૧૫. આયતનધાતુનિદ્દેસવણ્ણના

આયતનવિત્થારકથાવણ્ણના

૫૧૦. ‘‘ખન્ધાયતના’’તિઆદિના હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠાનિ પદુદ્ધારવસેન ‘‘આયતનાની’’તિ વત્વા ગણનપરિચ્છેદેનાહ ‘‘દ્વાદસાયતનાની’’તિ. તત્થ વત્તબ્બં પરતો સયમેવ વક્ખતિ. ચક્ખાયતનન્તિઆદિ નેસં સરૂપદસ્સનં.

અત્થો નામ સદ્દત્થો, ભાવત્થો પન લક્ખણમેવ. સો પન સદ્દત્થો દુવિધો – અસાધારણો સાધારણોતિ. તત્થ અસાધારણો ચક્ખાદિસદ્દત્થો, સાધારણો આયતનસદ્દત્થો દ્વાદસન્નમ્પિ સમાનત્તા.

તેસુ અસાધારણં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘વિસેસતો તાવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિસેસતોતિ વિસેસત્થતો, ચક્ખાદિસદ્દત્થતોતિ અત્થો. અસ્સાદેતીતિ ચક્ખતિ-સદ્દો ‘‘મધું ચક્ખતિ, બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’તિ રસસાયનત્થો અત્થીતિ તસ્સ વસેન અત્થં વદતિ. ‘‘ચક્ખું ખો પન, માગણ્ડિય, રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમ્મુદિત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૦૯) વચનતો ચક્ખુ રૂપં અસ્સાદેતિ. સતિપિ સોતાદીનં સદ્દારામતાદિભાવે યો ‘‘યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૯૭) પાળિયં, ‘‘રૂપાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૦૦; વિસુદ્ધિ. ૨.૪૩૩) અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તો અત્થવિસેસો, તત્થેવ નિરુળ્હત્તા ચક્ખુમ્હિ એવ ચક્ખુસદ્દો પવત્તતિ ગવાદીસુ ગોસદ્દાદિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

વિભાવેતિ ચાતિ સદ્દલક્ખણસિદ્ધસ્સ ચક્ખતિ-સદ્દસ્સ વસેન અત્થં વદતિ. ચક્ખતીતિ હિ આચિક્ખતિ, અભિબ્યત્તં વદતીતિ અત્થો. નેત્તસ્સ ચ વદન્તસ્સ વિય સમવિસમવિભાવનમેવ આચિક્ખનન્તિ કત્વા આહ ‘‘વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો’’તિ, અનેકત્થત્તા વા ધાતૂનં વિભાવનત્થતા ચ ચક્ખતિ-સદ્દસ્સ દટ્ઠબ્બા. રત્તદુટ્ઠાદિકાલેસુ કકણ્ટકરૂપં વિય, ઉદ્દરૂપં વિય ચ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં રૂપં હદયઙ્ગતભાવં રૂપયતિ રૂપમિવ પકાસં કરોતિ, સવિગ્ગહમિવ કત્વા દસ્સેતીતિ અત્થો. વિત્થારણં વા રૂપસદ્દસ્સ અત્થો, વિત્થારણઞ્ચ પકાસનમેવાતિ આહ ‘‘પકાસેતીતિ અત્થો’’તિ. અનેકત્થત્તા વા ધાતૂનં પકાસનત્થો એવ રૂપસદ્દો દટ્ઠબ્બો. વણ્ણવાચકસ્સ રૂપસદ્દસ્સ રૂપયતીતિ નિબ્બચનં, રૂપક્ખન્ધવાચકસ્સ રુપ્પતીતિ અયં વિસેસો. ઉદાહરીયતીતિ વુચ્ચતીતિ અત્થે વચનસદ્દો એવ ગહિતો સિયા, ન ચ વચનસદ્દો એવેત્થ સદ્દો, અથ ખો સબ્બોપિ સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ. સપ્પતીતિ સકેહિ પચ્ચયેહિ સપ્પીયતિ, સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ગમીયતીતિ અત્થો.

સૂચયતીતિ અત્તનો વત્થું અપાકટં ગન્ધવસેન ‘‘ઇદં સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધ’’ન્તિ પકાસેતિ, પટિચ્છન્નં વા પુપ્ફાદિવત્થું ‘‘એત્થ પુપ્ફમત્થિ, ચમ્પકાદિફલમત્થિ, અમ્બાદી’’તિ પેસુઞ્ઞં કરોન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. રસગ્ગહણમૂલકત્તા અજ્ઝોહરણસ્સ જીવિતહેતુમ્હિ આહારરસે નિન્નતાય જીવિતં અવ્હયતીતિ જિવ્હા નિરુત્તિલક્ખણેન. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયોતિ વિસેસેન કાયો વુત્તો અનુત્તરિયહેતુભાવં અનાગચ્છન્તેસુ કામરાગનિદાનકમ્મજનિતેસુ, કામરાગસ્સ ચ વિસેસપચ્ચયેસુ ઘાનજિવ્હાકાયેસુ કાયસ્સ વિસેસતરસાસવપચ્ચયત્તા. તેન હિ ફોટ્ઠબ્બસુખં અસ્સાદેન્તા સત્તા મેથુનમ્પિ સેવન્તિ. ઉપ્પત્તિદેસોતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ અત્થો, કાયિન્દ્રિયવત્થુકા વા ચત્તારો ખન્ધા બલવકામાસવાદિહેતુભાવતો વિસેસેન સાસવાતિ વુત્તાતિ તેસં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનન્તિ અત્થો.

મુનાતીતિ નાળિયા મિનમાનો વિય, મહાતુલાય ધારયમાનો વિય ચ આરમ્મણં વિજાનાતીતિ અત્થો. મનતે ઇતિ વા મનો, તં તં આરમ્મણં પરિચ્છેદવસેન જાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ યે વિસેસલક્ખણેન આયતનસદ્દપરા વત્તબ્બા, તે ચક્ખાદયો તથા વુત્તાતિ તતો અઞ્ઞે મનોગોચરભૂતા ધમ્મા સામઞ્ઞલક્ખણેનેવ એકાયતનભાવં ઉપનેત્વા વુત્તા. યથા હિ ઓળારિકવત્થારમ્મણમનનસઙ્ખાતેહિ વિસયવિસયીભાવેહિ પુરિમાનિ પાકટાનિ, તથા અપાકટા ચ અઞ્ઞે મનોગોચરા ન અત્તનો સભાવં ન ધારેન્તીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દીપનત્થો ધમ્મસદ્દો. ધારીયન્તિ સામઞ્ઞરૂપેન અવધારીયન્તીતિ વા ધમ્મા. યથા હિ રૂપાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ અસાધારણતો એવ યથાસકં સભાવતો વિઞ્ઞાયન્તિ, ન એવમેતે, એતે પન અનેકધમ્મભાવતો, સાધારણતો, સભાવસામઞ્ઞતોપિ મનસા વિઞ્ઞાયન્તીતિ.

૫૧૧. સેન સેનાતિ સકેન સકેન. ઉટ્ઠહન્તીતિ ઉટ્ઠાનં કરોન્તિ. વાયમન્તીતિ ઉસ્સહન્તિ, અત્તનો કિચ્ચં કરોન્તિચ્ચેવ અત્થો. ઇમસ્મિં ચ અત્થે આયતન્તિ એત્થાતિ આયતનાનીતિ અધિકરણત્થો આયતનસદ્દો, દુતિયતતિયેસુ કત્તુઅત્થો. તે ચાતિ ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે. તે હિ તંતંદ્વારારમ્મણેસુ અયન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ આયા. વિત્થારેન્તીતિ પુબ્બે અનુપ્પન્નત્તા લીનાનિ અપાકટાનિ પુબ્બન્તતો ઉદ્ધં પત્થરેન્તિ પાકટાનિ કરોન્તિ, ઉપ્પાદેન્તીતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ સંસારદુક્ખં. ન નિવત્તતીતિ અનુપ્પાદનિરોધવસેન ન નિરુજ્ઝતિ. આયતનં આયતનન્તિ આમેડિતવચનં અસ્સા સમઞ્ઞાય ચક્ખાદીસુ નિરુળ્હભાવદસ્સનત્થં.

૫૧૨. એવં અવયવભેદવસેન આયતનસદ્દસ્સ અત્થં વત્વા ઇદાનિ તત્થ પરિયાયતોપિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સાધુફલભરિતતાય, અપરિસ્સયતાય ચ મનોરમ્મે.

તત્થ નિવસન્તીતિ નિવસન્તા વિય હોન્તિ. તેનાહ ‘‘તદાયત્તવુત્તિતાયા’’તિ. યત્થ સુવણ્ણરતનાદીનિ નિવુત્થાનિ વિય આકિણ્ણાનિ તિટ્ઠન્તિ, સો પદેસો તેસં આકરો, એવં ચિત્તચેતસિકા ચક્ખાદીસૂતિ તે તેસં આકરોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચક્ખાદીસુ ચ…પે… આકરો’’તિ. તન્નિસ્સિતત્તાતિ એત્થ મનો મનોવિઞ્ઞાણાદીનં ચિત્તચેતસિકાનં નિસ્સયપચ્ચયો ન હોતીતિ તસ્સ તેસં દ્વારભાવો નિસ્સયભાવોતિ દટ્ઠબ્બો. અહુત્વા એવ પચ્ચયસામગ્ગિવસેન ઉપ્પજ્જન્તાપિ ચિત્તચેતસિકા અનેકે એકજ્ઝં તત્થ લબ્ભમાના સમોસટા વિય હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘વત્થુદ્વારારમ્મણવસેન સમોસરણતો’’તિ. ન હિ ધમ્માનં અનાગતદ્ધે વિજ્જમાનતાલેસોપિ અત્થિ. તેનાહ ‘‘પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે’’તિ (મહાનિ. ૧૦). તત્થેવ ઉપ્પત્તિતોતિ તેસુ ચક્ખાદીસુ એવ ઉપ્પત્તિતો. ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભૂતે ચક્ખાદિકે ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં વિય કત્વા ઉપચારવસેન વુત્તં. ન હિ અરૂપધમ્માનં નિપ્પરિયાયતો ઉપ્પત્તિદેસો નામ અત્થિ. યદગ્ગેન વા તે તેસં નિસ્સયારમ્મણભૂતા, તદગ્ગેન સઞ્જાતિદેસો. ન હિ પચ્ચયભાવમન્તરેન રૂપધમ્માનમ્પિ આધારાધેય્યભાવો અત્થિ. તેનાહ ‘‘નિસ્સયારમ્મણભાવેના’’તિ. બ્યતિરેકપધાનતાય કારણલક્ખણસ્સ ‘‘તેસં અભાવે અભાવતો’’ ઇચ્ચેવાહ, ન ‘‘ભાવે ભાવતો’’તિ.

યથાવુત્તેનત્થેનાતિ ‘‘ચક્ખતી’’તિઆદિના, ‘‘આયતનતો આયાનં તનનતો’’તિઆદિના, ‘‘નિવાસટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના ચ વુત્તપ્પકારેન અત્થેન. ધમ્માયતનપરિયાપન્નાનં ધમ્માનં બહુભાવતો યેભુય્યેન ચ તે બહૂ એવ હુત્વા કિચ્ચકરાતિ ‘‘ધમ્મા ચ તે આયતનઞ્ચા’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો.

૫૧૩. તથા તથા લક્ખિતબ્બતો લક્ખીયતિ એતેનાતિ વા લક્ખણં, સભાવો.

તાવભાવતોતિ તત્તકતો, તેન અનૂનાધિકભાવં દસ્સેતિ. તત્થ દ્વાદસાયતનવિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ અભાવા અધિકભાવતો ચોદના નત્થિ, સલક્ખણધારણં પન સબ્બેસં સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ ઊનચોદના સમ્ભવતીતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચક્ખાદયોપિ હી’’તિઆદિ. ભવઙ્ગમનસઙ્ખાતોતિ દ્વિક્ખત્તું ચલિત્વા પવત્તભવઙ્ગમનસઙ્ખાતો. ચલનવસેન ભવઙ્ગપ્પવત્તિયા સતિ એવ આવજ્જનુપ્પત્તિ, ન અઞ્ઞત્થાતિ આવજ્જનસ્સાપિ કારણભૂતન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘ભવઙ્ગમનસઙ્ખાતો…પે… ઉપ્પત્તિદ્વાર’’ન્તિ. અસાધારણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અસાધારણં. સતિપિ અસાધારણભાવે ચક્ખાદીનં દ્વારભાવેન ગહિતત્તા ધમ્માયતનેન અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. દ્વારારમ્મણભાવેહિ વા અસાધારણતં સન્ધાય ‘‘અસાધારણ’’ન્તિ વુત્તં.

૫૧૪. યેભુય્યસહુપ્પત્તિઆદીહિ ઉપ્પત્તિક્કમાદીસુ અયુત્તિ યોજેતબ્બા. યેભુય્યેન હિ ચક્ખાયતનાદીનિ કસ્સચિ કદાચિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિઆદિ (યમ. અટ્ઠ. આયતનયમક ૧૮-૨૧). તસ્મા આયતનાનં ઉપ્પત્તિક્કમો તાવ ન યુજ્જતિ, ન પહાનક્કમો કુસલાબ્યાકતાનં અપ્પહાતબ્બતો, ન પટિપત્તિક્કમો અકુસલાનં એકચ્ચઅબ્યાકતાનઞ્ચ અપ્પટિપજ્જનીયતો, ન ભૂમિક્કમો અડ્ઢેકાદસન્નં આયતનાનં એકન્તકામાવચરત્તા, ઇતરેસઞ્ચ ચતુભૂમિપરિયાપન્નત્તા, એકચ્ચસ્સ લોકુત્તરભાવતો ચાતિ. ‘‘અજ્ઝત્તિકેસુ હી’’તિ એતેન અજ્ઝત્તિકભાવેન, વિસયીભાવેન ચ અજ્ઝત્તિકાનં પઠમં દેસેતબ્બતં દસ્સેતિ, તેસુપિ પઠમં દેસેતબ્બેસુ પાકટત્તા પઠમતરં ચક્ખાયતનં દેસિતન્તિ.

તતો ઘાનાયતનાદીનીતિ એત્થ બહુપકારત્તાભાવેન ચક્ખુસોતેહિ પુરિમતરં અદેસેતબ્બાનિ, સહ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા એકેન કમેન દેસેતબ્બાનીતિ ઘાનાદિક્કમેન દેસિતાનીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથાપિ હિ દેસિતેસુ ન ન સક્કા ચોદેતું, ન ચ સક્કા બોધેતબ્બાનિ ન દેસેતુન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા વા ચક્ખાદીનિ પઠમં વુત્તાનિ આરમ્મણતો સુપાકટાનીતિ, મનાયતનં પન કિઞ્ચિ પચ્ચુન્નારમ્મણં…પે… કિઞ્ચિ યાવ નવત્તબ્બારમ્મણન્તિ પચ્છા વુત્તં. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણેસુપિ ઉપાદારૂપારમ્મણાનિ ચત્તારિ પઠમં વુત્તાનિ, તતો ભૂતરૂપારમ્મણં. ઉપાદારૂપારમ્મણેસુપિ દૂરતરે દૂરે, સીઘતરં સીઘઞ્ચ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનદીપનત્થં ચક્ખાદીનં દેસનાક્કમો. ચક્ખુસોતદ્વયઞ્હિ દૂરગોચરન્તિ પઠમં વુત્તં, તત્રાપિ ચક્ખુ દૂરતરગોચરન્તિ સબ્બપઠમં વુત્તં. પસ્સન્તોપિ હિ દૂરતરે નદીસોતં, ન તસ્સ સોતપટિઘાતસદ્દં સુણાતિ. ઘાનજિવ્હાસુપિ ઘાનં સીઘતરવુત્તીતિ પઠમં વુત્તં પુરતો ઠપિતમત્તસ્સપિ ભોજનસ્સ ગન્ધો ગય્હતીતિ. યથાઠાનં વા તેસં દેસનાક્કમો. ઇમસ્મિઞ્હિ સરીરે સબ્બુપરિ ચક્ખુસ્સ અધિટ્ઠાનં, તસ્સ અધો સોતસ્સ, તસ્સ અધો ઘાનસ્સ, તસ્સ અધો જિવ્હાય, તથા કાયસ્સ યેભુય્યતો, મનો પન અરૂપિભાવતો સબ્બપચ્છા વુત્તો. તંતંગોચરત્તા તસ્સ તસ્સ અનન્તરં બાહિરાયતનાનિ વુત્તાનીતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ એવમ્પિ ઇમેસં કમો વેદિતબ્બો. ગોચરો વિસયો એતસ્સાતિ ગોચરવિસયો, મનો. કસ્સ પન ગોચરો એતસ્સ વિસયો? ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નમ્પિ. વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિકારણવવત્થાનતોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઉપ્પત્તિકારણસ્સ વવત્થિતભાવતો સવિભત્તિભાવતો. એતેન ચક્ખાદિઅનન્તરં રૂપાદિવચનસ્સ ચ કારણમાહ.

૫૧૫. સઙ્ગહિતત્તાતિ ગણનસઙ્ગહવસેન સઙ્ગહિતત્તા. જાતિવસેનાતિ ચક્ખુભાવસમાનતાવસેન. પચ્ચયભેદો કમ્માદિભેદો. દાનાદિપાણાતિપાતાદિભેદભિન્નસ્સ હિ કુસલાકુસલકમ્મસ્સ, તસ્સ ચ સહકારીકારણભૂતાનં અબ્ભન્તરાનં, બાહિરાનઞ્ચ પચ્ચયાનં ભેદેન ચક્ખાયતનં ભિન્નં વિસદિસં હોતીતિ. નિરયાદિકો, અપદાદિગતિનાનાકરણઞ્ચ ગતિભેદો ગતીનં, ગતીસુ વા ભેદોતિ કત્વા. હત્થિઅસ્સાદિકો, ખત્તિયાદિકો ચ નિકાયભેદો. તંતંસત્તસન્તાનભેદો પુગ્ગલભેદો. યા ચક્ખાદીનં વત્થૂનં અનન્તપ્પભેદતા વુત્તા, સો એવ હદયવત્થુસ્સ ભેદો તાદિસભેદાનાતિવત્તનતો. તતો મનાયતનસ્સ અનન્તપ્પભેદતા યોજેતબ્બા. યસ્મા ઝાનવિરહિતં નામ લોકુત્તરં નત્થિ, તસ્મા પઞ્ચન્નં ઝાનાનં વસેન અટ્ઠ લોકુત્તરચિત્તાનિ ચત્તાલીસં હોન્તીતિ તાનિ એકાસીતિયા લોકિયચિત્તેસુ પક્ખિપિત્વા આહ ‘‘એકવીસુત્તરસતપ્પભેદઞ્ચા’’તિ. વત્થૂતિ ચક્ખાદિવત્થુ. તપ્પભેદેન વિઞ્ઞાણં અનન્તપ્પભેદં. પટિપદા દુક્ખાપટિપદાદિ. આદિ-સદ્દેન ઝાનાધિપતિભૂમિઆરમ્મણાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નીલં નીલસ્સ સભાગં, અઞ્ઞં વિસભાગં. પચ્ચયો કમ્માદિ. તત્થાપિ કુસલસમુટ્ઠાનાદિતા, સીતઉતુસમુટ્ઠાનાદિતા ચ ભેદો વેદિતબ્બો. આદિસદ્દેન ગતિનિકાયભેદો. સભાવનાનત્તભેદતોતિ સુખા દુક્ખા અદુક્ખમસુખાતિ એવમાદિકો સભાવભેદો. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા સોતસમ્ફસ્સજાતિ એવમાદિકં નાનત્તં.

૫૧૬. ‘‘અનાગમનતો અનિગ્ગમનતો’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બન્તાપરન્તેસુ અવિજ્જમાનસરૂપત્તા ઉદયતો પુબ્બે કુતોચિ નાગચ્છન્તિ, વયતો ચ ઉદ્ધં ન કત્થચિ ગચ્છન્તિ, વિજ્જમાનક્ખણેપિ ઇત્તરકાલતાય અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા. તેનાહ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિ. સપરિપ્ફન્દકિરિયાવસેન ઈહનં ઈહા, ચિન્તનવસેન બ્યાપારનં બ્યાપારો, તત્થ બ્યાપારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન હિ ચક્ખુરૂપાદીનં એવં હોતી’’તિ. ઈહં દસ્સેન્તો ‘‘ન ચ તાની’’તિઆદિ. ઉભયમ્પિ પન ઈહા ચ હોતિ બ્યાપારો ચાતિ ઉપ્પટિપાટિવચનં. ધમ્મતાવાતિ સભાવો એવ, કારણસમત્થતા વા ઈહાબ્યાપારરહિતાનં દ્વારાદિભાવો ધમ્મતા. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે ‘‘ય’’ન્તિ એતસ્સ યસ્માતિ અત્થો. પુરિમસ્મિં સમ્ભવનવિસેસનં યં-સદ્દો. ‘‘સુઞ્ઞો ગામોતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વચનતો સુઞ્ઞગામોવિય દટ્ઠબ્બાનિ. અન્નપાનસહિતન્તિ ગહિતે સુઞ્ઞગામે યં યદેવ ભાજનં પરામસીયતિ, તં તં રિત્તકંયેવ પરામસીયતિ, એવં ધુવાદિભાવેન ગહિતાનિ યોનિસો ઉપપરિક્ખિયમાનાનિ રિત્તકાનેવ એતાનિ દિસ્સન્તીતિ. તેનાહ ‘‘ધુવસુભસુખત્તભાવવિરહિતત્તા’’તિ. ચક્ખાદિદ્વારેસુ અભિજ્ઝાદોમનસ્સુપ્પાદકભાવેન રૂપાદીનિ ચક્ખાદીનં અભિઘાતકાનીતિ વુત્તાનિ. અહિસુસુમારપક્ખીકુક્કુરસિઙ્ગાલમક્કટા છ પાણકા. વિસમબિલાકાસગામસુસાનવનાનિ તેસં ગોચરા. તત્થ વિસમાદિઅજ્ઝાસયેહિ ચક્ખાદીહિ વિસમભાવબિલાકાસગામસુસાનસન્નિસ્સિતસદિસૂપાદિન્નધમ્મવનભાવેહિ અભિરમિતત્તા રૂપાદીનં વિસમાદિસદિસતા યોજેતબ્બા.

ઇતિ આયતનાનં વિત્થારકથામુખવણ્ણના.

ધાતુવિત્થારકથાવણ્ણના

૫૧૭. ચક્ખુસ્સ વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુસ્સ કારણભૂતસ્સ વિઞ્ઞાણં. કામં રૂપાલોકમનસિકારાદયોપિ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ કારણા, તે પન સાધારણકારણં, ચક્ખુ અસાધારણન્તિ અસાધારણકારણેનાયં નિદ્દેસો યથા ભેરિસદ્દો, યવઙ્કુરોતિ. તથા હિ ચક્ખુ પુગ્ગલન્તરાસાધારણં, નીલાદિસબ્બરૂપસાધારણઞ્ચાતિ સામિભાવેન નિદ્દિટ્ઠં.

વિદહતીતિ એવં એવઞ્ચ તયા પવત્તિતબ્બન્તિ વિનિયુઞ્જમાનં વિય ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વિદહતીતિ ચ ધાત્વત્થો એવ વિસિટ્ઠો ઉપસગ્ગેન દીપીયતીતિ વિનાપિ ઉપસગ્ગેન ધાતૂતિ એસ સદ્દો તમત્થં વદતીતિ દટ્ઠબ્બો. કત્તુકમ્મભાવકરણાધિકરણેસુ ચ ધાતુસદ્દસિદ્ધિ હોતીતિ પઞ્ચાપિ તે અત્થા વુત્તા. લોકુત્તરા ધાતુયો સંસારદુક્ખં ન વિદહન્તિ, અઞ્ઞદત્થુ વિધંસેન્તીતિ કત્વા ‘‘લોકિયા’’તિ વિસેસિતં. વવત્થિતાતિ અવત્થિતા, અઞ્ઞમઞ્ઞં વા અસંકિણ્ણા. સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો સુવણ્ણાદીનં બીજભૂતા સેલાદયો. યથાસમ્ભવન્તિ એત્થ કેચિ ‘‘લોકિયલોકુત્તરાસુ ધાતૂસુ યો યો અત્થો સમ્ભવતિ, તદનુરૂપ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ, તદયુત્તં ‘‘લોકિયા હિ ધાતુયો’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. અત્થવસેન ચેતં યથાસમ્ભવગ્ગહણં કતં, ન ધાતુવસેન. કામં પઞ્ચપિ અત્થા ચક્ખાદીનં સબ્બેસં ઇચ્છિતબ્બા, તથાપિ ચક્ખાદીસુ યસ્સ યસ્સ ધમ્મસ્સ યદા કત્તુવચનિચ્છા, ન તદા કમ્મભાવો. યદા પન કમ્મવચનિચ્છા, ન તદા કત્તુભાવો. એવં સેસેસુપીતિ યથાસમ્ભવગ્ગહણં. તેનાહ ‘‘ઇતિ ચક્ખાદીસૂ’’તિઆદિ.

૫૧૮. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયોતિ એત્થાપિ ધાતીતિ ધાતૂતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા ધારણત્થો ધા-સદ્દોતિ કત્વા. કત્તુઅત્થોપિ ચાયં પુરિમેન અસદિસો વિધાનધારણત્થાનં ભિન્નસભાવત્તા. નિસ્સત્તસભાવમત્તધારણઞ્ચ ધાતુસદ્દસ્સ પધાનો અત્થોતિ વિસું વુત્તો. ધાતુયો વિય ધાતુયોતિ એત્થ સીહસદ્દો વિય કેસરિમ્હિ નિરુળ્હા પુરિસે સેલાવયવેસુ નિરુળ્હો ધાતુસદ્દો ચક્ખાદીસુ ઉપચરિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઞાણઞ્ચ ઞેય્યઞ્ચ ઞાણઞેય્યાનિ, તેસં અવયવા તપ્પભેદભૂતા ધાતુયો ઞાણઞેય્યાવયવા. તત્થ ઞાણપ્પભેદો ધમ્મધાતુએકદેસો, ઞેય્યપ્પભેદો અટ્ઠારસાપીતિ ઞાણઞેય્યાવયવમત્તા ધાતુયો હોન્તીતિ. અથ વા ઞાણેન ઞાતબ્બો સભાવો અવિપરીતો ધાતુસદ્દેન વુચ્ચમાનો ઞાણઞેય્યો, ન દિટ્ઠિઆદીહિ વિપરીતગ્ગાહકેહિ ઞેય્યોતિ અત્થો, તસ્સ ઞાણઞેય્યસ્સ અવયવા ચક્ખાદયો, વિસભાગલક્ખણાવયવેસુ રસાદીસુ નિરુળ્હો ધાતુસદ્દો તાદિસેસુ અઞ્ઞાવયવેસુ ચક્ખાદીસુ ઉપચરિતોતિ દટ્ઠબ્બો. રસાદીસુ વિય વા ચક્ખાદીસુપિ નિરુળ્હો એવ. ‘‘નિજ્જીવમત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ એતેન નિજ્જીવમત્તપદત્થે ધાતુસદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ. છ ધાતુયો એતસ્સાતિ છધાતુરો. યો લોકે પુરિસોતિ ધમ્મસમુદાયો વુચ્ચતિ, સો છધાતુરો છન્નં પથવીઆદીનં નિજ્જીવમત્તાનં સભાવાનં સમુદાયમત્તો, ન એત્થ જીવો વા પુરિસો વા અત્થીતિ અત્થો.

૫૧૯. ચક્ખાદીનં કમો પુબ્બે વુત્તોતિ ઇધેકેકસ્મિં તિકે તિણ્ણં ધાતૂનં કમં દસ્સેન્તો આહ ‘‘હેતુફલાનુપુબ્બવવત્થાનવસેના’’તિ. હેતુફલાનં અનુપુબ્બવવત્થાનં હેતુફલભાવો એવ, મનોધમ્મધાતૂનઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. કિરિયમનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપનિસ્સયકોટિયા, વિપાકમનોધાતુ વિપાકમનોવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરાદિનાપિ, ઇતરસ્સ સબ્બાપિ ઉપનિસ્સયકોટિયા ચ, ધમ્મધાતુ પન વેદનાદિકા સહજાતા સહજાતાદિના, અસહજાતા અનન્તરાદિના, ઉપનિસ્સયેન, આરમ્મણાદિના ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ દ્વારભૂતમનોવસેન વા. દ્વારભૂતમનોપિ હિ સુત્તેસુ મનોધાતૂતિ વુચ્ચતીતિ તસ્સા વા મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. તત્થ હેતૂતિ પચ્ચયો અધિપ્પેતો, ફલન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’તિઆદિ.

૫૨૦. સબ્બાસં વસેનાતિ યથાવુત્તાનં આભાધાતુઆદીનં પઞ્ચતિંસાય ધાતૂનં વસેન. અપરમત્થસભાવસ્સ પરમત્થસભાવેસુ ન કદાચિ અન્તોગધતા અત્થીતિ આહ ‘‘સભાવતો વિજ્જમાનાન’’ન્તિ.

ચન્દાભાસૂરિયાભાદિકા વણ્ણનિભા એવાતિ આહ ‘‘રૂપધાતુયેવ હિ આભાધાતૂ’’તિ. રૂપાદિપટિબદ્ધાતિ રાગવત્થુભાવેન ગહેતબ્બાકારો સુભનિમિત્તન્તિ કત્વા ‘‘રૂપાદયો એવા’’તિ અવત્વા પટિબદ્ધવચનં વુત્તં. અસતિપિ રાગવત્થુભાવે કુસલવિપાકારમ્મણં સુભધાતૂતિ દુતિયો વિકપ્પો વુત્તો. સેસાતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તા. ધાતુદ્વયનિરોધમત્તન્તિ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિરોધમત્તં ચતુત્થારુપ્પચિત્તુપ્પાદનિરોધભાવતો. તદઞ્ઞવિઞ્ઞાણનિરોધો વિય હિ વિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતૂનં નિરોધો સમાપત્તિબલસિદ્ધોતિ કત્વા ધાતુદ્વયગ્ગહણં.

‘‘ધમ્મધાતુમત્ત’’ન્તિ ઇદં કામધાતુયા ધમ્મધાતુપરિયાપન્નત્તા વુત્તં. કામપટિસંયુત્તોતિ કામરાગસમ્પયુત્તો, આરમ્મણકરણેન વા કામગુણોપસંહિતો. યં એતસ્મિં અન્તરેતિ યે એતસ્મિં અવીચિપરનિમ્મિતવસવત્તિપરિચ્છિન્ને ઓકાસે. ઓગાળ્હા હુત્વા અધોભાગે ચ ઓકાસે ચરન્તીતિ એત્થાવચરા. અઞ્ઞત્થ ચરન્તાપિ યથાવુત્તે એવ ઠાને પરિયાપન્નાતિ એત્થ પરિયાપન્ના.

નેક્ખમ્મધાતુ ધમ્મધાતુ એવ વિતક્કપક્ખે. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્માતિ દાનમયપુઞ્ઞકિરિયતો, સીલમયપુઞ્ઞકિરિયતો, પબ્બજ્જતો ચ પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગાધિગમા પવત્તા સબ્બેપિ અનવજ્જધમ્મા. વિહિંસાધાતુ ચેતના, પરવિહેઠનચ્છન્દો વા. અવિહિંસા કરુણા.

હીનાતિ હીળિતા. પણીતાતિ સમ્ભાવિતા. ‘‘નાતિહીળિતા નાતિસમ્ભાવિતા મજ્ઝિમા’’તિ ખન્ધનિદ્દેસે આગતા હીનદુકતો એવ નીહરિત્વા મજ્ઝિમા ધાતુ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ઉભોપીતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો.

વિઞ્ઞાણધાતુ યદિપિ છવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વિભત્તા, તથાપિ વિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તસ્સ પુરેચારિકપચ્છાચારિકત્તા મનોધાતુ ગહિતાવ હોતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસત્તવિઞ્ઞાણધાતુ સઙ્ખેપોયેવા’’તિ. અનેકેસં ચક્ખુધાતુઆદીનં, તાસુ ચ એકેકિસ્સા નાનપ્પકારતાય નાનાધાતૂનં વસેન અનેકધાતુ નાનાધાતુ લોકો વુત્તોતિ આહ ‘‘અટ્ઠારસધાતુપ્પભેદમત્તમેવા’’તિ.

૫૨૧. ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેનાતિ બહૂસુ પોત્થકેસુ લિખિતં, કેસુચિ ‘‘ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેના’’તિ. તત્થ ન ચક્ખાદીનં કેવલેન ધાતુસદ્દેન સમ્બન્ધો અધિપ્પેતો વિજાનનસભાવસ્સ પભેદવચનતો. વિઞ્ઞાણધાતુસદ્દેન ચ સમ્બન્ધે કરિયમાને દ્વે મનોગહણાનિ ન કાતબ્બાનિ. ન હિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો સન્તિ. અન્તરા વા મનોધાતુગહણં અકત્વા ‘‘ચક્ખુ…પે… કાયમનોવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતૂ’’તિ વત્તબ્બં અતુલ્યયોગે દ્વન્દસમાસાભાવતો. અયં પનેત્થ પાઠો સિયા ‘‘ચક્ખુ…પે… કાયવિઞ્ઞાણમનોમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેના’’તિ. તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ યેભુય્યેન અત્તવાદિનો તસ્સ એકમેકસ્સ અત્તસ્સ અદ્વયતં, નિચ્ચત્તઞ્ચ પવેદેન્તીતિ અનેકતાનિચ્ચતાપકાસનં તેસં જીવસઞ્ઞાસમૂહનનાય હોતિ. ખન્ધાયતનદેસના સઙ્ખેપદેસના, ઇન્દ્રિયદેસના વિત્થારદેસના, તદુભયં અપેક્ખિત્વા અયં અનતિસઙ્ખેપવિત્થારા ધાતુદેસના. અભિધમ્મે વા સુત્તન્તભાજનીયે (વિભ. ૧૭૨ આદયો) વુત્તા ધાતુદેસના અતિસઙ્ખેપદેસના, આભાધાતુઆદીનં અનેકધાતુનાનાધાતુઅન્તાનં વસેન દેસેતબ્બા અતિવિત્થારદેસના, તદુભયં અપેક્ખિત્વા અયં અનતિસઙ્ખેપવિત્થારા.

અસ્સ ભગવતો. સદ્ધમ્મતેજસા વિહતં સદ્ધમ્મતેજવિહતં.

૫૨૨. સઙ્ખતોતિ ગણનતો. જાતિતોતિ ચક્ખુભાવસામઞ્ઞતો. અથ વા જાતિતોતિ ચક્ખુસભાવતો. તેનાહ ‘‘ચક્ખુપસાદો’’તિ. વીસતિ ધમ્માતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ વેદનાદીનં અભિન્દિત્વા ગહણતો. સેસકુસલાકુસલાબ્યાકતવિઞ્ઞાણવસેનાતિ એત્થ અબ્યાકતાપેક્ખાય સેસગ્ગહણં, કુસલાકુસલં પન સબ્બસો અગ્ગહિતમેવાતિ.

૫૨૩. તા ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદયો પઞ્ચપિ.

પુરિમેહેવાતિ અનન્તરાદીહિ એવ. જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આસેવનપચ્ચયેનાપિ પચ્ચયો હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. ધમ્મધાતૂતિ પન સહજાતો વેદનાદિક્ખન્ધો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘સહજાત…પે… પચ્ચયો હોતી’’તિ. અવિગતાદીહીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા યથારહં હેતુઅધિપતિકમ્મવિપાકાહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગપચ્ચયભાવો સઙ્ગય્હતિ. તેનાહ ‘‘બહુધા પચ્ચયો હોતી’’તિ. એકચ્ચા ચ ધમ્મધાતુ સુખુમરૂપનિબ્બાનપ્પકારા, યા ચ સમ્પયોગાનન્તરભાવાદીનં અભાવેન આરમ્મણકરણે યોગ્યા. પઞ્ચદ્વારિકવિપાકવજ્જનત્થં ‘‘એકચ્ચાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ વુત્તં, મનોદ્વારિકા પન વિપાકાપિ તદારમ્મણભૂતા એકચ્ચં ધમ્મધાતું આરબ્ભ પવત્તતીતિ. અથ વા ‘‘એકચ્ચાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ ઇદં સબ્બં કામાવચરકુસલં કામાવચરકિરિયં અભિઞ્ઞાદ્વયં આરુપ્પદ્વયન્તિ એવરૂપં મનોવિઞ્ઞાણધાતું સન્ધાય વુત્તં, લોકુત્તરમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા પન એકચ્ચા ધમ્મધાતુ આરમ્મણપચ્ચયોતિ પાકટોયમત્થો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં ચક્ખાદીનં યથાવુત્તપચ્ચયધમ્મતો અતિરેકેપિ પચ્ચયધમ્મે દસ્સેતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ આલોકાદયોતિ આલોકો નામ સૂરિયાલોકાદિ. તસ્સ સુત્તન્તનયેન ઉપનિસ્સયભાવો વેદિતબ્બો, એવં સેસાનિપિ.

વિવરં નામ વિસેસતો સોતબિલં. વાયુ ગન્ધૂપસંહરણકવાતો. આપો મુખે પક્ખિત્તઆહારસ્સ તેમનકઉદકં. પથવી કાયપ્પસાદસ્સ નિસ્સયભૂતા પથવીધાતુ. ભવઙ્ગમનં દ્વિક્ખત્તું ચલિતં ભવઙ્ગચિત્તં. સબ્બત્થ મનસિકારો આવજ્જનમનસિકારો.

૫૨૪. અવિસેસતો દટ્ઠબ્બાકારસ્સ વુચ્ચમાનત્તા આહ ‘‘સબ્બા એવા’’તિ. વિસેસતો વિપસ્સનાય ભૂમિવિચારો એસોતિ ‘‘સઙ્ખતા’’તિ વિસેસિતં. પુબ્બન્તાપરન્તવિવિત્તતોતિ એત્થ ‘‘પુબ્બન્તોનામ અતીતો અદ્ધા, અપરન્તો નામ અનાગતો. ઉભયત્થ ચ સઙ્ખતા ધાતુયો સભાવવિવિત્તા અનુપલબ્ભમાનસભાવત્તા. પુબ્બન્તો વા સભાવધમ્મસ્સ ઉદયો તતો પુબ્બે અવિજ્જમાનત્તા. અપરન્તો વયો તતો પરં અભાવતો. તસ્મા પુબ્બન્તાપરન્તવિવિત્તતોતિ પાકાભાવતો વિદ્ધંસાભાવતોતિ વુત્તં હોતિ.

ભેરિતલં વિય ચક્ખુદાતુ સદ્દસ્સ વિય વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવતો. આદાસતલાદીસુપિ એસેવ નયો. યન્તં નામ ઉચ્છુયન્તં. ચક્કયટ્ઠીતિ તિલમન્થં આહ. સો હિ અચક્કબન્ધોપિ તંસદિસતાય ચક્કયટ્ઠીત્વેવ વુચ્ચતિ, ચક્કબન્ધમેવ વા સન્ધાય તથા વુત્તં. ઇમાહિ ચ ઉપમાહિ નિજ્જીવાન. ભેરિતલદણ્ડાદીનં સમાયોગે, નિજ્જીવાનં સદ્દાદીનં વિય નિજ્જીવાનં ચક્ખુરૂપાદીનં સમાયોગે નિજ્જીવાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પવત્તીતિ કારણફલાનં ધાતુમત્તતં, કારકવેદકવિરહઞ્ચ દસ્સેતિ.

પુરેચરાનુચરા વિયાતિ નિજ્જીવસ્સ કસ્સચિ કેચિ નિજ્જીવા પુરેચરાનુચરા વિયાતિ અત્થો. મનોધાતુયેવ વા અત્તનો ખણં અનતિવત્તન્તી અત્તનો ખણ અનતિવત્તન્તાનંયેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અવિજ્જમાનાયપિ પુરેચરાનુચરાભિસન્ધિયં અનન્તરપુબ્બકાલાપરકાલતાય પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બા.

છન્નઞ્હિ વિઞ્ઞાણધાતૂનં એકજ્ઝં અનેકાનન્તરપચ્ચયાભાવતો એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિઅભાવો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞાનન્તરપચ્ચયતાભાવતો અનન્તરુપ્પત્તિપિ નત્થિ. યદિ સિયા, છળારમ્મણસન્નિધાને મનસિકારમન્તરેનાપિ છળારમ્મણૂપલદ્ધિ સિયા, ન ચ હોતિ, તસ્મા દસ્સનાદિઅનન્તરં સવનાદીનં અભાવો વિય મનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં ન દસ્સનાદીનિ, ન ચ દસ્સનાદિઅનન્તરં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ હોતિ. તત્થ ભવઙ્ગસ્સ, દસ્સનાદીનઞ્ચ ભિન્નારમ્મણતાય મનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં દસ્સનાદીનિ, દસ્સનાદીનં અનન્તરઞ્ચ સવનાદીનિ ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ યુત્તમેતં. દસ્સનાદીનં, પન સન્તીરમણસ્સ ચ અભિન્નવિસયતાય દસ્સનાદિઅનન્તરં ન મનાવિઞ્ઞાણદાતુ હોતીતિ અયુત્તન્તિ? નયિદમેવં નિયતાનિયતવિસયાનં ભિન્નવિસયભાવુપપત્તિતો. યદિ ચ દસ્સનાદિઅનન્તરં કાચિ વિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પજ્જેય્ય, સાપિ દસ્સનાદિદ્વારતાય દસ્સનાદિવિઞ્ઞાણધાતુ એવ સિયા, ન મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, તતો ચ દસ્સનાદિકિચ્ચવિધુરં ચિન્તનં મનનન્તિ મનોદ્વારપ્પવત્તાનં મનનકિચ્ચાપરિચ્ચાગો વિય દસ્સનવિઞ્ઞાણધાતુયા દસ્સનકિચ્ચાપરિચ્ચાગો આપજ્જતિ. તથા તદનન્તરસ્સાતિ સબ્બાયપિ દસ્સનવિઞ્ઞાણભાવતો ચ વિઞ્ઞાણકાયા ન ભવેય્યું.

યથા પન મનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં મનોધાતુ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ, એવં દસ્સનવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં મનોધાતુ, તતો સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ હોન્તીતિ ચે? ન, મનોધાતુયા દસ્સનધાતુભાવપ્પસઙ્ગતો. યથા હિ મનસો નિબ્બિસેસાવત્થા મનનમત્તતાય મનોધાતુ, એવં દસ્સનસ્સ નિબ્બિસેસાવત્થા દસ્સનમત્તતાય દસ્સનધાતુ સિયા. તઞ્ચ ચક્ખૂવિઞ્ઞાણં રૂપવિસયન્તિ સદ્દાદિવિસયાભોગાભાવતો સવનવિઞ્ઞાણાદીનં અસમ્ભવો. તતો ચ રૂપારમ્મણપસુતમેવ વિઞ્ઞાણં સિયા મનોવિઞ્ઞાણાનં વિય દસ્સનવિઞ્ઞાણાદીનં સમાનવત્થુભાવપ્પસઙ્ગતો, અઞ્ઞવત્થુસન્નિસ્સિતઞ્ચ વિઞ્ઞાણં ન સિયા, ન ચેતં યુત્તં. તસ્મા સુખદુક્ખાનં વિય ઉપેક્ખા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં, મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ચ બ્યવધાયિકા મનોધાતુ દટ્ઠબ્બા, ન ચસ્સા ઉપેક્ખાય વિય અદુક્ખમસુખતા અદસ્સનાદિઅમનનતા, અત ખો મનનકિચ્ચાવિસેસતો મનોવિઞ્ઞાણસભાગતા. મનો હિ હદયવત્થુમ્હિ વત્તમાનો અઞ્ઞવત્થુસન્નિસ્સિતાનં વિઞ્ઞાણાનં વિસયં દસ્સેત્વા નિવત્તમાનો અગ્ગિ વિય ઉસુમમત્તે મનનમત્તે ઠત્વા નિવત્તતિ, અઞ્ઞવત્થુસન્નિસ્સિતવિઞ્ઞાણનિરોધે ચ ઉટ્ઠહન્તો અગ્ગિ વિય ઉસુમમત્તે ઉટ્ઠહતિ. પચ્ચયાનુરૂપપવત્તિકાનિ ચ મનનમત્તાનિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા અન્તાનિ હોન્તિ. પટિઘસઞ્ઞાસહગતાનઞ્હિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં ઇન્દ્રિયારમ્મનપટિઘાતજતાય અભિનિપાતમત્તકિચ્ચં, મનનલક્ખણિન્દ્રિયસમુપ્પન્નસ્સ ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયવિચિન્તનાસમ્ભૂતતાય તદનુરૂપાચિન્તના. તસ્મા અભિનિપાતપ્પચ્ચયપટિઘટ્ટનાનિઘંસબલેન ભવઙ્ગલક્ખણં ચિત્તં ચલનાવત્થં હુત્વા નિવત્તમાનં ચિન્તનાવિસેસવિરહતો અભિનિપાતાનુગુણં ચિન્તનાવસાનં મનનમત્તં ઉપ્પાદેતિ.

દસ્સનાદિપિ અભિનિપાતમત્તં દુતિયં ખણં અનતિવત્તમાનં અત્તાનુગુણં ચિન્તનામનનસમઞ્ઞાવિરહતો દસ્સનાદિઅભિનિપાતવિસેસવિચિત્તં ચિત્તભાવાદિના સમાનં ચિન્તનાદિમનનમત્તં અઞ્ઞવત્થુસ્મિં નિબ્બત્તેતિ, તસ્મા વત્થુકિચ્ચેહિ તં મનોવિઞ્ઞાણકાયસઙ્ગહિતાપિ મનોધાતુ મનોદ્વારનિક્ખમપવેસભૂતા આરમ્મણન્તરે દ્વારન્તરમનસિકારતબ્બિસયસમ્પટિચ્છનભાવેન પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં યથાક્કમં પુરેચરા, અનુચરાતિ ચ વુત્તા. સા પનાયં સતિપિ વિઞ્ઞાણભાવે મનસો સમ્ભૂય વિસિટ્ઠમનનકિચ્ચાભાવતો ધાતુભાવસામઞ્ઞેન મનોમત્તા ધાતુ મનોધાતૂતિ વુચ્ચતિ.

યથાવુત્તેનેવ ચ હેતુના મત્ત-સદ્દલોપં કત્વા વિઞ્ઞાણટ્ઠયોગતો મનોમત્તં વિઞ્ઞાણન્તિ મનોવિઞ્ઞાણકાયસઙ્ગહોપિ ચસ્સા યુજ્જતિ એવ. અઞ્ઞવિઞ્ઞાણેહિ પન દ્વારારમ્મણેહિ ચ વિસેસનત્થં ‘‘મનોધાતૂ’’તિ વુત્તાતિ. મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ પન વિઞ્ઞાણધાતુવિસેસનં મનોગહણં. ધાતુવિસેસનત્થે ચ મનોવિઞ્ઞાણગ્ગહણે વિઞ્ઞાણવિસેસનં દ્વારભૂતમનોદસ્સનમેવાતિ દ્વારસમઞ્ઞારહત્તા ન મનોધાતૂતિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ મનોદ્વારન્તોગધં, ન ચ દસ્સનાદિપુરેચરાનુચરન્તિ મનસો વિઞ્ઞાણધાતુ, મનસો વિઞ્ઞાણન્તિ ચ મનોદ્વારસમઞ્ઞારહં, સવિસેસઞ્ચ તસ્સ મનનકિચ્ચં, વિઞ્ઞાણકિચ્ચઞ્ચાતિ મત્તસદ્દસ્સ લોપમન્તરેન ‘‘મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ, નિજ્જીવભાવવિભાવનત્થં ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ ચ વુચ્ચતીતિ.

સલ્લમિવ સૂલમિવ તિવિધદુક્ખતાસમાયોગતો દટ્ઠબ્બો. વેદનાસલ્લસૂલયોગાતિ વેદનાસઙ્ખાતસલ્લસૂલયોગતો. આતુરા વિયાતિ તેન આતુરિભૂતા પુગ્ગલા વિય. આસાયેવ દુક્ખં આસાદુક્ખં, આસાવિઘાતં દુક્ખં વા. સઞ્ઞા હિ અસુભાદિકમ્પિ સુભાદિતો સજ્જાનન્તી આસં, તસ્સા ચ વિઘાતં આસીસિતસુભાદિઅસિદ્ધિયા જનેતીતિ. વનમિગો તિણપુરિસં પુરિસોતિ ગણ્હન્તો અયથાભૂચ્ચનિમિત્તગ્ગાહકો, તથા સઞ્ઞાપીતિ આહ ‘‘વનમિગો વિયા’’તિ. કમ્મપધાના સઙ્ખારાતિ ‘‘પટિસન્ધિયં પક્ખિપનતો’’તિઆદિ વુત્તં. જાતિદુક્ખાનુબન્ધતોતિ અત્તના નિબ્બત્તિયમાનેન જાતિદુક્ખેન અનુબન્ધતા. ભવપચ્ચયા જાતિ હિ જાતિદુક્ખન્તિ. પદુમં વિય દિસ્સમાનં ખુરચક્કં વિય રૂપમ્પિ ઇત્થિઆદિભાવેન દિસ્સમાનં નાનાવિધુપદ્દવં જનેતિ. સબ્બે અનત્થા રાગાદયો, જાતિઆદયો ચ વિસયભૂતા, અનુપસન્તા, સપ્પટિભયા ચાતિ. તપ્પટિપક્ખભૂતત્તા અસઙ્ખતા ધાતુ અમતાદિતો દટ્ઠબ્બા.

વવત્થાનાભાવો ‘‘ઇદમેવ ઇમસ્સ આરમ્મણ’’ન્તિ નિયમાભાવો, તેન યથા અરઞ્ઞમક્કટો કેનચિ અનિવારિતો ગહિતં એકં રુક્ખસાખં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, તમ્પિ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞન્તિ કત્થચિ અનવટ્ઠિતો પરિબ્ભમતિ, એવં ગહિતં એકં આરમ્મણં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં, તમ્પિ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞન્તિ અનવટ્ઠિતતા, આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા પવત્તિતું અસમત્થતા ચ મક્કટસમાનતાતિ દસ્સેતિ. અટ્ઠિવેધવિદ્ધોપિ ઉપ્પથં અનુગચ્છન્તો દુટ્ઠસ્સો અસ્સખળુઙ્કો. યત્થકામનિપાતિતોતિ યત્થ કત્થચિ ઇચ્છિતારમ્મણે નિપાતિભાવતો. નાનાવેસધારી રઙ્ગનટો.

આયતનદાતુનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ પન્નરસમપરિચ્છેદવણ્ણના.