૧૬. ઇન્દ્રિયસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

ઇન્દ્રિયવિત્થારકથાવણ્ણના

૫૨૫. બાવીસતીતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઇન્દ્રિયાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. ચક્ખુન્દ્રિયન્તિઆદિ તેસં સરૂપદસ્સનં. તત્થ ચક્ખુદ્વારે ઇન્દટ્ઠં કારેતિ ચક્ખુદ્વારભાવે તંદ્વારિકેહિ અત્તનો ઇન્દભાવં પરમિસ્સરભાવં કારયતીતિ ચક્ખુન્દ્રિયં. તઞ્હિ તે રૂપગ્ગહણે અત્તાનં અનુવત્તેતિ, તે ચ તં અનુવત્તન્તિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તસ્મા સોતઘાનજિવ્હાકાયદ્વારે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ. કાયિન્દ્રિયં. વિજાનનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ મનિન્દ્રિયં. ઇત્થિભાવલક્ખણે, પરિસભાવલક્ખણે, અનુપાલનલક્ખણે, સુખલક્ખણે, દુક્ખલક્ખણે, સોમનસ્સલક્ખણે, દોમનસ્સલક્ખણે, ઉપેક્ખાલક્ખણે, અધિમોક્ખલક્ખણે, પગ્ગહલક્ખણે, ઉપટ્ઠાનલક્ખણે, અવિક્ખેપલક્ખણે, દસ્સનલક્ખણે, અનઞ્ઞાતં ઞસ્સામીતિ પવત્તે જાનનલક્ખણે, ઞાતાનં એવ ધમ્માનં પુન આજાનને અઞ્ઞાતાવિભાવે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં.

વિજાનિયાતિ વિજાનેય્ય. ભૂમિતો ચાતિ ચ-સદ્દો અવુત્તસમ્પિપણ્ડનત્થો, તેન તાવત્વં સઙ્ગણ્હાતિ, તં પન તાવત્વં પરતો વણ્ણયિસ્સામ. અસમ્મસનુપગાનમ્પિ અત્થિભાવતો દટ્ઠબ્બતા ઇધ ન ગહિતા.

પુબ્બભાગેતિ અરિયમગ્ગતો પુબ્બભાગે. અનઞ્ઞાતન્તિ ન અઞ્ઞાતં ન અધિગતં. નિચ્ચતાય નત્થિ એતસ્સ મતં ભઙ્ગો, ન વા એતસ્મિં અધિગતે મરણન્તિ અમતં, પજ્જિતબ્બતો પદઞ્ચાતિ અમતપદં નિબ્બાનં. ‘‘એવં પટિપન્નસ્સ ઉપ્પજ્જનતો’’તિ એતેન પુબ્બભાગવસેનેતં ઇન્દ્રિયં એવં વોહરીયતીતિ દસ્સેતિ. આજાનનતોતિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠમરિયાદં અનતિક્કમિત્વાવ જાનનતો. યેન તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો, તંસમ્પયુત્તધમ્મા વા અઞ્ઞાતાવિનો હોન્તિ, સો અઞ્ઞાતાવિભાવો પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચજાનનખીણાસવસ્સ ભાવભૂતો હુત્વા ઉપ્પત્તિતો ‘‘ખીણાસવસ્સ ઉપ્પજ્જનતો’’તિ વુત્તં.

લિઙ્ગેતિ ગમેતિ ઞાપેતીતિ લિઙ્ગં, લિઙ્ગીયતિ વા એતેનાતિ લિઙ્ગં. કિં લિઙ્ગેતિ, કિં વા લિઙ્ગીયતીતિ? ઇન્દં, ઇન્દો વા. ઇન્દસ્સ લિઙ્ગ ઇન્દલિઙ્ગં, ઇન્દલિઙ્ગસ્સ અત્થો તંસભાવો ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠો, ઇન્દલિઙ્ગમેવ વા ઇન્દ્રિયસદ્દસ્સ અત્થોતિ ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠો. સજ્જિતં ઉપ્પાદિતન્તિ સિટ્ઠં, ઇન્દેન સિટ્ઠં ઇન્દસિટ્ઠં. જુટ્ઠં સેવિતં. કમ્મસઙ્ખાતસ્સ ઇન્દસ્સ લિઙ્ગાનિ, તેન ચ સિટ્ઠાનીતિ કમ્મજાનેવ યોજેતબ્બાનિ, ન અઞ્ઞાનિ, તે ચ દ્વે અત્થા કમ્મે એવ યોજેતબ્બા, ઇતરે ચ ભગવતિ એવાતિ આહ ‘‘યથાયોગ’’ન્તિ. તેનાતિ ભગવતો, કમ્મસ્સ ચ ઇન્દત્તા. એત્થાતિ એતેસુ ઇન્દ્રિયેસુ. ઉલ્લિઙ્ગેન્તિ ઞાપેન્તિ પકાસેન્તિ ફલસમ્પત્તિવિપત્તીહિ કારણસમ્પત્તિવિપત્તિઅવબોધતો. ‘‘સો તં નિમિત્તં આસેવતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૩૫) ગોચરકરણમ્પિ આસેવના વુત્તાતિ આહ ‘‘કાનિચિ ગોચરાસેવનાયા’’તિ. તત્થ સબ્બેસં ગોચરિકાતબ્બત્તેપિ ‘‘કાનિચી’’તિ વચનં અવિપસ્સિતબ્બાનં બહુલં મનસિકરણેન અનાસેવનીયત્તા. પચ્ચવેક્ખનામત્તમેવ હિ તેસુ હોતીતિ. ‘‘તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૭૦) ભાવના આસેવનાતિ વુત્તાતિ ભાવેતબ્બાનિ સદ્ધાદીનિ સન્ધાયાહ ‘‘કાનિચિ ભાવનાસેવનાયા’’તિ.

આધિપચ્ચં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો. અસતિપિ ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવે ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં, અત્તનો અત્તનો પચ્ચયવસેન પવત્તમાને તંસહિતસન્તાને અઞ્ઞાકારેન અપ્પવત્તમાનેહિ લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તનીયભાવે આધિપચ્ચં. ઇમસ્મિં ચ અત્થે ઇન્દન્તિ પરિમિસ્સરિયં કરોન્તિચ્ચેવ ઇન્દ્રિયાનિ. ચક્ખાદીસુ દસ્સિતેન નયેન અઞ્ઞેસઞ્ચ જીવિતાદીનં તદનુવત્તીસુ આધિપચ્ચં યથારહં યોજેતબ્બં.

અમોહોયેવ ન વિસું ચત્તારો ધમ્મા, તસ્મા તસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધકથાયં વિભાવિતાનિ લક્ખણાદીનિ તેસઞ્ચ વેદિતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. સેસાનિ તત્થ ખન્ધનિદ્દેસે લક્ખણાદીહિ અરૂપેનેવ આગતાનિ.

૫૨૬. સત્તાનં અરિયભૂમિપટિલાભો ભગવતો દેસનાય સાધારણં, પદાનઞ્ચ પયોજનન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તધમ્મે પરિઞ્ઞાયા’’તિઆદિ. અઞ્ઞેસમ્પિ ઇન્દ્રિયાનં અત્તભાવપરિયાપન્નતાય સતિપિ અત્તભાવપઞ્ઞાપનાય મૂલભાવતો ચક્ખાદીનં સાતિસયા અત્તભાવપરિયાપન્નાતિ વુત્તં ‘‘અત્તભાવપરિયાપન્નાનિ ચક્ખુન્દિયાદીની’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૧૯). અભિધમ્મટ્ઠકથાયં ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયદેસનાક્કમો વુત્તોતિ ઇધાપિ ‘‘તતો જીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ વુત્તં. તં ઇન્દ્રિયયમકદેસનાય (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧ આદયો) સમેતિ. ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે (વિભ. ૨૧૯ આદયો) પન મનિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયં વુત્તં, તં પુરિમપચ્છિમાનં અજ્ઝાત્તિકબાહિરાનં અનુપાલકભાવદીપનત્થં તેસ મજ્ઝે વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યઞ્ચ કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખં. યાવ ચ દુવિધત્તભાવાનુપાલકસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તિ, તાવ દુક્ખભૂતાનં એતેસં વેદયિતાનં અનિવત્તીતિ ઞાપનત્થં, તેન ચ ચક્ખાદીનં દુક્ખાનુબન્ધતાય પરિઞ્ઞેય્યતં ઞાપેતિ. પટિપત્તિદસ્સનત્થન્તિ પુબ્બભાગપટિપત્તિદસ્સનત્થં. તસ્સેવાતિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સેવ. તતો અનન્તરં ભાવેતબ્બત્તાતિ ભાવનામગ્ગસમ્પયુત્તં અઞ્ઞિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્તં. દસ્સનાન્તરા હિ ભાવનાતિ.

ભેદોતિ ઇધ સભાવતો ભેદો અધિપ્પેતો, ન ભૂમિપુગ્ગલાદિવસેનાતિ આહ ‘‘સેસાનં અભેદો’’તિ. નનુ ચ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનુપાલનલક્ખણં સભાવો, તેનસ્સ દુવિધસ્સાપિ અભેદોતિ? સચ્ચમેતં, તસ્સ પન રૂપારૂપસભાવકતો ભેદો ગહિતો, ન એવં સેસાનં કોચિ ભેદો અત્થીતિ તેસં અભેદોતિ ભેદાભાવો વુત્તો. નનુ ચેત્થ વેદના, પઞ્ઞા ચ ભિન્દિત્વા વુત્તાતિ? ન, યથા દેસિતેસુ બાવીસતિયા ઇન્દ્રિયેસુ ભેદાભેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

૫૨૭. ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં સતિપિ પુરેજાતાદિપચ્ચયભાવે ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવેન સાધેતબ્બમેવ કિચ્ચં કિચ્ચન્તિ વુત્તં તસ્સ અનઞ્ઞસાધારણત્તા, ઇન્દ્રિયકથાય ચ અધિકતત્તા. અત્તનો તિક્ખમન્દાદિઆકારો અત્તાકારો, તસ્સ અનુવત્તાપનં અત્તાકારાનુવત્તાપનં. તેનાહ ‘‘તિક્ખમન્દાદિસઙ્ખાતઅત્તાકારાનુવત્તાપન’’ન્તિ. અથ વા તિક્ખમન્દાદિસઙ્ખાતસ્સ ચ અત્તાકારસ્સ ચ અનુવત્તાપનં તિક્ખ…પે… વત્તાપનં. વિસું અત્તાકારગ્ગહણેન ચેત્થ રૂપાવભાસનાદિકસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ હિ રૂપાભિહનનયોગ્યતાસઙ્ખાતે રૂપાવભાસનસામત્થિયે અસતિ ન કદાચિપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનકિચ્ચં સમ્ભવતિ. એસ નયો સોતિન્દ્રિયાદીસુપિ. પુબ્બઙ્ગમભાવેન મનિન્દ્રિયસ્સ વસાવત્તાપનં હોતિ, ન અઞ્ઞેસં. તંસમ્પયુત્તાનિપિ હિ ઇન્દ્રિયાનિ તબ્બસેનેવ હુત્વા અત્તનો અત્તનો ઇન્દ્રિયકિચ્ચં સાધેન્તિ ચેતસિકભાવતો, ન તેસં વસેન મનિન્દ્રિયં. અયઞ્હિસ્સ પુબ્બઙ્ગમતા. સબ્બત્થ ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવેન સાધેતબ્બન્તિ અધિકારો અનુવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બો. સતિપિ અનુપ્પાદને, અનુપત્થમ્ભને ચ તપ્પચ્ચયાનં તપ્પવત્તને નિમિત્તભાવો અનુવિધાનં.

છાદેત્વા ફરિત્વા ઉપ્પજ્જમાના સુખદુક્ખવેદના સહજાતધમ્મે અભિભવિત્વા અજ્જોત્થરિત્વા સયમેવ પાકટા હોતિ, સહજાતધમ્મા ચ તસ્સા વસેન સુખદુક્ખબાવપ્પતા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘યથાસકં ઓળારિકાકારાનુપાપન’’ન્તિ. અસન્તસ્સ, અપણીતસ્સપિ અકુસલતબ્બિપાકાદિસમ્પયુત્તસ્સ યથારહં મજ્ઝત્તાકારાનુપાપનં યોજેતબ્બં. સમાનજાતિયેહિ વા સુખદુક્ખેહિ સન્તપણીતાકારાનુપાપનં દટ્ઠબ્બં. પટિપક્ખાભિભવનન્તિ અસ્સદ્ધિયાદિપટિપક્ખાભિભવનં. પસન્નાકારાદાતિ પસન્નપગ્ગહિતઉપટ્ઠિતસમાહિતદસ્સનાકારાનુપાપનં યથાક્કમં સદ્ધાદીનં. બ્યાપાદાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ગહિતાનિ. મગ્ગસમ્પયુત્તસ્સેવ ચ અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ કિચ્ચં દસ્સિતં. તેનેવ ચ ફલસમ્પયુત્તસ્સ તંતંસંયોજનપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનકિચ્ચતા દસ્સિતા હોતીતિ. કતસબ્બકિચ્ચસ્સ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં અઞ્ઞસ્સ કાતબ્બસ્સ અભાવા અમતાભિમુખમેવ તબ્ભાવપચ્ચયો ચ હોતિ, ન ઇતરાનિ વિય કિચ્ચન્તરપસુતં. તેનાહ ‘‘અમતાભિમુખભાવપચ્ચયતા ચા’’તિ.

૫૨૮. ભૂમિતો વિનિચ્છયો ઉત્તાનત્થો એવ. એત્થાહ – કસ્મા પન એત્તકેનેવ ઇન્દ્રિયાનિ વુત્તાનિ, એતાનિ એવ ચ વુત્તાનીતિ? આધિપચ્ચટ્ઠવસેન, આધિપચ્ચં નામ ઇસ્સરિયન્તિ વુત્તમેવેતં. તયિદં આધિપચ્ચં અત્તનો અત્તનો કિચ્ચે, ફલે ચાતિ અઞ્ઞેસમ્પિ સભાવધમ્માનં કસ્મા ન લબ્ભતિ? પચ્ચયાધીનવુત્તિકા હિ પચ્ચયુપ્પન્નાતિ સિયા ફલહેતુધમ્મેસુ અનુવત્તનાનુવત્તનીયતાતિ? સચ્ચમેતં, તથાપિ અત્થિ તેસં વિસેસો. સ્વાયં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપ્પવત્તિયઞ્હિ ચક્ખાદીનં સિદ્ધમાધિપચ્ચ’’ન્તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૧૯) અટ્ઠકથાયં દસ્સિતોયેવ. અપિચ ખન્ધપઞ્ચકે યાયં સત્તપઞ્ઞત્તિ, તસ્સા વિસેસનિસ્સયો ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાની’’તિ તાનિ તાવ આધિપચ્ચત્તં ઉપાદાય ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં…પે…મનિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિતો (વિભ. ૨૧૯) વુત્તાનિ. સ્વાયં અત્તભાવો ઇમેસં વસેન ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ સમઞ્ઞં લભતીતિ દસ્સનત્થં ભાવદ્વયં. તયિમે ઉપાદિન્નધમ્મા યેન ધમ્મેન પવત્તન્તિ, અયં સો ધમ્મો તેસં ઠિતિહેતૂતિ દસ્સનત્થં જીવિતિન્દ્રિયં. સ્વાયં સત્તસઞ્ઞિતો ધમ્મપુઞ્જો પબન્ધવસેન પવત્તમાનો ઇમાહિ વેદનાહિ સંકિલિસ્સતીતિ દસ્સનત્થં વેદનાપઞ્ચકં. તતો વિસુદ્ધિકામાનં વોદાનસમ્ભારદસ્સનત્થં સદ્ધાદિપઞ્ચકં. સમ્ભવવોદાનસમ્ભારા ઇમેહિ વિસુજ્જન્તિ, વિસુદ્ધિપ્પત્તા નિટ્ઠિતકિચ્ચાવ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીનિ તીણિ વુત્તાનિ. સબ્બત્થ ‘‘આધિપચ્ચત્તં ઉપાદાયા’’તિ પદં યોજેતબ્બં. એત્તાવતા અધિપ્પેતત્થસિદ્ધીતિ અઞ્ઞેસં અગ્ગહણં.

અથ વા પવત્તિનિવત્તીનં નિસ્સરાદિદસ્સનત્તમ્પિ એતાનિયેવ વુત્તાનિ. પવત્તિયા હિ વિસેસતો મૂલનિસ્સયભૂતાનિ છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ. યથાહ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો’’તિઆદિ (સુ. નિ. ૧૭૧). તસ્સ ઉપ્પત્તિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયેહિ વિસભાગવત્થુસરાગનિમિત્તેહિ યેભુય્યેન સત્તકાયસ્સ અભિનિબ્બત્તિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તિણ્ણં ખો, મહારાજ, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮; મિ. પ. ૪.૧.૬). અવટ્ઠાનં જીવિતિન્દ્રિયેન તેન અનુપાલેતબ્બતો. તેનાહ ‘‘આયુ ઠિતિ યપના યાપના’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૯). ઉપભોગો વેદનાહિ. વેદનાવસેન હિ ઇટ્ઠાદિસબ્બવિસયૂપભોગો. યથાહ ‘‘વેદયતિ વેદયતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા વેદનાતિ વુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૦). એવં પવત્તિયા નિસ્સયસમુપ્પાદટ્ઠિતિસમ્ભોગદસ્સનત્તં ચક્ખુન્દ્રિયં યાવ ઉપેક્ખિન્દ્રિયન્તિ ચુદ્દસિન્દ્રિયાનિ દેસિતાનિ. યથા ચેતાનિ પવત્તિયા, એવં ઇતરાનિ નિવત્તિયા. વિવટ્ટસન્નિસ્સિતેન હિ નિબ્બત્તિતાનિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિવત્તિયા નિસ્સયો. ઉપ્પાદો અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયેન તસ્સ નિવત્તિવસેન પઠમં ઉપ્પજ્જનતો. અવટ્ઠાનં અઞ્ઞિન્દ્રિયેન, ઉપભોગો અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન અગ્ગફલસમુપભોગતો. ખીણાસવાહિ વિસવિતાય નિબ્બુતિસુખં પરિભુજ્જન્તિ. એવમ્પિ એતાનિ એવ ઇન્દ્રિયાનિ દેસિતાનિ. એત્તાવતા યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિતો અઞ્ઞેસં અગ્ગહણં. ઇમિનાવ નેસં દેસનાક્કમોપિ સંવણ્ણિતોતિ વેદિતબ્બોતિ.

ઇન્દ્રિયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સચ્ચવિત્થારકથાવણ્ણના

૫૨૯. અરિયસદ્દેન વિસેસનં અકત્વા કેવલં સચ્ચસદ્દેન ઉદ્ધિટ્ઠાનિપિ અરિયસચ્ચાનિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સચ્ચાનીતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’તિ આદ. સમાઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતિ, વિસેસત્થિના ચ વિસેસો અનુપયુજ્જિતબ્બોતિ. અરિયસચ્ચેસુ વા વિચારિતેસુ ઇતરાનિપિ અત્થતો વિચારિતાનેવ હોન્તીતિ વિપસ્સનાય ચ ભૂમિભૂતાનિ, અરિયસચ્ચાનેવાતિ ચ કત્વા ‘‘સચ્ચાની’’તિ ઉદ્ધરિત્વાપિ ‘‘ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’તિ વુત્તં.

સાસનક્કમોતિ અરિયસચ્ચાનિ વુચ્ચન્તિ, અરિયસચ્ચદેસના વા. સકલઞ્હિ સાસનં ભગવતો વચનં સચ્ચવિનિમુત્તં નત્થિ પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતુસન્દસ્સનવસેન પવત્તનતો. તસ્મા સચ્ચેસુ કમતિ, સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતં વા સાસનં એતેસુ કમતિ, પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તતિ, તસ્મા કમતિ એત્થાતિ કમો, કિં કમતિ? સાસનં. સાસનસ્સ કમો ‘‘સાસનક્કમો’’તિ સચ્ચાનિ સાસનપ્પવત્તિટ્ઠાનાનિ વુચ્ચન્તિ, તંદેસના ચ તબ્બોહારેનાતિ.

તથાતિ તંસભાવા દુક્ખાદિસભાવા. અવિતથાતિ અમુસાસભાવા બાધનાદિભાવેન ભૂતસભાવા. અનઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞાકારરહિતા અબાધનાદિઆકારવિવિત્તા. દુક્ખદુક્ખતાતન્નિમિત્તતાહિ અધિટ્ઠિતત્તા પીળનટ્ઠો. સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતભાવો સઙ્ખતટ્ઠો. દુક્ખદુક્ખતાતન્નિમિત્તતાહિ પરિદહનં, કિલેસદાહસમાયોગો વા સન્તાપટ્ઠો. જરાય, મરણેન ચાતિ દ્વેદા વિપરિણામેતબ્બતા વિપરિણામટ્ઠો. એત્થ ચ પીળનટ્ઠો દુક્ખસ્સ સરસેનેવ આવિભવનાકારો, ઇતરે યથાક્કમં સમુદયમગ્ગનિરોધદસ્સનેહિ આવિભવનાકારાતિ અયં ચતુન્નમ્પિ વિસેસો. તત્રત્રાભિનન્દનવસેન બ્યાપિત્વા ઊહનં રાસિકરણં દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તનં આયૂહનં આકારસ્સ બ્યાપનત્થત્તા. આગચ્છતિ સમુદયતોતિ વા આયં, દુક્ખં, તસ્સ ઊહનં પવત્તનં આયૂહનં, અયં સરસેનેવ આવિભવનાકારો. નિદદાતિ દુક્ખન્તિ નિદાનં, ‘‘ઇદં તં દુક્ખ’’ન્તિ સમ્પટિચ્છાપેન્તં વિય સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. અયં નિદાનટ્ઠો દુક્ખદસ્સનેન આવિભવનાકારો. સંસારદુક્ખેન સંયોજનં સંયોગટ્ઠો. મગ્ગાધિગમનનિવારણં પલિબોધટ્ઠો. ઇમે ચ સંયોગપલિબોધટ્ઠા નિરોધમગ્ગદસ્સનેહિ આવિભવનાકારા. નિસ્સરન્તિ સત્તા એત્થ, સયમેવ વા નિસ્સટં વિસંયુત્તં સબ્બસઙ્ખતેહિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગભાવતોતિ નિસ્સરનં. અયમસ્સ સભાવેન આવિભવનાકારો, ઇતરે વિવેકાસઙ્ખાતામતટ્ટા, સમુદયક્ખરઅપચ્ચયઅવિનાસિતા વા સમુદયમગ્ગદુક્ખદસ્સનેન આવિભવનાકારા.

સંસારતો નિગ્ગમનં નિય્યાનં. અયમસ્સ સરસેન આવિભવનાકારો. પરિબોધૂપચ્છેદનેન નિબ્બાનાધિગમોવ નિબ્બાનનિમિત્તત્તા મગ્ગસ્સ હેતુટ્ઠો. પઞ્ઞાપધાનત્તા ચસ્સ નિબ્બાનદસ્સનં, ચતુસચ્ચદસ્સનં વા દસ્સનટ્ઠો. ચતુસચ્ચદસ્સને, કિલેસદુક્ખસન્તાપવૂપસમને ચ આધિપચ્ચં કરોન્તિ મગ્ગધમ્મા સમ્પયુત્તધમ્મેસૂતિ સો મગ્ગસ્સ આધિપતેય્યટ્ઠો. વિસેસતો વા આલમ્બનાધિપતિભૂતા મગ્ગધમ્મા હોન્તિ ‘‘મગ્ગાધિપતિનો’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૬) વચનતોતિ સો તેસં આકારો આધિપતેય્યટ્ઠો. એતે હેતુદસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠા સમુદયનિરોધદુક્ખદસ્સનેહિ આવિભવનાકારા. એવમાદિ આહાતિ સમ્બન્ધો. અભિસમયટ્ઠોતિ અભિસમેતબ્બટ્ઠો. અભિસમયસ્સ વા વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠો. અથ વા અભિસમયસ્સ પવત્તિઆકારો અભિસમયટ્ઠો. સો ચેત્થ અભિસમેતબ્બેન પીળનાદિના દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

૫૩૦. કુચ્છિતં ખં દુક્ખં, ગારય્હં હુત્વા અસારન્તિ અત્થો.

‘‘સમાગમો સમેત’’ન્તિઆદીસુ કેવલસ્સ આગમસદ્દસ્સ, એત-સદ્દસ્સ ચ પયોગે સંયોગત્થસ્સ અનુપલબ્ભનતો, સં-સદ્દસ્સ ચ સંયોગે ઉપલબ્ભનતો ‘‘સંયોગં દીપેતી’’તિ આહ અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ તદત્થજોતકતાસિદ્ધિતો. ઉપ્પન્નં ઉદિતન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અય-સદ્દો ગતિઅત્થે સિદ્ધો હેતુસદ્દોવિય કારણં દીપેતિ. અત્તનો ફલનિપ્ફાદનેન અયતિ પવત્તતિ, એતિ વા એતસ્મા ફલન્તિ અયોતિ, સંયોગે ઉપ્પત્તિકારણં સમુદયોતિ. એત્થ વિસું પયુજ્જમાનાપિ ઉપસગ્ગસદ્દા સધાતુકં સંયોગત્થં, ઉપ્પાદત્થઞ્ચ દીપેન્તિ, કિરિયાવિસેસકત્તાતિ વેદિતબ્બા.

‘‘અભાવો એત્થ રોધસ્સાતિ નિરોધો’’તિ એતેન નિબ્બાનસ્સ દુક્ખવિવિત્તભાવં દસ્સેતિ. સમધિગતે તસ્મિં તદધિગમતો પુગ્ગલસ્સ રોધાભાવો પવત્તિસઙ્ખાતસ્સ રોધસ્સ પટિપક્ખભૂતાય નિવત્તિયા અધિગતત્તાતિ. એતસ્મિઞ્ચ અત્થે અભાવો એતસ્મિં રોધસ્સાતિ નિરોધો ઇચ્ચેવ પદસમાસો. દુક્ખાભાવો પનેત્થ પુગ્ગલસ્સ, ન નિબ્બાનસ્સેવ. અનુપ્પાદો એવ નિરોધો અનુપ્પાદનિરોધો. આયતિં ભવાદીસુ અપ્પવત્તિ, ન પન ભઙ્ગોતિ ભઙ્ગવાચકં નિરોધસદ્દં નિવત્તેત્વા અનુપ્પાદવાચકં ગણ્હાતિ. એતસ્મિં અત્થે કારણે ફલૂપચારં કત્વા નિરોધપચ્ચયો નિરોધોતિ વુત્તો.

પટિપદા ચ હોતિ પુગ્ગલસ્સ દુક્ખનિરોદપ્પત્તિયા. નનુ ચ સા એવ દુક્ખનિરોદપ્પત્તીતિ તસ્સા એવ સા પટિપદાતિ ન યુજ્જતીતિ? ન પુગ્ગલાધિગમસ્સ પત્તિભાવેન, યેહિ સો અધિગચ્છતિ, તેસં કારણભૂતાનં પટિપદાભાવેન ચ વુત્તત્તા. સચ્છિ કિરિયાસચ્છિકરણધમ્માનઞ્હિ અઞ્ઞત્થાભાવેપિ પુગ્ગલસચ્છિકિરિયાધમ્મભાવેહિ નાનત્તં કત્વા નિદ્દેસો કતોતિ. અથ વા યં દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા નિટ્ઠાનં ફલં, સયઞ્ચ દુક્ખનિરોધપ્પત્તિભૂતં, તસ્સ અભિસમયભૂતાય દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા પટિપદતા દટ્ઠબ્બા.

૫૩૧. બુદ્ધાદયો અરિયા પટિવિજ્ઝન્તીતિ એત્થ પટિવિદ્ધકાલે પવત્તં બુદ્ધાદિવોહારં ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૪૧૦) વિય ભાવિનિ ભૂતે વિય ઉપચારોતિ પુરિમકાલેપિ આરોપેત્વા ‘‘બુદ્ધાદયો’’તિ વુત્તં. તે હિ બુદ્ધાદયો ચતૂહિ મગ્ગેહિ પટિવિજ્ઝન્તીતિ. તસ્મા અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તીતિ એત્થ અરિયપટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપો અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તીતિ અત્થો. તથાગતેન હિ સયં અધિગતત્તા, પવેદિતત્તા, તતો એવ ચ અઞ્ઞેહિ અધિગમનીરત્તા તાનિ તસ્સ હોન્તીતિ. અરિયભાવસિદ્ધિતોપીતિ એત્થ અરિયસાધકાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ પુબ્બે વિય ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો. અરિયાનિ સચ્ચાનીતિપીતિ એત્થ અવિતથભાવેન અરણીયત્તા અધિગન્તબ્બત્તા અરિયાનિ, અરિયસમઞ્ઞા વા અવિસંવાદકે અવિતથે નિરુળ્હા દટ્ઠબ્બા.

૫૩૨. બાધનલક્ખણન્તિ એત્થ દુક્ખદુક્ખતન્નિમિત્તભાવો, ઉદયવયપટિપીળિતભાવો વા બાધનં. ભવાદીસુ જાતિઆદિવસેન, ચક્ખુરોગાદિવસેન ચ અનેકદા દુક્ખસ્સ પવત્તનમેવ પુગ્ગલસ્સ સન્તાપનં, તદસ્સ કિચ્ચં રસોતિ સન્તાપનરસં. પવત્તિનિવત્તીસુ સંસારવિમોક્ખેસુ પવત્તિ હુત્વા ગય્હતીતિ પવત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનં. પભવતિ એતસ્મા દુક્ખં નિબ્બત્તતિ, પુરિમભવેન પચ્છિમભવો ઘટિતો સંયુત્તો હુત્વા પવત્તતીતિ પભાવો. ‘‘એવમ્પિ તણ્હાનુસયે અનૂહતે, નિબ્બત્તતિ દુક્ખમિદં પુનપ્પુન’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૩૮; નેત્તિ. ૩૦) એવં પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનં અનુપચ્છેદકરણં. ભવનિસ્સરણનિવારણં પલિબોધો. તણ્હક્ખયાદિભાવેન સબ્બદુક્ખસન્તતા સન્તિ. અચ્ચુતિરસન્તિ અચ્ચુતિસમ્પત્તિકં અચવનકિચ્ચં વા. કિચ્ચન્તિ ચ ચવનાભાવં કિચ્ચમિવ કત્વા પરિયાયેન વુત્તં, અચવનઞ્ચસ્સ સભાવાપરિચ્ચજનં અવિકારિતા દટ્ઠબ્બા. પઞ્ચક્ખન્ધનિમિત્તસુઞ્ઞતાય અવિગ્ગહં હુત્વા ગય્હતીતિ અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં. અનુસયસમુચ્છિન્દનેન સંસારચારકતો નિગ્ગમનૂપાયભાવો નિય્યાનં. સબ્બકિલેસાનં અનુપ્પાદનિરોધનં કિલેસપ્પહાનકરણં. નિમિત્તતો, પવત્તતો ચ ચિત્તસ્સ વુટ્ઠાનં હુત્વા ગય્હતીતિ વુટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાનં.

૫૩૩. અસુવણ્ણાદિ સુવણ્ણાદિ વિય દિસ્સમાનં માયાતિ વત્થુસબ્ભાવા તસ્સા વિપરીતતા વુત્તા. ઉદકં વિય દિસ્સમાના પન મરીચિ ઉપગતાનં તુચ્છા. વત્થુમત્તમ્પિ તસ્સા ન દિસ્સતીતિ વિસંવાદિકા વુત્તા. મરીચિમાયાઅત્તવિધુરો ભાવો તચ્છાવિપરીતભૂતભાવો. અરિયઞાણસ્સાતિ અરિયસ્સ અવિતથગ્ગાહકસ્સ ઞાણસ્સ, તેન પટિવેધઞાણં વિય પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ ગહિતં હોતિ. તેસં ગોચરભાવો પટિવિજ્જિતબ્બતા, આરમ્મણભાવો ચ દટ્ઠબ્બો. અગ્ગિલક્ખણં ઉણ્હત્તં. તઞ્હિ કત્થચિ કટ્ઠાદિઉપાદાનભેદે વિસંવાદકં, વિપરીતં, અભૂતં વાકદાચિપિ ન હોતિ. ‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા, અથો મરણધમ્મિનો’’તિ (અ. નિ. ૩.૩૯; ૫.૫૭) એવં વુત્તા જાતિઆદિકા લોકપકતિ. એકચ્ચાનં તિરચ્છાનાનં તિરિયં દીઘતા, મનુસ્સાદીનં ઉદ્ધં દીઘતા, વુદ્ધિનિટ્ઠં પત્તાનં પુન અવડ્ઢનન્તિ એવમાદિકા ચ લોકપકતીતિ વદન્તિ. તચ્છાવિપરીતભૂતભાવેસુ પચ્છિમો તથતા. પઠમો અવિતથતા, મજ્ઝિમો અનઞ્ઞતતાતિ અયમેતેસં વિસેસો,

દુક્ખા અઞ્ઞં ન બાધક ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ તણ્હાપિ જાતિ વિય દુક્ખનિમિત્તતાય બાધિકાતિ? ન, બાધકપ્પભવભાવેન વિસું ગહિતત્તા. એવમ્હિ પવત્તિ, પવત્તિહેતુ ચ અસઙ્કરતો બોધિતા હોન્તિ. અથ વા જાતિઆદીનં વિય દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવો, દુક્ખદુક્ખતા ચ બાધકતા, ન દુક્ખપ્પભવતાતિ નત્થિ તણ્હાય પભવભાવેન વિસું ગહિતાય બાધકભાવપસઙ્ગો. તેનાહ ‘‘દુક્ખા અઞ્ઞં ન બાધક’’ન્તિ. બાધકત્તનિયામેનાતિ દુક્ખં બાધકમેવ, દુક્ખમેવ બાધકન્તિ એવં દ્વિધાપિ બાધકત્તાવધારનેનાતિ અત્થો. બાધકત્તનિયામેનાતિ હિ બાધકસ્સ, બાધકત્તે ચ નિયામેન. યતા બાધકત્તસ્સ દુક્ખે નિયતતા, એવં દુક્ખસ્સ ચ બાધકત્તે નિયતતાતિ.

તં વિના નાઞ્ઞતોતિ સતિપિ અવસેસકિલેસઅવસેસાકુસલસાસવકુસલમૂલાવસેસસાસવકુસલધમ્માનં દુક્ખહેતુભાવે ન તણ્હાય વિના તેસં દુક્ખહેતુભાવો અત્થિ, તેહિ પન વિનાપિ તણ્હાય દુક્ખહેતુભાવો અત્થિ કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ રૂપાવચરાદિકુસલેહિ વિના કામાવચરાદીહિ ચ તણ્હાય દુક્ખનિબ્બત્તકત્તા. સન્તભાવસ્સ, સન્તભાવે વા નિયામો સન્તભાવનિયામો, તેન સન્તભાવનિયામેન. તચ્છનિય્યાનભાવત્તાતિ દ્વિધાપિ નિયામેન તચ્છો નિય્યાનભાવો એતસ્સ, ન મિચ્છામગ્ગસ્સ વિય વિપરીતતાય, ન લોકિયમગ્ગસ્સ વિય વા અનેકન્તિકતાય અતચ્છોતિ તચ્છનિય્યાનભાવો, મગ્ગો, તસ્સ ભાવો તચ્છનિય્યાનભાવત્તં, તસ્મા તચ્છનિય્યાનભાવત્તા. સબ્બત્થ દ્વિધાપિ નિયામેન તચ્છાવિપરીતભૂતભાવો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇતિ તચ્છાવિપલ્લાસા’’તિઆદિ.

૫૩૪. સચ્ચસદ્દસ્સ સમ્ભવન્તાનં અત્થાનં ઉદ્ધરણં, સમ્ભવન્તે વા અત્થે વત્વા અધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ ઉદ્ધરણં નિદ્ધારણં અત્થુદ્વારો. વિરતિસચ્ચેતિ મુસાવાદવિરતિયં. ન હિ અઞ્ઞવિરતીસુ સચ્ચસદ્દો નિરુળ્હો. યે પન ‘‘વિરતિસચ્ચં સમાદાનવિરતી’’તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ ન સમાદાનમત્તં વિરતિસચ્ચં, અથ ખો સમાદાનાવિસંવાદનં. તં પન પટિઞ્ઞાસચ્ચં મુસાવાદવિરતિયેવ હોતિ. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૭, ૨૦૨-૨૦૩, ૪૨૭; ૩.૨૭-૨૯) પવત્તા દિટ્ઠિ ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ અભિનિવિસનવુત્તિયા દિટ્ઠિસચ્ચં. અમોસધમ્મત્તા નિબ્બાનં પરમત્થસચ્ચં. ‘‘અમોસધમ્મં નિબ્બાનં, તદરિયા સચ્ચતો વિદૂ’’તિ (સુ. નિ. ૭૬૩) હિ વુત્તં, તસ્સ પન તંસમ્પાપકસ્સ ચ મગ્ગસ્સ પજાનના પટિવેધો અવિવાદકારણન્તિ દ્વયમ્પિ ‘‘એકં હિ સચ્ચં ન દુતિયમત્થિ, યસ્મિં પજા નો વિવદે પજાન’’ન્તિ ઇમિસ્સા (સુ. નિ. ૮૯૦; મહાનિ. ૧૧૯) ગાથાય ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં.

૫૩૫. ‘‘નેતં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ આગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ એતેન જાતિઆદીનં દુક્ખઅરિયસચ્ચભાવે અવિપરીતતં દસ્સેતિ એકન્તેનેવ બાધકભાવતો. ‘‘અઞ્ઞં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ આગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ ઇમિના દુક્ખઅરિયસચ્ચભાવસ્સ જાતિઆદીસુ નિયતતં દસ્સેતિ અનઞ્ઞત્થભાવતો. સચેપિ કથઞ્ચિ કોચિ એવંચિત્તો આગચ્છેય્ય, પઞ્ઞાપને પન સહધમ્મેન ઞાપને અત્તનો વાદસ્સ પતિટ્ઠાપને સમત્થો નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘અહમેતં…પે… પઞ્ઞપેસ્સામીતિ આગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ વુત્તં. જાતિઆદીનં અનઞ્ઞથતા અઞ્ઞસ્સ ચ તતાભૂતસ્સ અભાવોયેવેત્થ ઠાનાભાવો. સચેપિ કોચિ આગચ્છેય્ય આગચ્છતુ, ઠાનં પન નત્થીતિ અયમેત્થ સુત્તત્થો. એસ નયો દુતિયસુત્તેપિ. તત્થ પન અત્તભાવપટિલાભેનેવ સત્તાનં જાતિઆદીનં પત્તિ, સમ્મુખીભાવો ચ હોતીતિ સમ્પત્તત્તા, પચ્ચક્ખતા ચ પઠમતા, યતો તં ભગવતા પઠમં દેસિતં, તન્નિમિત્તતા દુતિયતા, તદુપસમતા તતિયતા, તંસમ્પાપકતા ચતુત્થતાતિ દટ્ઠબ્બા.

‘‘એતપરમતો’’તિ એતેન ચતૂહિ અરિયસચ્ચેહિ પવત્તિઆદીનં અનવસેસપરિયાદાનમાહ. નિબ્બુતિકામેન પરિજાનનાદીહિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કિચ્ચં કાતબ્બં નત્તિ, ધમ્મઞાણકિચ્ચં વા ઇતો અઞ્ઞં નત્થિ, પરિઞ્ઞેય્યાદીનિ ચ એતપરમાનેવાતિ ચત્તારિયેવ વુત્તાનિ. તણ્હાય આદીનવદસ્સાવીનં વસેન તણ્હાવત્થુઆદીનં એતપરમતાયાતિ વુત્તં. તથા આલયે પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતે, સકલવત્થુકામસઙ્ખાતે, ભવત્તયસઙ્ખાતે વા દુક્ખે દોસદસ્સાવીનં વસેન આલયાદીનં એતેપરમતાયાતિ વુત્તં.

૫૩૬. ‘‘ઓળારિકત્તા’’તિ ઇદં જાતિઆદીનં દુક્ખભાવસ્સ પચુરજનપાકટતામત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન અરિયેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝિતબ્બાકારં. તન્તિ દુક્ખં. અકતન્તિ અનિબ્બત્તિતં, અનિપ્ફાદિતકારણન્તિ અધિપ્પાયો. કારણે હિ સિદ્ધે ફલં સિદ્ધમેવ હોતિ. ‘‘નેવ અકતં આગચ્છતી’’તિ ચ ઇમિના અહેતુવાદં પટિક્ખિપતિ. ‘‘ન ઇસ્સરનિમ્માનાદિતો’’તિ એતેન પજાપતિપુરિસપકતિકાલાદિવાદે પટિક્ખિપતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘સહેતુકેન દુક્ખેના’’તિ એતેન દુક્ખદસ્સનેન જનિતસ્સ સંવેગસ્સ સંવડ્ઢનમાહ. દુક્ખસ્સ હિ સહેતુકભાવસવસેન બલવસંવેગો જાયતિ યાવાયં હેતુ, તાવ ઇદં દુક્ખં અવિચ્છેદેન પવત્તતીતિ. અસ્સાસજનનત્થં નિરોધન્તિ સંવેગજાતસ્સ અસ્સાસં જનેતું નિરોધસચ્ચમાહ. નિબ્બિન્નસંસારદુક્ખસ્સ હિ નિરોધકથા વુચ્ચમાના અતિવિય અતિવિય અસ્સાસં સઞ્જનેતિ.

૫૩૭. યે તે જાતિઆદયો ધમ્મા ભગવતા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. કસ્મા પનેત્થ બ્યાધિ ન ગહિતોતિ? અનેકન્તભાવતો. તથા હિ સો કદાચિ, કેસઞ્ચિ ચ નત્થિ. યથાહ ‘‘તયો રોગા પુરે આસું, ઇચ્છા અનસનં જરા’’તિ (સુ. નિ. ૩૧૩). બાકુલત્તેરાદીનં સો નાહોસિયેવ, દુક્ખગ્ગહણેન વા બ્યાધિ એત્થ હિતોવાતિ દટ્ઠબ્બં. પરમત્થતો હિ ધાતુક્ખોભપચ્ચયં કાયિકં દુક્ખં બ્યાધીતિ. ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં એકં કોટ્ઠાસં કત્વા ‘‘દ્વાદસ ધમ્મા’’તિ વુત્તં. કામતણ્હાભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા ‘‘દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચ’’ન્તિ અઞ્ઞે અન્તોગધભેદે અનામસિત્વા એકરૂપેન ગહિતાપિ તણ્હા સસ્સતદિટ્ઠિસહગતા, ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતા, દિટ્ઠિવિરહિતા કેવલં કામસ્સાદભૂતા ચાતિ તિધાવ ભિન્દિત્વા વુત્તા. ‘‘અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ મગ્ગસચ્ચભાવેન એકજ્ઝં કત્વા વુત્તાપિ સભાવતો ભિન્ના એવ તે ધમ્માતિ આહ ‘‘અટ્ઠ ધમ્મા’’તિ.

સચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુક્ખનિદ્દેસકથાવણ્ણના

જાતિનિદ્દેસવણ્ણના

ભવેતિ આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નો ધમ્મપ્પબન્ધો ભવો, તસ્મિં ભવે. સો હિ જાયતિ એત્થ યોનિગતિઆદિવિભાગોતિ જાતીતિ વુચ્ચતિ, જાયન્તિ એત્થ સત્તા સમાનન્વયાતિ જાતિ, નિકાયો. સઙ્ખતલક્ખણેતિ યત્થ કત્થચિ ઉપ્પાદે. સો હિ જનનટ્ઠેન જાતિ. પટિસન્ધિયન્તિ પટિસન્ધિચિત્તક્ખણે. સમ્પાતિજાતોતિ એત્થ જાતિસદ્દેન લબ્ભમાનં માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનસઙ્ખાતં જાયનત્થં સન્ધાયાહ ‘‘પસૂતિય’’ન્તિ, અભિજાતિયન્તિ અત્થો. જાયતિ એતાય ખત્તિયાદિસમઞ્ઞાતિ જાતિ, કુલં.

૫૩૮. સયન્તિ એત્થાતિ સેય્યા, માતુકુચ્છિસઙ્ખાતો ગબ્ભો સેય્યા એતેસન્તિ ગબ્ભસેય્યકા, અણ્ડજા, જલાબુજા ચ. ઇતરેસન્તિ સંસેદજાનં, ઓપપાતિકાનઞ્ચ. અયમ્પિ ચાતિ ‘‘પટિસન્ધિખન્ધેસ્વેવા’’તિ અનન્તરં વુત્તકથાપિ, પગેવ ‘‘પટિસન્ધિતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તકથાયં. તેનાહ ‘‘તેસં તેસં પઠમપાતુભાવો જાતી’’તિ.

ઉમ્મુજ્જનવસેન ગય્હતીતિ ઉમ્મુજ્જનપચ્ચુપટ્ઠાનં. વક્ખમાનવિભાગં દુક્ખવિચિત્તતં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ દુક્ખવિચિત્તતાપચ્ચુપટ્ઠાના.

૫૩૯. ‘‘કસ્મા પના’’તિ વદતો ચોદકસ્સાયમધિપ્પાયો – એકન્તદુક્ખે નિરયે તાવ જાતિદુક્ખા હોતુ, અઞ્ઞાસુપિ વા દુગ્ગતીસુ પાપકમ્મસમુટ્ઠાનતો સુખસંવત્તનિયકમ્મસમુટ્ઠાનાસુ પન સુગતીસુ કથન્તિ. ઇતરો ‘‘નાયં જાતિ સભાવદુક્ખવસેન દુક્ખાતિ વુત્તા, ન હિ કાચિ પટિસન્ધિ દુક્ખવેદનાસમ્પયુત્તા અત્થિ, અથ ખો દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનેકેસં દુક્ખાનં વત્થુભાવતો’’તિઆદિમાહ. અદુક્ખસભાવમ્પિ પરિયાયતો દુક્ખન્તિ વુચ્ચતીતિ દુક્ખસભાવં દુક્ખસદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ યથા રૂપરૂપન્તિ.

દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતોતિ ‘‘અહુ વત મે, તં વત નાહોસી’’તિ ચેતસિકદુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો.

‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૭૬, ૭૭, ૮૫; ૨.૪.૧, ૪) વચનતો તેભૂમકા સઙ્ખારા સઙ્ખારદુક્ખં, તત્થ કારણમાહ ‘‘ઉદયબ્બયપ્પટિપાળિતત્તા’’તિ. યઞ્હિ અભિણ્હં પટિપીળિતં, તં દુક્ખમનતાય દુક્ખન્તિ, વિપસ્સનાચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા તેભૂમકગ્ગહણં.

દુક્ખદુક્ખન્તિ દુક્ખદોમસ્સુપાયાસે વદતિ. ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિના (વિભ. ૧૯૦) દુક્ખસચ્ચવિભઙ્ગે આગતં.

ભગવતાપીતિ અનાવરણઞાણવતા અચ્ચરિયાપરિમેય્યદેસનાકોસલ્લવતા ભગવતાપિ. ઉપમાવસેનતિ અઙ્ગારકાસૂપમાદિઉપમાવસેન.

૫૪૦. પુણ્ડરીકાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ન મણિકનકરજતપવાળાદિરતનસન્નિચ્ચયે, નાપિ અણ્ડજમેણ્ડજવાયજાતિકે સુભમનુઞ્ઞસયનતલે, નાપિ રતનમયકુટ્ટિમમનોહરે પાસાદતલે, નાપિ સિત્તસમ્મટ્ઠકુસુમોપહારવતિ પાસાદૂપચારે, નાપિ મુત્તાજાલસદિસવાલિકાવિકિણ્ણે વિવિટઙ્ગણે, નાપિ હરિતકમ્બલસદિસમુદુસદ્દલસમોતલે ભૂમિભાગેતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પરમસમ્બાધેતિ અતિવિય સમ્બાધે. તિબ્બન્ધકારેતિ બહલન્ધકારે. પિત્તસેમ્હપુબ્બરુહિરગૂથોદરિયાદિ નાનાકુણપસમ્બાધે. માતા યદિ વીસતિવસ્સા, અથ તિંસ, ચત્તાલીસાદિવસ્સા, તત્તકં કાલં અધોતવચ્ચકૂપસદિસતાય અધિમત્તજેગુચ્છે. પૂતિમચ્છા દિ સબ્બં ન સદિસૂપમ્મં તસ્સ વાતાદિવસેન એકચ્ચદુગ્ગન્ધાપગમસબ્ભાવતો. દસ માસેતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, યેભુય્યવસેન વુત્તં તતો ભિય્યોપિ એકચ્ચાનં તત્થાવટ્ઠાનસમ્ભવતો. અત્તનો અધોમુખં ઠપિતસઙ્કુચિતહત્થદ્વયસ્સ ઉક્કુટિકસ્સેવ નિસીદતો સમિજ્જનપ્પસારણાદિરહિતો.

અભિમુખં કડ્ઢનં આકડ્ઢનં. પરિતો સમન્તતો કડ્ઢનં પરિકડ્ઢનં. હેટ્ઠા ધુનનં ઓધૂનનં. નિધાય નિધાય ધૂનનં નિદ્ધૂનનં. આકડ્ઢનાદિસદિસઞ્ચેત્થ ‘‘આકડ્ઢનાદી’’તિ વુત્તં. તરુણવણસદિસં અતિવિય સુખુમાલં ગબ્ભગતં સરીરં સીતાદિઅપ્પકમ્પિ ન સહતીતિ સીતનરકૂપપન્નતાદિ નિદસ્સિતં. તઞ્હિ તસ્સ અતિવિય સીતં, અતિવિય ઉણ્હઞ્ચ હુત્વા ઉપતિટ્ઠતિ. સરીરં વાસિયાદીહિ તચ્છેત્વા ખારાવસેચનકરણં ખારાપટિચ્છકં. દુક્ખુપ્પત્તિટ્ઠાનેતિ ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતં તતિયં આવટ્ટં સન્ધાયાહ.

પરિવત્તેત્વાતિ ઉદ્ધંપાદઅધોસીસભાવેન પરિવત્તેત્વા. ઇદં વિજાયનમૂલકં દુક્ખં, યેન મરણદુક્ખેન ચ અટ્ટિતા વેદનાપ્પત્તા સત્તા કતિપયમાસમત્તાતિક્કન્તમ્પિ પવત્તિં વિસ્સરન્તિ, મહન્ધકારં મહાવિદુગ્ગં પક્ખન્ધા વિય હોન્તિ.

વધેન્તસ્સાતિ સોચનપરિદેવનસીસપટિહનનાદિના બાધેન્તસ્સ. ખુપ્પિપાસા હિ આતપાવટ્ઠાનાદિના ચ આતાપનં. પઞ્ચગ્ગિતાપનાદિના પરિતાપનં.

ઇમસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ સત્તવિધસ્સ. સબ્બસ્સાપીતિ ગબ્ભકાલાદીસુ તાપનમદ્દનાદિનિરયગ્ગિદાહાદિસઞ્જનિતસ્સ સકલસ્સાપિ. વત્થુમેવ હોતિ તદભાવે અભાવતો. તેનેવાહ ‘‘જાયેથ નો ચે’’તિઆદિ.

૫૪૧. વિચિત્તન્તિ વિવિધં, અચ્છરિયં વા.

ઇતિ જાતિનિદ્દેસવણ્ણના.

જરાનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૨. સઙ્ખાતલક્ખણન્તિ ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૩૮; અ. નિ. ૩.૪૭; કથા. ૨૧૪) વુત્તં ખણિકજરં સન્ધાયાહ. ખણ્ડિચ્ચાદિસમ્મતોતિ ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચવલિત્તચતાદિના સમઞ્ઞતો. સાતિ ખન્ધપુરાણભાવસઞ્ઞિતા પાકટજરા. ખન્ધપરિપાકો એકભવપરિયાપન્નાનં ખન્ધાનં પુરાણભાવો.

ઇતિ જરાનિદ્દેસવણ્ણના.

મરણનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૩. સઙ્ખતલક્ખણન્તિ સઙ્ખારાનં વયસઞ્ઞિતં ખણિકમરણમાહ. યં સન્ધાયાતિ યં ખણિકમરણં સન્ધાય, ‘‘જરામરણં દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૭૧) એત્થ ‘‘મરણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ અત્થો. તન્તિ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્ચેદસઞ્ઞિતં પાકટમરણં. ‘‘ચવન’’ન્તિ લક્ખિતબ્બતાય ચુતિલક્ખણં. વિયોગરસન્તિ યથાધિગતેહિ સત્તસઙ્ખારેહિ વિયોજનરસં. યથૂપપન્નાય ગતિયા વિપ્પવાસવસેન ગય્હતીતિ ગતિવિપ્પવાસપચ્ચુપટ્ઠાનં.

પાપસ્સાતિ પાપયોગેન પાપસ્સ, ઉપચિતપાપકમ્મસ્સાતિ અત્થો. પાપકમ્માદિનિમિત્તન્તિ પાપકમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તસઙ્ખાતં મરણકાલે ઉપટ્ઠિતં અકુસલવિપાકારમ્મણં. તમ્હિ પસ્સન્તસ્સેવ કસ્સચિ અનુભવન્તસ્સ વિય મહાદુક્ખં હોતિ. ભદ્દસ્સાતિ ભદ્દકમ્મસ્સ, કતકુસલસ્સાતિ અત્થો. તસ્સ પન કામં ઇટ્ઠમેવ આરમ્મણં ઉપટ્ઠાતિ, પિયવિપ્પયોગવત્થુકં પન મહન્તં દુક્ખં આરમ્મણં ઉપટ્ઠાતિ, પિયવિપ્પયોગવત્થુકં પન મહન્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘અસહન્તસ્સ વિયોગં પિયવત્થુક’’ન્તિ. અવિસેસતોતિ પાપસ્સ, ભદ્દસ્સ ચ સામઞ્ઞતો. ‘‘અવિસેસતો’’તિ વત્વાપિ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ વચનં તં ઇદં દુક્ખં પરિમદ્દિતસઙ્ખારાનં એકચ્ચાનં ખીણાસવાનમ્પિ હોતિયેવાતિ દસ્સનત્થં. વિતુજ્જમાનમમ્માનન્તિ સન્ધિબન્ધનાવચ્છેદકવાયુના વિજ્ઝિયમાનમમ્મટ્ઠાનાનં.

ઇતિ મરણનિદ્દેસવણ્ણના.

સોકનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૪. સોતિ સોકો. અત્થતો દોમનસ્સમેવ હોતિ ચેતસિકન્તરાભાવતો. દોમનસ્સવિસેસો પન હોતિ વિસયવિસેસે પવત્તિઆકારવિસેસસબ્ભાવતોતિ તં વિસેસં લક્ખણાદિતો દસ્સેતું ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિ વુત્તં. અન્તો નિજ્ઝાનં ચિત્તસન્તાપો. પરિજ્ઝાપનં રાગદોસપરિળાહવિસિટ્ઠં દહનં. કતાકતકુસલાકુસલવિસયં વિપ્પટિસારાકારેન પવત્તં અનુસોચનં કુક્કુચ્ચં, ઞાતિબ્યસનાદિવિસયં કેવલં ચિત્તસન્થાપભૂતં અનુસોચનં સોકોતિ અનુસોચનપચ્ચુપટ્ઠાનત્તેપિ અયમેતેસં વિસેસો.

વિસપીતં સલ્લં વિસસલ્લં. સોકવસેન અતિસારાદિ બ્યાધિપિ હોતિ, સોકબહુલસ્સ સરીરં ન ચિરસ્સેવ જીરતિ, બલવસોકાભિભૂતો મરણમ્પિ પાપુણાતીતિ આહ ‘‘સમાવહતિ ચ બ્યાધિજરામરણભેદન’’ન્તિ.

ઇતિ સોકનિદ્દેસવણ્ણના.

પરિદેવનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૫. વચીપલાપોતિ વાચાવિપ્પલાપો, સો અત્થતો સદ્દો એવ. ભિય્યોતિ સોકદુક્ખતો ઉપરિ. સોકસમુટ્ઠાનો હિ પરિદેવો.

ઇતિ પરિદેવનિદ્દેસવણ્ણના.

દુક્ખનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૬. જાતિઆદીનમ્પિ યથારહં દુક્ખવત્થુદુક્ખદુક્ખતાહિ સતિપિ દુક્ખભાવે કાયસ્સ પીળનવસેન ઇદં સવિસેસં દુક્ખમન્તિ આહ ‘‘દુક્ખન્તિ વિસેસતો વુત્ત’’ન્તિ.

ઇતિ દુક્ખનિદ્દેસવણ્ણના.

દોમનસ્સનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૭. મનોવિઘાતરસન્તિ બ્યાપાદસમ્પયોગવસેન મનસો વિહઞ્ઞનકિચ્ચં. ચેતોદુક્ખસમપ્પિતાતિ ચેતસિકદુક્ખસમઙ્ગિનો. આવટ્ટન્તીતિ આમુખં વટ્ટન્તિ, યંદિસાભિમુખં પતિતા, તંદિસાભિમુખા એવ વટ્ટન્તિ. વિવટ્ટન્તીતિ વિપરિવત્તનવસેન વટ્ટન્તિ. ઉદ્ધંપાદં પપતન્તીતિ ઉદ્ધંમુખપાદા હુત્વા પતન્તિ. સત્થં આહરન્તીતિ અત્તનો સરીરસ્સ વિજ્ઝનભેદનવસેન સત્થં ઉપનેન્તિ.

ઇતિ દોમનસ્સનિદ્દેસવણ્ણના.

ઉપાયાસનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૮. દોસોયેવાતિ કાયચિત્તાનં આયાસનવસેન દોસસ્સેવ પવત્તિઆકારોતિ અત્થો, યતો ભુસો આયાસોતિ ઉપાયાસોતિ વુચ્ચતિ યથા ભુસમાદાનં ઉપાદાનન્તિ. એકો ધમ્મોતિ ચુદ્દસહિ અકુસલચેતસિકેહિ અઞ્ઞો એકો ચેતસિકધમ્મો, યં ‘‘વિસાદો’’તિ ચ વદન્તિ. નિત્થુનનવસેન સમ્પજ્જનતો નિત્થુનનરસો, કાયે વા નિત્થુનનકરણકિચ્ચો. ‘‘સઙ્ખારદુક્ખભાવતો’’તિ વત્વા સો પનેત્થ સાતિસયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તપરિદહનતો, કાયવિસાદનતો ચા’’તિ આહ.

એતે ચ સોકપરિદેવુપાયાસા વિઞ્ઞત્તિયા વિના, સહ ચ યથાપચ્ચયં દોમનસ્સચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તિઆકારવિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પાકો વિયાતિ રજનાદિનો પચિતબ્બવત્થુનો પાકો વિય.

ઇતિ ઉપાયાસનિદ્દેસવણ્ણના.

અપ્પિયસમ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૫૪૯. સમોધાનં સમાગમો. કાયિકદુક્ખચિત્તવિઘાતાદિઅનત્થાનં અત્થિભાવસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનો અનત્થભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો.

તેસં અપ્પિયાનં કાયિકવાચસિકપયોગસઙ્ખાતો ઉપક્કમો તદુપક્કમો, તતો સમ્ભૂતો તદુપક્કમસમ્ભૂતો.

ઇતિ અપ્પિયસમ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના.

પિયવિપ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૫૫૦. ઉપદ્દવભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ બ્યસનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

ઇતિ પિયવિપ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના.

ઇચ્છિતાલાભનિદ્દેસવણ્ણના

૫૫૧. ઇચ્છિતાલાભો નામ યસ્સ કસ્સચિ અત્તના ઇચ્છિતસ્સ વત્થુનો અલાભો. ‘‘યમ્પિચ્છં ન લભતી’’તિ હિ વુત્તં. મત્થકપ્પત્તં પન ઇચ્છિતાલાભં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘જાતિધમ્માનં સત્તાન’’ન્તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠન્તિ તમેવ દસ્સેતું ‘‘અહો વતા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇચ્છાવાતિ એત્થ ઇચ્છાસહિતો અલાભોવાતિ ચ વદન્તિ. તપ્પરિયેસનરસાતિ તેસં અલબ્ભનેય્યવત્થૂનં પરિયેસનરસા. અપ્પત્તિ અલાભો.

ઇતિ ઇચ્છિતાલાભનિદ્દેસવણ્ણના.

પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૫૫૨. યં વુત્તમિધાતિ ઇધ સચ્ચનિદ્દેસે યં સરૂપતો વુત્તં. અવુત્તન્તિ અઞ્ઞત્થ દુક્ખક્ખન્ધબાલપણ્ડિતસુત્તાદીસુ વુત્તમ્પિ ઇધ સરૂપતો અવુત્તં. તઞ્ચ સબ્બં ઇમે ઉપાદાનક્ખન્ધે વિના ન લબ્ભતીતિ તત્થ ખન્ધસન્નિસ્સયમેવ દુક્ખં ખન્ધે વિબાધતીતિ દસ્સેતું ‘‘ઇન્દનમિવ પાવકો’’તિ વુત્તં. યથા વા લક્ખં પહરણપહારસ્સ વત્થુ, એવં ખન્ધા સંસારદુક્ખસ્સ. યથા ચ ગોરૂપં ડંસમકસાદિવિબાધાય, યથા ચ ખેત્તં નિપ્ફન્નસસ્સલાયનસ્સ, ગામો ચ ગામઘાતકવિબાધાય, એવં ખન્ધા જાતિઆદિદુક્ખસ્સ વત્થૂતિ દસ્સેતું ‘‘લક્ખમિવા’’તિઆદિ વુત્તં. યેભુય્યેન લોકે વિબાધકા વિબાધેતબ્બાધીના ન હોન્તિ, ઇમે પન વિબાધેતબ્બાધીના એવાતિ દસ્સેતું ‘‘તિણલતાદીની’’તિ વુત્તં. કામં અનાદિમતિ સંસારે આદિ નામ કસ્સચિ નત્થિ, એકભવપરિચ્છિન્નસ્સ પન ખન્ધસન્તાનસ્સ વસેન વુત્તં ‘‘આદિદુક્ખં જાતી’’તિ. તેનેવાહ ‘‘પરિયોસાનદુક્ખં મરણ’’ન્તિ. ન હેત્થ સમુચ્છેદમરણમેવ અધિપ્પેતં. મરણસ્સ અન્તિકે આસન્ને જાતં દુક્ખં મારણન્તિકદુક્ખં. પરિદય્હનં ચિત્તસન્તાપો. લાલપ્પનં અતિવિય વિપ્પલાપો. અનુત્થુનનં અન્તો નિજ્ઝાયનં. એકમેકન્તિ જાતિઆદીનં અન્તરભેદભિન્નાનં, જાતિઆદીનમેવ વા ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકાનં વા એકમેકં. સઙ્ખિપિત્વાતિ સમાસેત્વા, સામઞ્ઞનિદ્દેસેન વા સઙ્ખેપં કત્વા.

ઇતિ દુક્ખનિદ્દેસકથાવણ્ણના.

સમુદયનિદ્દેસકથાવણ્ણના

૫૫૩. પુનબ્ભવકરણં પુનબ્ભવો ઉત્તરપદલોપેન, યથા વા અપૂપભક્ખનસીલો આપૂપિકો, એવં પુનબ્ભવકરણસીલા, પુનબ્ભવં વા ફલં અરહતિ, સો વા એતિસ્સા પયોજનન્તિ પોનોભવિકા. નન્દનતો, રઞ્જનતો ચ નન્દીરાગભાવં સબ્બાસુ અવત્થાસુ અપચ્ચક્ખાય વુત્તિયા નન્દીરાગસહગતા. તાય ચ સત્તા તત્થ તત્થ ભવાદિકે કિમિકીટપટઙ્ગાદિઅત્તભાવેપિ નન્દન્તિ, રૂપાભિનન્દનાદિભૂતાય રઞ્જન્તિ ચાતિ તત્રતત્રાભિનન્દિની. તેનાહ ‘‘નન્દીરાગેન સહગતા’’તિઆદિ. તબ્ભાવત્થો હિ એસ સહગતસદ્દો. કામભવવિભવભેદવસેન પવત્તિયા કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હા ચ વેદિતબ્બા. કામતણ્હાદિભેદં અનામસિત્વા કેવલં તણ્હાભાવેનેવ એકભાવગ્ગહણેન એકત્તં ઉપનેત્વા કસ્સચિપિ સત્તસ્સ કેનચિ સદિસતાભાવતો તંતંવિચિત્તભાવજનકકમ્મનિપ્ફાદનેન અતિવિચિત્તસભાવા સકલસ્સ દુક્ખસ્સ હેતુભાવતો દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચં.

કસ્મા પનેત્થ તણ્હાવ સમુદયસચ્ચં વુત્તાતિ? વિસેસહેતુભાવતો. અવિજ્જા હિ ભવેસુ આદીનવં પટિચ્છાદેન્તી, દિટ્ઠિઆદિઉપાદાનઞ્ચ તત્થ તત્થ અભિનિવિસમાનં તણ્હં અભિવડ્ઢેન્તી દોસાદયોપિ કમ્મસ્સ કારણં હોન્તિ, તણ્હા પન તંતંભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસસત્તનિકાયકુલભોગિસ્સરિયાદિવિચિત્તતં અભિપત્થેન્તી, કમ્મવિચિત્તતાય ઉપનિસ્સયતં કમ્મસ્સ ચ સહાયભાવં ઉપગચ્છન્તી ભવાદિવિચિત્તતં નિયમેતિ, તસ્મા દુક્ખસ્સ વિસેસહેતુભાવતો અઞ્ઞેસુપિ અવિજ્જાઉપાદાનકમ્માદીસુ સુત્તે (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; ૩.૩૭૪) અભિધમ્મે (વિભ. ૨૦૩) ચ અવસેસકિલેસાકુસલમૂલાદીસુ વુત્તેસુ દુક્ખહેતૂસુ વિજ્જમાનેસુ તણ્હાવ સમુદયસચ્ચન્તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

ઇતિ સમુદયનિદ્દેસકથાવણ્ણના.

નિરોધનિદ્દેસકથાવણ્ણના

૫૫૪. તસ્સાયેવાતિ યદગ્ગેન તણ્હા સમુદયસચ્ચન્તિ વુત્તા, તદગ્ગેન તસ્સાયેવાતિ અવધારણં. સતિ હિ પધાનહેતુનિરોધે તદઞ્ઞહેતૂ નિરુદ્ધાયેવ હોન્તીતિ બ્યાધિનિમિત્તવૂપસમનેન બ્યાધિવૂપસમો વિય હેતુનિરોધેન ફલનિરોધોતિ આહ ‘‘સમુદયનિરોધેન દુક્ખનિરોધો’’તિ. ન અઞ્ઞથાતિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ એકન્તિકતં દસ્સેતિ.

અનુપદ્દવેતિ પાણકવિજ્ઝનસત્થપ્પહારાદિઉપદ્દવરહિતે. તતો એવ દળ્હે થિરે. સાખાદિછેદનેન છિન્નોપિ. તણ્હાનુસયેતિ કામરાગભવરાગાનુસયે. અનૂહતેતિ અસમુપઘાટિતે.

યથા સીહો યેનત્તનિ સરો ખિત્તો, તત્થેવ અત્તનો બલં દસ્સેતિ, ન સરે, તથા બુદ્ધાનં કારણે પટિપત્તિ, ન ફલે. યથા પન સારમેય્યા કેનચિ લેડ્ડુપ્પહારે દિન્ને ભુસ્સન્તા લેડ્ડું ખાદન્તિ, ન પહારદાયકે ઉટ્ઠહન્તિ, એવં અઞ્ઞતિત્થિયા દુક્ખં નિરોધેતુકામા કાયચ્છેદમનુયુઞ્જન્તિ, ન કિલેસનિરોધનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘સીહસમાનવુત્તિનો’’તિઆદિ વુત્તં.

૫૫૫. વિરજ્જતિ પલુજ્જતિ છિજ્જતિ સમુદયો એતેનાતિ વિરાગો વુચ્ચતિ મગ્ગો. વિરજ્જનં પલુજ્જનં સમુચ્છિન્દનં વિરાગોતિ પહાનં વુચ્ચતિ. તસ્માતિ યસ્મા પહાનપરિયાયો વિરાગસદ્દો, નિરોધસદ્દો ચ, તસ્મા. અનુસયસમુગ્ઘાતતો અસેસો વિરાગો અસેસો નિરોધોતિ સમ્બન્ધનીયં. ચાગાદિપદાનિપિ ગહેત્વા વદતિ સબ્બાનેવ એતાનીતિ. યસ્મા નિબ્બાનં વુચ્ચતિ, ન દુક્ખસ્સ નિરુજ્ઝનમત્તં, તસ્મા તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધાદિપદાનિપિ નિબ્બાનવેવચનાનીતિ. વુત્તમેવત્થં સમત્થેતિ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. યથા વિરાગાદિપદાનિ નિબ્બાને યુજ્જન્તિ, તંદસ્સનં. તત્થ તં આગમ્માતિ તં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન પત્વા. તણ્હા વિરજ્જતીતિ અરિયમગ્ગેન અચ્ચન્તવિરાગવસેન તણ્હા વિરજ્જીયતિ. નિરુજ્ઝતીતિ નિરોધીયતિ, તેન વિરાગનિરોધસદ્દાનં અધિકરણસાધનતમાહ. તદેવાતિ નિબ્બાનમેવ. ચાગાદયો હોન્તીતિ ચાગાદિહેતું ફલવોહારેન વદતિ. ‘‘કામગુણાલયેસૂ’’તિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, ‘‘કામગુણાલયાદીસૂ’’તિ પન પાઠો.

૫૫૬. તયિદન્તિઆદિ ન પોરાણપાઠો, સચ્ચત્થદીપને પન વુત્તનિયામેન તતો આનેત્વા પચ્છા ઠપિતં. તથા હિ પુબ્બે વુત્તાનિપિ લક્ખણાદીનિ પુનપિ વુત્તાનિ. સંસારદુક્ખતો નિબ્બિન્નમાનસસ્સ અસ્સાસં કરોન્તો વિય હોતીતિ અસ્સાસકરણરસં. રાગાદિસબ્બપપઞ્ચવૂપસમનિમિત્તતાય નિપ્પપઞ્ચતં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ નિપ્પપઞ્ચપચ્ચુપટ્ઠાનં.

૫૫૭. નત્થેવ નિબ્બાનન્તિ યદિ સામઞ્ઞતો પટિઞ્ઞા, અત્તના અધિપ્પેતનિબ્બાનસ્સપિ અભાવો આપજ્જતિ, તથા સતિ પટિઞ્ઞાવિરોધો. અથ પરાભિમતં નિબ્બાનં પતિ, એવં સતિ ધમ્મિઅસિદ્ધિ, તતો ચ નિસ્સયાસિદ્ધો હેતુ. અનુપલબ્ભનીયતોતિ કિં પચ્ચક્ખતો, ઉદાહુ અનુમાનતો? પુરિમસ્મિં પક્ખે ચક્ખાદીહિ અનેકન્તિકતા, દુતિયસ્મિં પરં પતિ અસિદ્ધો હેતુ. તેનાહ ‘‘ન, ઉપાયેન ઉપલબ્ભનીયતો’’તિઆદિ. તત્થ યથા ચેતોપરિયઞાણલાભિનો એવ અરિયા પરેસં લોકુત્તરચિત્તં જાનન્તિ, તત્થાપિ ચ અરહા એવ સબ્બેસં, ન સબ્બે, એવં નિબ્બાનમ્પિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતસમ્માપટિપત્તિભૂતેન ઉપાયેન ઉપલબ્ભતીતિ અત્થવચનં ચેતં દટ્ઠબ્બં, ન પયોગવચનં. તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

૫૫૮. નત્થીતિ ન વત્તબ્બં, અરિયેહિ ઉપલબ્ભનીયતોતિ અધિપ્પાયો. સંસારતો સંવિગ્ગમાનસા સમ્માપટિપત્તિયા નિબ્બાનં અધિગચ્છન્તીતિ સબ્બસમયસિદ્ધોયં નયો. તત્થ સાસનિકમેવ નિસ્સાય વદતિ ‘‘પટિપત્તિયા વઞ્ચુભાવાપજ્જનતો’’તિ. તેનાહ ‘‘અસતિ હી’’તિઆદિ. સમ્માદિટ્ઠિપુરેજવાયાતિ સમ્માદિટ્ઠિપુબ્બઙ્ગમાય. પુબ્બઙ્ગમતા ચસ્સા પધાનભાવતો. તથા હિ સા પઠમં દેસનારુળ્હા, ન સબ્બપઠમં ઉપ્પજ્જનતો. ન ચાયં સમ્માપટિપત્તિ વઞ્ઝા, નિબ્બાનપાપનતો નિબ્બાનસ્સ સમ્પાપકતો. તવ મતેન પન નિબ્બાનસ્સેવ અભાવતો વઞ્ઝભાવો આપજ્જતીતિ યોજના. અભાવપાપકત્તાતિ સમ્માપટિપત્તિયા કિલેસસમુચ્છિન્દનમુખેન ખન્ધાનં અભાવસમ્પાપકભાવતો, ન વઞ્ઝભાવાપત્તીતિ ચે વદેય્યાસીતિ અત્થો. ન ઇતિ પટિક્ખેપે. યં તયા ‘‘અભાવપાપકત્તા’’તિ વદન્તેન ખન્ધાભાવો નિબ્બાનન્તિ પટિઞ્ઞાતં, તં ન. કસ્મા? અતીતાનાગતાભાવેપિ નિબ્બાનપ્પત્તિયા અભાવતો. અતીતાનાગતા હિ ખન્ધા ન સન્તીતિ તસ્મિં અભાવે નિબ્બાનં અધિગતં નામ સિયા, સો પન નત્થીતિ. ન કેવલં અતીતાનાગતાનમેવ, અથ ખો વત્તમાનાનમ્પીતિ તિયદ્ધગતાનં સબ્બેસં ખન્ધાનં અભાવો નિબ્બાનં. ન હિ તં એકદેસાભાવો ભવિતું યુત્તન્તિ વત્તમાના ચે, ન ન સન્તિ, ન સન્તિ ચે, ન વત્તમાનાતિ ‘‘વત્તમાના, ન સન્તિ ચા’’તિ વિપ્પટિસિદ્ધમેતન્તિ આહ ‘‘ન, તેસં…પે… પજ્જનતો’’તિ.

કિઞ્ચ ભિય્યો – યદિ વત્તમાનાભાવો નિબ્બાનં, યદા અરિયમગ્ગો વત્તતિ, તદા તસ્સ નિસ્સયભૂતા ખન્ધા વત્તમાનાતિ કત્વા તદા નિબ્બાનસ્સ અભાવો સિયા. તથા ચ સતિ મગ્ગક્ખણેપિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય અભાવો આપજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્તમાન…પે… દોસતો’’તિ આહ. ન મયં સબ્બેસંયેવ અવત્તમાનતાય નિબ્બાનં વદામ. કિઞ્ચરહીતિ, તદા મગ્ગક્ખણે કિલેસાનં અવત્તમાનત્તા, તસ્મા ન દોસો યથાવુત્તદોસાભાવોતિ? યદિ કિલેસાનં અવત્તમાનતાસઙ્ખાતો અભાવો નિબ્બાનં, એવં સતિ અરિયમગ્ગસ્સ નિરત્થકતા આપજ્જતિ મગ્ગક્ખણતો પુબ્બેપિ તદભાવસિદ્ધિતો. તેનાહ ‘‘અરિયમગ્ગસ્સા’’તિઆદિ. તસ્મા અકારણમેતન્તિ યસ્મા ન નિબ્બાનસ્સ અનુપલબ્ભનીયતા, અભાવમત્તતા, પટિપત્તિયા વઞ્ઝભાવો, અતીતાનાગતાભાવે નિબ્બાનાધિગમો ચ આપજ્જતિ, વત્તમાનાનં અભાવોપિ ન સમ્ભવતિ, પગેવ કિલેસાનં અવત્તમાનતા, અરિયમગ્ગસ્સ ચ નિરત્થકભાવાપત્તિ, તસ્મા નિબ્બાનસ્સ અભાવસાધનત્થં યદિદં ‘‘અનુપલબ્ભનીયતો, અભાવપાપકત્તા, તદા કિલેસાનં અવત્તમાનત્તા’’તિ ચ કારણં વુત્તં, અકારણમેતં, અયુત્તિરેસાતિ અત્થો.

૫૫૯. આદિવચનતોતિ આદિ-સદ્દેન અવસિટ્ઠં જમ્બુખાદકસુત્તપદેસં (સં. નિ. ૪.૩૧૪ આદયો), અઞ્ઞમ્પિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા નિદ્દેસપાળિં સઙ્ગણ્હાતિ. તથા હિ ‘‘નિબ્બાનં નિબ્બાનન્તિ, આવુસો સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ, કતમં નુ ખો, આવુસો, નિબ્બાનન્તિ? યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો, ઇદં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ જમ્બુખાદકસુત્તે (સં. નિ. ૪.૩૧૪ આદયો), ‘‘તત્થ કતમા અસઙ્ખતા ધાતુ? રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ (વિભ. ૧૮૪) આયતનવિભઙ્ગે વુત્તં. તત્રાયમત્થો – નિબ્બાનં અસઙ્ખતા ધાતુ અસઙ્ખતસભાવો ધમ્મો. યસ્મા તં આગમ્મ રાગાદયો ખીયન્તિ, તસ્મા રાગક્ખયો, દોસક્ખયો, મોહક્ખયોતિ ચ વુચ્ચતીતિ. આગમ્માતિ ચ સબ્બસઙ્ખારેહિ નિબ્બિન્નસ્સ વિસઙ્ખારનિન્નસ્સ ગોત્રભુના વિવટ્ટિતમાનસસ્સ મગ્ગેન સચ્છિકરણેનાતિ અત્થો. સચ્છિકિરિયમાનઞ્હિ તં અધિગન્ત્વા આરમ્મણપચ્ચયભૂતઞ્ચ પટિચ્ચ અધિપતિપચ્ચયભૂતે ચ તસ્મિં પરમસ્સાસભાવેન વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સ પરમગતિભાવેન ચ પતિટ્ઠાનભૂતે પતિટ્ઠાય ખયસઙ્ખાતો મગ્ગો રાગાદયો ખેપેતીતિ તંસચ્છિકરણાભાવે રાગાદીનં અનુપ્પત્તિનિરોધગમનાભાવા તં આગમ્મ રાગાદયો ખીયન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. એકંસેન ચેતં એવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, ઇતરથા યથારુતવસેન પાળિયા અત્થે ગય્હમાને બહૂ દોસા આપજ્જન્તીતિ તે દસ્સેતું ‘‘અરહત્તસ્સાપી’’તિઆદિ વુત્તં. અરહત્તઞ્હિ અગ્ગફલપમુખા ચત્તારો ખન્ધાતિ ન તસ્સ રાગાદિખયમત્તતા યુત્તા. તમ્પિ હિ…પે… નિદ્દિટ્ઠં. તત્થ યથા રાગાદીનં ખીણન્તે ઉપ્પન્નત્તા અરહત્તં ‘‘રાગક્ખયો’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠન્તિ સુત્તસ્સ નેય્યત્થત્તા. એવં નિબ્બાનં આગમ્મ રાગાદયો ખીયન્તીતિ નિબ્બાનં ‘‘રાગક્ખયો’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠન્તિ ઇમસ્સાપિ સુત્તસ્સ નેય્યત્થતા વેદિતબ્બા. નિબ્બાનસ્સ રાગાદિક્ખયમત્તતાય બહૂદોસા આપજ્જન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચ ભિય્યો’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ ઇત્તરકાલાદિપ્પત્તિદોસતોતિ રાગાદીનં ખયમત્તતાય પરિત્તકાલતા, સઙ્ખતલક્ખણતા, પયોગેન વિના સરસેનેવ અધિગન્ધબ્બતા, રાગાદીહિ અપરિમુત્તતા, આદિત્તતા, દુક્ખતા, અનુપસન્તતા, બહુભાવો, ઓળારિકતા, ગોત્રભુમગ્ગાનં અનારમ્મણતાતિ એવમાદિદોસાપજ્જનતો. રાગસ્સેવ ખયો રાગક્ખયો, ન દોસાદીનં. તથા દોસક્ખયાદયોપીતિ અઞ્ઞો રાગક્ખયો, અઞ્ઞો દોસક્ખયો, અઞ્ઞો મોહક્ખયોતિ તિણ્ણં અકુસલમૂલાનં ખયભૂતાનિ તીણિ નિબ્બાનાનિ, ચતુન્નં ઉપાદાનાનં ખયે ચત્તારિ, પઞ્ચન્નં નીવરણાનં ખયે પઞ્ચ, છન્નં તણ્હાકાયાનં ખયે છ, સત્તન્નં અનુસયાનં ખયે સત્ત, અટ્ઠન્નં મિચ્છત્તાનં ખયે અટ્ઠ, નવન્નં તણ્હામૂલકાનં ખયે નવ, દસન્નં સંયોજનાનં ખયે દસ, દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સસ્સ ખયે પાટિયેક્કં નિબ્બાનન્તિ બહૂનિ નિબ્બાનાનિ હોન્તિ. રાગાદિક્ખયો નામ અન્ધબાલાનમ્પિ પાકટો, અન્તમસો દીપિમિગમક્કટાદીનમ્પિ સુવિઞ્ઞેય્યોતિ ઓળારિકં નિબ્બાનં હોતિ. ગોત્રભુક્ખણે કિલેસક્ખયસ્સ અભાવતો, મગ્ગક્ખણે ચ અખીણત્તા, આરમ્મણકરણસ્સ ચ અસમ્ભવો એવ. તસ્સ નિબ્બાનભાવતોતિ સબ્બપરિયોસાનસ્સ રાગાદિક્ખયસ્સ નિબ્બાનભાવતો. યતો ખયતો પટ્ઠાય રાગાદીનં પવત્તિ ન હોતિ, સો ‘‘અયં નામા’’તિ નિયમેતબ્બો મગ્ગફલઞાણાનં આરમ્મણભૂતો નત્થીતિ આહ ‘‘ન તાદિસસ્સ ખયસ્સ અભાવતો’’તિ.

કિઞ્ચ ભિય્યો – યો પચ્છિમભવતો તતિયત્તભાવેયેવ રાગાદીસુ આદીનવં દિસ્વા ઝાનભાવનાય તે વિક્ખમ્ભેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકં ઉપપન્નો, તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા ઇધાગતોપિ કામેસુ વીતરાગોવ હુત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તો, યો ચ પઠમવયે એવ રાગાદિતો નિબ્બિન્નો તે ચ ઝાનેન વિક્ખમ્ભેત્વા પચ્છિમવયે અરહત્તં પત્તો, તેસં રાગાદીનં વિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાય અનુપ્પજ્જનતો નિરોધસદિસતાય અનુપ્પત્તિયેવ નિરોધો. તે નિબ્બાનપ્પત્તા નામ સિયું, ન ચ હોન્તિ, તસ્મા ન તાદિસસ્સ ખયસ્સ નિબ્બાનભાવો. તસ્સાપિ ઇત્તરકાલતાદિદોસસમાયોગો એવાતિ આહ ‘‘ભાવેપિચા’’તિઆદિ.

યદિ ‘‘ખયો’’તિ વચનતો યતો ખયતો પટ્ઠાય રાગાદીનં અપ્પવત્તિ, તં ખયમત્તં નિબ્બાનં મઞ્ઞસિ, એવં સતિ ‘‘ખયે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨; ૧૩૮૨) ‘‘ખયો’’તિ વુત્તત્તા તદુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય ચ રાગાદીનં અનુપ્પત્તીતિ મગ્ગસ્સાપિ નિબ્બાનભાવાપત્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ ચા’’તિઆદિમાહ.

યથા નિરુદ્ધા ન સન્તિ, એવં અનુપ્પન્નાપીતિ અભાવસામઞ્ઞતો નિરોધસદિસતાય અનુપ્પત્તિ એવ નિરોધો અનુપ્પત્તિનિરોધો. અયઞ્હિ મગ્ગેન ખેપેતબ્બાકારો, યદિદં ઉપ્પજ્જનારહસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનન્તિ ‘‘ખયો’’તિ ચ વુચ્ચતીતિ. તં ઇતરખયતો વિસેસેન્તો ‘‘અનુપ્પત્તિનિરોધસઙ્ખાતસ્સ પન ખયસ્સા’’તિ આહ. અનિપ્ફન્નતા પન તસ્સ ખયસ્સ પરિયાયેન ઉપનિસ્સયત્તાતિ વુત્તં. અનુપ્પત્તિનિરોધક્ખયકરસ્સ હિ મગ્ગસ્સ આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનં અત્થતો તસ્સ ઉપનિસ્સયો વિયાતિ વત્તબ્બતં લભતિ. તદુપચારેનાતિ અત્થતો ફલભૂતખયવોહારેન. ફલૂપચારેન હિ કારણં વોહરીયતિ યથા ‘‘આયુ ઘતં, સેમ્હો ગુળો’’તિ ચ.

અસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. ‘‘ઇદમ્પિ ખો ઠાનં સુદુદ્દસ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૬૪, ૬૬-૬૭; મ. નિ. ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) પચ્ચવેક્ખતો ભગવતો અપ્પોસ્સુક્કભાવાવહનતો. ‘‘તઞ્હિ તે, માગણ્ડિય, અરિયં ચક્ખું નત્થિ, યેન ત્વં અરિયેન ચક્ખુના આરોગ્યં જાનેય્યાસિ, નિબ્બાનં પસ્સેય્યાસી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૧૮) વચનતો અરિયેન ચક્ખુના પસ્સિતબ્બં.

૫૬૦. યદિ નિબ્બાનં નામ સભાવધમ્મો અત્થિ સત્તસન્તાનપરિયાપન્નો ચ, અથ કસ્મા ચતુમહાપથે સભા વિય સબ્બસાધારણા ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘મગ્ગસમઙ્ગિના પત્તબ્બતો અસાધારણ’’ન્તિ. ‘‘અસુકસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કાલે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ એવં પુરિમાય કોટિયા અભાવતો અપ્પભવં. મગ્ગભાવેતિ અરિયમગ્ગસ્સ અત્થિભાવે. ભાવતો વિજ્જમાનતો લદ્ધબ્બતો.

અણુઆદીનન્તિ અણુપકતિકાલપુરિસાદીનં. નિચ્ચભાવાપત્તીતિ સસ્સતભાવસિદ્ધિ. કૂટટ્ઠનિચ્ચતા હિ ઇધાધિપ્પેતા. હેતુનો અભાવાતિ ઉપપત્તિયા સાધનહેતુનો અભાવા. નિચ્ચા તે અણુઆદયો. નિબ્બાનસ્સ નિચ્ચત્તાતિ અપેક્ખધમ્મત્તાતિ હેતુલક્ખણાનુપપત્તિ. ‘‘અણુઆદીનં અસિદ્ધત્તા’’તિ એતેન ‘‘નિચ્ચા અણુઆદયો’’તિ પટિઞ્ઞાય ધમ્મિઅસિદ્ધિ, તતો ચ નિસ્સયાસિદ્ધો હેતૂતિ દસ્સેતિ.

૫૬૧. યથાવુત્તયુત્તિસબ્ભાવતોતિ ‘‘અપ્પભવત્તા’’તિ અત્તના વુત્તં હેતું સન્ધાયાહ. અપ્પભવતા ચસ્સ અપચ્ચયતાય દટ્ઠબ્બા, તાય તસ્સ પુરિમાય કોટિયા અભાવો. ‘‘રૂપસભાવાતિક્કમતો’’તિ એતેન યથા રૂપધમ્માનં રુપ્પનસભાવો, પટિઘાતવન્તતાય કલાપસો વુત્તિયા પદેસસમ્બન્ધો ચ સભાવો, એવં નિબ્બાનસ્સ કત્થચિ પટિઘાતો, સપ્પદેસતા ચ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ન હિ નિબ્બાનં ‘‘અસુકદિસાય, અસુકદેસે’’તિ વા નિદ્દિસીયતિ, યતો તં અપ્પતિટ્ઠમેવાતિ.

‘‘અસિથિલ …પે… ગમનીયતો’’તિ એતેન નિબ્બાનસ્સ અરિયાનં પચ્ચક્ખસિદ્ધતં દસ્સેતિ. ‘‘સબ્બઞ્ઞુવચનતો’’તિ એતેન તદઞ્ઞેસં અનુમાનસિદ્ધતં, તદુભયેન ‘‘અનુપલબ્ભનીયતો’’તિ પનસ્સ હેતુનો અસિદ્ધતં દસ્સેતિ. પરમત્થેન નાવિજ્જમાનં વિજ્જમાનમેવાતિ યથારદ્ધમત્થં નિગમેત્વા તદત્થસાધનં આગમં દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિ-. આદિમાહ.

તત્થ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતન્તિ (ઉદા. ૭૩; નેત્તિ. ૪૧) ચત્તારિપિ પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. અથ વા વેદનાદયો વિય હેતુપચ્ચયસમવાયસઙ્ખાતાય કારણસામગ્ગિયા ન જાતં ન નિબ્બત્તન્તિ અજાતં. કારણેન વિના, સયમેવ ચ ન ભૂતં ન પાતુભૂતં ન ઉપ્પન્નન્તિ અભૂતં. એવં અજાતત્તા, અભૂતત્તા ચ યેન કેનચિ કારણેન ન કતન્તિ અકતં. જાતભૂતકતભાવો ચ નામ રૂપાદીનં સઙ્ખતધમ્માનં હોતિ, ન અસઙ્ખતભાવસ્સ નિબ્બાનસ્સાતિ દસ્સનત્થં ‘‘અસઙ્ખત’’ન્તિ વુત્તં. પટિલોમતો વા સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં, તથા ન સઙ્ખતં સઙ્ખતલક્ખણરહિતન્તિ ચ અસઙ્ખતન્તિ એવં અનેકેહિ કારણેહિ નિબ્બત્તિતભાવે પટિસિદ્ધે ‘‘પકતિવાદીનં પકતિ વિય સિયા નુ ખો એકેનેવ કારણેન એતં કત’’ન્તિ આસઙ્કાયં કેનચિ ન કતન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘અકત’’ન્તિ વુત્તં. એવં અપચ્ચયમ્પિ સમાનં ‘‘સયમેવ નુ ખો ઇદં ભૂતં પાતુભૂત’’ન્તિ આસઙ્કાયં તં નિવત્તનત્થં ‘‘અભૂત’’ન્તિ વુત્તં. અયઞ્ચેતસ્સ અસઙ્ખતાકતાભૂતભાવો સબ્બેન સબ્બં અજાતિધમ્મત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘અજાત’’ન્તિ વુત્તં.

એવમેત્થ સત્થા પરમત્થતો નિબ્બાનસ્સ અત્થિભાવં પવેદેસિ. પવેદેન્તો ચ ‘‘અહં ધમ્મિસ્સરો ધમ્મસ્સામી’’તિ ન અત્તનો આણામત્તેન પવેદેસિ, અપિચ ખો પન પદપરમે અનુકમ્પમાનો યુત્તિતોપિ પવેદેસિ. યથાહ –

‘‘નો ચેતં, ભિક્ખવે, અભવિસ્સ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં, નયિધ જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયેથ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં, તસ્મા જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતી’’તિ (ઉદા. ૭૩; નેત્તિ. ૪૧).

તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, યદિ અજાતાદિસભાવા અસઙ્ખતા ધાતુ ન અભવિસ્સ ન સિયા, ઇધ લોકે જાતાદિસભાવસ્સ રૂપાદિક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં અનવસેસવૂપસમો ન પઞ્ઞાયેય્ય ન ઉપલબ્ભેય્ય ન સમ્ભવેય્ય. નિબ્બાનઞ્હિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાના સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અરિયમગ્ગધમ્મા અનવસેસં સંકિલેસે સમુચ્છિન્દન્તિ, તેનેત્થ સબ્બસ્સાપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અપગમો નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ. એવં બ્યતિરેકવસેન નિબ્બાનસ્સ અત્થિભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુગમનવસેનપિ તં દસ્સેત્વા નિગમેતું ‘‘યસ્મા ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ યસ્મા ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા અસઙ્ખતા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭-૮). અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતનં, યત્થ નેવ પથવી (ઉદા. ૭૧). ઇદમ્પિ ખો ઠાનં સુદુદ્દસં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો (દી. નિ. ૨.૬૪, ૬૭; મ. નિ. ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૨.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮). અસઙ્ખતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ અસઙ્ખતગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિઆદીહિ (સં. નિ. ૪.૩૬૬) અનેકેહિ સુત્તપદેહિ ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાત’’ન્તિ (ઉદા. ૭૩; નેત્તિ. ૪૧) ઇમિના ચ સુત્તપદેન નિબ્બાનધાતુયા પરમત્થતો સબ્ભાવો સબ્બલોકં અનુકમ્પમાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન પકાસિતો, તસ્મા યદિપિ કત્થ અપચ્ચક્ખકારીનમ્પિ સાસને અભિપ્પસન્નાનં વિઞ્ઞૂનં સંસયો નત્થિયેવ. યે પન પરનેય્યબુદ્ધિનો પુગ્ગલા, તેસં વિમતિવિનોદનત્થં અયમેત્થ અધિપ્પાયનિદ્ધારણમુખેન યુત્તિવિચારણા.

યથા પરિઞ્ઞેય્યતાય સઉત્તરાનં કામાનં, રૂપાનઞ્ચ પટિપક્ખભૂતં તબ્બિધુરસભાવં નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ, એવં સભાવાનં સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતધમ્માનં પટિપક્ખભૂતેન તબ્બિધુરસભાવેન નિસ્સરણેન ભવિતબ્બં. યઞ્ચ તં નિસ્સરણં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. કિઞ્ચ ભિય્યો – સઙ્ખતધમ્મારમ્મણવિપસ્સનાઞાણં, અપિચ અનુલોમઞાણં કિલેસે તદઙ્ગવસેન પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન પજહિતું સક્કોતિ. તથા સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણં પઠમજ્ઝાનાદીસુ ઞાણં વિક્ખમ્ભનવસેનેવ કિલેસે પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન. ઇતિ સઙ્ખતધમ્મારમ્મણસ્સ, સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણસ્સ ચ ઞાણસ્સ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પહાને અસમત્થભાવતો તેસં સમુચ્છેદપ્પહાનકરસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ તદુભયવિપરીતસભાવેન આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ.

તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ (ઉદા. ૭૩; નેત્તિ. ૪૧) એવમાદિ નિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવજોતકવચનં અવિપરીતત્થં ભગવતા ભાસિતત્તા. યઞ્હિ ભગવતા ભાસિતં, તં અવિપરીતત્થં યથા તં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૫૩, ૩૫૬; ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯; થેરગા. ૬૭૬-૬૭૮; નેત્તિ. ૫), તથા નિબ્બાનસદ્દો કત્થચિ વિસયે યથાભૂતપરમત્થવિસયો ઉપચારવુત્તિસબ્ભાવતો. સેય્યથાપિ સીહસદ્દોતિ એવમાદીહિ નયેહિ યુત્તિતોપિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવો વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – યદિ પન નિબ્બાનં અભાવમત્તમેવ સિયા, તસ્સ ‘‘ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો’’તિ (દી. નિ. ૨.૬૪, ૬૭; મ. નિ. ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) ગમ્ભીરાદિતા, ‘‘અસઙ્ખતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૩૬૬) અસઙ્ખતાદિતા, ‘‘અબ્યાકતા ધમ્મા અપચ્ચયાધમ્મા’’તિઆદિના અબ્યાકતધમ્માદિતા ચ ન વત્તબ્બા સિયા. ન હિ અભાવસ્સ કોચિ સભાવો અત્થિ, યેન સો ગમ્ભીરાસઙ્ખતાદિઆકારતો વિઞ્ઞાયેય્ય. અભાવો હિ અભાવો એવ, કુતો તસ્સ ગમ્ભીરાસઙ્ખાતાદિભાવસમ્બન્ધો. કિઞ્ચાયમભાવો સબ્બેસં કિલેસાનં સબ્બસત્તસન્તાનગતાનં એકો વા ભવેય્ય અનેકો વા. યદિ એકો, એકેનેવ મગ્ગેન સબ્બકિલેસાભાવો કતો, સચ્છિકતો ચાતિ અઞ્ઞસ્સ, અઞ્ઞેસઞ્ચ મગ્ગાનં નિરત્થકતાતિ ન સિયા મગ્ગબહુતા, એકજ્ઝઞ્ચ સબ્બસત્તાનં નિબ્બાનાધિગમો આપજ્જતિ. સિયા પનેવં એકો એવ સો નિબ્બાનસઞ્ઞિતો કિલેસાભાવો, સો પન ન મગ્ગેહિ કાતબ્બો, અથ ખો સચ્છિકાતબ્બોતિ. એવં સતિ વિસેસતો મગ્ગસ્સ નિરત્થકતા આપજ્જતિ, કિલેસાનં અપ્પહાનતોતિ એકોપિ મગ્ગો ન સિયા. અસતિ ચ કિલેસપ્પહાને દુક્ખસ્સ અનુપચ્છેદનતો કિલેસાભાવસચ્છિકિરિયા કિમત્થિયા સિયા, અથ પન મગ્ગાનં સન્તાનગતસંયોજનત્તયપ્પહાનાદિપટિનિયતકિચ્ચતાય ચતૂસુ મગ્ગેસુ પાટિયેક્કં કિલેસાભાવો. એવં સતિ સભાવપભેદેન વિના ન બહુભાવોતિ સો કિલેસક્ખયપરિયાયેન વુત્તો સભાવધમ્મો એવ સિયા.

યેસં અભાવો, તપ્પભેદેન અભાવે ભેદોપચારોતિ ચે? યેસં અભાવો, તેસં સસભાવતાય તસ્સ સભાવોપચારોપિ સિયા. તથા ચ તે સંકિલેસસઙ્ખતતાદિતો કિલેસસઙ્ખતતાદિઉપચારાપિ સિયું. નો ચે તે ઇચ્છિતા, તપ્પભેદેન ભેદોપચારોપિ ન ઇચ્છિતબ્બો. ન ચ પહોતિ ઉપચરિતો બહુભાવો અત્થતો બહુભાવાય. ન હિ જલં અનલન્તિ ઉપચરિતં દહતિ, પચતિ વા. એકત્તપઞ્હમ્પિ ચાયમભાવો અસભાવતાય ન સહતીતિ ન સક્કા વત્તું નત્થિભાવસામઞ્ઞતો અભેદવોહારો યુત્તરૂપોતિ. એકત્તે ચ પુબ્બે વુત્તા એવ દોસા, બહુભાવે પન સતિ વુત્તનયેનેવ સિદ્ધા સભાવધમ્મતા. સભાવધમ્મત્તેપિ ચ બહુભાવો વિય ભાવં ભાવોપિ બહુભાવં ન બ્યભિચરેય્યાતિ નિબ્બાનસ્સ બહુભાવપસઙ્ગો સિયાતિ ચે? ન બહુભાવસ્સેવ અભાવપ્પસઙ્ગતો. યદિ હિ યથા કક્ખળતા ભાવં, એવં ભાવોપિ કક્ખળતં ન બ્યભિચરેય્ય. એવં સતિ સબ્બેસં ભાવાનં પથવીભાવાપત્તિતો કુતો ભાવસ્સ બહુભાવો, તસ્મા લોકવોહારાનં વિચિત્તતાય યદિપિ બહુતા ભાવાપેક્ખા, ભાવતા પન ન બહુતાપેક્ખાતિ ન ભાવસ્સ સતો નિબ્બાનસ્સ બહુભાવો ‘‘એકા નિટ્ઠા ન પુથુ નિટ્ઠા’’તિ વચનતો. એકસ્મિંયેવ ચ દસ્સનભાવનાદ્વયં સમ્ભવતિ.

પરિનિબ્બુતાનં પચ્ચેકં નિબ્બાનભાવે સત્તસન્તાનનિયતં નામ નિબ્બાનં સિયા. તથા ચ સતિ સઙ્ખતતાદિદોસાનતિવત્તિયેવ, કિલેસપ્પહાનં વા મગ્ગકિચ્ચં કિલેસાનં અભાવો. તસ્સ ચ એકત્તે ન મગ્ગબહુતા કિચ્ચન્તરસ્સ કત્તબ્બસ્સ અભાવતો. મગ્ગબહુભાવો ચ મગ્ગેહિ સચ્છિકાતબ્બે એકસ્મિં ધમ્મે ઇન્દ્રિયાનં અપાટવપાટવપાટવતરપાટવતમભાવેન સચ્છિકિરિયાવિસેસેન કિલેસાનં પહાનભેદેન હોતીતિ નિબ્બાનસ્સ સભાવધમ્મત્તે એવ સિયા. અભાવોપિ ચ કિલેસાનં મગ્ગેન સકિચ્ચકતાય કાતબ્બો એવ સિયા, ન સચ્છિકાતબ્બો. કો હિ સભાવો અભાવસ્સ? યો સચ્છિકાતબ્બો સિયા, સો ચે નિબ્બાનં એકેનેવ મગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં અભાવો એકો અભિન્નો કાતબ્બો આપન્નો. અઞ્ઞથા મગ્ગવસેન ચતુબ્બિધભાવે નિબ્બાનસ્સ ચતુબ્બિધભાવપ્પસઙ્ગો, નિબ્બાનવિસેસપ્પસઙ્ગો ચ આપજ્જેય્યાતિ મગ્ગકિચ્ચસ્સ એકત્તેન મગ્ગબહુતા સિયા. બહુભાવે પન તેસં સો વુત્તનયેન એકસ્મિં ધમ્મે સચ્છિકિરિયાવિસેસતોતિ સિદ્ધા નિબ્બાનસ્સ સભાવધમ્મતા. ખયાધિગન્તબ્બતાય પનેતં ‘‘ખયો’’તિ વુત્તં. ‘‘ખયે ઞાણ’’ન્તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨; ૧૩૮૨) હિ વચનતો અરિયમગ્ગો ખયો નામ. તેન ચેતં અધિગન્તબ્બં સચ્છિકાતબ્બં, તસ્મા ‘‘ખયો’’તિ વુત્તન્તિ.

ઇતિ નિરોધનિદ્દેસકથાવણ્ણના.

મગ્ગનિદ્દેસકથાવણ્ણના

૫૬૨. અટ્ઠ ધમ્માતિ ‘‘કતમં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’’ન્તિ આરભિત્વા ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિના પાળિયં (વિભ. ૨૦૫) દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાનિદ્દેસે આગતા, તમેવ ચ પાળિં આનેત્વા ઉદ્દેસવસેન ઇધ ચ વુત્તા સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ ધમ્મા અત્થતો પકાસિતા, ન મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવસેનાતિ અધિપ્પાયો. યદિ અત્થતો પકાસિતા, કિમત્થિયં પન ઇધ કથનન્તિ આહ ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘એકક્ખણે પવત્તમાનાન’’ન્તિ ઇદં લોકિયકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ વિરતિયો નાનાક્ખણિકા એવ હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. સેસમગ્ગધમ્મા પન તત્થાપિ એકજ્ઝં ઉપ્પજ્જન્તિયેવ. વિસેસાવબોધનત્થન્તિ પટિપક્ખસમુગ્ઘાતાદિપવત્તિઆકારવિસેસસ્સ અવબોધનત્થં. વિત્થારતો મગ્ગકથા પરતો આવિ ભવિસ્સતીતિ આહ ‘‘સઙ્ખેપતો’’તિ. ચતુસચ્ચપટિવેધાય પટિપન્નસ્સાતિ યથા ચતુસચ્ચાભિસમયો હોતિ, એવં સબ્બસો પુબ્બભાગપટિપત્તિયા પરિપૂરણવસેન પટિપન્નસ્સ. અરિયમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ યોગસ્સ સબ્ભાવતો યોગિનો. કામં અવિજ્જાનુસયસમુગ્ઘાતે તદેકટ્ઠકિલેસાનં લેસોપિ નાવસિસ્સતિ, વિજ્જાય પન અવિજ્જા ઉજુવિપચ્ચનીકધમ્મોતિ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાનુસયસમુગ્ઘાતક’’ન્તિ વુત્તં. પરતો મિચ્છાસઙ્કપ્પાદિગ્ગહણેપિ એસેવ નયો. ધાતુપ્પકાસનરસાતિ પરમત્થપકાસનરસા, ચતુસચ્ચવિભાવનકિચ્ચાતિ અત્થો. મગ્ગધમ્માનં પટિપક્ખવિધમનાકારો સાતિસયં પાકટો હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ અવિજ્જાનુસયસમુગ્ઘાતકતં સમ્માદિટ્ઠિયા વત્વાપિ અવિજ્જન્ધકારવિદ્ધંસનપચ્ચુપટ્ઠાનતા વુત્તા.

તથા સમ્પન્નદિટ્ઠિનોતિ યથા અવિજ્જાનુસયસમુગ્ઘાતો હોતિ, તથા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા સમ્પન્નદિટ્ઠિનો. એવઞ્હિ ચતુસચ્ચપટિવેધાય પટિપન્નસ્સ યોગિનોતિ ઇમમત્થં તથા-સદ્દો ઉપસંહરતિ. નિબ્બાનારમ્મણતા પન તંસમ્પયુત્તવચનેનેવ બોધિતા. મિચ્છાસઙ્કપ્પનિઘાતકન્તિ કામસઙ્કપ્પાદિમિચ્છાસઙ્કપ્પસમુચ્છેદકં. અપ્પનારસોતિ નિબ્બાનારમ્મણે મગ્ગચિત્તસ્સ સમુપ્પાદવસેન પવત્તનતો અપ્પનાકિચ્ચો.

તથા પસ્સતો વિતક્કયતો ચાતિ વુત્તપ્પકારાય સમ્માદિટ્ઠિયા પસ્સતો, નિબ્બાનારમ્મણે ચ સમ્માસઙ્કપ્પેન ચિત્તં અભિનિરોપયતો. વચીદુચ્ચરિતસમુગ્ઘાતિકાતિ ચતુબ્બિધસ્સપિ વચીદુચ્ચરિતસ્સ સમુચ્છેદિકા. મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં પટિપક્ખભાવતો સિનિદ્ધભાવેન સમ્પયુત્તધમ્માનં પરિગ્ગાહકસભાવા સમ્માવાચાતિ આહ ‘‘સા પરિગ્ગહલક્ખણા’’તિ. કાયિકકિરિયા કિઞ્ચિ કત્તબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, સયઞ્ચ સમુટ્ઠહનં ઘટનં હોતીતિ સમ્માકમ્મન્તસઙ્ખાતા વિરતિપિ સમુટ્ઠાનસભાવા વુત્તા. સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠાપનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય.

અસ્સાતિ યોગિનો. તસ્મિં સતિ વિસુજ્ઝનતો વિસુદ્ધિભૂતા. જીવમાનસ્સ સત્તસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા સુદ્ધિ વોદાનં, આજીવસ્સેવ વા જીવિતિન્દ્રિયવુત્તિયા. ઞાયાજીવસ્સ અબુદ્ધપટિકુટ્ઠાય સમ્માજીવિકાય પવત્તિહેતુતાય ઞાયાજીવપવત્તિરસો. ઇમસ્સ હિ પવત્તિતો પટ્ઠાય મિચ્છાજીવો ન પવત્તતીતિ.

સબ્બાકુસલવિદ્ધંસકોપિ સમ્માવાયામો ઉજુપટિપક્ખદસ્સનવસેન કોસજ્જસમુચ્છેદકો વુત્તો. સંકિલેસપક્ખતોપિ તસ્સ પગ્ગણ્હનં પગ્ગહો. કાયાદીસુ સુભાદિઆકારુપધારણવસેન પવત્તા સુભસઞ્ઞાદિપુબ્બઙ્ગમા અકુસલક્ખન્ધા મિચ્છાસતિ, તસ્સા વિદ્ધંસનો મિચ્છાસતિવિનિદ્ધુનનો. અસમ્મોસોતિ સમ્મોસવિદ્ધંસનતો તપ્પટિપક્ખો. આરમ્મણસ્સ યથાસભાવસલ્લક્ખણં ઉપટ્ઠાનં. ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ, ‘‘સતારક્ખેન ચેતસા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૮) ચ વચનતો વિસેસતો સતિ કુસલચિત્તસ્સ આરક્ખાતિ આહ ‘‘સતિયા સંરક્ખિયમાનચિત્તસ્સા’’તિ.

૫૬૩. સચ્ચઞાણસ્સાતિ સચ્ચાનિ આરબ્ભ પવત્તનકઞાણસ્સ, ન પટિવેધઞાણં વિય સકિદેવ બુજ્ઝતિ, અથ ખો પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો અનુ અનુ બોધો અનુબોધો, અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિઅનુગતો વા બોધો અનુબોધો, તદેવ ઞાણન્તિ અનુબોધઞાણં. ન હિ તં પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝતિ, અનુસ્સવાદિવસેન પન કપ્પનમુખેન બુજ્ઝતિ. કિચ્ચતોતિ પરિજાનનાદિતો. તંકિચ્ચકરણેનેવ હિ પરિઞ્ઞેય્યાદીનિ વિય તાનિપિ તસ્સ પાકટાનિ હોન્તિ. વિવટ્ટાનુપસ્સનાય હિ સઙ્ખારેહિ પતિલીયમાનમાનસસ્સ ઉપ્પજ્જમાનં મગ્ગઞાણં વિસઙ્ખારં દુક્ખનિસ્સરણં આરમ્મણં કત્વા દુક્ખં પરિચ્છિન્દતિ, દુક્ખગતઞ્ચ તણ્હં પજહતિ, નિરોધઞ્ચ સચ્છિકરોતિ ફુસતિ. આદિચ્ચો વિય પભાય સમ્માસઙ્કપ્પાદીહિ સહ સમુપ્પન્નં તં મગ્ગં ભાવેતિ, ન ચ સઙ્ખારે અમુઞ્ચિત્વા પવત્તમાનેન ઞાણેન એતં સબ્બં કાતું સક્કા નિમિત્તપવત્તેહિ અવુટ્ઠિતત્તા. તસ્મા એતાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તં તં ઞાણં દુક્ખાદીનિ વિભાવેતિ તત્થ સમ્મોહનિવત્તનેનાતિ ‘‘ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતી’’તિ વુત્તં, એકપટિવેધેનાતિ અધિપ્પાયો.

દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતીતિ કાલન્તરદસ્સનં સન્ધાય વુત્તન્તિ ચે? ન, ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) એકદસ્સિનો અઞ્ઞત્તયદસ્સિતાવિચારણાયં તંસાધનત્થં આયસ્મતા ગવમ્પતિત્થેરેન ઇમસ્સ સુત્તસ્સ આનીતત્તા, પચ્ચેકઞ્ચ સચ્ચેસુ દિસ્સમાનેસુ અઞ્ઞત્તયદસ્સનસ્સ યોજિતત્તા. અઞ્ઞથા અનુપુબ્બાભિસમયે પુરિમદિટ્ઠસ્સ પચ્છા અદસ્સનતો સમુદયાદિદસ્સિનો દુક્ખાદિદસ્સિતા ન યોજેતબ્બા સિયા. યોજિતા ચ સા ‘‘યો દુક્ખસમુદયં પસ્સતિ, દુક્ખમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦). લોકિયં સચ્ચઞાણં. તત્થ લોકિયઞાણે. પરિયુટ્ઠાનસઙ્ખાતો અભિભવો પરિયુટ્ઠાનાભિભવો, તસ્સ વસેન. સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જમત્તદસ્સનતો સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનં નિવત્તેતિ. ‘‘લોકસમુદયં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે નત્થિતા, સા ન હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫) વચનતો સમુદયદસ્સનં હેતુફલપબન્ધાવિચ્છેદદસ્સનતો પરિયુટ્ઠાનાભિભવવસેન પવત્તમાનં ઉચ્છેદદિટ્ઠિં નિવત્તેતિ. ‘‘લોકનિરોધં ખો…પે… પસ્સતો યા લોકે અત્થિતા, સા ન હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫) વચનતો નિરોધદસ્સનં હેતુનિરોધા ફલનિરોધદસ્સનતો સસ્સતદિટ્ઠિં નિવત્તેતિ. અત્તકારસ્સ પચ્ચક્ખદસ્સનતો મગ્ગદસ્સનં ‘‘નત્થિ અત્તકારે, નત્થિ પરકારે, નત્થિ પુરિસકારે’’તિઆદિકં (દી. નિ. ૧.૧૬૮) અકિરિયદિટ્ઠિં પજહતિ. ‘‘નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય, અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, નત્થિ હેતુ…પે… વિસુદ્ધિયા, અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિઆદિકા (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૧૦૧, ૨૨૭; સં. નિ. ૩.૨૧૨) અહેતુકદિટ્ઠિ ચ ઇધ અકિરિયાદિટ્ઠિગ્ગહણેનેવ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. સાપિ હિ વિસુદ્ધિમગ્ગદસ્સનેન પહીયતીતિ. દુક્ખે ઞાણં સમુદયફલસ્સ દુક્ખસ્સ અદ્ધુવાદિભાવં પસ્સતીતિ ફલે વિપ્પટિપત્તિં નિવત્તેતિ.

ઇસ્સરો લોકં પવત્તેતિ સજ્જેતિ નિવત્તેતિ સંહરતીતિ ઇસ્સરકારણિનો વદન્તિ. પધાનતો લોકો આવિ ભવતિ, તત્થેવ ચ પતિલીયતીતિ પધાનકારણિનો.

‘‘કાલો કરોતિ ભૂતાનિ, કાલો સંહરતી પજા;

કાલો સુત્તે જાગરતિ, કાલો હિ દુરતિક્કમો’’તિ. –

કાલવાદિનો. કણ્ટકસ્સ તિખિણભાવો વિય, કપિટ્ઠફલાદીનં પરિમણ્ડલતા વિય, મિગપક્ખિસરીસપાદીનં વિચિત્તતા વિય ચ સભાવેનેવ લોકો સમ્ભોતિ, વિભોતિ ચાતિ સભાવવાદિનો. આદિ-સદ્દેન અણૂહિ લોકો પવત્તતિ, સબ્બં પુબ્બેકતહેતુ, લોકો નિયતો અચ્છેજ્જસુત્તાવુતાભેજ્જમણિસદિસો, ન એત્થ કસ્સચિ પુરિસકારોતિ નિયતિવાદિનો.

‘‘યદિચ્છાય પવત્તન્તિ, યદિચ્છાય નિવત્તરે;

યદિચ્છાય સુખં દુક્ખં, તસ્મા યાદિચ્છકી પજા’’તિ. –

યદિચ્છાવાદિનો, યે અધિચ્ચસમુપ્પત્તિવાદિનોતિ ચ વુચ્ચન્તિ. એવમાદિઅકારણવાદસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. રામુદકઆળારાદીનં વિય, અરૂપલોકે નિગણ્ઠાનં વિય ચ લોકથૂપિકાયં અપવગ્ગો મોક્ખોતિ ગહણં અપવગ્ગગાહો. આદિ-સદ્દેન પધાનસ્સ અપ્પવત્તિ, ગુણવિયુત્તસ્સ અત્તનો સકત્તનિ અવટ્ઠાનં, બ્રહ્મુના સલોકતા, સમીપતા, સંયોગો, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ એવમાદીનં ગહણં દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ પધાનસ્સ અપ્પવત્તિ મહતાદિભાવેન અપરિણામો, અનભિબ્યત્તિ વા. ‘‘અહમઞ્ઞો, પકતિ અઞ્ઞા’’તિ એવં પવત્તપકતિપુરિસન્તરજાનનેન અત્તસુખદુક્ખમોહેસુ અવિભાગગ્ગહણે કિર નિવત્તિતે વુત્તનયેન પધાનં નપ્પવત્તતિ, સો વિમોક્ખોતિ કાપિલા. ગુણવિયુત્તસ્સાતિ બુદ્ધિસુખદુક્ખઇચ્છાદોસપ્પયત્તધમ્માધમ્મસઙ્ખારેહિ નવહિ અત્તગુણેહિ વિયુત્તસ્સાતિ કણાદમતાનુસારિનો. સલોકતા બ્રહ્મુના સમાનલોકતા. સમીપતા તસ્સ સમીપપ્પવત્તિતા. સંયોગો તેન એકીભાવૂપગમનં. ‘‘ઇન્દ્રિયતપ્પનપુત્તમુખદસ્સનાદીહિ વિના અપવગ્ગો નત્થી’’તિ ગહેત્વા તથા પવત્તનં કામસુખલ્લિકાનુયોગો. અનસનકેસલુઞ્ચનાદિતપચરિયાય નગ્ગસીલગોસીલકુક્કુરસીલાદીહિ ચ અત્તપરિતાપનેન મોક્ખો હોતીતિ અત્તકિલમથો.

સ્વાયં સબ્બો મિચ્છાગાહો સચ્ચઞાણે સતિ પતિટ્ઠં ન લભતીતિ વુત્તમેવત્થં સઙ્ગણ્હન્તો ‘‘લોકે લોકપ્પભવે’’તિ ગાથમાહાતિ.

ઞાણકિચ્ચતો વિનિચ્છયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૬૪. સેસા સબ્બધમ્માતિ સેસા એકાસીતિ લોકિયધમ્મા. અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ દ્વાદસસુ આયતનેસુ કામભવવિભવતણ્હાવસેન દ્વાદસતિકા છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે વા આગતનયેન કાલવિભાગં અનામસિત્વા વુત્તાનિ. તદામસને હિ અટ્ઠસતં હોન્તિ. અસમ્મિસ્સન્તિ એકકત્તા કેનચિ અસમ્મિસ્સં, કુતો તદન્તોગધપ્પભેદોતિ અધિપ્પાયો. વીમંસિદ્ધિપાદાદીનં બોધિપક્ખિયાનં સતિપિ કિચ્ચનાનત્તે અત્થતો એકત્તા સમ્માદિટ્ઠિયા સઙ્ગહોતિ સમ્માદિટ્ઠિમુખેન તદન્તોગધતા વુત્તા.

તયો નેક્ખમ્મવિતક્કાદયોતિ લોકિયક્ખણે અલોભમેત્તાકરુણાસમ્પયોગવસેન ભિન્ના, મગ્ગક્ખણે લોભબ્યાપાદવિહિંસાસમુચ્છેદનવસેન તયોતિ એકોપિ વુત્તો. એસ નયો સમ્માવાચાદીસુ. અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાનં પન ભાવે સમ્માઆજીવસમ્ભવતો તેન તેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભવન્તરેપિ જીવિતહેતુપિ અરિયેહિ અવીતિક્કમનીયત્તા અરિયકન્તાનં સમ્માવાચાદિસીલાનં ગહણેન યેન સદ્ધાહત્થેન તાનિ ગહેતબ્બાનિ, સો સદ્ધાહત્થો ગહિતો એવ હોતીતિ તતો અનઞ્ઞાનિ સદ્ધિન્દ્રિયસદ્ધાબલાનિ તત્થ અન્તોગધાનિ વુત્તાનિ. છન્દો પન સદ્ધાનુગુણોતિ કત્વા છન્દિદ્ધિપાદસ્સાપિ તદન્તોગધતા વુત્તા. તેસં અત્થિતાયાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસદ્ધાબલછન્દિદ્ધિપાદાનં અત્થિતાય સીલસ્સ અત્થિભાવતો તિવિધેનાપિ સીલેન તે તયોપિ ગહિતાતિ તત્થ અન્તોગધા. ચિત્તસમાધીતિ ચિત્તિદ્ધિપાદં વદતિ. ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) હિ ચિત્તમુખેન સમાધિ વુત્તોતિ સમાધિમુખેન ચિત્તમ્પિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ચિત્તિદ્ધિપાદભાવનાય પન સમાધિપિ અધિમત્તો હોતીતિ વીમંસિદ્ધિપાદાદિવચનં વિય ચિત્તિદ્ધિપાદોતિ અવત્વા ઇધ ‘‘ચિત્તસમાધી’’તિ વુત્તં. ‘‘પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૬૬; ૩.૩૫૯; સં. નિ. ૫.૩૭૬; અ. નિ. ૩.૯૬; ૧૧.૧૨) વચનતો સમાધિઉપકારા પીતિપસ્સદ્ધિયો, તસ્મા સમાધિગ્ગહણેન ગહિતા. ઉપેક્ખા પન સમાધિઉપકારકતો, તંસદિસકિચ્ચતો ચ. તસ્મા સમાધિસીસેન એતેસં અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા.

અન્તોગધાનં પભેદવિનિચ્છયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૬૫. ભારો વિય દુક્ખસચ્ચં વિઘાતકત્તા, સંહરણીયવસેન વિહન્તભાવતોતિ અત્થો. ભારાદાનમિવ તત્થ તત્થ ભવે ઉપ્પજ્જનકવિઘાતસ્સ હેતુભાવતો. ભારનિક્ખેપનમિવ પવત્તિદુક્ખવૂપસમભાવતો. રોગો વિય, દુબ્ભિક્ખમિવ ચ બાધકત્તા. રોગનિદાનં વિય, દુબ્બુટ્ઠિ વિય ચ પભવલક્ખણત્તા. દુબ્બુટ્ઠીતિ ચ અવસ્સનં વા અતિવસ્સનં વા. રોગવૂપસમો વિય, સુભિક્ખમિવ ચ સન્તિલક્ખણત્તા, સુખભાવતો. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪) હિ વુત્તં. ભેસજ્જમિવ, સુવુટ્ઠિ વિય ચ દુક્ખસ્સ હેતુપચ્છેદતો, તસ્સ ચ અપગમૂપાયભાવતો. નિય્યાનલક્ખણઞ્હિ મગ્ગસચ્ચં. અનિટ્ઠભાવતો, સાસઙ્કસપ્પટિભયતો ચ દુક્ખં વેરિવિસરુક્ખભયઓરિમતીરૂપમં. વેરં બ્યાપાદો, પચ્ચત્થિકભાવો વા. વેરસમુગ્ઘાતો વેરવૂપસમો મેત્તા. વેરસમુગ્ઘાતુપાયો સઙ્ગહવત્થૂનિ.

ઉપમાતો વિનિચ્છયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૬૬. એસ નયો સમુદયાદીસૂતિ અત્થિ ચેત્થ સમુદયો, ન અરિયસચ્ચં, અત્થિ અરિયસચ્ચં, ન સમુદયો, અત્થિ સમુદયો ચેવ અરિયસચ્ચઞ્ચ, અત્થિ નેવ સમુદયો ન અરિયસચ્ચન્તિ. સેસસચ્ચદ્વયેપિ એસેવ નયો. ન અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બાસઙ્ખતનિય્યાનભાવાભાવતો. ઇતરં પન અરિયસચ્ચદ્વયન્તિ સમુદયમગ્ગસચ્ચદ્વયમાહ. સિયા દુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખતાય. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચતો’’તિ. તથત્તેનાતિ તથસભાવેન, પરિઞ્ઞેય્યભાવેનાતિ અત્થો. એતેન તં અરિયસચ્ચદ્વયં ‘‘સિયા દુક્ખં, ન અરિયસચ્ચં, સિયા અરિયસચ્ચં, ન દુક્ખ’’ન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. અરિયસચ્ચસદ્દપરા હિ દુક્ખાદિસદ્દા પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવં વદન્તિ. તેનેવ અરિયસચ્ચસદ્દાનપેક્ખં દુક્ખસદ્દં સન્ધાય મગ્ગસમ્પયુત્તસામઞ્ઞફલધમ્માનં આદિપદસઙ્ગહો વુત્તો, અરિયસચ્ચસદ્દાપેક્ખં પન સન્ધાય ચતુત્થપદસઙ્ગહો.

સબ્બાકારેનાતિ સબ્બપ્પકારેન. યથા મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માદયો એકઙ્ગવિકલા, એવં અહુત્વા સબ્બઙ્ગયોગેન દુક્ખતાય ચેવ અરિયસચ્ચતાય ચાતિ અત્થો. ‘‘ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચક’’ન્તિ વુત્તે તણ્હાયપિ સઙ્ગહો સિયાતિ તંનિવત્તનત્થં ‘‘અઞ્ઞત્ર તણ્હાયા’’તિ વુત્તં તસ્સા વિસું અરિયસચ્ચભાવતો. સમુદયાદીસુ અવસેસકિલેસાદયો પભવટ્ઠેન સમુદયો, ન અરિયસચ્ચં સુત્તન્તસંવણ્ણના અયન્તિ કત્વા. નિરોધો અરિયસચ્ચં, ન સમુદયો. ઇતરં પન અરિયસચ્ચદ્વયં સિયા સમુદયો અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયટ્ઠેન, ન પન યસ્સ પહાનાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ તથત્તેન, સબ્બાકારેન પન તણ્હાસમુદયો ચેવ અરિયસચ્ચઞ્ચ. મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્મા, સામઞ્ઞફલાનિ ચ યસ્સ પહાનાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ તથત્તેન નેવ સમુદયો, ન અરિયસચ્ચં. સઙ્ખારનિરોધો, નિરોધસમાપત્તિ ચ નિરોધો, ન અરિયસચ્ચં. સમુદયો અરિયસચ્ચં, ન નિરોધો. ઇતરં પન અરિયસચ્ચદ્વયં સિયા નિરોધો ખણનિરોધસબ્ભાવતો, ન પન યસ્સ સચ્છિકિરિયાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ તથત્તેન. સબ્બાકારેન પન અસઙ્ખતા ધાતુ નિરોધો ચેવ અરિયસચ્ચઞ્ચ. સેસં વુત્તનયમેવ. અરિયમગ્ગતો અઞ્ઞાનિ મગ્ગાનિ મગ્ગો, ન અરિયસચ્ચં. નિરોધો અરિયસચ્ચં, ન મગ્ગો. ઇતરં પન સચ્ચદ્વયં સિયા મગ્ગો ભવગામિનિપટિપદાભાવતો, ન પન યસ્સ ભાવનાય ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ તથત્તેન, સબ્બાકારેન પન નિરોધગામિનિપટિપદા મગ્ગો ચેવ અરિયસચ્ચઞ્ચ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચતુક્કતો વિનિચ્છયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૬૭. સુઞ્ઞાનીતિ વેદકાદીહિ બાહિરકપરિકપ્પિતેહીતિ અધિપ્પાયો. દુક્ખઞ્હિ વેદનીયમ્પિ સન્તં વેદકરહિતં, કેવલં પન તસ્મિં અત્તનો પચ્ચયેહિ પવત્તમાને દુક્ખં વેદેતીતિ વોહારમત્તં હોતિ. એસ નયો ઇતરેસુપિ.

‘‘દુક્ખમેવા’’તિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘ન કોચિ દુક્ખિતો’’તિ વુત્તં. કિરિયાવ વિજ્જતીતિ સમુદયસચ્ચં સન્ધાય વદતિ. પુરિમસચ્ચદ્વયસ્સ વિપાકવટ્ટકમ્મવટ્ટસઙ્ગહતો કારકસ્સ વા દુક્ખસચ્ચસભાવમાહ. કાતબ્બાપિ હિ કિરિયા કારકરહિતા કેવલં અત્તનો પચ્ચયેહિ તાય પવત્તમાનાય દુક્ખસઞ્ઞિતે ધમ્મપ્પબન્ધે કિરિયં કરોતીતિ વોહારમત્તં હોતિ. નિબ્બુતગમકેસુપિ એસેવ નયો. ‘‘મગ્ગો અત્થી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘મગ્ગમત્થી’’તિ ઓકારસ્સ અભાવો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. ગમકોતિ નિબ્બુતિં ગન્તા.