયોતિ કાયો વુત્તો. વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં રૂપયતીતિ રૂપં, રૂપમિવ પકાસં કરોતિ સવિગ્ગહમિવ દસ્સેતીતિ અત્થો. અનેકત્થત્તા વા ધાતૂનં પકાસનત્થો એવ રૂપસદ્દો દટ્ઠબ્બો. સપ્પતીતિ સદ્દો, ઉદાહરીયતિ, સકેહિ વા પચ્ચયેહિ સપ્પીયતિ સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ઉપનીયતીતિ અત્થો. ગન્ધયતીતિ ગન્ધો, અત્તનો વત્થું સૂચયતિ અપાકટં ‘‘ઇદં સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધ’’ન્તિ પકાસેતિ, પટિચ્છન્નં વા પુપ્ફફલાદિં ‘‘ઇદમેત્થ અત્થી’’તિ પેસુઞ્ઞં કરોન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. રસન્તિ તં સત્તાતિ રસો, અસાદેન્તીતિ અત્થો.

ઇત્થિયાવ ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં, તથા પુરિસિન્દ્રિયં. જીવન્તિ તેન સહજાતધમ્માતિ જીવિતં, તદેવ ઇન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં. હદયઞ્ચ તં વત્થુ ચ, હદયસ્સ વા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ હદયવત્થુ. ચોપનકાયભાવતો કાયો ચ સો અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનતો વિઞ્ઞત્તિ ચાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. ચોપનવાચાભાવતો, અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનતો ચ વચી ચ સા વિઞ્ઞત્તિ ચાતિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. વિગ્ગહાભાવતો ન કસ્સતિ, કસિતું છિન્દિતું ન સક્કા, ન વા કાસતિ દિબ્બતીતિ અકાસં, અકાસમેવ આકાસં, તદેવ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન આકાસધાતુ. રૂપસ્સાતિ નિપ્ફન્નરૂપસ્સ. લહુભાવો લહુતા. સયં અનિપ્ફન્નતાય ‘‘રૂપસ્સા’’તિ વિસેસિતં. એસ નયો સેસેસુપિ. અયં પન વિસેસો – કમ્મનિ સાધુ કમ્મઞ્ઞં, તસ્સ ભાવો કમ્મઞ્ઞતા. પઠમં, ઉપરિ ચ ચયો પવત્તિ ઉપચયો. પુબ્બાપરવસેન સમ્બન્ધા તતિ પવત્તિ સન્તતિ. અનિચ્ચસ્સ વિનાસિનો ભાવો અનિચ્ચતા. કબલં કરીયતીતિ કબળીકારો. આહરતીતિ આહારો. એવં તાવ ઉપાદાયરૂપં સદ્દત્થતો વેદિતબ્બં.

કમતો પન સબ્બેસં રૂપધમ્માનં નિસ્સયભાવેન મૂલભૂતત્તા પઠમં ભૂતરૂપાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. ઇતરેસુ અજ્ઝત્તિકભાવેન અત્તભાવસમઞ્ઞાય મૂલભાવતો ચક્ખાદીનિ પઞ્ચ આદિતો ઉદ્દિટ્ઠાનિ. તેસં વિસયીનં ઇમે વિસયાતિ દસ્સેતું રૂપાદીનિ ચત્તારિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. ફોટ્ઠબ્બં પન અનુપાદારૂપત્તા, ભૂતગ્ગહણેન ગહિતત્તા ચ ઇધ ન ગહિતં. સ્વાયં અત્તભાવો ઇમેહિ ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા સઙ્ખં ગચ્છતીતિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયદ્વયં ઉદ્દિટ્ઠં. ‘‘ઇમિના જીવતી’’તિ વોહારં લબ્ભતીતિ દસ્સનત્થં તતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્સ ઇમં નિસ્સાય વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિયં અત્તહિતાદિસિદ્ધીતિ દસ્સનત્થં હદયવત્થુ. તસ્સ ઇમાસં વસેન સબ્બે કાયવચીપયોગાતિ દસ્સનત્થં વિઞ્ઞત્તિદ્વયં. ઇમાય રૂપકાયસ્સ પરિચ્છેદો, અઞ્જસો ચાતિ દસ્સનત્થં આકાસધાતુ. ઇમેહિસ્સ સુખપ્પવત્તિ, ઉપ્પત્તિઆદયો ચાતિ દસ્સનત્થં લહુતાદયો. સબ્બો ચાયં ચતુસન્તતિરૂપસન્તાનો ઇમિના ઉપત્થમ્ભીયતીતિ દસ્સનત્થં અન્તે કબળીકારો આહારો ઉદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

૪૩૩. ઇદાનિ યથાઉદ્દિટ્ઠાનિ ઉપાદારૂપાનિ લક્ખણાદિતો નિદ્દિસિતું ‘‘તત્થ રૂપાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ ઉપાદારૂપેસુ. રૂપે, રૂપસ્સ વા અભિઘાતો રૂપાભિઘાતો, તં અરહતીતિ રૂપાભિઘાતારહો, રૂપાભિઘાતો હોતુ વા મા વા એવંસભાવો ચતુન્નં ભૂતાનં પસાદો રૂપાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદો, એવંલક્ખણં ચક્ખૂતિ અત્થો. યસ્મા પચ્ચયન્તરસહિતો એવ ચક્ખુપસાદો રૂપાભિહનનવસેન પવત્તતિ, ન કેવલો. તસ્મા તંસભાવતાવ પમાણં, ન રૂપાભિઘાતોતિ દસ્સનત્થં રૂપાભિઘાતારહતા વુત્તા યથા વિપાકારહં કુસલાકુસલન્તિ. અભિઘાતો ચ વિસયવિસયીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિમુખીભાવો યોગ્યદેસાવટ્ઠાનં અભિઘાતો વિયાતિ કત્વા. સો રૂપે ચક્ખુસ્સ, રૂપસ્સ વા ચક્ખુમ્હિ હોતિ. તેનાહ ‘‘યં ચક્ખુ અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં રૂપમ્હિ સનિદસ્સનમ્હિ સપ્પટિઘમ્હિ પટિહઞ્ઞિ વા’’તિ, ‘‘યમ્હિ ચક્ખુમ્હિ અનિદસ્સનમ્હિ સપ્પટિઘમ્હિ રૂપં સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં પટિહઞ્ઞિ વા પટિહઞ્ઞતિ વા’’તિ (ધ. સ. ૫૯૭) ચ આદિ. પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણાયતનત્તભાવનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ નિદાનભૂતા કામતણ્હા, રૂપતણ્હા ચ તદાયતનિકભવપત્થનાભાવતો દટ્ઠુકામતાદિવોહારં અરહતીતિ દુતિયનયો સબ્બત્થ વુત્તો. તત્થ દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મં સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનાનિ. એવંવિધાનં ભૂતાનં પસાદો દટ્ઠુકામતા…પે… પસાદો, એવંલક્ખણં ચક્ખુ. તસ્સ તસ્સ હિ ભવસ્સ મૂલકારણભૂતા તણ્હા તસ્મિં તસ્મિં ભવે ઉપ્પજ્જનારહાયતનવિસયાપિ નામ હોતીતિ કામતણ્હાદીનં દટ્ઠુકામતાદિવોહારારહતા વુત્તા.

દટ્ઠુકામતાતિ હિ દટ્ઠુમિચ્છા, રૂપતણ્હાતિ અત્થો. એત્થ ચ દટ્ઠુકામતાય, સેસાનઞ્ચ તંતંઅત્તભાવનિબ્બત્તકકમ્માયૂહનક્ખણતો સતિ પુરિમનિબ્બત્તિયં વત્તબ્બં નત્થિ, અસતિ પન મગ્ગેન અસમુગ્ઘાતિતભાવોયેવ કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. યતો મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નં કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જિત્વા અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયભાવૂપગમનતો વિજ્જમાનમેવાતિ ઉપ્પન્નતા અત્થિતા પરિયાયેહિ વુચ્ચતિ ‘‘અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૫૬), ‘‘સન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દો’તિ પજાનાતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૨; મ. નિ. ૧.૧૧૫) ચ એવમાદીસુ.

રૂપેસુ પુગ્ગલસ્સ, વિઞ્ઞાણસ્સ વા આવિઞ્છનરસં. આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં નિસ્સયપચ્ચયભાવતો. દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં યેસં ભૂતાનં પસાદો, તેવસ્સ આસન્નકારણન્તિ કત્વા. એત્થ ચ તંતંઅત્તભાવનિપ્ફાદકસાધારણકમ્મવસેન પુરિમં ચક્ખુલક્ખણં વુત્તં કારણવિસેસસ્સ અનામટ્ઠત્તા. ‘‘એવરૂપં નામ મે ચક્ખુ હોતૂ’’તિ એવં નિબ્બત્તિતઆવેણિકકમ્મવસેન દુતિયન્તિ વદન્તિ. સતિપિ પન પઞ્ચન્નં પસાદભાવસામઞ્ઞે સવિસયાવભાસનસઙ્ખાતસ્સ પસાદબ્યાપારસ્સ વસેન પુરિમં વુત્તં. પસાદકારણસ્સ સતિપિ કમ્મભાવસામઞ્ઞે, એકત્તે વા અત્તનો કારણભેદેન ભેદદસ્સનવસેન દુતિયન્તિ દટ્ઠબ્બં. સોતાદીનં લક્ખણાદીસુ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થાહ – ચક્ખાદીનં ઇન્દ્રિયાનં કિં એકકમ્મુના ઉપ્પત્તિ, ઉદાહુ નાનાકમ્મુનાતિ? ઉભયથાપીતિ પોરાણા. તત્થ નાનાકમ્મુના તાવ ઉપ્પત્તિયં ચક્ખાદીનં વિસેસે વત્તબ્બં નત્થિ કારણસ્સ ભિન્નત્તા. એકકમ્મુના પન ઉપ્પત્તિયં કથં નેસં વિસેસોતિ? કારણસ્સ ભિન્નત્તા એવ. તંતંભવપત્થનાભૂતા હિ તણ્હા તંતંભવપરિયાપન્નાયતનાભિલાસતાય સયં વિચિત્તરૂપા ઉપનિસ્સયભાવેન તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મસ્સ વિચિત્તભેદતં વિદહતિ. યતો તદાહિતવિસેસં તં તથારૂપસમત્થતાયોગેનાનેકરૂપાપન્નં વિય અનેકં વિસિટ્ઠસભાવં ફલં નિબ્બત્તેતિ. ન ચેત્થ સમત્થતા સમત્થભાવતો અઞ્ઞા વેદિતબ્બા કારણવિસેસેન આહિતવિસેસસ્સ વિસિટ્ઠફલનિપ્ફાદનયોગ્યતામત્તતો. અયઞ્ચ એકસ્સપિ કમ્મસ્સ અનેકિન્દ્રિયહેતુતાવિસેસયોગો યુત્તિતો, આગમનતો ચ પરતો આગમિસ્સતિ. અપિચ એકસ્સેવ કુસલચિત્તસ્સ સોળસાદિવિપાકચિત્તનિબ્બત્તિહેતુતા વુચ્ચતિ. લોકેપિ એકસ્સેવ સાલિબીજસ્સ પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણતણ્ડુલઆતણ્ડુલફલનિબ્બત્તિહેતુતા દિસ્સતેવ, કિં વા એતાય યુત્તિચિન્તાય. યતો કમ્મફલં ચક્ખાદીનિ, કમ્મવિપાકો ચ સબ્બસો બુદ્ધાનંયેવ ઞાણસ્સ વિસયોતિ.

૪૩૪. કેચીતિ મહાસઙ્ઘિકેસુ એકચ્ચે. તેસુ હિ વસુધમ્મો એવં વદતિ ‘‘ચક્ખુમ્હિ તેજો અધિકં, સોતે વાયુ, ઘાને પથવી, જિવ્હાય આપો, કાયે સબ્બેપિ સમા’’તિ. ચક્ખાદીસુ તેજાદિઅધિકતા નામ તન્નિસ્સયભૂતાનં તદધિકતાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેજાધિકાનં ભૂતાનં પસાદો ચક્ખૂ’’તિઆદિમાહ. કાયો સબ્બેસન્તિ કો એત્થ વિસેસો, નનુ તેજાદિઅધિકાનઞ્ચ ભૂતાનં પસાદા સબ્બેસંયેવાતિ? સચ્ચમેતં, ઇદં પન ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ વચનં સમાનાનન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ અનુવત્તમાનસ્સ એકદેસાધિકભાવસ્સ નિવારણવસેન વુત્તત્તા. તેજાદીનં હિ પચ્ચેકં અધિકભાવે વિય દ્વિન્નં, તિણ્ણં વા અધિકભાવેપિ યથાવુત્તાધિકભાવેનેવ એકકાદિવસેન લબ્ભમાનાય ઓમત્તતાયપિ કાયપ્પસાદો ન હોતીતિ પાકટોયમત્થો. તસ્મા ચતુન્નમ્પિ ભૂતાનં સમભાવેન કાયપ્પસાદો હોતીતિ સબ્બસદ્દો ઇધ સમભાવદીપકો દટ્ઠબ્બો. તેજાદીનન્તિ પદીપસઙ્ખાતસ્સ તેજસ્સ ઓભાસરૂપેન, વાયુસ્સ સદ્દેન, પથવિયા ગન્ધેન, ખેળસઙ્ખાતસ્સ ઉદકસ્સ રસેનાતિ પુરિમવાદે, પચ્છિમવાદે ચ યથાયોગં તંતંભૂતગુણેહિ અનુગ્ગય્હભાવતો, રૂપાદીનં ગહણે ઉપકારિતબ્બતોતિ અત્થો. આલોકાદિસહકારીકારણસહિતાનંયેવ ચક્ખાદીનં રૂપાદિઅવભાસનસમત્થતા, વિવરસ્સ ચ સોતવિઞ્ઞાણૂપનિસ્સયભાવો ગુણોતિ તેસં લદ્ધિ. તેજાદીનં વિય પન વિવરસ્સ ભૂતભાવાભાવતો યથાયોગ-ગ્ગહણં. અથ વા રૂપાદયો વિય વિવરમ્પિ ભૂતગુણોતિ પરાધિપ્પાયે તેજસ્સ આલોકરૂપેન, આકાસસઙ્ખાતસ્સ વિવરસ્સ સદ્દેન, વાયુસ્સ ગન્ધેન, ઉદકસ્સ રસેન, પથવિયા ફોટ્ઠબ્બેનાતિ એવં યથાયોગં તંતંભૂતગુણેહીતિ યોજના.

રૂપાદીનં અધિકભાવદસ્સનતોતિ અગ્ગિમ્હિ રૂપસ્સ પભસ્સરસ્સ, વાયુમ્હિ સદ્દસ્સ સભાવેન સુય્યમાનસ્સ, પથવિયા સુરભિઆદિનો ગન્ધસ્સ, આપે ચ રસસ્સ મધુરસ્સાતિ ઇમેસં વિસેસયુત્તાનં દસ્સનતો ‘‘રૂપાદયો તેસં ગુણા’’તિ પઠમવાદી આહાતિ. તસ્સેવ ‘‘ઇચ્છેય્યામા’’તિઆદિના ઉત્તરમાહ. ઇમિનાવ ઉપાયેન દુતિયવાદિનોપિ નિગ્ગહો હોતીતિ. અથ વા રૂપાદિવિસેસગુણેહિ તેજઆકાસપથવીઆપવાયૂહિ ચક્ખાદીનિ કતાનીતિ વદન્તસ્સ કણાદસ્સ વાદં ઉદ્ધરિત્વા તં નિગ્ગહેતું ‘‘અથાપિ વદેય્યુ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આસવે ઉપલબ્ભમાનોપિ ગન્ધો પથવિયા આપોસંયુત્તાય કપ્પાસતો વિસદિસાયાતિ ન કપ્પાસગન્ધસ્સ અધિકભાવાપત્તીતિ ચે? ન, અનભિભૂતત્તા. આસવે હિ ઉદકસંયુત્તા પથવી ઉદકેન અભિભૂતા, ન કપ્પાસપથવીતિ તસ્સ એવ ગન્ધેન અધિકેન ભવિતબ્બં. ઉણ્હોદકસંયુત્તો ચ અગ્ગિ ઉપલબ્ભનીયો મહન્તોતિ કત્વા તસ્સ ફસ્સો વિય વણ્ણોપિ પભસ્સરો ઉપલબ્ભેય્યાતિ ઉણ્હોદકે વણ્ણતો અગ્ગિના અનભિસમ્બન્ધસ્સ સીતોદકસ્સ વણ્ણો પરિહાયેથ. તસ્માતિ એતસ્સ ઉભયસ્સ અભાવા. તદભાવેન હિ રૂપાદીનં તેજાદિવિસેસગુણતા નિવત્તિતા. તન્નિવત્તનેન ‘‘તેજાદીનં ગુણેહિ રૂપાદીહિ અનુગ્ગય્હભાવતો’’તિ ઇદં કારણં નિવત્તિતન્તિ એવં પરમ્પરાય ઉભયાભાવો વિસેસપરિકપ્પનપહાનસ્સ કારણં હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મા પહાયેત’’ન્તિઆદિ. એકકલાપેપિ રૂપરસાદયો વિસદિસા, કો પન વાદો નાનાકલાપે ચક્ખાદયો ભૂતવિસેસાભાવેપીતિ દસ્સેતું રૂપરસાદિનિદસ્સનં વુત્તં.

યદિ ભૂતવિસેસો નત્થિ, કિં પન ચક્ખાદિવિસેસસ્સ કારણન્તિ તં દસ્સેતું ‘‘યં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. એકમ્પિ કમ્મં પઞ્ચાયતનિકત્તભાવભવપ્પત્થનાનિપ્ફન્નં ચક્ખાદિવિસેસહેતુતાય અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અસાધારણન્તિ ચ કમ્મવિસેસોતિ ચ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ તં યેન વિસેસેન ચક્ખુસ્સ પચ્ચયો, તેનેવ સોતસ્સ પચ્ચયો હોતિ ઇન્દ્રિયન્તરાભાવપ્પત્તિતો. ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે મહગ્ગતા ચેતના કટત્તારૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૭૮) વચનેન પટિસન્ધિક્ખણે વિજ્જમાનાનં સબ્બેસં કટત્તારૂપાનં એકા ચેતના કમ્મપચ્ચયો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. નાનાચેતનાય હિ તદા ઇન્દ્રિયુપ્પત્તિયં સતિ પરિત્તેન ચ મહગ્ગતેન ચ કમ્મુના નિબ્બત્તિતં કટત્તારૂપં આપજ્જેય્યાતિ. ન ચેકા પટિસન્ધિ અનેકકમ્મનિબ્બત્તા હોતીતિ સિદ્ધમેકેન કમ્મેન અનેકિન્દ્રિયુપ્પત્તિ હોતીતિ.

૪૩૫. અનલ્લીનો નિસ્સયો એતસ્સાતિ અનલ્લીનનિસ્સયો, રૂપસદ્દસઙ્ખાતો વિસયો. ગન્ધરસાનં નિસ્સયા ઘાનજિવ્હાનં નિસ્સયે અલ્લીયન્તીતિ તે નિસ્સયવસેન અલ્લીના. ફોટ્ઠબ્બં સયં કાયનિસ્સયઅલ્લીનં ભૂતત્તા. અપરો નયો – ચક્ખુસોતાનિ અપ્પત્તવિસયગ્ગાહકાનિ સાન્તરે, અધિકે ચ વિસયે વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો. સોતમ્પિ સમ્પત્તવિસયગ્ગાહીતિ કેચિ. યદિ સોતં સમ્પત્તગ્ગાહિ, ચિત્તજો સદ્દો સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં ન સિયા. ન હિ બહિદ્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ઉપ્પત્તિ અત્થિ. પાળિયઞ્ચ અવિસેસેન સદ્દારમ્મણસ્સ સોતવિઞ્ઞાણારમ્મણભાવો વુત્તો. કિઞ્ચ દિસાદેસવવત્થાનઞ્ચ સદ્દસ્સ ન સિયા, અત્તનો વિસયિપદેસસ્સ એવ ગહેતબ્બતો ગન્ધો વિય. તસ્મા યત્થ ઉપ્પન્નો સદ્દો, તત્થેવ ઠિતો. સચે સોતપથે આપાથમાગચ્છતિ, નનુ દૂરે ઠિતેહિ રજકાદિસદ્દા ચિરેન સુય્યન્તીતિ? ન દૂરાસન્નાનં યથાપાકટે સદ્દે ગહણવિસેસતો. યથા હિ દૂરાસન્નાનં વચનસદ્દે યથાપાકટે ગહણવિસેસતો આકારવિસેસાનં અગ્ગહણં, ગહણઞ્ચ હોતિ, એવં રજકાદિસદ્દેપિ આસન્નસ્સ આદિતો પભુતિ યાવ અવસાના કમેન પાકટીભૂતે, દૂરસ્સ ચ અવસાને, મજ્ઝે વા પિણ્ડવસેન પવત્તિપાકટીભૂતે નિચ્છયગ્ગહણાનં સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો પવત્તાનં વિસેસતો લહુકં સુતો ‘‘ચિરેન સુતો’’તિ અધિમાનો હોતિ. સો પન સદ્દો યત્થ ઉપ્પન્નો, તન્નિસ્સિતોવ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે સોતસ્સ આપાથમાગચ્છતિ. યદિ સદ્દસ્સ ભૂતપરમ્પરાય સમન્તતો પવત્તિ નત્થિ, કથં પટિઘોસુપ્પત્તીતિ? દૂરે ઠિતોપિ સદ્દો અઞ્ઞત્થ પટિઘોસુપ્પત્તિયા, ભાજનાદિચલનસ્સ ચ અયોકન્તો વિય અયોચલનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૩૬. પુબ્બે લક્ખણાદિના વિભાવિતમ્પિ ચક્ખું ઠિતટ્ઠાનાદિતો વિભાવેતું ‘‘ચક્ખુ ચેત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ચક્ખુ સાધયમાનં તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. ચ-કારો બ્યતિરેકત્થો, તેનસ્સ વુચ્ચમાનમેવ વિસેસં જોતેતિ. એત્થાતિ એતેસુ યથાનિદ્દિટ્ઠેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદારૂપેસુ. ‘‘સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિદેસે’’તિ એતેન અવસેસં કણ્હમણ્ડલં પટિક્ખિપતિ. સ્નેહમિવ સત્ત અક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા ઠિતાહેવ અત્તનો નિસ્સયભૂતાહિ ચતૂહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં તન્નિસ્સિતેહેવ આયુવણ્ણાદીહિ અનુપાલિતં પરિવારિતં તિસન્તતિરૂપસમુટ્ઠાપકેહિ ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં તિટ્ઠતિ. સત્તઅક્ખિપટલબ્યાપનવચનેનેવ ચક્ખુસ્સ અનેકકલાપગતભાવં દસ્સેતિ. પમાણતો ઊકાસિરમત્તન્તિ ઊકાસિરમત્તે પદેસે પવત્તનતો વુત્તં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુભાવં નિસ્સયભાવતો આવજ્જનસમ્પટિચ્છનાદીનં તદારમ્મણાવસાનાનં દ્વારભાવં સમવસરટ્ઠાનતો. તં પનેતં ચક્ખુ અધિટ્ઠાનભેદતો, તત્થાપિ પચ્ચેકં અનેકકલાપગતભાવતો અનેકમ્પિ સમાનં સામઞ્ઞનિદ્દેસેન આવજ્જનાય એકત્તા, એકસ્મિં ખણે એકસ્સેવ ચ કિચ્ચકરત્તા એકં કત્વા વુત્તં. એવમ્પિ બહૂસુ કથમેકસ્સેવ કિચ્ચકરત્તં. યં તત્થ વિસદં હુત્વા રૂપાભિઘાતારહં, તં વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયો હોતીતિ ગહેતબ્બં. ફોટ્ઠબ્બવિસેસો વિય કાયવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભાવે.

મનુપસ્સતીતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો, અથ વા મનૂતિ મચ્ચો.

અઙ્ગુલિવેધકં અઙ્ગુલીયકં.

વિસમજ્ઝાસયતાય ચક્ખુ વમ્મિકછિદ્દાભિરતસપ્પો વિય, બિલજ્ઝાસયતાય સોતં ઉદકબિલાભિરતકુમ્ભીલો વિય, આકાસજ્ઝાસયતાય ઘાનં અજટાકાસાભિરતપક્ખી વિય, ગામજ્ઝાસયતાય જિવ્હા ગામાભિરતકુક્કુરો વિય, ઉપાદિન્નકજ્ઝાસયતાય કાયો આમકસુસાનાભિરતસિઙ્ગાલો વિય પસ્સિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વમ્મિ…પે… દટ્ઠબ્બા’’તિ આહ. વિસમજ્ઝાસયતા ચ ચક્ખુસ્સ વિસમજ્ઝાસયં વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તા, ચક્ખુમતો વા પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ચક્ખુ વિસમજ્ઝાસયં દટ્ઠબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. સબ્બોપિ ચ યથાવુત્તો પપઞ્ચો સોતાદીસુપિ યથારહં વેદિતબ્બો.

૪૩૭. ચક્ખુમ્હિ, ચક્ખુસ્સ વા પટિહનનં ચક્ખુપટિહનનં, તં લક્ખણં એતસ્સાતિ ચક્ખુપટિહનનલક્ખણં. પટિહનનઞ્ચેત્થ યથાવુત્તો અભિઘાતોવ. વિસયભાવો આરમ્મણપચ્ચયતા. કામં સા એવ ગોચરતા, તથાપિ વિસયગોચરાનં અયં વિસેસો – અનઞ્ઞત્થભાવો, તબ્બહુલચારિતા ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ. વિસયભાવે ચસ્સ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. યત્થ પન કાયવિઞ્ઞત્તિઆદિકે.

૪૩૮. ઇત્થિયા ભાવો, ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ભવતિ એતેન ચિત્તં, અભિધાનઞ્ચાતિ ઇત્થિભાવો, તં લક્ખણં એતસ્સાતિ ઇત્થિભાવલક્ખણં. તતો એવ ‘‘ઇત્થી’’તિ તંસહિતં સન્તાનં પકાસેન્તં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઇત્થીતિ પકાસનરસ’’ન્તિ. વટ્ટંસતા અવિસદહત્થપાદાદિતા ચ ઇત્થિલિઙ્ગં. થનમંસાવિસદતા, નિમ્મસ્સુદાઠિતા, કેસબન્ધનં, વત્થગ્ગહણઞ્ચ ‘‘ઇત્થી’’તિ સઞ્જાનનસ્સ પચ્ચયભાવતો ઇત્થિનિમિત્તં. દહરકાલેપિ સુપ્પકમુસલકાદીહિ કીળા, મત્તિકતક્કેન સુત્તકન્તનાદિ ચ ઇત્થિકુત્તં, ઇત્થિકિરિયાતિ અત્થો. અવિસદટ્ઠાનગમનાદિકો આકારો ઇત્થાકપ્પો. અપરો નયો – ઇત્થીનં મુત્તકરણં ઇત્થિલિઙ્ગં. સરાધિપ્પાયા ઇત્થિનિમિત્તં. અવિસદટ્ઠાનગમનનિસજ્જાખાદનભોજનાદિકા ઇત્થિકુત્તં. ઇત્થિસણ્ઠાનં ઇત્થાકપ્પો. ઇમાનિ ચ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ યથાસકં કમ્માદિના પચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાનાનિપિ યેભુય્યેન ઇત્થિન્દ્રિયસહિતે એવ સન્તાને તંતદાકારાનિ હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇત્થિન્દ્રિયં તેસં કારણન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇત્થિલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ. ઇત્થિલિઙ્ગાદીસુ એવ ચ કારણભાવસઙ્ખાતેન અધિપતિભાવેન તસ્સ ઇન્દ્રિયતા વુત્તા, ઇન્દ્રિયસહિતે સન્તાને ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારરૂપપચ્ચયાનં અઞ્ઞથા અનુપ્પાદનતો, ઇત્થિગ્ગહણસ્સ ચ તેસં રૂપાનં પચ્ચયભાવતો.

યસ્મા પન ભાવદસકેપિ રૂપાનં ઇત્થિન્દ્રિયં ન જનકં, નાપિ અનુપાલકં, ઉપત્થમ્ભકં વા, ન ચ અઞ્ઞેસં કલાપરૂપાનં, તસ્મા તં જીવિતિન્દ્રિયં વિય સકલાપરૂપાનં, આહારો વિય વા કલાપન્તરરૂપાનઞ્ચ ‘‘ઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયો’’તિ પાળિયં ન વુત્તં. યસ્મા ચ પચ્ચયન્તરાધીનાનિ લિઙ્ગાદીનિ, તસ્મા યત્થસ્સ આધિપચ્ચં, તંસદિસેસુ મતચિત્તકતરૂપેસુપિ તંસણ્ઠાનતા દિસ્સતિ. એસ નયો પુરિસિન્દ્રિયેપિ. યં પનેત્થ વિસદિસં, તં વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. તયિદં દ્વયં યસ્મા એકસ્મિં સન્તાને સહ ન પવત્તતિ ‘‘યસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? નો’’તિઆદિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮) વચનતો, તસ્મા ઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સાપિ એકસ્મિં ખણે એકમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. યે પન ‘‘સરીરેકદેસવુત્તિ ભાવરૂપ’’ન્તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ તં મિચ્છાતિ દસ્સેતું ‘‘તદુભયમ્પિ…પે… બ્યાપકમેવા’’તિ વત્વા યદિ એવં કાયપ્પસાદેન સઙ્કરો સિયાતિ આસઙ્કં નિવત્તેન્તો ‘‘ન ચ કાયપ્પસાદેના’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યદિપિ સકલસરીરબ્યાપિતાય કાયપ્પસાદેન અટ્ઠિતોકાસે ઠિતન્તિ વત્તબ્બતં નાપજ્જતિ, તેન પન ભિન્નનિસ્સયત્તા ઠિતોકાસે ઠિતન્તિપિ વત્તબ્બતં નાપજ્જતીતિ અયમેવ ચેત્થ નિપ્પરિયાયકથા. ‘‘રૂપરસાદયો વિયા’’તિ એતેન સમાનનિસ્સયેસુપિ નામ સઙ્કરો નત્થિ લક્ખણભેદતો, કિમઙ્ગં પન ભિન્નનિસ્સયસભાવેસૂતિ દસ્સેતિ.

૪૩૯. સહજરૂપાનુપાલનલક્ખણન્તિ અત્તના સહજાતરૂપાનં અનુપાલનલક્ખણં. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ એકન્તકમ્મજત્તા સહજ-ગ્ગહણેનેવ અનુપાલેતબ્બાનમ્પિ કમ્મજભાવો સિદ્ધોતિ કમ્મજ-ગ્ગહણં ન કતં. યથાસકં ખણમત્તટ્ઠાયિનોપિ કમ્મજરૂપસ્સ પવત્તિહેતુભાવેન તં અનુપાલકં, તસ્મા સહજરૂપાનુપાલનલક્ખણં. ન હિ કમ્મજાનં કમ્મંયેવ ઠિતિહેતુ ભવિતું અરહતિ આહારજાદીનં આહારાદિ વિય. કિં કારણા? તઙ્ખણાભાવતો. તેસન્તિ સહજરૂપાનં. પવત્તનં યાપનં. ઠપનં ઠિતિહેતુતા. અત્તના અનુપાલનવસેન યાપેતબ્બાનિ પવત્તેતબ્બાનિ ભૂતાનિ એતસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ યાપયિતબ્બભૂતપદટ્ઠાનં. અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હીતિ આદિ-સદ્દેન પવત્તનરસાદિમેવ સઙ્ગણ્હાતિ. અત્થિક્ખણેયેવાતિ અનુપાલેતબ્બાનં અત્થિક્ખણેયેવ. અસતિ અનુપાલેતબ્બે ઉપ્પલાદિમ્હિ કિં ઉદકં અનુપાલેય્ય. યદિ કમ્મજાનં ઠિતિહેતુમન્તરેન ઠિતિ ન હોતિ, જીવિતિન્દ્રિયસ્સ કો ઠિતિહેતૂતિ આહ ‘‘સય’’ન્તિઆદિ. યદિ કમ્મજાનં ઠાનં જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધં, અથ કસ્મા સબ્બકાલં ન ઠપેતીતિ આહ ‘‘ન ભઙ્ગતો’’તિઆદિ. તસ્સ તસ્સ અનુપાલનાદિકસ્સ સાધનતો. તં સાધનઞ્ચ જીવમાનતાવિસેસસ્સ પચ્ચયભાવતો. ઇન્દ્રિયબદ્ધરૂપસ્સ હિ મતરૂપતો કમ્મજસ્સ, તદનુબન્ધભૂતસ્સ ચ ઉતુસમુટ્ઠાનાદિતો જીવિતિન્દ્રિયકતો વિસેસો, ન કેવલં ખણટ્ઠિતિયા એવ, પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સાપિ જીવિતિન્દ્રિયં કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં, ઇતરથા આયુક્ખયતો મરણં ન યુજ્જેય્યાતિ.

૪૪૦. મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયલક્ખણં હદયવત્થૂતિ કથમેતં વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ? આગમતો, યુત્તિતો ચ. ‘‘યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ પવત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮) એવમાદિ આગમો. યદિ એવં, કસ્મા રૂપકણ્ડે તં ન વુત્તન્તિ? તત્થ અવચનં અઞ્ઞકારણં. કિં પન તન્તિ? દેસનાભેદો. યથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ એકન્તતો ચક્ખાદિનિસ્સયાનિ, ન એવં મનોવિઞ્ઞાણં એકન્તેન હદયવત્થુનિસ્સયં. નિસ્સિતવસેન ચ વત્થુદુકાદિદેસના પવત્તા ‘‘અત્થિ રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ, અત્થિ રૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ન વત્થૂ’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮૪). યમ્પિ એકન્તતો હદયવત્થુનિસ્સયં, તસ્સ વસેન ‘‘અત્થિ રૂપં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થૂ’’તિઆદિના દુકાદીસુ વુચ્ચમાનેસુપિ ન તદનુગુણા આરમ્મણદુકાદયો સમ્ભવન્તિ. ન હિ ‘‘અત્થિ રૂપં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં, અત્થિ રૂપં ન મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણ’’ન્તિ સક્કા વત્તુન્તિ વત્થારમ્મણદુકા ભિન્નગતિકા સિયુન્તિ એકરસા દેસના ન ભવેય્ય. એકરસઞ્ચ દેસનં દેસેતું ઇધ સત્થુ અજ્ઝાસયો. તસ્મા તત્થ હદયવત્થુ ન વુત્તં, ન અલબ્ભમાનત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

યુત્તિ પન એવં વેદિતબ્બા – નિપ્ફન્નઉપાદાયરૂપનિસ્સયં ધાતુદ્વયં પઞ્ચવોકારભવે. તત્થ રૂપાયતનાદીનં, ઓજાય ચ ઇન્દ્રિયબદ્ધતો બહિપિ પવત્તિદસ્સનતો ન તંનિસ્સયતા યુજ્જતિ, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનમ્પિ તદુભયરહિતેપિ સન્તાને ધાતુદ્વયદસ્સનતો ન તંનિસ્સયતા યુજ્જતિ, જીવિતિન્દ્રિયસ્સાપિ અઞ્ઞકિચ્ચં વિજ્જતીતિ ન તંનિસ્સયતા યુજ્જતિ એવાતિ પારિસેસતો હદયવત્થુ, તેસં નિસ્સયોતિ વિઞ્ઞાયતિ. સક્કા હિ વત્તું નિપ્ફન્નઉપાદાયરૂપનિસ્સયં ધાતુદ્વયં પઞ્ચવોકારભવે રૂપપટિબદ્ધવુત્તિભાવતો. યં યઞ્હિ રૂપપટિબદ્ધવુત્તિ, તં તં નિપ્ફન્નઉપાદાયરૂપનિસ્સયં દિટ્ઠં યથા ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ. ‘‘પઞ્ચવોકારભવે’’તિ ચ વિસેસનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન કતં. મનોધાતુ પન ચતુવોકારભવે નત્થેવ. નનુ ચ ઇન્દ્રિયનિસ્સયતાયપિ સાધનતો વિરુદ્ધો હેતુ આપજ્જતીતિ? ન દિટ્ઠબાધનતો. દિટ્ઠં હેતં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિય ધાતુદ્વયસ્સ વત્થુનો મન્દતિક્ખાદિઅનનુવિધાનં. તથા હિસ્સ પાળિયં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા ન વુત્તા. તેન તદનુવિધાનસઙ્ખાતા ઇન્દ્રિયનિસ્સયતા બાધીયતિ. હોતુ ધાતુદ્વયનિસ્સયો હદયવત્થુ, ઉપાદાયરૂપઞ્ચ, એતં પન કમ્મસમુટ્ઠાનં, પટિનિયતકિચ્ચં, હદયપદેસે ઠિતમેવાતિ કથં વિઞ્ઞાયતીતિ? વુચ્ચતે – વત્થુરૂપભાવતો કમ્મસમુટ્ઠાનં ચક્ખુ વિય, તતો એવ પટિનિયતકિચ્ચં, વત્થુરૂપભાવતોતિ ચ વિઞ્ઞાણનિસ્સયભાવતોતિ અત્થો. અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા કિઞ્ચિ ચિન્તેન્તસ્સ હદયસ્સ ખિજ્જનતો તત્થેતમવટ્ઠિતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. તાસઞ્ઞેવ ધાતૂનન્તિ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનંયેવ. નિસ્સયભાવતો ઉપરિ આરોપેત્વા વહન્તં વિય પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ ઉબ્બહનપચ્ચુપટ્ઠાનં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

૪૪૧. અભિક્કમો આદિ યેસં તે અભિક્કમાદી. આદિ-સદ્દેન પટિક્કમસમિઞ્જનપસારણઉક્ખેપનઅવેક્ખેપનાદિકા સબ્બા કિરિયા પરિગ્ગય્હતિ. તેસં અભિક્કમાદીનં પવત્તકં ચિત્તં સમુટ્ઠાનં યસ્સા સા અભિક્કમાદિપ્પવત્તકચિત્તસમુટ્ઠાના, વાયોધાતુ. તસ્સા યં સહજરૂપકાયસ્સ થમ્ભનસન્ધારણચલનસઙ્ખાતં કિચ્ચં, તસ્સ સહકારીકારણભૂતો આકારવિસેસો કાયવિઞ્ઞત્તિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અભિક્કમાદિ…પે… કાયવિઞ્ઞત્તી’’તિ.

કસ્સ પન આકારવિકારોતિ? સામત્થિયતો વાયોધાતુઅધિકાનં ચિત્તજમહાભૂતાનં. કિં તં સામત્થિયં? ચિત્તજતા, ઉપાદાયરૂપતા ચ. અથ વા વાયોધાતુયા આકારવિકારો સહજ…પે… પચ્ચયોતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. યદિ એવં વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયરૂપભાવો ન યુજ્જતિ. ન હિ ઉપાદાયરૂપં એકભૂતસન્નિસ્સયં અત્થિ. ‘‘ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ હિ વુત્તં, નાયં દોસો ચતુન્નં વિકારો ચતૂસુ એકસ્સાપિ હોતિ ચતુસાધારણધનં વિય. વાયોધાતુઅધિકતાય ચ કલાપસ્સ ‘‘વાયોધાતુયા’’તિ વચનં ન વિરુજ્ઝતિ. એવં અધિકતા ચ સામત્થિયતો, ન પમાણતો. અઞ્ઞથા હિ અવિનિબ્ભોગવુત્તિતા ન યુજ્જેય્ય. વાયોધાતુયા એવાતિ કેચિ. તેસં મતેન વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયરૂપતા દુરુપપાદા. ન હિ એકસ્સ વિકારો ચતુન્નં હોતિ. સા પનાયં હત્થચલનાદીસુ ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરમવિઞ્ઞાયમાનન્તરેન મનોદ્વારજવનેન ગય્હતિ. ફન્દમાનવણ્ણવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ. તસ્સ ચ તગ્ગહણાનન્તરં ગહણં હોતીતિ કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયગ્ગહણતો. ન હિ વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ‘‘ઇદમેસ કારેતિ મઞ્ઞે’’તિ અધિપ્પાયગ્ગહણં દિટ્ઠં, હત્થચલનાદીસુ પન દિટ્ઠં. તસ્મા ફન્દમાનવણ્ણવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ અધિપ્પાયસ્સ ઞાપકોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ઞાપકો ચ હેતુ ઞાપેતબ્બમત્થં સયં ગહિતો એવ ઞાપેતિ, ન વિજ્જમાનતામત્તેનાતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિકારગ્ગહણમ્પિ અનુમાનતો વિઞ્ઞાયતિ. તથા હિ વદન્તિ –

‘‘વિસયત્તમનાપન્ના, સદ્દા નેવત્થબોધકા;

ન સત્તામત્તતો અત્થે, તે અઞ્ઞાતા પકાસકા’’તિ.

યદિ વિકારગ્ગહણમેવ કારણં અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ, કસ્મા અગ્ગહિતસઙ્કેતાનં અધિપ્પાયગ્ગહણં ન હોતીતિ? ન કેવલં વિકારગ્ગહણમેવ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ કારણં, અથ ખો પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગ્ગહણઞ્ચ ઇમસ્સ ઉપનિસ્સયોતિ દટ્ઠબ્બં. થમ્ભનસન્ધારણચલનાનિ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાય વાયોધાતુયા હોન્તીતિ વુત્તં. કિં સબ્બાવ વાયોધાતૂ સબ્બાનિ તાનિ કરોન્તીતિ? નયિદમેવં. સત્તમજવનસમ્ભૂતા હિ વાયોધાતુ પુરિમજવનસમ્ભૂતા વાયોધાતુયો ઉપથમ્ભકપચ્ચયે લભિત્વા દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચલયતિ ચિત્તજરૂપં, ન ઇતરા. ઇતરા પન સન્થમ્ભનસન્ધારણમત્તં કરોન્તિયો તસ્સા ઉપકારાય હોન્તિ. દેસન્તરુપ્પત્તિ એવ ચલનન્તિ નિમિત્તે ચ કત્તુભાવો સમારોપિતોતિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞથા ધમ્માનં અબ્યાપારતા, ખણિકતા ચ ન સિયા. સત્તહિ યુગેહિ આકડ્ઢિતબ્બસકટમેત્થ અટ્ઠકથાયં નિદસ્સિતં. ચિત્તજરૂપે પન ચલન્તે તંસમ્બન્ધતાય ઉતુકમ્માહારજરૂપમ્પિ ચલતિ નદીસોતે પક્ખિત્તસુક્ખગોમયપિણ્ડં વિય ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિઞ્ઞત્તિગ્ગહણસ્સ વુત્તત્તા. કિં ચલનકરા એવ વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાતિ? નયિદમેવં, તથા ચલયિતુમસક્કુણન્તિયોપિ થમ્ભનસન્ધારણમત્તકરા પઠમજવનાદિસમ્ભૂતાપિ વાયોધાતુયો વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતા એવાતિ ગહેતબ્બં. યેન દિસાભાગેનાયં અભિક્કમાદિં પવત્તેતુકામો, તદભિમુખવિકારસબ્ભાવતો. અધિપ્પાયસહભાવી હિ વિકારો વિઞ્ઞત્તિ. એવઞ્ચ કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનસ્સાપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકવચનં સુટ્ઠુ યુજ્જતિ. યથાવુત્તવિકારગ્ગહણમુખેન તંસમઙ્ગિનો અધિપ્પાયો વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં ‘‘અધિપ્પાયપ્પકાસનરસા’’તિ.

કાયવિપ્ફન્દનસ્સ હેતુભૂતાય વાયોધાતુયા વિકારભાવતો પરિયાયેન વિઞ્ઞત્તિ કાયવિપ્ફન્દનહેતુભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વુત્તા. ચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુપદટ્ઠાનાતિ ચ વાયોધાતુયા કિચ્ચાધિકતાય વુત્તં. કાયવિપ્ફન્દનેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તાતિ કાયવિપ્ફન્દનેન કરણભૂતેન અધિપ્પાયસ્સ વિઞ્ઞાપનહેતુભાવતો કાયવિઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – વિઞ્ઞાપેતીતિ વિઞ્ઞત્તિ. કિં વિઞ્ઞાપેતિ? અધિપ્પાયં. કેન? કાયેન. કીદિસેન? વિપ્ફન્દમાનેનાતિ. દુતિયનયે પન યથાવુત્તેન કાયેન વિઞ્ઞાયતીતિ કાયવિઞ્ઞત્તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

અત્થાવબોધનસમત્થો વચીવિસેસો વચીભેદો. તેન વાયુવનપ્પતિનદીઘોસાદિં નિવત્તેતિ. તસ્સ પવત્તકં ચિત્તં સમુટ્ઠાનં યસ્સા સા વચીભેદપ્પવત્તકચિત્તસમુટ્ઠાના, પથવીધાતુ. તસ્સા યં ઉપાદિન્નસઙ્ખાતસ્સ અક્ખરુપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ ઘટ્ટનસઞ્ઞિતં કિચ્ચં, તસ્સ સહકારીકારણભૂતો આકારવિસેસો વચીવિઞ્ઞત્તિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વચીભે…પે… વચીવિઞ્ઞત્તી’’તિ.

ઇદાનિ ‘‘કસ્સ પન આકારવિકારો’’તિઆદિ કાયવિઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ ‘‘ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તર’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધ ‘‘સુય્યમાનસદ્દસવનાનન્તર’’ન્તિ યોજેતબ્બં. ઇધ ચ થમ્ભનાદીનં અભાવતો ‘‘સત્તમજવનસમ્ભૂતા’’તિઆદિનયો ન લબ્ભતિ. ઘટ્ટનેન હિ સદ્ધિં સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ. ઘટ્ટનઞ્ચ પઠમજવનાદીસુપિ લબ્ભતેવ. ઘટ્ટનં પચ્ચયવસેન ભૂતકલાપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નતરુપ્પાદો. ચલનં એકસ્સાપિ દેસન્તરુપ્પાદપરમ્પરતાતિ અયમેતેસં વિસેસો. યથા ચ વાયોધાતુયા ચલનં કિચ્ચં, એવં પથવીધાતુયા ઘટ્ટનં. તેનેવાહ ‘‘પથવીધાતુયા ઉપાદિન્નઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયો’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ. યથા હીતિઆદિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીનં અનુમાનવસેન ગહેતબ્બભાવવિભાવનં. યથા હિ ઉસ્સાપેત્વા બદ્ધગોસીસાદિરૂપાનિ દિસ્વા તદનન્તરપ્પવત્તાય અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય મનોદ્વારવીથિયા ગોસીસાદીનં ઉદકસહચારિપ્પકારસઞ્ઞાણાકારં ગહેત્વા ઉદકગ્ગહણં હોતિ, એવં વિપ્ફન્દમાનસમુચ્ચારિયમાનવણ્ણસદ્દે ગહેત્વા તદનન્તરપવત્તાય અવિઞ્ઞાયમાનન્તરાય મનોદ્વારવીથિયા પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધગહણૂપનિસ્સયસહિતાય સાધિપ્પાયવિકારગ્ગહણં હોતિ.

૪૪૨. રૂપાનિ પરિચ્છિન્દતિ, સયં વા તેહિ પરિચ્છિજ્જતિ, રૂપાનં વા પરિચ્છેદમત્તં રૂપપરિચ્છેદો, તં લક્ખણં એતિસ્સાતિ રૂપપરિચ્છેદલક્ખણા. અયં હિ આકાસધાતુ તં તં રૂપકલાપં પરિચ્છિન્દન્તી વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘રૂપપરિયન્તપ્પકાસનરસા’’તિ. અત્થતો પન યસ્મા રૂપાનં પરિચ્છેદમત્તં હુત્વા ગય્હતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘રૂપમરિયાદપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. યસ્મિં કલાપે ભૂતાનં પરિચ્છેદો, તેહેવ અસમ્ફુટ્ઠભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. વિજ્જમાનેપિ હિ કલાપન્તરભૂતાનં કલાપન્તરભૂતેહિ સમ્ફુટ્ઠભાવે તંતંભૂતવિવિત્તતા રૂપપરિયન્તો આકાસોતિ યેસં સો પરિચ્છેદો, તેહિ સો અસમ્ફુટ્ઠોવ. અઞ્ઞથા પરિચ્છિન્નતા ન સિયા તેસં ભૂતાનં બ્યાપિભાવાપત્તિતો. અબ્યાપિતા હિ અસમ્ફુટ્ઠતા. તેનાહ ભગવા ‘‘અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૭, ૭૨૪). કણ્ણચ્છિદ્દમુખવિવરાદિવસેન ચ છિદ્દવિવરભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વા. યેસં રૂપાનં પરિચ્છેદો, તત્થેવ તેસં પરિચ્છેદભાવેન લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘પરિચ્છિન્નરૂપપદટ્ઠાના’’તિ. ‘‘યાય પરિચ્છિન્નેસૂ’’તિઆદિના આકાસધાતુયા તંતંકલાપાનં કલાપન્તરેહિ અસઙ્કરકારણતં દસ્સેતિ.

૪૪૩. અદન્ધતાતિ અગરુતા. વિનોદનં વિક્ખિપનં, અપનયનન્તિ અત્થો. અથદ્ધતાતિ અકથિનતા. અત્તનો મુદુભાવેનેવ સબ્બકિરિયાસુ અવિરોધિતા. મુદુ હિ કત્થચિ ન વિરુજ્ઝતિ. તીસુપિ ઠાનેસુ પટિપક્ખે અ-કારો દન્ધતાદિહેતૂનં પટિપક્ખસમુટ્ઠાનત્તા લહુતાદીનન્તિ કેચિ. અપરે પન ‘‘સત્તાપટિસેધે’’તિ વદન્તિ. સરીરેન કત્તબ્બકિરિયાનં અનુકૂલતાસઙ્ખાતકમ્મઞ્ઞભાવો લક્ખણં એતિસ્સાતિ સરીરકિરિયાનુકૂલકમ્મઞ્ઞભાવલક્ખણા. અકમ્મઞ્ઞં દુબ્બલં નામ હોતીતિ કમ્મઞ્ઞતા અદુબ્બલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વુત્તા.

લહુતાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિજહનેન દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તતા વુત્તાતિ તંતંવિકારાધિકરૂપેહિ તંનાનત્તપ્પકાસનત્થં ‘‘એવં સન્તેપી’’તિ વુત્તં. ધાતુક્ખોભો વાતપિત્તસેમ્હપકોપો, રસાદિધાતૂનં વા વિકારાવત્થા. દ્વિધા વુત્તોપિ અત્થતો પથવીધાતુઆદીનં ધાતૂનંયેવ વિકારોતિ દટ્ઠબ્બો. પટિપક્ખપચ્ચયા સપ્પાયઉતુઆહારાવિક્ખિત્તચિત્તતા. તે ચ તંતંવિકારસ્સ વિસેસપચ્ચયભાવતો વુત્તા, અવિસેસેન પન સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયા. યતો નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિજહનં, ઇદ્ધિવળઞ્જનાદીસુ વિય વસવત્તનં મદ્દવપ્પકારો. સુપરિમદ્દિતચમ્મસુધન્તસુવણ્ણગહણઞ્ચેત્થ મુદુકમ્મઞ્ઞસદિસરૂપનિદસ્સનમત્તં, ન તં ઇધ અધિપ્પેતં મુદુતાકમ્મઞ્ઞતાસબ્ભાવતો. ન હિ અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસન્તાને લહુતાદીનિ સમ્ભવન્તિ, ઇન્દ્રિયબદ્ધેપિ રૂપભવે ન સન્તિ દન્ધત્તકરાદિધાતુક્ખોભાભાવતો. સતિ હિ તાદિસે ધાતુક્ખોભે તપ્પટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનાહિ લહુતાદીહિ ભવિતબ્બન્તિ કેચિ, તં અકારણં. ન હિ વૂપસમેતબ્બપચ્ચનીકાપેક્ખો તબ્બિરોધિધમ્મસમુપ્પાદો, તથા સતિ સહેતુકકિરિયચિત્તુપ્પાદેસુ કાયલહુતાદીનં અભાવોવ સિયા. કસ્મા પન કમ્મજરૂપેસુ લહુતાદયો ન હોન્તીતિ? પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચયાપેક્ખત્તા. અઞ્ઞથા સબ્બદાભાવીહિ લહુતાદીહિ ભવિતબ્બં સિયાતિ.

૪૪૪. આદિ ચયો, ઈસં વા ચયોતિ આચયો, યથાપચ્ચયં તતો તતો આગતસ્સ વિય ચયોતિ વા આચયો, તદુભયં એકજ્ઝં ગહેત્વા આચયો લક્ખણં એતસ્સાતિ આચયલક્ખણો. રૂપસ્સ ઉપચયો પઠમુપ્પાદો, વડ્ઢિ ચ ‘‘ઉપઞ્ઞત્તં ઉપસિત્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય ઉપ-સદ્દસ્સ પઠમૂપરિઅત્થસ્સ નિદસ્સનતો. પુબ્બન્તતોતિ પુબ્બકોટ્ઠાસતો, અનાગતભાવતોતિ અત્થો. ઉપ્પજ્જમાને રૂપધમ્મે ઉપ્પાદો અનાગતક્ખણતો ઉમ્મુજ્જાપેન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉમ્મુજ્જાપનરસો’’તિ. તથા સો ‘‘ઇમે રૂપધમ્મા’’તિ નિય્યાતેન્તો વિય ગય્હતીતિ આહ ‘‘નિય્યાતનપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ. પરિપુણ્ણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનતા ‘‘ઉપરિચયો ઉપચયો’’તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ વસેન વેદિતબ્બા. પવત્તિલક્ખણાતિ રૂપાનં પવત્તનન્તિ લક્ખિતબ્બા. અનુપ્પબન્ધનરસાતિ પુબ્બાપરવસેન અનુ અનુ પબન્ધનકિચ્ચા. તતો એવ અનુપચ્છેદવસેન ગહેતબ્બતો અનુપચ્છેદપચ્ચુપટ્ઠાના.

ઉભયમ્પીતિ ઉપચયો સન્તતીતિ ઉભયમ્પિ. જાતિરૂપસ્સેવાતિ રૂપુપ્પાદસ્સેવ અધિવચનં. યદિ એવં કસ્મા વિભજ્જ વુત્તાતિ આહ ‘‘આકારનાનત્તતો’’તિ, જાતિરૂપસ્સ પવત્તિઆકારભેદતોતિ અત્થો. વેનેય્યવસેન વિભજ્જકથને કારણં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. કથં પનેતં વિઞ્ઞાતબ્બં, પવત્તિઆકારનાનત્તતો જાતિરૂપસ્સ ભેદો, ન સભાવતોતિ? નિદ્દેસતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ યો આયતનાનન્તિ યો અડ્ઢેકાદસન્નં રૂપાયતનાનં આદિચયત્તા ‘‘આચયો’’તિ વુત્તો. સો એવ ઉપચયો પઠમુપ્પાદભાવતો ઉપ-સદ્દો પઠમત્થોતિ કત્વા. યો પન તત્થેવ ઉપ્પજ્જમાનાનં ઉપરિ ચયત્તા ઉપચયો, સા એવ સન્તતિ અનુપબન્ધવસેન ઉપ્પત્તિભાવતો. અથ વા યો આયતનાનં આચયો પઠમભાવેન ઉપલક્ખિતો ઉપ્પાદો, સો પન તત્થેવ ઉપ્પજ્જમાનાનં ઉપરિ ચયત્તા ઉપચયો, વડ્ઢીતિ અત્થો. ઉપચયો વડ્ઢિભાવેન ઉપલક્ખિતો ઉપ્પાદો, સા એવ સન્તતિ પબન્ધાકારેન ઉપ્પત્તિભાવતો. તેનાહ ‘‘અટ્ઠકથાયમ્પી’’તિઆદિ.

તત્થ એવં કિં કથિતન્તિ ‘‘યો આયતનાનં આચયો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૪૧) નિદ્દેસેન કિં અત્થજાતં કથિતં હોતિ? આયતનેન આચયો કથિતો. આચયુપચયસન્તતિયો હિ નિબ્બત્તિભાવેન આચયો એવાતિ આયતનેહિ આચયાદીનં પકાસિતત્તા તેહિ આચયો કથિતો. આયતનાનં આચયાદિવચનેનેવ આચયસભાવાનિ ઉપ્પાદધમ્માનિ આયતનાનીતિ આચયેન તંપકતિકં આયતનં કથિતં. લક્ખણઞ્હિ ઉપ્પાદો, ન રૂપરૂપન્તિ.

રૂપપરિપાકો રૂપધમ્માનં જિણ્ણતા. ઉપનયનરસાતિ ભઙ્ગુપનયનકિચ્ચા. સભાવાનપગમેપીતિ કક્ખળતાદિસભાવસ્સ અવિગમેપિ. ઠિતિક્ખણે હિ જરા, ન ચ તદા ધમ્મો સભાવં વિજહતિ નામ. નવભાવો ઉપ્પાદાવત્થા, તસ્સ અપગમભાવેન ગય્હતીતિ આહ ‘‘નવભાવાપગમપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. ‘‘અરૂપધમ્માન’’ન્તિ ઇદં તેસં જરાય સુટ્ઠુ પટિચ્છન્નતાય વુત્તં. રૂપધમ્માનમ્પિ હિ ખણિકજરા પટિચ્છન્ના એવ, યા અવીચિજરાતિપિ વુચ્ચતિ. એસ વિકારોતિ ખણ્ડિચ્ચાદિવિકારમાહ. સો હિ અરૂપધમ્મેસુ ન લબ્ભતિ. યા અવીચિજરા નામ, તસ્સાપિ એસ વિકારો નત્થીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. નત્થિ એતિસ્સા જરાય વીચીતિ અવીચિજરા, નવભાવતો દુવિઞ્ઞેય્યન્તરજરાતિ અત્થો.

પરિતો સબ્બસો ‘‘ભિજ્જન’’ન્તિ લક્ખિતબ્બાતિ પરિભેદલક્ખણા. નિચ્ચં નામ ધુવં, રૂપં પન ખણભઙ્ગિતાય યેન ભઙ્ગેન ન નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચં, સો અનિચ્ચસ્સ ભાવોતિ અનિચ્ચતા. સા પન યસ્મા ઠિતિપ્પત્તં રૂપં વિનાસભાવેન સંસીદન્તી વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘સંસીદનરસા’’તિ. યસ્મા ચ સા રૂપધમ્માનં ભઙ્ગભાવતો ખયવયાકારેનેવ ગય્હતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ખયવયપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ.

૪૪૫. ઓજાલક્ખણોતિ એત્થ અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો રસસ્સ સારો ઉપથમ્ભબલકરો ભૂતનિસ્સિતો એકો વિસેસો ઓજા. કબળં કરીયતીતિ કબળીકારો. આહરીયતીતિ આહારો, કબળં કત્વા અજ્ઝોહરીયતીતિ અત્થો. ઇદં પન સવત્થુકં ઓજં દસ્સેતું વુત્તં. બાહિરં આહારં પચ્ચયં લભિત્વા એવ અજ્ઝત્તિકાહારો રૂપં ઉપ્પાદેતિ, સો પન રૂપં આહરતીતિ આહારો. તેનાહ ‘‘રૂપાહરણરસો’’તિ. તતો એવ ઓજટ્ઠમકરૂપુપ્પાદનેન ઇમસ્સ કાયસ્સ ઉપથમ્ભનપચ્ચુપટ્ઠાનો. ઓજાય રૂપાહરણકિચ્ચં બાહિરાધીનન્તિ આહ ‘‘આહરિતબ્બવત્થુપદટ્ઠાનો’’તિ.

૪૪૬. બલરૂપન્તિઆદીસુ ઇમસ્મિં કાયે બલં નામ અત્થિ, સમ્ભવો નામ અત્થિ, રોગો નામ અત્થિ, ‘‘જાતિ સઞ્જાતી’’તિ (વિભ. ૧૯૧) વચનતો જાતિ નામ અત્થિ, તેહિપિ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ વિના અભાવતો ઉપાદાયરૂપેહિ ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. એકચ્ચાનન્તિ અભયગિરિવાસીનં. પટિક્ખિત્તન્તિ એત્થ એવં પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો – મિદ્ધં રૂપમેવ ન હોતિ નીવરણેસુ દેસિતત્તા. યસ્સ હિ નીવરણેસુ દેસના, તં ન રૂપં યથા કામચ્છન્દો. સિયા પનેતં દુવિધં મિદ્ધં રૂપં, અરૂપઞ્ચાતિ. તત્થ યં અરૂપં, તં નીવરણેસુ દેસિતં ‘‘ન રૂપ’’ન્તિ? તં ન, વિસેસવચનાભાવતો. ન હિ વિસેસેત્વા મિદ્ધં નીવરણેસુ દેસિતં, તસ્મા મિદ્ધસ્સ દુવિધતં પરિકપ્પેત્વાપિ ન સક્કા નીવરણભાવં નિવત્તેતું. સક્કા હિ વત્તું ‘‘યં તં અરૂપતો અઞ્ઞં મિદ્ધં પરિકપ્પિતં, તમ્પિ નીવરણં મિદ્ધસભાવત્તા ઇતરં મિદ્ધં વિયા’’તિ.

ભવતુ નીવરણં, કો વિરોધોતિ ચે? નીવરણઞ્ચ પહાતબ્બં. પઞ્ચ નીવરણે પહાય ‘‘અદ્ધા મુનીસિ સમ્બુદ્ધો, નત્થિ નીવરણા તવા’’તિ (સુ. નિ. ૫૪૬) વચનતો. અપ્પહાતબ્બઞ્ચ રૂપં ‘‘કતમે ધમ્મા નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બા? ચતૂસુ ભૂમીસુ કુસલં, ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકો, તીસુ ભૂમીસુ કિરિયાબ્યાકતં, રૂપઞ્ચ નિબ્બાનઞ્ચ. ઇમે ધમ્મા નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૭) વચનતો. ન ચેત્થ તદારમ્મણકિલેસપ્પહાનં અધિપ્પેતં ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૩૪) વિય કામચ્છન્દાદીનં તથા પહાનસ્સ અનધિપ્પેતત્તા. તસ્મા ન મિદ્ધં રૂપં. યદિ મિદ્ધસ્સ રૂપભાવં ન સમ્પટિચ્છથ, કથં ભગવતો નિદ્દા. મિદ્ધઞ્હિ ‘‘નિદ્દાપચલાયિકા’’તિઆદિના વિભઙ્ગે વિભત્તત્તા નિદ્દાતિ? ન મિદ્ધં નિદ્દા, નિદ્દાહેતુભાવતો પન તં ‘‘નિદ્દા’’તિ વિભત્તં યથા ઇત્થિલિઙ્ગાદિ. એવમ્પિ નિદ્દાહેતુનો મિદ્ધસ્સ અભાવતો કથં ભગવતો નિદ્દાતિ? નિદ્દા ભગવતો સરીરગિલાનિયા, ન મિદ્ધેન. સા ચ નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતિ, તમહં આયમિસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૨) વચનતો. ન ચેત્થ એવમવધારણં મિદ્ધમેવ નિદ્દાહેતૂતિ, નિદ્દાહેતુ એવ મિદ્ધન્તિ એવમવધારણા. તસ્મા અઞ્ઞોપિ અત્થિ નિદ્દાહેતુ, કો પન સોતિ? સરીરગિલાનિયા. તેન વુત્તં ‘‘નિદ્દા ભગવતો સરીરગિલાનિયા, ન મિદ્ધેના’’તિ.

નિદ્દા ચ ભગવતો નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં અગ્ગિવેસ્સન…પે… દિવા સુપિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) વચનતો. ઇતોપિ ન મિદ્ધં રૂપં સમ્પયોગવચનતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણં અવિજ્જાનીવરણેન નીવરણઞ્ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તઞ્ચા’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૧૭૬). ન ચેત્થ યથાલાભભવનં? સક્કા પચ્ચેતું ‘‘સક્ખરકથલિકમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૪૯) વિય અપ્પસિદ્ધતાય રૂપભાવસ્સ. સિદ્ધે હિ તસ્સ રૂપભાવે સમ્ભવતો યથાલાભપચ્ચયો યુજ્જેય્યાતિ. ઇતોપિ ન રૂપં મિદ્ધં આરુપ્પેસુ ઉપ્પજ્જનતો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘નીવરણં ધમ્મં પટિચ્ચ નીવરણો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નપુરેજાતપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણં ઉદ્ધચ્ચનીવરણં અવિજ્જાનીવરણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિત્થારો. તસ્મા ‘‘ન મિદ્ધં રૂપ’’ન્તિ યં અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તં, તં સુપટિક્ખિત્તમેવ.

ઇતરેસૂતિ બલરૂપાદીસુ. કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સાપિ રોગસ્સ વિસભાગપચ્ચયસમુપ્પન્નો ધાતુક્ખોભો આસન્નકારણં, પગેવ ઇતરસ્સ. સો ચ અત્થતો રૂપધમ્માનં વિકારાવત્થાઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ એવ સિયાતિ વુત્તં ‘‘રોગરૂપં જરતાઅનિચ્ચતાગહણેન ગહિતમેવા’’તિ. ઉપચયસન્તતિગહણેન ગહિતમેવાતિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ રૂપુપ્પાદસ્સ અભાવતો. ઉપાદાવત્થાય ચ અઞ્ઞા જાતિ નામ નત્થેવ. સમ્ભવો કામધાતુયં એકચ્ચિયસત્તાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકપચ્ચયો આપોધાતુયા પવત્તિઆકારવિસેસોતિ આહ ‘‘સમ્ભવરૂપં આપોધાતુગ્ગહણેન ગહિતમેવા’’તિ. કાયબલં નામ અત્થતો વાયોધાતુયા પવત્તિઆકારવિસેસો તસ્સા વિપ્ફારભાવતો. યતો નં ‘‘પાણબલ’’ન્તિ વદન્તિ, તેનાહ ‘‘બલરૂપં વાયોધાતુગ્ગહણેન ગહિતમેવા’’તિ. કસ્મા પન નેસં અયથાક્કમતો પટિક્ખેપો કતોતિ? વિસું નત્થીતિ કત્વા અનુપલબ્ભમાનત્તા અનાદરદસ્સનત્થં, મિદ્ધપટિક્ખેપો વા મહાપઞ્હોતિ પઠમં કતો. તદનુસારેન પટિલોમનયેન ઇતરેસમ્પિ અભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

‘‘ઇતી’’તિ ઇદં ‘‘અટ્ઠવીસતિવિધ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, ઇમિના વુત્તક્કમેન અટ્ઠવીસતિવિધં હોતીતિ. સો ચ ખો પાળિયં આગતનયેનેવાતિ અનૂનતા વેદિતબ્બા. અનધિકભાવો પન દસ્સિતો એવ.

૪૪૭. સમ્પયુત્તધમ્મરાસિ હિનોતિ એતેન પતિટ્ઠહતીહિ હેતુ, મૂલટ્ઠેન લોભાદિકો, અલોભાદિકો ચ, તાદિસો હેતુ ન હોતીતિ નહેતુ. નાસ્સ હેતુ અત્થીતિ અહેતુકં, સહેતુકપટિયોગિભાવતો હેતુના સહ ન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. અહેતુકમેવ હેતુના વિપ્પયુત્તતાય હેતુવિપ્પયુત્તં. ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ હિ સદ્દત્થનાનત્તેન વેનેય્યવસેન દુકન્તરદેસના હોતીતિ દુકપદવસેન ચેતં વુત્તં. પચ્ચયાધીનવુત્તિતાય સહ પચ્ચયેનાતિ સપ્પચ્ચયં. અત્તનો પચ્ચયેહિ લોકે નિયુત્તં, વિદિતન્તિ વા લોકિયં. આ ભવગ્ગં, આ ગોત્રભું વા સવન્તીતિ આસવા, સહ આસવેહીતિ સાસવં, આસવેહિ આલમ્બિતબ્બન્તિ અત્થો. આદિસદ્દેન સંયોજનીયં ઓઘનીયં યોગનીયં નીવરણીયં સંકિલેસિકં પરામટ્ઠં અચેતસિકં ચિત્તવિપ્પયુત્તં નરૂપાવચરં નઅરૂપાવચરં નઅપરિયાપન્નં અનિયતં અનિય્યાનિકં અનિચ્ચન્તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

આહિતો અહં માનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. તં અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તા અજ્ઝત્તા, ઇન્દ્રિયબદ્ધધમ્મા, તેસુ ભવં અજ્ઝત્તિકં, ચક્ખાદિ. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તનયેન અજ્ઝત્તમેવ અજ્ઝત્તિકં યથા વેનયિકોતિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮) ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અત્તભાવં અધિકિચ્ચ પવત્તત્તા અજ્ઝત્તિક’’ન્તિ. સેસં તેવીસતિવિધં. ‘‘તતો બાહિરત્તા’’તિ ઇદં અજ્ઝત્તિકલક્ખણાભાવતો વુત્તં. ઘટ્ટનવસેનાતિ વિસયી, વિસયો ચ હુત્વા સઙ્ઘટ્ટનવસેન. સેસં સોળસવિધં. વિપરીતત્તાતિ ઘટ્ટનવસેન અગહેતબ્બતો. દુપ્પટિવિજ્ઝસભાવત્તાતિ સુખુમભાવેન દુવિઞ્ઞેય્યસભાવત્તા. ઞાણસ્સ આસન્ને ન હોતીતિ દૂરે. તેરસ હદયવત્થુપરિયોસાનાનિ. સભાવેનેવાતિ ‘‘રૂપસ્સ પરિચ્છેદો, રૂપસ્સ વિકારો, રૂપસ્સ ઉપચયો’’તિઆદિના અગ્ગહેત્વા અત્તનો સભાવેનેવ કક્ખળત્તાદિના ઞાણેન પરિચ્છિજ્જ ગહેતબ્બતો. સેસં દસવિધં. તબ્બિપરીતતાયાતિ સભાવેન અપરિગ્ગહિતબ્બતો. સોતાદીનમ્પિ ચક્ખુનો વિય પસન્નસભાવત્તા એવ યથાસકં વિસયગ્ગહણપચ્ચયતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચક્ખાદિ…પે… પસાદરૂપ’’ન્તિ. વિપરીતત્તાતિ તબ્બિધુરસભાવત્તા. અધિપતિયટ્ઠેનાતિ એત્થ ચક્ખાદીનં તાવ પઞ્ચન્નં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આધિપતેય્યં તેસં પટુમન્દભાવાનુવત્તનતો, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયદ્વયસ્સ સકિચ્ચે જીવિતિન્દ્રિયસ્સ સહજરૂપાનુપાલને. તદુભયં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઉપાદિન્નત્તાતિ ગહિતત્તા. કમ્મનિબ્બત્તઞ્હિ ‘‘મમેતં ફલં’’ન્તિ કમ્મુના ગહિતં વિય હોતિ અપટિક્ખેપતો.

૪૪૮. સનિદસ્સનકમ્મજાદીનં તિકાનન્તિ સનિદસ્સનત્તિકસ્સ, કમ્મજાદિત્તિકાનઞ્ચ. ઓળારિકેતિ દ્વાદસવિધે ઓળારિકરૂપે. રૂપન્તિ રૂપાયતનં. દટ્ઠબ્બભાવસઙ્ખાતેન સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સનં, પટિહનનભાવસઙ્ખાતેન સહ પટિઘેનાતિ સપ્પટિઘં, સનિદસ્સનઞ્ચ તં સપ્પટિઘઞ્ચાતિ સનિદસ્સનસપ્પટિઘં. તત્થ યસ્સ દટ્ઠબ્બભાવો અત્થિ, તં સનિદસ્સનં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરભાવોવ દટ્ઠબ્બભાવો. તસ્સ રૂપાયતનતો અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા વુત્તં ‘‘સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સન’’ન્તિ. ધમ્મભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો વિસેસો, સો અઞ્ઞો વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવં હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. યો સયં, નિસ્સયવસેન ચ સમ્પત્તાનં, અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞં પતનં, સો પટિહનનભાવો, યેન બ્યાપારાદિવિકારપચ્ચયન્તરસહિતેસુ ચક્ખાદીનં વિસયેસુ વિકારુપ્પત્તિ. સેસં એકાદસવિધં ઓળારિકરૂપં. તઞ્હિ સનિદસ્સનત્તાભાવતો અનિદસ્સનં, વુત્તનયેનેવ સપ્પટિઘં. ઉભયપટિક્ખેપેન અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં. કમ્મતો જાતન્તિ એત્થ યં એકન્તકમ્મસમુટ્ઠાનં અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ, હદયઞ્ચાતિ નવવિધં રૂપં, યઞ્ચ નવવિધે ચતુસમુટ્ઠાને કમ્મસમુટ્ઠાનં નવવિધમેવ રૂપન્તિ એવં અટ્ઠારસવિધમ્પિ કમ્મતો ઉપ્પજ્જનતો કમ્મજં. યઞ્હિ જાતઞ્ચ યઞ્ચ જાયતિ યઞ્ચ જાયિસ્સતિ, તં સબ્બમ્પિ ‘‘કમ્મજ’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથા દુદ્ધન્તિ. તદઞ્ઞપચ્ચયજાતન્તિ કમ્મતો અઞ્ઞપચ્ચયતો જાતં ઉતુચિત્તાહારજં. નકુતોચિજાતન્તિ લક્ખણરૂપમાહ. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં, સદ્દો, આકાસધાતુ, લહુતાદિત્તયં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ અવિનિબ્ભોગરૂપાનીતિ એતં પઞ્ચદસવિધં રૂપં ચિત્તજં. આકાસધાતુ, લહુતાદિત્તયં, આહારસમુટ્ઠાનાનિ અવિનિબ્ભોગરૂપાનીતિ એતં દ્વાદસવિધં રૂપં આહારજં. એત્થ સદ્દં પક્ખિપિત્વા તેરસવિધં રૂપં ઉતુતો સમુટ્ઠિતં ઉતુજં. સેસં કમ્મજતિકે વુત્તનયાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૪૯. દિટ્ઠાદિચતુક્કવસેન, રૂપરૂપાદિચતુક્કવસેન, વત્થાદિચતુક્કવસેનાતિ પાટેક્કં ચતુક્કસદ્દો યોજેતબ્બો. યં રૂપાયતનં અદક્ખિ યં પસ્સતિ યં દક્ખિસ્સતિ યં પસ્સેય્ય, તં સબ્બં દિટ્ઠં નામ દિટ્ઠસભાવાનાતિવત્તનતો યથા દુદ્ધન્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. દસ્સનવિસયત્તાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યત્તા. સવનવિસયત્તાતિ સોતવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યત્તા. ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બત્તયન્તિ ગન્ધો રસો ફોટ્ઠબ્બન્તિ એતં તયં. મુતં નામ મુત્વા પત્વા ગહેતબ્બતો. તેનાહ ‘‘સમ્પત્તગ્ગાહકઇન્દ્રિયવિસયત્તા’’તિ.

કિમિદં ફોટ્ઠબ્બં નામાતિ? પથવીતેજોવાયોધાતુત્તયં. કસ્મા પનેત્થ આપોધાતુ અગ્ગહિતા, નનુ સીતતા ફુસિત્વા ગય્હતિ, સા ચ આપોધાતૂતિ? સચ્ચં ગય્હતિ, ન પન સા આપોધાતુ. કિઞ્ચરહીતિ? તેજોધાતુ એવ. મન્દે હિ ઉણ્હભાવે સીતબુદ્ધિ. ન હિ સીતં નામ કોચિ ગુણો અત્થિ, કેવલં પન ઉણ્હભાવસ્સ મન્દતાય સીતતાભિમાનો. કથમેતં વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ ચે? અનવટ્ઠિતત્તા સીતબુદ્ધિયા યથા પારાપારે. તથા હિ ઘમ્મકાલે આતપે ઠિતાનં છાયં પવિટ્ઠાનં સીતબુદ્ધિ હોતિ, તત્થેવ પન પથવીગબ્ભતો ઉટ્ઠિતાનં ઉણ્હબુદ્ધિ. યદિ હિ સીતતા આપોધાતુ સિયા, એકસ્મિં કલાપે ઉણ્હભાવેન સદ્ધિં ઉપલબ્ભેય્ય, ન ચ ઉપલબ્ભતિ. તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ન આપોધાતુ સીતતાતિ. ઇદઞ્ચ ભૂતાનં અવિનિબ્ભોગવુત્તિતં ઇચ્છન્તાનં ઉત્તરં, અનિચ્છન્તાનમ્પિ પન ચતુન્નં ભૂતાનં એકસ્મિં કલાપે કિચ્ચદસ્સનેન સભાગવુત્તિતાય સાધિતાય ઉત્તરમેવ. યે પન ‘‘વાયોધાતુયા લક્ખણં સીતતા’’તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ ઇદમેવ ઉત્તરં. યદિ હિ વાયોધાતુ સીતતા સિયા, એકસ્મિં કલાપે ઉણ્હભાવેન સદ્ધિં સીતતા ઉપલબ્ભેય્ય, ન ચ ઉપલબ્ભતિ. તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ન વાયોધાતુ સીતતાતિ. યેસં પન દ્રવતા આપોધાતુ, સા ચ ફુસિત્વા ગય્હતીતિ દસ્સનં. તે વત્તબ્બા ‘‘દ્રવભાવોપિ ફુસીયતીતિ આયસ્મન્તાનં અધિમાનમત્તં સણ્ઠાનં વિયા’’તિ. વુત્તઞ્હેતં પુરાતનેહિ –

‘‘દ્રવતા સહવુત્તીનિ, તીણિ ભૂતાનિ સમ્ફુસં;

‘દ્રવતં સમ્ફુસામી’તિ, લોકોયમભિમઞ્ઞતિ.

‘‘ફુસં ભૂતાનિ સણ્ઠાનં, મનસા ગણ્હતે યથા;

‘પચ્ચક્ખતો ફુસામી’તિ, ઞાતબ્બા દ્રવતા તથા’’તિ.

સેસન્તિ યથાવુત્તં રૂપાદિસત્તવિધં રૂપં ઠપેત્વા અવસિટ્ઠં એકવીસતિવિધં રૂપં. વિઞ્ઞાણસ્સેવાતિ મનોવિઞ્ઞાણસ્સેવ. અવધારણેન રૂપાયતનાદીનમ્પિ મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યત્તે નિયમાભાવતો ન વિઞ્ઞાતરૂપતાતિ સઙ્કરાભાવં દસ્સેતિ.

નિપ્ફન્નરૂપં પનેત્થ રૂપરૂપં નામાતિ યદેત્થ અટ્ઠવીસતિવિધે રૂપે ‘‘નિપ્ફન્ન’’ન્તિ વુત્તં રૂપં, તદેવ રૂપલક્ખણયોગતો રૂપં. રુપ્પનં રૂપં, તં એતસ્સ અત્થીતિ યથા અરિસસોતિ, રૂપગુણયોગતો વા યથા નીલગુણયોગતો નીલં વત્થન્તિ. સ્વાયં રૂપસદ્દો રુળ્હિયા અતંસભાવેપિ પવત્તતીતિ અપરેન રૂપસદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘રૂપરૂપ’’ન્તિ યથા તિલતેલં, દુક્ખદુક્ખન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૯) ચ, રુપ્પનસભાવં રૂપન્તિ અત્થો. યદિ એવં, આકાસધાતુઆદીનં કથં રૂપભાવોતિ? નિપ્ફન્નરૂપસ્સ પરિચ્છેદવિકારલક્ખણભાવતો તગ્ગતિકમેવાતિ ‘‘રૂપ’’ન્ત્વેવ વુચ્ચતિ.

વસન્તિ એત્થ ચિત્તચેતસિકા પવત્તન્તીતિ વત્થુ, ચિત્તતંસમ્પયુત્તાનં આધારભૂતં રૂપં. તં પન છબ્બિધં. તત્થ હદયરૂપં વત્થુ એવ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયભાવતો. ન દ્વારં અઞ્ઞનિસ્સયાનં ચક્ખાદિ વિય. યથા હિ ચક્ખાદીનિ સમ્પટિચ્છનાદીનં પવત્તિયા દ્વારં હોન્તિ, ન એવં હદયવત્થુ. તેન વુત્તં ‘‘યં પનેત્થ હદયરૂપં નામ, તં વત્થુ, ન દ્વાર’’ન્તિ. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં દ્વારં કમ્મદ્વારભાવતો. તન્નિસ્સિતસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ અભાવતો ન વત્થુ. પસાદરૂપં વત્થુ ચેવ અત્તસન્નિસ્સિતસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિકસ્સ, દ્વારઞ્ચ અઞ્ઞનિસ્સિતસ્સ સમ્પટિચ્છનાદિકસ્સ. સેસં એકવીસતિવિધં રૂપં વુત્તવિપરિયાયતો નેવ વત્થુ ન ચ દ્વારં.

૪૫૦. એકતો એવ જાતં એકજં. નનુ ચ એકતો એવ પચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, રૂપજનકપચ્ચયેસુ એકતોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ન હિ રૂપુપ્પત્તિ રૂપજનકતો અઞ્ઞં પચ્ચયં અપેક્ખતિ. દ્વિજન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમેસન્તિ ઇમેસં પભેદાનં વસેન. કમ્મજમેવાતિ કમ્મતો એવ જાતં. ચિત્તજમેવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચિત્તતો ચ ઉતુતો ચ જાતન્તિ કાલેન ચિત્તતો, કાલેન ઉતુતોતિ એવં ચિત્તતો ચ ઉતુતો ચ જાતં દટ્ઠબ્બં. તં દ્વિજં દ્વીહિ જાતન્તિ. પરતો દ્વીસુપિ એસેવ નયો. સદ્દાયતનમેવાતિ એત્થ યં ચિત્તજં સદ્દાયતનં, તં સવિઞ્ઞત્તિકમેવાતિ એકે. અવિઞ્ઞત્તિકોપિ અત્થિ વિતક્કવિપ્ફારસદ્દોતિ પોરાણા.

વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ હિ એવં પવત્તમહાઅટ્ઠકથાવાદં નિસ્સાય ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ સદ્દસ્સ વિઞ્ઞત્તિયા વિનાપિ ઉપ્પત્તિ ઇચ્છિતબ્બા. ન હિ વિઞ્ઞત્તિ ‘‘કાયવાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ વચનતો અસોતવિઞ્ઞેય્યેન સદ્દેન સહ ઉપ્પજ્જતિ, એવં સન્તે ચિત્તજેનાપિ સદ્દનવકેન ભવિતબ્બં. સો ચ વાદો ‘‘સદ્દો ચ હોતિ, ન સોતવિઞ્ઞેય્યો ચા’’તિ વિરુદ્ધમેવેતન્તિ મઞ્ઞમાનેહિ સઙ્ગહકારેહિ પટિક્ખિત્તો. અપરે પન મહાઅટ્ઠકથાવાદં અપ્પટિક્ખિપિત્વા તસ્સ અધિપ્પાયં વણ્ણેન્તિ. કથં? ‘‘જિવ્હાતાલુચલનાદિકં વિતક્કસમુટ્ઠિતં વિઞ્ઞત્તિસહજમેવ સુખુમસદ્દં દિબ્બસોતેન સુત્વા આદિસતી’’તિ સુત્તે, પટ્ઠાને ચ ઓળારિકં સદ્દં સન્ધાય સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવો વુત્તોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વિતક્કવિપ્ફારસદ્દસ્સ અસોતવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તાતિ. તં ચતુજં. અવસેસન્તિ અવિનિબ્ભોગરૂપેન સદ્ધિં આકાસધાતુમાહ.

લક્ખણરૂપં પન નકુતોચિજાતન્તિ કુતોચિપિ પચ્ચયતો ન જાતં, નાપિ સયમેવ જાતં પચ્ચયેહિ વિના સયમેવ જાતસ્સ સબ્બેન સબ્બં અભાવતો. કથં પનેતં વિઞ્ઞાતબ્બં લક્ખણરૂપં ન જાયતીતિ? લક્ખણાભાવતો. ઉપ્પત્તિમન્તાનં હિ રૂપાયતનાદીનં જાતિઆદીનિ લક્ખણાનિ વિજ્જન્તિ, ન એવં જાતિઆદીનં. તસ્મા વિઞ્ઞાતબ્બમેતં જાતિઆદીનિ ન જાયન્તીતિ. સિયા પનેતં ‘‘જાતિઆદીનં જાતિઆદીનિ લક્ખણાનિ વિજ્જન્તી’’તિ? તં ન, કસ્મા? તથા સતિ અનવટ્ઠાનાપત્તિતો. યદિ હિ જાતિઆદીનિ જાતિઆદિમન્તાનિ સિયું, તાનિપિ જાતિઆદિમન્તાનિ, તાનિપિ જાતિઆદિમન્તાનીતિ અનવટ્ઠાનમેવ આપજ્જતિ. તસ્મા સુટ્ઠુ વુત્તં ‘‘જાતિઆદીનિ ન જાયન્તી’’તિ. તેનાહ ‘‘ન હિ ઉપ્પાદસ્સ ઉપ્પાદો અત્થિ, ઉપ્પન્નસ્સ ચ પરિપાકભેદમત્તં ઇતરદ્વય’’ન્તિ, જરામરણન્તિ અત્થો.

તત્થ ‘‘ઉપ્પાદો નત્થી’’તિ એતેન ઉપ્પાદસ્સ જરામરણાભાવમાહ. અસતિ ઉપ્પાદે કુતો જરામરણન્તિ મત્તગ્ગહણેન જરામરણસ્સ ઉપ્પાદાભાવમ્પિ. યદિ એવં જાતિયા કુતોચિ જાતતાવચનં કથન્તિ આહ ‘‘યમ્પી’’તિઆદિ. તત્થ કિચ્ચાનુભાવક્ખણે દિટ્ઠત્તાતિ યે તે ચિત્તાદયો રૂપાયતનાદીનં રૂપાનં જનકપચ્ચયા, તેસં તદુપ્પાદનં પતિ અનુપરતબ્યાપારાનં યો સો પચ્ચયભાવૂપલક્ખણીયો કિચ્ચાનુભાવક્ખણો, તદા જાયમાનાનં રૂપાયતનાદીનં ધમ્માનં વિકારભાવેન ઉપલબ્ભમાનતં સન્ધાય વેનેય્યપુગ્ગલવસેન જાતિયા કુતોચિ પચ્ચયતો જાતત્તં પાળિયં અનુઞ્ઞાતં યથા તં ચિત્તસમુટ્ઠાનતાદિ વિઞ્ઞત્તિઆદીનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યેહિ પચ્ચયધમ્મેહિ રૂપાદયો ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પચ્ચયભાવૂપગમનક્ખણે ઉપલબ્ભમાના રૂપાદયો તતો પુરે, પચ્છા ચ અનુપલબ્ભમાના તતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ વિઞ્ઞાયન્તિ, એવં જાતિપિ વેદિતબ્બા. યદિ એવં નિપ્પરિયાયતો જાતિયા કુતોચિ જાતતા સિદ્ધા, અથ કસ્મા વેનેય્યપુગ્ગલવસેનાતિ વુત્તન્તિ? નયિદમેવં જાયમાનધમ્મવિકારભાવેન ઉપલબ્ભમાનત્તા. યદિ હિ ધમ્મો વિય ઉપલબ્ભેય્ય જાતિ, નિપ્પરિયાયોવ તસ્સા કુતોચિ જાતભાવો, ન એવમુપલબ્ભતિ, અથ ખો વિકારભાવેન. તસ્મા વુત્તં ‘‘વેનેય્યપુગ્ગલવસેના’’તિ.

તદા કિર સોતૂનં એવં ચિત્તં ઉપ્પન્નં ‘‘અયં જાતિ સબ્બેસં ધમ્માનં પભવો, સયઞ્ચ ન કુતોચિ જાયતિ યથા તં પકતિવાદીનં પકતી’’તિ, તં નેસં મિચ્છાગાહં વિધમેન્તો સત્થા ‘‘ઉપચયો સન્તતી’’તિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા કુતોચિ પચ્ચયતો જાતઞ્ચ કત્વા દેસેસિ, ન પન જરામરણં પચ્ચયધમ્માનં કિચ્ચાનુભાવક્ખણે અદસ્સનતો. યદિ એવં કથં ‘‘જરામરણં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) વુત્તં? યસ્મા પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં ધમ્માનં પરિપાકભઙ્ગતાય તેસુ સન્તેસુ હોન્તિ, ન અસન્તેસુ. ન હિ અજાતં પરિપચ્ચતિ, ભિજ્જતિ વા, તસ્મા તં જાતિપચ્ચયતં સન્ધાય ‘‘જરામરણં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) પરિયાયેન સુત્તેસુ વુત્તં. યો પનેત્થ કામભવાદીસુ કમ્માદિના પચ્ચયેન યોનિવિભાગતો પટિસન્ધિયં, પવત્તિયઞ્ચ રૂપધમ્માનં પવત્તિભેદો વત્તબ્બો, સો પરતો પટિચ્ચસમુપ્પાદકથાયં આવિ ભવિસ્સતીતિ ન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

ઇતિ રૂપક્ખન્ધે વિત્થારકથામુખવણ્ણના.

વિઞ્ઞાણક્ખન્ધકથાવણ્ણના

૪૫૧. યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનદીપકેન પદદ્વયેન વેદયિતસ્સ બહુભેદતં દસ્સેન્તો વુચ્ચમાનં રાસટ્ઠં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. વેદયિતં આરમ્મણરસાનુભવનં લક્ખણં એતસ્સાતિ વેદયિતલક્ખણં. સબ્બં તં ધમ્મજાતન્તિ અધિપ્પાયો, પુબ્બે વા રૂપક્ખન્ધકથાયં વુત્તં અધિકારતો આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એકતો કત્વાતિ અતીતાદિભેદભિન્નં સબ્બં તં બુદ્ધિયા એકતો કત્વા. એવઞ્હિ રાસટ્ઠસ્સ સમ્ભવો. નીલાદિભેદસ્સ આરમ્મણસ્સ સઞ્જાનનં, ‘‘નીલં પીતં દીઘં રસ્સ’’ન્તિ (ધ. સ. ૬૧૫) ચ આદિના સઞ્ઞુપ્પાદવસેન જાનનં ગહણં લક્ખણં એતસ્સાતિ સઞ્જાનનલક્ખણં. અભિસઙ્ખરણં આયૂહનં બ્યાપારાપત્તિ, અભિસન્દહનં વા, ઉભયથાપિ ચેતનાપધાનતાય સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ એવં વુત્તં ‘‘અભિસઙ્ખરણલક્ખણ’’ન્તિ. તથા હિ સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધં વિભજન્તેન ભગવતા ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિઆદિના (વિભ. ૨૧) ચેતનાવ વિભત્તા. મિનિતબ્બવત્થું નાળિયા મિનમાનો પુરિસો વિય યેન સઞ્જાનનાકારવિસિટ્ઠેન આકારેન વિસયં ગણ્હાતિ, તં આરમ્મણૂપલદ્ધિસઙ્ખાતં વિજાનનં લક્ખણં એતસ્સાતિ વિજાનનલક્ખણં. ઇતરે વેદનાક્ખન્ધાદયો સુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તીતિ વિઞ્ઞાણેન એકુપ્પાદાદિભાવતો, સમાનજાતિઆદિવિભાગતો ચ.

અત્તના ‘‘વિજાનનલક્ખણ’’ન્તિ વુત્તમત્થં સુત્તેન સમત્થેતું ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિઆદિ વુત્તં. યથાપચ્ચયં પવત્તિમત્તમેતં, યદિદં સભાવધમ્મોતિ દસ્સેતું ‘‘વિજાનનલક્ખણ’’ન્તિ ભાવસાધનવસેન વુત્તં. ધમ્મસભાવા વિનિમુત્તો કોચિ કત્તા નામ નત્થીતિ તસ્સેવ કત્તુભાવં દસ્સેતું ‘‘વિજાનાતી’’તિ વુત્તં. યં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં, તદેવ ચિન્તનાદિઅત્થેન ચિત્તં, મનનટ્ઠેન મનોતિ પરિયાયતોપિ નં બોધેતિ. એત્તાવતા ચ ખન્ધતો, ભેદતો, પરિયાયતો ચ વિઞ્ઞાણં વિભાવિતં હોતિ.

જાયન્તિ એત્થ વિસદિસાપિ સદિસાકારાતિ જાતિ, સમાનાકારો. સા પનાયં જાતિ કામં અનેકવિધા નાનપ્પકારા, તં ઇધાધિપ્પેતમેવ પન દસ્સેન્તો ‘‘કુસલં, અકુસલં, અબ્યાકતઞ્ચા’’તિ આહ. તત્થ કુસલટ્ઠેન કુસલં. કોયં કુસલટ્ઠો નામ? આરોગ્યટ્ઠો અનવજ્જટ્ઠો સુખવિપાકટ્ઠો. આરોગ્યટ્ઠેનાપિ હિ કુસલં વુચ્ચતિ ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલ’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯). અનવજ્જટ્ઠેનાપિ ‘‘કતમો પન, ભન્તે, કુસલો કાયસમાચારો? યો ખો, મહારાજ, અનવજ્જો કાયસમાચારો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૬૧). સુખવિપાકટ્ઠેનાપિ ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતૂ’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦). કુસલચિત્તઞ્હિ રાગાદીનં ચેતસિકરોગાનં અવજ્જસભાવાનં પટિપક્ખભાવતો, સુખવિપાકવિપચ્ચનતો ચ અરોગં, અનવજ્જં, સુખવિપાકઞ્ચાતિ.

સદ્દત્થતો પન કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયતિ ચલયતિ કમ્મેતિ વિદ્ધંસેતીતિ કુસલં. કુચ્છિતેન વા આકારેન સયન્તીતિ કુસા, પાપધમ્મા, તે કુસે લુનાતિ છિન્દતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા સાનતો તનુકરણતો ઞાણં કુસં નામ, તેન લાતબ્બં ગહેતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ કુસલં. યથા વા કુસો ઉભયભાગગતં હત્થપદેસં લુનાતિ, એવમિદં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નવસેન ઉભયભાગગતં સંકિલેસપક્ખં લુનાતિ છિન્દતિ, તસ્મા કુસો વિય લુનાતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા સાવજ્જધમ્માનં સલનતો સંવરણતો કુસલં. કુસલધમ્મવસેન હિ અકુસલા પવત્તિનિવારણેન, અપ્પવત્તિભાવાપાદનેન ચ મનચ્છટ્ઠેસુ દ્વારેસુ અપ્પવત્તિયા સંવુતા પિહિતા હોન્તિ. કુચ્છિતે વા પાપધમ્મે સલયતિ કમ્પેતિ અપનેતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા પાણાતિપાતાદીનં પાપધમ્માનં સાનતો નિસાનતો તેજનતો કુસા, દોસલોભાદયો. દોસાદીનઞ્હિ વસેન ચેતનાય તિક્ખભાવપ્પત્તિયા પાણાતિપાતાદીનં મહાસાવજ્જતા, તે કુસે લુનાતિ છિન્દતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા સાનતો અન્તકરણતો વિનાસનતો કુસાનિ, પુઞ્ઞકિરિયવસેન પવત્તાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ, તેહિ લાતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ કુસલં. ‘‘કુ’’ ઇતિ વા ભૂમિ વુચ્ચતિ, અધિટ્ઠાનભાવેન તંસદિસસ્સ અત્તનો નિસ્સયભૂતસ્સ રૂપારૂપપ્પબન્ધસ્સ સમ્પતિ, આયતિઞ્ચ અનુદહનેન વિનાસનતો કું સિયન્તીતિ કુસા, રાગાદયો, તે વિય અત્તનો નિસ્સયસ્સ લવનતો છિન્દનતો કુસલં. પયોગસમ્પાદિતા હિ કુસલધમ્મા અચ્ચન્તમેવ રૂપારૂપધમ્મે અપ્પવત્તિકરણેન સમુચ્છિન્દન્તીતિ.

ન કુસલન્તિ અકુસલં, કુસલપટિપક્ખન્તિ અત્થો. ન કુસલન્તિ હિ કુસલપટિક્ખેપેન અકુસલપદસ્સ અવયવભેદેન અત્થે વુચ્ચમાને યથા યં ધમ્મજાતં ન અરોગં, ન અનવજ્જં, ન સુખવિપાકં, ન ચ કોસલ્લસમ્ભૂતં, તં અકુસલન્તિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ, એવં યં ન કુચ્છિતાનં સલનસભાવં, ન કુસાનં લવનસભાવં, ન કુસેન કુસેહિ વા પવત્તેતબ્બં, ન ચ કુસો વિય લવનકં, તં અકુસલં નામાતિ અયમ્પિ અત્થો દસ્સિતો હોતિ. એત્થ ચ યસ્મા કુસલં અકુસલસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતં, યતો ચેતસિકરોગપટિપક્ખાદિભાવતો અરોગાદિપરિયાયેનપિ બોધિતં, તસ્મા અકુસલં પન કુસલસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતન્તિ વુત્તં ‘‘કુસલપટિપક્ખન્તિ અત્થો’’તિ. તં પન યથાક્કમં પહાયકપહાતબ્બભાવેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

ન બ્યાકતન્તિ અબ્યાકતં, કુસલાકુસલભાવેન અકથિતન્તિ અત્થો. તત્થ કુસલભાવો અનવજ્જસુખવિપાકટ્ઠો. અકુસલભાવો સાવજ્જદુક્ખવિપાકટ્ઠો, તદુભયભાવેન અવુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. એતેનેવ અરોગસરોગાદિભાવેન ચ અવુત્તતા વણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બા. એત્થ ચ ‘‘કુસલં અકુસલ’’ન્તિ ચ વત્વા ‘‘અબ્યાકત’’ન્તિ વુત્તત્તા કુસલાકુસલભાવેનેવ અવુત્તતા વિઞ્ઞાયતિ, ન પકારન્તરેન. અવુત્તતા ચેત્થ ન તથા અવત્તબ્બતામત્તેન, અથ ખો તદુભયવિનિમુત્તસભાવતાય તેસં ધમ્માનન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હેતં ‘‘અવિપાકલક્ખણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૪૫૨. ભૂમિભેદતોતિ ભવન્તિ એત્થ ધમ્માતિ ભૂમિ, ઠાનં, અવત્થા ચ. અવત્થાપિ હિ અવત્થાવન્તાનં પવત્તિટ્ઠાનં વિય ગય્હતિ, એવં નેસં સુખગ્ગહણં હોતીતિ. તત્થ લોકિયા ભૂમિ ઠાનવસેનેવ વેદિતબ્બા, લોકુત્તરા અવત્થાવસેન. લોકિયા વા ઠાનાવત્થાવસેન, લોકુત્તરા અવત્થાવસેનેવ. કામાવચરન્તિ એત્થ વત્થુકામો કિલેસકામોતિ દ્વે કામા. તેસુ વત્થુકામો વિસેસતો પઞ્ચ કામગુણા કામીયન્તીતિ, કિલેસકામો તણ્હા કામેતીતિ. તે દ્વેપિ સહિતા હુત્વા યત્થ અવચરન્તિ, તં કામાવચરં. કિં પન તન્તિ? એકાદસવિધો કામભવો. ઇદં યેભુય્યેન તત્થ અવચરતિ પવત્તતીતિ કામાવચરં એકસ્સ અવચરસદ્દસ્સ લોપં કત્વા. એવં રૂપારૂપાવચરાનિપિ વેદિતબ્બાનિ રૂપતણ્હા રૂપં, અરૂપતણ્હા અરૂપન્તિ કત્વા. અથ વા કામતણ્હા કામો ઉત્તરપદલોપેન, અવચરતિ એત્થાતિ અવચરં, કામસ્સ અવચરં કામાવચરં. એવં રૂપાવચરારૂપાવચરાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. લોકતો ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરં કુસલસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ઇતરં પન લોકતો ઉત્તિણ્ણન્તિ લોકુત્તરં.

સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણસઙ્ખારભેદતોતિ એત્થ સોમનસ્સુપેક્ખાભેદો તાવ યુત્તો તેસં ભિન્નસભાવત્તા, ઞાણસઙ્ખારભેદો પન કથન્તિ? નાયં દોસો ઞાણસઙ્ખારકતો ભેદોઞાણસઙ્ખારભેદો, સો ચ તેસં ભાવાભાવકતોતિ કત્વા. સોભનં મનો, સુન્દરં વા મનો એતસ્સાતિ સુમનો, સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, માનસિકસુખા વેદના રુળ્હિયા, સોમનસ્સેન ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગા સહગતં પવત્તં સંસટ્ઠં, સમ્પયુત્તન્તિ અત્થો. સોમનસ્સસહગતતા ચસ્સ આરમ્મણવસેન વેદિતબ્બા. ઇટ્ઠારમ્મણે હિ ચિત્તં સોમનસ્સસહગતં હોતિ. નનુ ચ ઇટ્ઠારમ્મણં લોભસ્સ વત્થુ, કથં તત્થ કુસલં હોતીતિ? નયિદમેકન્તિકં ઇટ્ઠેપિ આભોગાદિવસેન કુસલસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. યસ્સ હિ ચતુસમ્પત્તિચક્કસમાયોગાદિવસેન યોનિસોવ આભોગો હોતિ, કુસલમેવ ચ મયા કત્તબ્બન્તિ કુસલકરણે ચિત્તં નિયમિતં, અકુસલપ્પવત્તિતો ચ નિવત્તેત્વા કુસલકરણે એવ પરિણામિતં, અભિણ્હકરણવસેન ચ સમુદાચરિતં, તસ્સ ઇટ્ઠેપિ આરમ્મણે અલોભાદિસમ્પયુત્તમેવ ચિત્તં હોતિ, ન લોભાદિસમ્પયુત્તં.

ઞાણેન સમં પકારેહિ યુત્તન્તિ ઞાણસમ્પયુત્તં. એકુપ્પાદાદયો એવ ચેત્થ પકારાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ કમ્મૂપપત્તિઇન્દ્રિયપરિપાકકિલેસદૂરીભાવા ઞાણસમ્પયુત્તતાય કારણં. યો હિ પરેસં ધમ્મં દેસેતિ, અનવજ્જાનિ સિપ્પાયતનકમ્માયતનવિજ્જટ્ઠાનાનિ સિક્ખાપેતીતિ એવમાદિકં પઞ્ઞાસંવત્તનિયં કરોતિ, તસ્સ કમ્મૂપનિસ્સયવસેન કુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. તથા અબ્યાપજ્જે લોકે ઉપ્પન્નસ્સ ઉપપત્તિં નિસ્સાય ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તસ્સ તત્થ સુખિનો ધમ્મપદા પ્લવન્તિ, દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદો, અથ ખો સો સત્તો ખિપ્પંયેવ વિસેસભાગી (અ. નિ. ૪.૧૯૧) હોતી’’તિ. તથા પઞ્ઞાદસકપત્તસ્સ ઇન્દ્રિયપરિપાકં નિસ્સાય કુસલં ઉપ્પજ્જમાનં ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. યેન પન કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા, તસ્સ કિલેસદૂરીભાવં નિસ્સાય ઞાણસમ્પયુત્તં હોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યોગા વે જાયતે ભૂરિ, અયોગા ભૂરિસઙ્ખયો’’તિ (ધ. પ. ૨૮૨). અત્તનો વા પરસ્સ વા સમુસ્સાહજનિતં ચિત્તપયોગસઙ્ખાતં સઙ્ખરણં સઙ્ખારો, સો એતસ્સ નત્થીતિ અસઙ્ખારં. તેન પન સહ સઙ્ખારેન પવત્તતીતિ સસઙ્ખારં. ઞાણેન વિપ્પયુત્તં વિરહિતન્તિ ઞાણવિપ્પયુત્તં. વિપ્પયોગોતિ ચેત્થ ઞાણસ્સ અભાવો અપ્પવત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપેક્ખતીતિ ઉપેક્ખા, વેદયમાનાપિ આરમ્મણં અજ્ઝુપેક્ખતિ મજ્ઝત્તતાકારસણ્ઠિતત્તાતિ અત્થો. અથ વા ઉપેતા સુખદુક્ખાનં અવિરુદ્ધા ઇક્ખા અનુભવનન્તિ ઉપેક્ખા. અથ વા ઇટ્ઠે ચ અનિટ્ઠે ચ આરમ્મણે પક્ખપાતાભાવેન ઉપપત્તિતો યુત્તિતો ઇક્ખતિ અનુભવતીતિ ઉપેક્ખા, તાય સહગતન્તિ ઉપેક્ખાસહગતં. સેસં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

એવં અટ્ઠ કામાવચરકુસલચિત્તાનિ ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તેસં પવત્તિઆકારં દસ્સેતું ‘‘યદા હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન દેસકાલકલ્યાણમિત્તાદિસમ્પત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતુન્તિ એત્થ અઞ્ઞગ્ગહણેન સદ્ધાબહુલતા, વિસુદ્ધદિટ્ઠિતા, કુસલકિરિયાય આનિસંસદસ્સાવિતા, સોમનસ્સપટિસન્ધિકતા, એકાદસ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયા ધમ્માતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો. આદિનયપ્પવત્તન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ન કેવલં ‘‘અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિઆદીનં (મ. નિ. ૧.૪૪૧; ૨.૯૫) નવન્નંયેવ સમ્માદિટ્ઠિવત્થૂનં ગહણં, અથ ખો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાદીનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પુરક્ખત્વાતિ પુબ્બઙ્ગમં કત્વા. તઞ્ચ ખો સહજાતપુબ્બઙ્ગમવસેન ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧-૨) વિય સમ્પયોગસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અસંસીદન્તોતિ સિલોકમચ્છરિયાદિવસેન પુઞ્ઞકિરિયાયં સંસીદં સઙ્કોચં અનાપજ્જન્તો, તેન મુત્તચાગતાદિં દસ્સેતિ. અનુસ્સાહિતોતિ કેનચિપિ ન ઉસ્સાહિતો. સરસતો હિ પુઞ્ઞપટિપત્તિદસ્સનમિદં. પરેહીતિ પન પાકટુસ્સાહનદસ્સનં.

દાનાદીનીતિ દાનં સીલં યાવ દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ ઇમાનિ દાનાદીનિ દસ પુઞ્ઞાનિ, દાનાદીનીતિ વા દાનસીલભાવનામયાનિ ઇતરેસમ્પિ સત્તન્નં એત્થેવન્તોગધત્તા. યત્થ સયં ઉપ્પજ્જન્તિ, તં સન્તાનં પુનન્તિ, પુજ્જં ભવફલં નિબ્બત્તેન્તીતિ વા પુઞ્ઞાનિ. અસ્સ પુઞ્ઞચેતનાસમઙ્ગિનો. અમુત્તચાગતા દેય્યધમ્મે સાપેક્ખચિત્તતા. આદિ-સદ્દેન સીલસમાદાનાદીસુ અનધિમુત્તતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તદેવાતિ સોમનસ્સસહગતાદિના સદિસતાય વુત્તં. સદિસમ્પિ હિ ‘‘તદેવા’’તિ વોહરીયતિ યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ. ઇમસ્મિઞ્હિ અત્થેતિ લીનસ્સ ચિત્તસ્સ ઉસ્સાહનપયોગસઙ્ખાતે અત્થે. એતન્તિ ‘‘સઙ્ખારો’’તિ એતં પદં. પુબ્બપયોગસ્સાતિ પુઞ્ઞકિરિયાયં સઙ્કોચે જાયમાને તતો વિવેચેત્વા સમુસ્સાહનવસેન પવત્તસ્સ ચિત્તપયોગસ્સ, પુબ્બગ્ગહણઞ્ચેત્થ તથાપવત્તપુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન સો સઙ્ખારો હોતીતિ કત્વા વુત્તં, ન તસ્સ સઙ્ખારસ્સ પુબ્બકાલિકત્તા. ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૪૧; ૨.૯૫) નયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા અસમ્ભવદસ્સનત્થં બાલ-ગ્ગહણં. સંસીદનુસ્સાહનાભાવદસ્સનત્થં સહસા-ગહણં. સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ પુઞ્ઞં કરોન્તાતિ અધિપ્પાયો. સોમનસ્સહેતૂનં અભાવં આગમ્માતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. મજ્ઝત્તારમ્મણતથારૂપચેતોસઙ્ખારાદયોપિ હિ ઉપેક્ખાસહગતતાય કારણં હોન્તિયેવાતિ.

એવન્તિઆદિ નિગમનં. તયિદં અટ્ઠવિધમ્પિ કામાવચરં કુસલચિત્તં રૂપારમ્મણં યાવ ધમ્મારમ્મણન્તિ છસુ આરમ્મણેસુ યં વા તં વા આલમ્બિત્વા ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકકિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં કાયદ્વારાદીહિ તીહિ દ્વારેહિ કાયકમ્માદિવસેન ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. તત્થ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ ચત્તારિ યદા તિહેતુકપટિસન્ધિં ઉપ્પાદેન્તિ, તદા સોળસ વિપાકચિત્તાનિ ફલન્તિ. યદા પન દુહેતુકં, તદા દ્વાદસ તિહેતુકવજ્જાનિ. અહેતુકં પન પટિસન્ધિં તિહેતુકાનિ ન ઉપ્પાદેન્તેવ, દુહેતુકાનિ પન દુહેતુકપટિસન્ધિદાનકાલે દ્વાદસ, અહેતુકપટિસન્ધિં દાનકાલે અટ્ઠ ફલન્તિ. તિહેતુકા પન પટિસન્ધિ દુહેતુકેહિ ન હોતિયેવ. ‘‘અટ્ઠ ફલન્તી’’તિ ચેતં પટિસન્ધિં જનકકમ્મવસેન વુત્તં. અઞ્ઞેન પન કમ્મુના ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) વચનતો સહેતુકમ્પિ વિપાકચિત્તં અહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ હોતિયેવ. ઇમસ્મિં ચ પક્ખે બલવતા પચ્ચયેન ઉપ્પન્નં અસઙ્ખારં, દુબ્બલેન સસઙ્ખારન્તિ વેદિતબ્બં. યે પન આગમનતો ચ વિપાકસ્સ અસઙ્ખારસસઙ્ખારભાવં ઇચ્છન્તિ, તેસં મતેન દ્વાદસ, અટ્ઠ ચ ફલન્તીતિ યોજેતબ્બં. એવં તિધા ફલં દદન્તઞ્ચેતં કામાવચરસુગતિયં ઉપપત્તિં, સુગતિદુગ્ગતીસુ ભોગસમ્પદઞ્ચ કરોતિ. નાગસુપણ્ણાદીનમ્પિ હિ યં દેવભોગસમ્પત્તિસદિસં ભોગજાતં ઉપ્પજ્જતિ, તમ્પિ કામાવચરકુસલસ્સેવ ફલં. ન હિ અકુસલસ્સ ઇટ્ઠં ફલં અત્થીતિ.

રૂપાવચરં પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતકો. તેન યથા કામાવચરં કિલેસાનં તદઙ્ગપ્પહાનમત્તકરં, ન એવમિદં, ઇદં પન વિક્ખમ્ભનપ્પહાનકરં. યથા વા તં વેદનાઞાણસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠધા ભિજ્જતિ, ન એવમિદં, ઇદં પન તતો અઞ્ઞથા વાતિ વક્ખમાનં વિસેસં જોતેતિ. તં પનેતં સવત્થુકં, સાસવં, વિનીવરણઞ્ચ રૂપાવચરન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સવત્થુકં એવા’’તિ હિ ઇમિના અરૂપાવચરં નિવત્તેતિ, ‘‘સાસવ’’ન્તિ ઇમિના પઠમમગ્ગચિત્તં, ‘‘વિનીવરણ’’ન્તિ ઇમિના પટિઘસહિતદ્વયં. કત્થચિ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગાનિ, કત્થચિ ચત્તારિ, કત્થચિ તીણિ, કત્થચિ દ્વે, કત્થચિ અપરાનિ દ્વેતિ એવં ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધન્તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા ઝાનકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૯ આદયો) વુત્તમેવ. તયિદં ભાવનામયમેવ હુત્વા વુત્તનયેન પથવીકસિણાદિકં આલમ્બિત્વા યથારહં ઞાણસમ્પયુત્તકુસલાનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ, હીનાદિભેદભિન્નં પનેતં યથાક્કમં બ્રહ્મપારિસજ્જાદીસુ સોળસસુપિ બ્રહ્મલોકેસુ ઉપપત્તિનિપ્ફાદકન્તિ દટ્ઠબ્બં.

રૂપસઞ્ઞાસમતિક્કમાદિના સમધિગન્તબ્બં અરૂપાવચરં. ચતુન્નં અરૂપાનન્તિ ઉપેક્ખાસમાધિસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ અરૂપજ્ઝાનેહિ. કરણે હિ એતં સામિવચનં. અરૂપાનં વા યો આરમ્મણાદિકતો સમ્પયુત્તધમ્મેહિ યોગો યોગભેદો, તસ્સ વસેન. વુત્તપ્પકારેનાતિ હેટ્ઠા આરુપ્પકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૫ આદયો) વુત્તપ્પકારેન. પઠમન્તિ પઠમં અરૂપાવચરકુસલચિત્તં. દુતિયતતિયચતુત્થાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તાનિમાનિ ભાવનામયાનેવ હુત્વા યથાનુપુબ્બં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં, પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં, નત્થિભાવં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમાનિ આલમ્બિત્વા ઉપેક્ખાસહગતઞાણસમ્પયુત્તકુસલાનન્તરં ઉપ્પજ્જિત્વા ચતૂસુ અરૂપીબ્રહ્મલોકેસુ પટિસન્ધિપવત્તિવિપાકદાયીનિ. સેસં પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. છવિસુદ્ધિપરમ્પરાય સમધિગન્તબ્બં લોકુત્તરં. તત્થ વત્તબ્બં પરતો આગમિસ્સતિ. ચતુમગ્ગસમ્પયોગતોતિ સોતાપત્તિમગ્ગો યાવ અરહત્તમગ્ગોતિ ઇમેહિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ સમ્પયોગતો. ચતુબ્બિધમ્પિ ચેતં ભાવનામયમેવ હુત્વા નિબ્બાનં આલમ્બિત્વા સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો, અનિમિત્તો વિમોક્ખો, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખોતિ નામેન ઉપ્પજ્જતિ, સત્તભવાદિભવૂપપત્તિનિવત્તકન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકવીસતિવિધં હોતિ નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયેનાતિ અધિપ્પાયો.

૪૫૩. કામાવચરમેવાતિ એત્થ નિકાયન્તરિયા રૂપારૂપાવચરમ્પિ અકુસલં ઇચ્છન્તીતિ તેસં મતિનિસેધનત્થં કામાવચરગ્ગહણં. મહગ્ગતભૂમિયં ઉપ્પજ્જન્તમ્પિ તત્થ રૂપધાતુયં પવત્તિવિપાકં દેન્તમ્પિ એકન્તેન કામાવચરમેવાતિ દસ્સનત્થં અવધારણં. યદિ એવં, કસ્મા કામાવચરમેવાતિ? તત્થ કારણં વુત્તમેવ. કથં વુત્તં? ‘‘કામતણ્હા કામો ઉત્તરપદલોપતો, અવચરતિ એત્થાતિ અવચરં, કામસ્સ અવચરં કામાવચર’’ન્તિ. એત્થ હિ કામતણ્હાવિસયતા ‘‘કામાવચરભાવસ્સ કારણં’’ વુત્તા યથા રૂપારૂપતણ્હાવિસયતા ‘‘રૂપારૂપાવચરભાવસ્સ’’. એકંસેન ચેતં એવં ઇચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા બ્યાપિલક્ખણં ન સિયા. યદિ હિ આલમ્બિતબ્બધમ્મવસેન ભૂમિવવત્થાનં કરેય્ય, એવં સતિ અનારમ્મણાનં સઙ્ગહો ન સિયા. અથ વિપાકદાનવસેન, એવમ્પિ અવિપાકાનં સઙ્ગહો ન સિયા. તસ્મા આલમ્બણધમ્મવસેન પરિયાપન્નાનં સા કાતબ્બા, અપરિયાપન્નાનં પન લોકતો ઉત્તિણ્ણતાય લોકુત્તરતા, ઉત્તરિતરાભાવતો અનુત્તરતા ચ વેદિતબ્બા.

પરિયાપન્નાતિ ચ પરિચ્છેદકારિકાય તણ્હાય પરિચ્છિજ્જ આપન્ના, ગહિતાતિ અત્થો. નનુ ચેત્થ કામતણ્હા કતમા? કામાવચરધમ્મારમ્મણા તણ્હા, કામાવચરધમ્મા કતમે? કામતણ્હાવિસયાતિ ઇતરેતરસન્નિસ્સયતાદોસોતિ? નયિદમેવં અવીચિઆદિએકઆદસોકાસનિન્નતાય કઞ્ચિ તણ્હં કામતણ્હાભાવેન ગહેત્વા તંસભાવાય તણ્હાય વિસયભાવેન કામાવચરધમ્માનં ઉપલક્ખિતબ્બત્તા. નિક્ખેપકણ્ડેપિ (ધ. સ. ૯૮૫ આદયો) ‘‘એત્થાવચરા’’તિ વચનં અવીચિપરનિમ્મિતપરિચ્છિન્નોકાસાય કામતણ્હાય વિસયભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. તદોકાસતા ચ તણ્હાય તન્નિન્નતાય વેદિતબ્બા.

મૂલતો તિવિધન્તિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ લોભાદીનિ, તેસં વસેન તંસહિતમ્પિ તિવિધન્તિ અત્થો. તાનિ હિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવકારણત્તા મૂલમિવાતિ મૂલાનિ, લોભો મૂલં એતસ્સાતિ લોભમૂલં. અસાધારણેન નિદ્દેસો યથા ભેરિસદ્દો, યવઙ્કુરોતિ. તથા દોસમૂલં. મોહો એવ મૂલં ઇમસ્સ, નાઞ્ઞન્તિ મોહમૂલં.

સોમનસ્સુપેક્ખાદિટ્ઠિગતસઙ્ખારભેદતોતિ સોમનસ્સુપેક્ખાભેદતો દિટ્ઠિગતભેદતો સઙ્ખારભેદતોતિ પચ્ચેકં ભેદસદ્દો યોજેતબ્બો. યદેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તન્તિ દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતં ‘‘ગૂથગતં, મુત્તગત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧) યથા. અથ વા વિપરિયેસગ્ગાહતાય દિટ્ઠિયા ગતમેવ, ન એત્થ ગન્તબ્બવત્થુ તથા સભાવન્તિ દિટ્ઠિગતં. તયિદં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૭, ૨૦૨, ૨૦૩, ૪૨૭; ૩.૨૭-૨૯) અભિનિવેસભાવતો લોભેનેવ સદ્ધિં પવત્તતિ, ન દોસેન.

યદાહીતિઆદિ લોભમૂલચિત્તાનં પવત્તિઆકારદસ્સનં. મિચ્છાદિટ્ઠિન્તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિઆદિમિચ્છાદિટ્ઠિં. તાય હિ વિપલ્લત્થચિત્તા સત્તા ‘‘એતાવકો જીવવિસયો યાવ ઇન્દ્રિયગોચરો’’તિ પરલોકં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નત્થિ કામેસુ આદીનવો’’તિ યથા તથા કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘એસ પન્થો પગેવ વિહિતો દેવયાને, યેન યન્તિ પુત્તવન્તો વિસોકા. તં પસ્સન્તિ પસવો, પક્ખિનો ચ, તેન તે માતરિપિ મિથુનં ચરન્તી’’તિઆદિના નયેન પુત્તમુખદસ્સનં સગ્ગમોક્ખમગ્ગોતિ એવમાદિકં મિચ્છાદિટ્ઠિં સઙ્ગણ્હાતિ.

કામે વાતિ એત્થ વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન બ્રાહ્મણાનં સુવણ્ણહરણમેવ અદિન્નાદાને સાવજ્જં, ઇતરં અનવજ્જં. ગરૂનં, ગુન્નં, અત્તનો, જીવિતસ્સ, વિવાહસ્સ ચ અત્થાય મુસાવાદો અનવજ્જો, ઇતરો સાવજ્જો. ગરુઆદીનં અત્થાય પેસુઞ્ઞહરણં અનવજ્જં, ઇતરં સાવજ્જં. ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિકથા પાપવૂપસમાય હોતીતિ એવમાદિકે મિચ્છાગાહે સઙ્ગણ્હાતિ. દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનીતિ દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલાનિ. સભાવતિક્ખેનાતિ લોભસ્સ, મિચ્છાભિનિવેસસ્સ વા વસેન સરસેનેવ તિખિણેન કુરૂરેન. મન્દેનાતિ દન્ધેન અતિખિણેન. તાદિસં પન અત્તનો, પરસ્સ વા સમુસ્સાહનેન પવત્તતીતિ આહ ‘‘સમુસ્સાહિતેના’’તિ. પરભણ્ડં વા હરતીતિ વા-સદ્દેન તથાપવત્તનકમુસાવાદાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. કામાનં વા અનુભુય્યમાનાનં. વા-સદ્દેન પરસન્તકસ્સ વા અયથાધિપ્પેતતાય યં લદ્ધં, તં ગહેતબ્બન્તિ ગહણાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ.

દુવિધમેવ હોતિ સમ્પયુત્તધમ્મવસેન ભેદાભાવતો. યદિ એવં, કસ્મા ‘‘દોમનસ્સસહગતં પટિઘસમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તન્તિ? અસાધારણધમ્મેહિ તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપલક્ખણત્થં. પાણાતિપાતાદીસૂતિ પાણાતિપાતનાદીસુ. આદિ-સદ્દેન અદિન્નાદાનમુસાવાદપેસુઞ્ઞફરુસસમ્ફપ્પલાપબ્યાપાદે સઙ્ગણ્હાતિ. સભાવતિક્ખં હુત્વા પવત્તમાનં ચિત્તં અસઙ્ખારમેવ હોતિ, ઇતરં સસઙ્ખારન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘તિક્ખમન્દપ્પવત્તિકાલે’’તિ. મન્દં પન હુત્વા પવત્તમાનં એકંસેન સસઙ્ખારમેવાતિ ન સક્કા વિઞ્ઞાતું. યં સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન પવત્તતિ, તં મન્દમેવ હોતીતિ કત્વા તથાવુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

મોહેકહેતુકં ચિત્તં મૂલન્તરવિરહતો અતિમૂળ્હં, વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચયોગતો ચઞ્ચલઞ્ચાતિ ઉપેક્ખાસહગતમેવ હોતિ, ન તસ્સ કદાચિપિ સભાવતિક્ખતા અત્થિ. આરમ્મણે હિ સંસપ્પનવસેન, વિક્ખિપનવસેન ચ પવત્તમાનસ્સ ચિત્તદ્વયસ્સ કીદિસે કિચ્ચે સભાવતિક્ખતાય, ઉસ્સાહેતબ્બતાય વા ભવિતબ્બં, તસ્મા ન તત્થ સઙ્ખારભેદો અત્થિ. અઞ્ઞેસુ અકુસલચિત્તેસુ લબ્ભમાનમ્પિ ઉદ્ધચ્ચં વિસેસતો એત્થેવ બલવં, તતો એવ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ પધાનં હુત્વા પવત્તતીતિ ઇદમેવ ઉદ્ધચ્ચેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્ત’’ન્તિ. તથા હિ પાળિયં (ધ. સ. ૪૨૭) ઇધ સરૂપતો ઉદ્ધચ્ચં આગતં, એવં અસાધારણપધાનધમ્મવસેન મોહમૂલં ‘‘વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં, ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્ત’’ન્તિ દુવિધં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અસન્નિટ્ઠાનં સંસયો. વિક્ખેપો અવૂપસમો, ભન્તતાતિ અત્થો.

તયિદં દ્વાદસવિધમ્પિ અકુસલચિત્તં છસુ આરમ્મણેસુ યં વા તં વા આલમ્બિત્વા ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકકિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં કાયદ્વારાદીહિ તીહિ દ્વારેહિ કાયકમ્માદિવસેન યથારહં પાણાતિપાતાદિકમ્મપથવસેન ચેવ કમ્મવસેન ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ઠપેત્વા ઉદ્ધચ્ચસહગતં સેસં એકાદસવિધમ્પિ ચતૂસુપિ અપાયેસુ પટિસન્ધિં દેતિ, પવત્તિવિપાકં સુગતિયમ્પિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતં પન પવત્તિવિપાકમેવાતિ. એત્થાહ – કિં પન કારણં સબ્બદુબ્બલં વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં પટિસન્ધિં દેતિ, અધિમોક્ખસબ્ભાવતો તતો બલવન્તમ્પિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં ન દેતીતિ? દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ અવુત્તત્તા. ઇદં હિ પટિસન્ધિં દેન્તં અપાયેસુ દદેય્ય, અપાયગમનીયઞ્ચ દસ્સનપહાતબ્બન્તિ તત્થ વુચ્ચેય્ય, ન ચ વુત્તં. તસ્મા પટિસન્ધિં ન દેતિ, પવત્તિવિપાકદાનં પનસ્સ ન સક્કા પટિક્ખિપિતું. પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે ‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તસ્સ વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૩૦ અત્થતો સમાનં) વચનતો.

અપરે પનાહુ – પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જમાનં ઉદ્ધચ્ચસહગતં દસ્સનપ્પહાતબ્બસહાયસબ્ભાવતો ઉભયવિપાકમ્પિ દેતિ, ન સેક્ખસ્સ તદભાવતોતિ. ઇદમેત્થ વિચારેતબ્બં, યસ્સ વિપાકદાનં વુત્તં, કિં તં ભાવનાય પહાતબ્બં, ઉદાહુ નોતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ ભાવનાય પહાતબ્બં, પટ્ઠાને ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો વત્તબ્બો સિયા. અથ ન ભાવનાય પહાતબ્બં, દસ્સનેનપહાતબ્બત્તિકે ‘‘નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બ’’મિચ્ચસ્સ વિભઙ્ગે વત્તબ્બં સિયા. યદિ તબ્બિરુદ્ધસભાવતાય તત્થ ન વુચ્ચેય્ય, એવમ્પિ તસ્મિં તિકે તસ્સ નવત્તબ્બતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, કિં કારણં? ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે (ધ. સ. ૩૬૫ આદયો) આગતાનં દ્વાદસન્નં અકુસલચિત્તુપ્પાદાનં દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ગહિતત્તા વિભજિત્વા દસ્સેતબ્બસ્સ નિયોગતો કસ્સચિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ અભાવા, યથા ઉપ્પન્નત્તિકે અતીતાદીનં નવત્તબ્બતા ન વુત્તા, એવમેતસ્સાપિ. અથ વા ભાવનાય પહાતું અસક્કુણેય્યસ્સાપિ તસ્સ પુથુજ્જને વત્તમાનસ્સ ભાવનાય પહાતબ્બસભાવસામઞ્ઞતો, સાવજ્જતો ચ ભાવનાય પહાતબ્બપરિયાયો વિજ્જતીતિ નત્થિ નવત્તબ્બતાપસઙ્ગદોસો. નિપ્પરિયાયેન ચ ન ભાવનાય પહાતબ્બન્તિ તસ્સ વસેન નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવોપિ ન વુત્તો. દસ્સનપહાતબ્બપચ્ચયસ્સાપિ ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ સહાયવેકલ્લમત્તમેવ દસ્સનેન કતં, ન કોચિપિ ભાવો અનુપ્પાદધમ્મતં તસ્સ આપાદિતોતિ એકન્તેન ભાવનાય પહાતબ્બતા વુત્તા. અથ વા અપાયગમનીયભાવાપેક્ખં દસ્સનપ્પહાતબ્બવચનન્તિ તદભાવતો તં વિભજનં વુત્તન્તિ.

૪૫૪. ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા ‘‘અબ્યાકતં વિપાક’’ન્તિ આદિકો નપુંસકનિદ્દેસો, તતો એવ અધિકતાબ્યાકતાપેક્ખાય દુવિધન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા રૂપનિબ્બાનાનમ્પિ અબ્યાકતભાવતો તં ચતુબ્બિધન્તિ વત્તબ્બં સિયા. વિપાકસ્સ કામાવચરાદિભાવો કુસલે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અહેતુકતા સહેતુકતા વિય સમ્પયુત્તહેતુવસેન, ન નિબ્બત્તકહેતુવસેન. વિપાકસ્સ હિ સહેતુકતા સહેતુકકમ્મવસેન સિજ્ઝમાનાપિ સમ્પયુત્તહેતુવસેનેવ વુચ્ચતિ, અઞ્ઞથા અહેતુકાનમ્પિ સહેતુકતા આપજ્જેય્યાતિ. કસ્મા પન સહેતુકસ્સ અહેતુકો વિપાકો હોતીતિ? તત્થ કારણં વુત્તમેવ. કિઞ્ચ આરમ્મણાભિનિપાતમત્તેસુ પઞ્ચસુ વિઞ્ઞાણેસુ યથા અલોભાદિસમ્પયોગો ન સમ્ભવતિ, એવં મન્દતરમન્દકિચ્ચેસુ સમ્પટિચ્છનસન્તીરણેસૂતિ હેતૂનં ઉપ્પત્તિયા અસમ્ભવતોપિ નેસં અહેતુકતા દટ્ઠબ્બા.

મનોવિઞ્ઞાણતો ઉપ્પજ્જનવિસિટ્ઠમનનકિચ્ચાનં અભાવતો મનોમત્તા ધાતુ મનોધાતુ.

ચક્ખુસન્નિસ્સિતં હુત્વા રૂપસ્સ વિજાનનં લક્ખણં એતસ્સાતિ ચક્ખુસન્નિસ્સિતરૂપવિજાનનલક્ખણં. તત્થ ચક્ખુસન્નિસ્સિતવચનેન રૂપારમ્મણં અઞ્ઞં વિઞ્ઞાણં નિવત્તેતિ. વિજાનનગ્ગહણેન ચક્ખુસન્નિસ્સિતે ફસ્સાદિકે નિવત્તેતિ. ચક્ખુરૂપગ્ગહણેન નિસ્સયતો, આરમ્મણતો ચ વિઞ્ઞાણં વિભાવેતિ ઉભયાધીનવુત્તિકત્તા. યદિ હિ ચક્ખુ નામ ન સિયા, અન્ધાપિ રૂપં પસ્સેય્યું, ન ચ પસ્સન્તિ. યદિ ચ નીલાદિરૂપં નામ ન સિયા, દેસાદિનિયમેન ન ભવિતબ્બં, અત્થેવ ચ નિયમો, એકન્તસારમ્મણતા ચ ચિત્તસ્સ વુત્તાતિ ‘‘આરમ્મણેન વિના નીલાદિઆભાસં ચિત્તં પવત્તતી’’તિ એવં પવત્તો વાદો મિચ્છાવાદોતિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ભગવા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫; સં. નિ. ૨.૪૪; ૪.૬૦; કથા. ૪૬૫).

કસ્મા પનેત્થ વચનભેદો કતોતિ? એકમ્પિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપં પન અનેકમેવ સંહતન્તિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં. કિં પન કારણં એકમ્પિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપં પન અનેકમેવાતિ? પચ્ચયભાવવિસેસતો. ચક્ખુ હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તં અત્થિભાવેનેવ હોતિ, તસ્મિં સતિ તસ્સ ભાવતો, અસતિ અભાવતો. યતો તં અત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ વુચ્ચતિ, તંનિસ્સયતા ચસ્સ ન એકદેસેન અલ્લીયનવસેન ઇચ્છિતબ્બા અરૂપભાવતો, અથ ખો ગરુરાજાદીસુ સિસ્સરાજપુરિસાદીનં વિય તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય. ઇતરે પન પચ્ચયા તેન તેન વિસેસેન વેદિતબ્બા. સ્વાયં પચ્ચયભાવો ન એકસ્મિં ન સમ્ભવતીતિ એકમ્પિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિ એકવચનેન નિદ્દેસો કતો.

રૂપં પન યદિપિ ચક્ખુ વિય પુરેજાતઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ પુરેતરં હુત્વા વિજ્જમાનક્ખણેયેવ ઉપકારકત્તા, તથાપિ અનેકમેવ સંહતં હુત્વા પચ્ચયો હોતિ આરમ્મણભાવતો. યઞ્હિ પચ્ચયધમ્મં સભાવભૂતં, પરિકપ્પિતાકારમત્તં વા વિઞ્ઞાણં વિભાવેન્તં પવત્તતિ, તદઞ્ઞેસઞ્ચ સતિપિ પચ્ચયભાવે સો તસ્સ સારમ્મણસભાવતાય યં કિઞ્ચિ અનાલમ્બિત્વા પવત્તિતું અસમત્થસ્સ ઓલુબ્ભ પવત્તિકારણતાય આલમ્બનીયતો આરમ્મણં નામ. તસ્સ યસ્મા યથા તથા સભાવૂપલદ્ધિવસેન આરમ્મણપચ્ચયલાભો, તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપં આરબ્ભ પવત્તમાનં તસ્સ સભાવં વિભાવેન્તમેવ પવત્તતિ. સા ચસ્સ ઇન્દ્રિયાધીનવુત્તિકસ્સ આરમ્મણસભાવૂપલદ્ધિ, ન એકદ્વિકલાપગતવણ્ણવસેન હોતિ, નાપિ કતિપયકલાપગતવણ્ણવસેન, અથ ખો આભોગાનુરૂપં આપાથગતવણ્ણવસેનાતિ અનેકમેવ રૂપં સંહચ્ચકારિતાય વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘રૂપે ચા’’તિ બહુવચનેન નિદ્દિસિ.

યં પન ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) વુત્તં, તં કથન્તિ? તમ્પિ યાદિસં રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, તાદિસમેવ સન્ધાય વુત્તં. કીદિસં પન તન્તિ? સમુદિતન્તિ પાકટોયમત્થો. એવઞ્ચ કત્વા યદેકે વદન્તિ ‘‘આયતનસલ્લક્ખણવસેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો સલ્લક્ખણારમ્મણા, ન દબ્બસલ્લક્ખણવસેના’’તિ, તમ્પિ યુત્તમેવ હોતિ. ન ચેત્થ સમુદાયારમ્મણતા આસઙ્કિતબ્બા સમુદાયાભોગસ્સેવાભાવતો. સમુદિતા પન વણ્ણધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયા હોન્તિ. કથં પન પચ્ચેકં અસમત્થા સમુદિતા આરમ્મણા પચ્ચયા હોન્તિ, ન હિ પચ્ચેકં દટ્ઠું અસક્કોન્તા અન્ધા સમુદિતા પસ્સન્તીતિ? નયિદમેકન્તિકં વિસું વિસું અસમત્થાનં સિવિકાવહનાદીસુ સમત્થતાય દસ્સનતો. કેસાદીનઞ્ચ યસ્મિં ઠાને ઠિતાનં પચ્ચેકં વણ્ણં ગહેતું ન સક્કા, તસ્મિંયેવ ઠાને સમુદિતાનં વણ્ણં ગહેતું સક્કાતિ ભિય્યોપિ તેસં સંહચ્ચકારિતા પરિબ્યત્તા. એતેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પરમાણુરૂપં આરમ્મણં, ઉદાહુ તંસમુદાયોતિઆદિકા ચોદના પટિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચા’’તિઆદીસુપિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬) એસેવ નયો. એવં ઉભયાધીનવુત્તિકતાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયતો, આરમ્મણતો ચ વિભાવનં કતં, એવં સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ યથારહં વત્તબ્બં.

રૂપમત્તારમ્મણરસન્તિ રૂપાયતનમત્તસ્સેવ આરમ્મણકરણરસં. મત્તસદ્દેન યથા આરમ્મણન્તરં નિવત્તેતિ, એવં રૂપાયતનેપિ લબ્ભમાને એકચ્ચે વિસેસે નિવત્તેતિ. ન હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વણ્ણમત્તતો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ વિસેસં તત્થ ગહેતું સક્કોતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કિઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતિ અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં રૂપારમ્મણે એવ ઉપ્પજ્જનતો તદભિમુખભાવેન ગય્હતીતિ વુત્તં ‘‘રૂપાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ. અત્તનો અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનાનં અરૂપધમ્માનં સમનન્તરવિગતા અરૂપધમ્મા પવત્તિઓકાસદાનેન અનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતપચ્ચયેહિ ઉપકારકા નિસ્સયારમ્મણધમ્મા વિય આસન્નકારણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રૂપારમ્મણાય કિરિયમનોધાતુયા અપગમપદટ્ઠાન’’ન્તિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિગહિતં રૂપાદિઆરમ્મણં તદનન્તરમેવ અપરિપતન્તં કત્વા સમ્પટિચ્છન્તી ગણ્હન્તી વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘રૂપાદિસમ્પટિચ્છનરસા’’તિ. તથાભાવેન સમ્પટિચ્છનભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના.

છસુ આરમ્મણેસુ કદાચિ પઞ્ચન્નં, તતો વા કતિપયાનં વિજાનનસભાવાપિ છળારમ્મણવિજાનનલક્ખણા વુત્તા તંસભાવાનતિવત્તનતો, છસ્વેવ વા ઇતરેસં આરમ્મણાનં અન્તોગધત્તા. સન્તીરણાદિકિચ્ચાતિ સન્તીરણતદારમ્મણકિચ્ચા વા, સન્તીરણતદારમ્મણપટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિકિચ્ચા વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘હદયવત્થુપદટ્ઠાના’’તિ ઇદં ઇમાસં દ્વિન્નં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં એકન્તેનેવ હદયવત્થુસન્નિસ્સયતાય વુત્તં. હેટ્ઠા વુત્તનયેન પન તંતંઅનન્તરાતીતવિઞ્ઞાણાપગમપદટ્ઠાનાતિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. તસ્સા ભેદોતિ તસ્સા વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ‘‘દુવિધા’’તિ વુત્તાય દુવિધતાસઙ્ખાતો ભેદો. એકન્તમિટ્ઠારમ્મણેતિ એકન્તેનેવ ઇટ્ઠે આરમ્મણે, અતિવિય ઇટ્ઠારમ્મણેતિ અત્થો. પઞ્ચદ્વારે ચેવ જવનાવસાને ચાતિ એત્થ પઞ્ચદ્વારે સમ્પટિચ્છનવોટ્ઠબ્બનાનં અન્તરાળં ઠાનં, ઇતરત્ર જવનભવઙ્ગાનન્તિ એવં દ્વિઠાના હોતિ. ઇતરાયપિ સન્તીરણતદારમ્મણકાલે યથાવુત્તમેવ ઠાનં, પટિસન્ધિઆદિકાલે પન ચુતિભવઙ્ગાનં અન્તરાળં પટિસન્ધિયા, પટિસન્ધિઆવજ્જનાનં તદારમ્મણાવજ્જનાનં જવનાવજ્જનાનં વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનાનઞ્ચ અન્તરાળં ભવઙ્ગસ્સ, તદારમ્મણપટિસન્ધીનં જવનપટિસન્ધીનં વા અન્તરાળં ચુતિયા ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં.

છસૂતિ એત્થ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિભાગો વેદિતબ્બો. કાયસ્સ નિસ્સયભૂતાનં નાતિઇટ્ઠફોટ્ઠબ્બભૂતાનં પટિઘટ્ટનાનિઘંસસ્સ બલવભાવતો કાયવિઞ્ઞાણં સુખસમ્પયુત્તં. ઉપાદારૂપાનંયેવ ઘટ્ટના દુબ્બલાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ. તેનાહ ‘‘સેસં ઉપેક્ખાયુત્ત’’ન્તિ. સેસં છબ્બિધમ્પિ.

અલોભાદોસામોહા ચેવ અલોભાદોસા ચ અલોભાદયો, તેહિ અલોભાદીહિ વિપાકહેતૂહિ સમ્પયુત્તં અલોભાદિવિપાકહેતુસમ્પયુત્તં. કામાવચરકુસલં વિય સોમનસ્સાદિભેદતોતિ યથા કામાવચરં કુસલં સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધં, એવમિદમ્પીતિ અટ્ઠવિધતાય સદિસતં દસ્સેતિ. કામાવચરભાવતો હીનાદિતો, યોનીસુ ઉપ્પત્તિતો ચ સદિસમેવ, સમ્પયુત્તધમ્મતો પન આરમ્મણતો, પવત્તિઆકારતો ચ વિસદિસં. તથા હિ કુસલં કમ્મદ્વારવસેન પવત્તતિ, ન ઇદં, વિપાકાનં અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તા. ઉપ્પત્તિદ્વારવસેન પન ઇમસ્સાપિ અત્થેવ પવત્તિભેદો પઞ્ચદ્વારમનોદ્વારેસુ મહાવિપાકાનં તદારમ્મણવસેન પવત્તિસમ્ભવતો. યથા પન કુસલં ગતિવસેન પઞ્ચવિધં, વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિવસેન સત્તવિધઞ્ચ, ન એવમિદં તદેકદેસે એવ ઉપ્પજ્જનતો. તત્થ આરમ્મણતો, એકચ્ચપવત્તિઆકારતો ચ વિસદિસતં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. છસુ આરમ્મણેસૂતિ પરિત્તાદિઅતીતાદિઅજ્ઝત્તાદિપ્પભેદેસુ છસુ આરમ્મણેસુ.

આગમનાદિવસેનાતિ આગમનપચ્ચયવસેન. તત્થ એકચ્ચાનં આચરિયાનં મતેન મુખે ચલિતે આદાસતલે મુખનિમિત્તં ચલનં વિય અસઙ્ખારસ્સ કુસલસ્સ વિપાકો અસઙ્ખારો, સસઙ્ખારસ્સ કુસલસ્સ વિપાકો સસઙ્ખારોતિ એવં આગમનવસેન. એકચ્ચાનં પન આચરિયાનં મતેન બલવન્તેહિ વિભૂતેહિ પચ્ચયેહિ કમ્માદીહિ ઉપ્પન્નો અસઙ્ખારો, દુબ્બલેહિ સસઙ્ખારોતિ એવં પચ્ચયવસેન. સમ્પયુત્તધમ્માનન્તિ પાળિયં સરૂપતો આગતસમ્પયુત્તધમ્માનં. તેસં હિ વસેન કુસલતો વિપાકસ્સ વિસેસાભાવો. નિરુસ્સાહન્તિ એત્થ ઉસ્સાહો નામ અનુપચ્છિન્નાવિજ્જાતણ્હામાનસન્તાને વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાસઙ્ખાતો બ્યાપારો, સો વિપાકેસુ નત્થીતિ તં નિરુસ્સાહં. કુસલેસુ પન અભિઞ્ઞાવસપવત્તેસુપિ અત્થેવાતિ તં સઉસ્સાહં.

લોભાદીનં એકન્તસાવજ્જતાય અયોનિસોમનસિકારહેતુકાનં નત્થિ વિપાકભાવો, અલોભાદીનમ્પિ એકન્તઅનવજ્જસભાવાનં કારણસ્સ તબ્બિધુરતાય નત્થેવ અકુસલવિપાકભાવોતિ આહ ‘‘અકુસલવિપાકં અહેતુકમેવા’’તિ. યથા અતિઇટ્ઠે, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ચ આરમ્મણે વેદનાભેદસબ્ભાવતો કુસલવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ દુવિધા હોતિ સોમનસ્સસહગતા, ઉપેક્ખાસહગતાતિ, ન એવં અતિઅનિટ્ઠે, અનિટ્ઠમજ્ઝત્તે ચ આરમ્મણે વેદનાભેદો અત્થીતિ અકુસલવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ એકમેવાતિ ‘‘સત્તવિધ’’ન્તિ વુત્તં. સતિ હિ તત્થ વેદનાભેદે અતિઅનિટ્ઠે દોમનસ્સેન ભવિતબ્બં, ન ચ પટિઘેન વિના દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ.

કાયવિઞ્ઞાણસ્સ દુક્ખસહગતતા કુસલવિપાકે વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બા. ઉપેક્ખા હીનાતિ એકન્તનિહીનસ્સ અકુસલસ્સ વિપાકભાવતો ઉપેક્ખાપિ સમાના હીના એવ દુક્ખસભાવત્તા. તેનાહ ‘‘દુક્ખં વિય નાતિતિખિણા’’તિ. યથા દુક્ખં અતિવિય તિખિણં કટુકં, ન એવમયં, તથાપિ દુક્ખસભાવેનેવ પવત્તતિ. ન હિ અકુસલસ્સ વિપાકો અદુક્ખો હોતિ. ઉપેક્ખાભાવો ચસ્સ બલવતા બાધિયમાનસ્સ પટિપ્પહરિતું અસક્કોન્તસ્સ દુબ્બલસ્સ પુરિસસ્સ તેન કરિયમાનબાધાય ઉપેક્ખના વિયાતિ દટ્ઠબ્બો. ઇતરેસૂતિ કુસલવિપાકેસુ.

રૂપાવચરન્તિ રૂપાવચરવિપાકવિઞ્ઞાણં. વિપાકકથા હેસાતિ. કુસલં વિયાતિ રૂપાવચરકુસલં વિય. ન હિ રૂપાવચરવિપાકો તદઞ્ઞકુસલસદિસો. અપિચ સમ્બન્ધિસદ્દા એતે, યદિદં ‘‘કુસલં, વિપાકો’’તિ ચ. તસ્મા યથા ‘‘માતરં પયિરુપાસતી’’તિ વુત્તે અત્તનો માતરન્તિ અવુત્તમ્પિ સિદ્ધમેવેતં, એવં ઇધાપીતિ અત્તનો કુસલં વિયાતિ અત્થો. કુસલસદિસતા ચેત્થ ધમ્મતો, આરમ્મણતો ચ વેદિતબ્બા. તથા હિ યે ફસ્સાદયો કુસલે લબ્ભન્તિ, તે વિપાકેપિ લબ્ભન્તિ. યસ્મિં ચ આરમ્મણે કુસલં પવત્તતિ, તત્થેવ અયં વિપાકોપિ પવત્તતિ. યં પનેત્થ પઞ્ચમજ્ઝાનચિત્તં અભિઞ્ઞાપ્પત્તં, તસ્સ વિપાકો એવ નત્થિ. કસ્મા નત્થિ? અસમ્ભવતો, આનિસંસભૂતત્તા ચ. તઞ્હિ વિપાકં દેન્તં રૂપાવચરમેવ દદેય્ય. ન હિ અઞ્ઞભૂમિકં કમ્મં અઞ્ઞભૂમિકં વિપાકં દેતિ. કમ્મનિમિત્તારમ્મણતા ચ રૂપાવચરવિપાકસ્સ વુત્તાતિ ન તં અઞ્ઞં આરબ્ભ પવત્તતિ. પરિત્તારમ્મણાદિઆરમ્મણઞ્ચ તં ન હોતીતિ અયમસમ્ભવો. ઝાનસ્સ આનિસંસભૂતઞ્ચ દાનાદીનં તસ્મિં અત્તભાવે પચ્ચયલાભો વિયાતિ.

પવત્તિતો પન વિપાકસ્સ, કુસલસ્સ ચ અત્થેવ ભેદોતિ તં દસ્સેતું ‘‘કુસલં પના’’તિઆદિ વુત્તં. કુસલં વિય કસિણુગ્ઘાટિમાકાસાદિઆરમ્મણભેદતો ચતુબ્બિધં. પવત્તિભેદો વુત્તનયોવ જવનવસેન, પટિસન્ધિઆદિવસેન ચ પવત્તનતો.

ચતુમગ્ગયુત્તચિત્તફલત્તાતિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ સમ્પયુત્તકુસલચિત્તસ્સ ફલત્તા, ચતુબ્બિધસામઞ્ઞફલસમ્પયુત્તભાવતોતિ અત્થો. મગ્ગવીથિયં દ્વિક્ખત્તું, તિક્ખત્તું વા ફલસમાપત્તિયં અપરિચ્છિન્નપરિમાણં પવત્તમાનમ્પિ દ્વીસુ ઠાનેસુ પવત્તિયા ‘‘દ્વિધા પવત્તતી’’તિ વુત્તં. સબ્બમ્પીતિ તેવીસતિવિધં કામાવચરવિપાકં, પઞ્ચવિધં રૂપાવચરવિપાકં, ચતુબ્બિધં અરૂપાવચરવિપાકં, ચતુબ્બિધમેવ લોકુત્તરવિપાકન્તિ સબ્બમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણં નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયેન છત્તિંસવિધં હોતિ.

ભૂમિભેદતો તિવિધં લોકુત્તરસ્સ અભાવતો. લોકુત્તરઞ્હિ કિરિયચિત્તં નત્થિ એકન્તેન અનન્તરવિપાકદાયિભાવતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહૂ’’તિ (ખુ. પા. ૬.૫; સુ. નિ. ૨૨૮). હોતુ તાવ સેક્ખાનં ઉપ્પજ્જમાનં અનુત્તરં કુસલં પુગ્ગલન્તરભાવૂપનયનતો સફલં, અરહતો પન ઉપ્પજ્જમાનં પુગ્ગલન્તરભાવૂપનયનતો નિપ્ફલં, તસ્સ કિરિયભાવો કસ્મા ન ઇચ્છિતોતિ? ઇચ્છિતબ્બો સિયા. યદિ તસ્સ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિ સિયા, સકિંયેવ પન લોકુત્તરકુસલં પવત્તતિ. યદિ હિ પુનપ્પુનં પવત્તેય્ય, મગ્ગચિત્તં અરહતોપિ પવત્તતીતિ લોકુત્તરકિરિયચિત્તં સિયા, ન ચેતં અત્થિ પયોજનાભાવતો. તસ્મા નત્થિ લોકુત્તરકિરિયવિઞ્ઞાણં. કિરિયવિઞ્ઞાણન્તિ ચ કિરિયામત્તં વિઞ્ઞાણં, કુસલાકુસલં વિય કિઞ્ચિ વિપાકં અનુપ્પાદેત્વા કિરિયામત્તમેવ હુત્વા પવત્તનકવિઞ્ઞાણન્તિ અત્થો. કસ્મા પનેતં વિપાકં ન ઉપ્પાદેતીતિ? વુચ્ચતે – એત્થ હિ યદેતં આવજ્જનદ્વયં, તં અનુપચ્છિન્નભવમૂલેપિ સન્તાને પવત્તં અનાસેવનતાય દુબ્બલભાવતો અબીજસામત્થિયં વિય પુપ્ફં અફલમેવ હોતિ. યં પન ઉચ્છિન્નભવમૂલાયં સન્તતિયં પવત્તં અટ્ઠારસવિધં વિઞ્ઞાણં, તં સમુચ્છિન્નમૂલાય લતાય પુપ્ફં વિય ફલદાયિ ન હોતીતિ વેદિતબ્બં. અઞ્ઞસ્સ અસમ્ભવતો કિરિયહેતુના નામ અલોભાદિનાવ ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અલોભાદિકિરિયહેતુવિરહિત’’ન્તિ.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પુરેચરા હુત્વા રૂપાદિઆરમ્મણાનં વિજાનનલક્ખણા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપુરેચરરૂપાદિવિજાનનલક્ખણા. અયં પન મનોવિઞ્ઞાણતો ઉપ્પન્નાપિ વિસિટ્ઠમનનકિચ્ચાભાવેન મનોમત્તા ધાતૂતિ મનોધાતુ. તથા હેસા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ધાતુનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૧૭) આગમિસ્સતિ. આવજ્જનરસાતિ આભોગરસા, ચિત્તસન્તાનસ્સ વા પુરિમાકારતો અઞ્ઞથા ઓણોજનરસા. ભવઙ્ગવિચ્છેદપદટ્ઠાનાતિ ભવઙ્ગસન્તાનવિચ્છેદપદટ્ઠાના. અપુબ્બારમ્મણા સકિદેવ પવત્તમાના સબ્બથા વિસયરસં અનુભવિતું ન સક્કોતીતિ ઇટ્ઠાદીસુ સબ્બત્થ ઉપેક્ખાયુત્તાવ હોતિ.