૧૭. પઞ્ઞાભૂમિનિદ્દેસવણ્ણના

પટિચ્ચસમુપ્પાદકથાવણ્ણના

૫૭૦. ઇમિસ્સા પઞ્ઞાયાતિ ઇમિસ્સા યથાધિગતાય વિપસ્સનાય. ભૂમિભૂતેસૂતિ પવત્તિટ્ઠાનભૂતેસુ. કામઞ્ચાયં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નસમઞ્ઞા પિતાપુત્તસમઞ્ઞા વિય અપેક્ખાસિદ્ધા, હેતુફલધમ્મેસુ પન યથાક્કમં વવત્થિતાવાતિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચેવા’’તિઆદિના વિભજ્જ વુત્તં. આદિસદ્દેનાતિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિભેદા’’તિ એત્થ વુત્તઆદિસદ્દેન. અવસેસા હોન્તિ, સંવણ્ણનાવસેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તેસં વણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તો’’તિ.

અવિજ્જાદયો ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદો, ન સમુપ્પત્તિમત્તં. સ્વાયમત્થો ઇમિના સુત્તપદેન વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિં વત્વા પટિચ્ચસમુપ્પન્ને પન દસ્સેતું ‘‘જરામરણાદયો પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. કસ્મા પનેત્થ અનુલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મા દસ્સિતા, પટિલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્માતિ? યતો તે પચ્ચયતો ઉપ્પન્ના, તસ્સ સમનન્તરદસ્સનત્થં.

ન નિચ્ચં ન સસ્સતન્તિ અનિચ્ચં. સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં. પટિચ્ચ પચ્ચયારહં પચ્ચયં નિસ્સાય સહિતમેવ ઉપ્પન્નન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. ખયનસભાવં ખયધમ્મં. વયનસભાવં વયધમ્મં. વિરજ્જનસભાવં પલુજ્જનસભાવં વિરાગધમ્મં. નિરુજ્ઝનસભાવં નિરોધધમ્મં. સેસં યદેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

૫૭૧. એત્થાતિ એતેસુ યથાવુત્તેસુ સુત્તપદેસુ. સઙ્ખેપોતિ અત્થસઙ્ખેપો.

જાતિપચ્ચયાતિ જાતિસઙ્ખાતા પચ્ચયા. હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. ઠિતાવ સા ધાતૂતિ યાયં જરામરણસ્સ ઇદપ્પચ્ચયતા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ, એસા ધાતુ એસ સભાવો. સા તથાગતાનં ઉપ્પાદતો પુબ્બે, ઉદ્ધઞ્ચ અવિઞ્ઞાયમાનો, મજ્ઝે ચ વિઞ્ઞાયમાનો, ન તથાગતેહિ ઉપ્પાદિતો, અથ ખો સમ્ભવન્તસ્સ જરામરણસ્સ સબ્બકાલં જાતિપચ્ચયતો સમ્ભવોતિ ઠિતા એવ. કેવલં પન સયમ્ભૂઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝનતો, ‘‘અયં ધમ્મો તથાગતેન અધિગતો’’તિ પવેદનતો ચ તથાગતો ‘‘ધમ્મસ્સામી’’તિ વુચ્ચતિ ન અપુબ્બસ્સ ઉપ્પાદનતો. તેન વુત્તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. સા એવ જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ એત્થ વિપલ્લાસાભાવતો એવં અવબુજ્ઝમાનસ્સ એતસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા તથેવ ભાવતો ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા. જાતિ વા જરામરણસ્સ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ પવત્તઆયૂહનસંયોગપલિબોધસમુદયહેતુપચ્ચયટ્ઠિતીતિ તદુપ્પાદાદિભાવેનસ્સા ઠિતતા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ ફલં પતિસામત્થિયતો હેતુમેવ વદતિ.

અથ વા ધારીયતિ પચ્ચયેહીતિ ધમ્મો, તિટ્ઠતિ તત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલન્તિ ઠિતિ, ધમ્મસ્સ ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ. ધમ્મોતિ વા કારણં, પચ્ચયોતિ અત્થો. ધમ્મસ્સ ઠિતિસભાવો, ધમ્મતો ચ અઞ્ઞો સભાવો નત્થીતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયો. તેનાહ ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૪૫). ધમ્મટ્ઠિતિ એવ ધમ્મટ્ઠિતતા. સા એવ ધાતુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઇમસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા અઞ્ઞથત્તાભાવતો ‘‘ન જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ વિઞ્ઞાયમાનસ્સ તબ્ભાવાભાવતો નિયામતા વવત્થિતભાવોતિ ધમ્મનિયામતા. ફલસ્સ વા જરામરણસ્સ જાતિયા સતિ સમ્ભવો ધમ્મે હેતુમ્હિ ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા. અસતિ અસમ્ભવો ધમ્મે નિયતતાતિ ધમ્મનિયામતાતિ એવં ફલેન હેતું વિભાવેતિ. તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૨૦) વુત્તં ઇદપ્પચ્ચયતં અભિસમ્બુજ્ઝતિ પચ્ચક્ખકરણેન અભિમુખં બુજ્ઝતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝતિ. અભિસમેતીતિ તસ્સ વેવચનં. આદિતો કથેન્તો આચિક્ખતિ, ઉદ્દિસતીતિ અત્થો. તમેવ ઉદ્દેસં પરિયોસાપેન્તો દેસેતિ. યથાઉદ્દિટ્ઠમત્થં નિદ્દિસનવસેન પકારેહિ ઞાપેન્તા પઞ્ઞપેતિ. પકારેહિયેવ પતિટ્ઠપેન્તો પટ્ઠપેતિ. યથાનિદ્દિટ્ઠમત્થં પટિનિદ્દિસનવસેન વિવરતિ વિભજતિ, વિવટઞ્હિ વિભત્તઞ્ચ અત્થં હેતુધારણદસ્સનેહિ પાકટં કરોન્તો ઉત્તાનીકરોતિ. ઉત્તાનીકરોન્તો તથાપચ્ચક્ખભૂતં કત્વા નિગમનવસેન પસ્સથાતિ ચાહ.

૫૭૨. પચ્ચયલક્ખણોતિ પચ્ચયભાવલક્ખણો, પચ્ચયોતિ વા લક્ખિતબ્બો. પવત્તિદુક્ખસ્સ અનુબન્ધાપનકિચ્ચતાય દુક્ખાનુબન્ધનરસો. નિબ્બાનગામિમગ્ગસ્સ ઉપ્પથભાવતો કુમ્મગ્ગપચ્ચુપટ્ઠાનો.

સો પનાયં પટિચ્ચસમુપ્પાદો. યાવત્તકેહિ પચ્ચયેહિ યં ફલં ઉપ્પજ્જનારહં, અવિકલેહેવ તેહિ તસ્સ ઉપ્પત્તિ, તદઞ્ઞેન ચ તસ્સ પયોજનં નત્થીતિ આહ ‘‘અનૂનાધિકેહેવા’’તિ. યથા તં ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ, એતેન તંતંફલનિપ્ફાદનેન તસ્સા પચ્ચયસામગ્ગિયા તપ્પરતા તથતાતિ દસ્સેતિ. સામગ્ગિન્તિ સમોધાનં, સમવાયન્તિ અત્થો. અસમ્ભવાભાવતોતિ અનુપ્પજ્જનસ્સ અભાવતો. પચ્ચયસામગ્ગિયઞ્હિ સતિ અનુપ્પજ્જને તસ્સા વિતથતા સિયા. અઞ્ઞધમ્મપ્પચ્ચયેહીતિ અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ પચ્ચયેહિ. અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતોતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. ન હિ કદાચિ ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો અત્થિ, યદિ સિયા, તસ્સા સામગ્ગિયા અઞ્ઞથતા નામ સિયા, ન ચેતં અત્થીતિ ‘‘અનઞ્ઞથતા’’તિ વુત્તં. પચ્ચયતોતિ પચ્ચયભાવતો. પચ્ચયસમૂહતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

૫૭૩. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિ તા-સદ્દેન પદં વડ્ઢિતં, ન કિઞ્ચિ અત્થન્તરં યથા દેવો એવ દેવતાતિ. ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતાતિ સમૂહત્થં તા-સદ્દમાહ યથા ‘‘જનાનં સમૂહો જનતા’’તિ. નનુ ચ ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. કિં પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૬) જાતિસદ્દપચ્ચયસદ્દસમાનાધિકરણેન કિં-સદ્દેન ઇદંસદ્દસ્સ સમાનાધિકરણતાદસ્સનતો ઇદપ્પચ્ચયસદ્દસ્સ કમ્મધારયસમાસો દિસ્સતિ, ન હેત્થ ‘‘ઇમસ્સ પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા’’તિ જરામરણસ્સ, અઞ્ઞસ્સ વા પચ્ચયતો જરામરણસમ્ભવપુચ્છા સમ્ભવતિ વિદિતભાવતો, અસમ્ભવતો ચ, જરામરણસ્સ પન પચ્ચયપુચ્છા સમ્ભવતિ. પચ્ચય-સદ્દેન ચ સમાનાધિકરણતાય ઇદં-સદ્દસ્સ ઇમસ્મા પચ્ચયાતિ પચ્ચયપુચ્છા યુજ્જતિ. સા ચ સમાનાધિકરણતા બાહિરત્થસમાસેપિ લબ્ભતિ. તતો ચ અઞ્ઞપદત્થવચનિચ્છાભાવે કમ્મધારયસમાસો લબ્ભતિ.

સામિવચનસમાસે પન સમાનાધિકરણતા નત્થીતિ ન કથઞ્ચિ કમ્મધારયસમાસસમ્ભવોતિ? નયિદમેવં વચનિચ્છન્તરભાવતો. પટિચ્ચસમુપ્પાદવચનિચ્છા હેસા ‘‘ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ એત્થ. ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ એત્થ પન જરામરણસ્સ પચ્ચયમત્તપરિપુચ્છા, તસ્મા યથા ઇદં-સદ્દસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિસેસનતા, પુચ્છિતબ્બપચ્ચયવિસેસનતા ચ હોતિ, તથા સમાસવિકપ્પો એત્થ, તત્થ ચ કાતબ્બોતિ ન સમાસન્તરદસ્સનં સામિવચનસમાસબાધકં. કસ્મા પનેત્થાપિ કમ્મધારયસમાસો ન ઇચ્છિતોતિ? હેતુપ્પભવાનં હેતુ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ઇમસ્સત્થસ્સ કમ્મધારયસમાસે અસમ્ભવતો, ‘‘ઇમસ્સ અત્તનો પચ્ચયાનુરૂપસ્સ અનુરૂપો પચ્ચયો ઇદપ્પચ્ચયો’’તિ ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સ ઇચ્છિતત્તા. યો પનેત્થ ઇદં-સદ્દેન ગહિતો અત્થો, સો ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ એત્થ જરામરણગ્ગહણેનેવ ગહિતોતિ ઇદં-સદ્દો પટિચ્ચસમુપ્પન્નતો અભસ્સિત્વા અઞ્ઞાસમ્ભવતો પચ્ચયે અવતિટ્ઠતિ, તસ્મા તત્થ કમ્મધારયસમાસો. એત્થ પન ઇદં-સદ્દસ્સ તતો પરિચ્ચજનકારણં નત્થીતિ સામિવચનસમાસો એવ. એવમ્પિ ન ઇદપ્પચ્ચયો એવ ઇદપ્પચ્ચયભાવો ભવિતું યુત્તોતિ ઇદપ્પચ્ચયતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદતાનુપપત્તીતિ? નાયં દોસો અત્થન્તરાભાવતોતિ વુત્તોવાયમત્થો.

અથ વા પન હોતુ ઇદપ્પચ્ચયભાવો ઇદપ્પચ્ચયતાતિ. ભાવોતિ ચેત્થ અવિનાભાવિફલં પતિ હેતુનો સત્વં. તથા હિ ઇદપ્પચ્ચય-સદ્દો જાતિઆદીસુ નિરુળ્હો. તઞ્ચ ઇદપ્પચ્ચયસત્વં ઇદપ્પચ્ચયતો અઞ્ઞં નત્થિ. યદિ અઞ્ઞં સિયા, તં અવિજ્જમાનં સિયા. ન હિ સતા અઞ્ઞં વિજ્જમાનં હોતિ. અથ સત્વં સં નામ, યસ્સ સતો ભાવો, તં અસં નામ સિયા. ન હિ તં સત્વં સભાવં સત્વતો અઞ્ઞત્તા, તસ્મા સતો ભાવો સત્વન્તિ નિદ્દેસો ન યુજ્જતિ. ન ચ સં-સમ્બન્ધેન અસં સં નામ હોતિ, પગેવ સં-સમ્બન્ધેન. અસતિ ચ સદિતિગ્ગહણં વિપરીતગ્ગાહોતિ ન ગહણતો સંસિદ્ધિ. સદિસકપ્પનાયઞ્ચ માણવકસ્સ સીહભાવો વિય ન અસતો સં-સભાવતા. યસ્મા પન ઇદપ્પચ્ચયભાવો યથાવુત્તં સત્વં, ન અસત્વં. નાપિ યસ્સ તં સત્વં, તદસં, તસ્મા ઇદપ્પચ્ચયભાવો ઇદપ્પચ્ચયસરૂપં સભાવન્તરેહિ વિનિવત્તભાવદસ્સનત્થં ઇમસ્સાયન્તિ વિસેસેત્વા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તન્તિ ન ઇદપ્પચ્ચયતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદભાવાસમ્ભવો.

પટિચ્ચ સમુપ્પજ્જતિ એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ તસ્સાપિ હેતુઅત્થભાવતો જાતિઆદિપદાનં એવમેવ હેતુભાવવાચકતાય હેતુપધાનતા યોજેતબ્બા હેતુપ્પભવાનં હેતુ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ કત્વા. તથા હિ ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જેહિ સમન્નાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતિ, ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ યાવ ‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૧-૨૨) અનેન સીહનાદસુત્તેન પકાસિતો એવમત્થો. ‘‘કિં વાદી પનાયસ્મતો સત્થા કિમક્ખાયી’’તિ પુટ્ઠેન આયસ્મતા અસ્સજિત્થેરેન –

‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા, તેસં હેતું તથાગતો આહ;

તેસઞ્ચ યો નિરોધો, એવંવાદી મહાસમણો’’તિ. (મહાવ. ૬૦; અપ. થેર ૧.૧.૨૮૬) –

વુત્તો. તેન વિઞ્ઞાયતિ હેતુપ્પભવાનં હેતુ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ. સેસમેત્થ વત્તબ્બં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

૫૭૪. પટિચ્ચાતિ તં તં કારણં નિસ્સાય. સમ્માતિ અવિપરીતં અનિચ્ચતો અનિચ્ચસ્સ ઉપ્પાદોતિ કત્વા. નિચ્ચતો હિ કારણતો ફલસ્સ ઉપ્પાદો વિપરીતો. તેનાહ ‘‘તિત્થિય…પે… નિરપેક્ખો’’તિ. ‘‘ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૩૮; અ. નિ. ૩.૪૭; કથા. ૨૧૪) એવં વુત્તસઙ્ખતલક્ખણતો અઞ્ઞો ‘‘પચ્ચયતો ખણતો’’તિ એત્થ વુત્તપચ્ચયલક્ખણો એકો આકારો ઉપ્પાદોતિ તેસં અધિપ્પાયો. યં સન્ધાય તે ‘‘જાતિઆદીનં હેતવો જાતિઆદયો’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, નિબ્બત્તિલક્ખણવિનિમુત્તસ્સ તાદિસસ્સ કસ્સચિ અભાવતો. તેનાહ ‘‘તં ન યુજ્જતી’’તિઆદિ. ગમ્ભીરનયાસમ્ભવતોતિ ગમ્ભીરાનં નયાનઞ્ચ અસમ્ભવતો. સદ્દભેદતોતિ સદ્દવિનાસતો સદ્દાયોગતો. સુત્તં નત્થિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદિસુત્તપદેહિ (સં. નિ. ૨.૧, ૨૦) ઉપ્પાદમત્તસ્સ અપ્પકાસિતત્તા. અયમેવ હિ અત્થો હેટ્ઠા દસ્સિતો ઇદાનિપિ દસ્સીયતિ. તં ઉપ્પાદમત્તં. વિહરામિ તસ્મિં પઠમાભિસમ્બુદ્ધકાલેતિ અધિપ્પાયો. વિહરામીતિ વા કાલવિપલ્લાસેન વુત્તં, વિહાસિન્તિ અત્થો. તત્રાતિ તસ્મિં પદેસવિહારે. પચ્ચયાકારદસ્સનેનાતિ યેનાકારેન પચ્ચયધમ્મો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયો હોતિ, સો પચ્ચયાકારો પચ્ચયભાવો, તસ્સ દસ્સનેન. ઇધ પન વેદનાનં પચ્ચયભાવો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિત’’ન્તિઆદિ. વેદનાનંયેવ હિ પચ્ચયં પસ્સન્તેન વુત્તવિહારો પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ એકદેસમેવ પસ્સતો વિહારોતિ કત્વા પદેસવિહારો જાતો, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનમનસિકારો પઠમાભિસમ્બુદ્ધવિહારો. તઞ્હિ નિપ્પદેસતો પચ્ચયાકારદસ્સનન્તિ એકે. પદેસવિહારસુત્તવિરોધો આપજ્જતિ તસ્સ વેદનાનં પચ્ચયધમ્મમનસિકારવિભાવનતો.

લોકો સમુદેતિ એતસ્માતિ લોકસમુદયો, અવિજ્જાદિકો પચ્ચયગણો, ન લોકસમુદયમત્તં. તેનાહ ‘‘અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ. નત્થિતાતિ સબ્બસો અભાવો, નરન્વયવિનાસો ઉચ્છેદોતિ અત્થો. નત્થિતાસહચરણતો પન ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નત્થિતાતિ અધિપ્પેતા. પચ્ચયાનુપરમો પચ્ચયાનં અવિચ્છેદો. યથા હિ અતીતહેતુપઞ્ચકસન્નિસ્સયેન એતરહિફલપઞ્ચકં વિય હેતુપઞ્ચકમ્પિ હોતિ, એવં એતરહિહેતુપઞ્ચકસન્નિસ્સયેન આયતિંફલપઞ્ચકમ્પિ ભવિસ્સતિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયાનુપરમે ફલાનુપરમતો’’તિ.

તં ગમ્ભીરત્તં ઉપ્પાદમત્તે નત્થિ અસભાવધમ્મત્તા. એકત્તનયાદયો નયા સભાવધમ્મેસુ લબ્ભમાનતો ઉપ્પાદમત્તે કથઞ્ચિપિ ન લબ્ભેય્યુન્તિ આહ ‘‘નયચતુક્કં ઉપ્પાદમત્તે નત્થી’’તિ.

૫૭૫. સમાને કત્તરીતિ એકસ્મિંયેવ કત્તરિ ઉપ્પજ્જનકિરિયાય યો કત્તા, તસ્મિંયેવ પચ્ચયનકિરિયાય ચ કત્તુભૂતેતિ અત્થો. યથા ‘‘ન્હત્વા ભુઞ્જતિ, ભુત્વા સયતી’’તિ. ‘‘પુબ્બકાલે’’તિ ઇદઞ્ચ ત્વાસદ્દન્તાનં પદાનં યેભુય્યેન પુરિમકાલકિરિયાય દીપનતો વુત્તં, ન ઇધ પટિચ્ચસદ્દસ્સ પુરિમકાલત્થત્તા. એવઞ્હિ ‘‘ચક્ખું પટિચ્ચા’’તિ નિદસ્સનવચનં નિદસ્સિતબ્બેન સંસન્દેય્ય. અથ વા કામઞ્ચેત્થ ઉભિન્નં કિરિયાનં સમકાલતા ઉપ્પજ્જનકિરિયાય પુબ્બે પચ્ચયનકિરિયાય અસમ્ભવતો, તથાપિ ફલકિરિયાય હેતુકિરિયા પુરિમકાલો વિય વોહરિતું યુત્તા. એવમેત્થ હેતુફલવવત્થાનં સુપાકટં હોતીતિ ઉપચારસિદ્ધં પુરિમકાલં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘પુબ્બકાલે’’તિ. અત્થસિદ્ધિકરોતિ વાક્યત્થપટિવિઞ્ઞત્તિકરો. પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ હિ એત્થ વાક્યત્થાવબોધો ઇધ અત્થસિદ્ધીતિ અધિપ્પેતો. પયુજ્જમાનો પટિચ્ચસદ્દો ઉપ્પાદસદ્દેન વુચ્ચમાનસ્સ સમાનસ્સ ‘‘કત્તુ અભાવતો’’તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૪; ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫) પચ્ચયનકિરિયાય, ઉપ્પજ્જનકિરિયાય ચ વિઞ્ઞાણમેવ કત્તાતિ સમાનકત્તુકતા લબ્ભતિ.

‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ એત્થ પન ઉપ્પાદસદ્દસ્સ ભાવસાધનતાય કિરિયાવ વુત્તાતિ સમાનકત્તુલક્ખણો સદ્દપ્પયોગો ન સમ્ભવતીતિ. તેનાહ ‘‘સદ્દભેદં ગચ્છતી’’તિ, અપસદ્દપ્પયોગો હોતીતિ અત્થો. ન ચેત્થ પરાવરયોગો (પાણિની ૩.૪.૨૦) ‘‘અપ્પત્વા નદિં પબ્બતો, અતિક્કમ્મ પબ્બતં નદી’’તિઆદીસુ વિય, નાપિ લક્ખણહેતુઆદિપયોગો ‘‘સીહં દિસ્વા ભયં હોતિ, ઘતં પિવિત્વા બલં જાયતે, ‘ધ’ન્તિ કત્વા દણ્ડો પતિતો’’તિઆદીસુ વિય. નેવેત્થ સદ્દભેદો. ન હિ હત્થતલે આમલકં વિય સબ્બઞ્ઞેય્યં પચ્ચક્ખં કત્વા ઠિતાનં મહેસીનં વચને અક્ખરચિન્તકાનં વિપ્પલાપો અવસરં લભતિ. લભતુ, વાક્યત્થેન સદ્દસિદ્ધિતો ‘‘ન્હત્વા ગમનં, ભુત્વા સયન’’ન્તિઆદીસુ વિયાતિ. એવમ્પિ ન ચ કિઞ્ચિ અત્થં સાધેતિ. યદિપિ પચ્ચેકં પદત્થો લબ્ભતિ, વાક્યત્થો પન ન યુજ્જતિ, તસ્મા દસદાળિમાદિવાક્યાનિ વિય અસમ્બન્ધત્થતાય નિરત્થકં હોતીતિ અધિપ્પાયો.

નામપદે વુત્તે અપ્પયુત્તાનિપિ ‘‘અત્થિ, હોતિ, વિજ્જતી’’તિ એવરૂપાનિ કિરિયાપદાનિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બાનીતિ ઞાયં સન્ધાયાહ ‘‘હોતિસદ્દેન સદ્ધિં યોજયિસ્સામા’’તિ. ઇમેસૂતિ યથાવુત્તેસુ દેસનાપટિઞ્ઞાપુચ્છાનિગમનવસેન વુત્તેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદપદેસુ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, અઞ્ઞેસુપિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદમેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કારોતિ. યદિદં ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પાદો (દી. નિ. ૨.૬૭; મ. નિ. ૨.૩૩૭; સ. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭). ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૫; સં. નિ. ૨.૬૦) એવમાદીસુપિ એકેનપિ સદ્ધિં હોતિ-સદ્દો સમ્બન્ધં ન ગચ્છતિ. યોગં ન ગચ્છતિ તથા સમ્બન્ધવસેન અવુત્તત્તા. ‘‘ન ચ ઉપ્પાદો હોતી’’તિ ઇદં અસભાવધમ્મત્તા ઉપ્પાદસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણાયોગં સન્ધાય વુત્તં. યથા હિ વિનાસસ્સ વિનાસો નત્થિ, એવં ઉપ્પાદસ્સ વિનાસો વિય ઉપ્પાદોપિ નત્થિ. યદિ સિયા, યેન ઉપ્પાદેન ઉપ્પાદો ઉપ્પાદવા, સોપિ ઉપ્પાદવાતિ અનવટ્ઠાનમેવ આપજ્જેય્યાતિ વુત્તોવાયમત્થો. તેનાહ ‘‘સચે હેય્યા’’તિઆદિ. યદિ એવં, કથં સમુદયો હોતીતિ? નાયં દોસો નિબ્બત્તિયા અનધિપ્પેતત્તા. એવં દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો પાતુભાવો સમ્ભવતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો, ઇધ પન પટિચ્ચસમુપ્પાદો હોતીતિ તસ્સ અત્થિભાવચોદનાતિ કત્વા હોતિ, જાયતીતિ નિબ્બત્તિચોદના કતા સિયાતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘ન ઉપ્પાદો હોતી’’તિ.

૫૭૬. ઇમેસં સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, અવિજ્જાદયો, તેસં ભાવો ઇદપ્પચ્ચયતા. કો પન સો ભાવોતિ આહ ‘‘ભાવો ચ નામા’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – યેનાકારેન અવિજ્જાદયો સઙ્ખારાદિપાતુભાવહેતૂ હોન્તિ, તસ્મિં અવિજ્જાદીનં પવત્તિઆકારવિસેસે વિકારે પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ અયં સમઞ્ઞાતિ. તેસં વાદીનં તં મઞ્ઞનં. હેતુવચનતોતિ હેતુભાવવચનતો.

૫૭૭. એત્થાતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપદે. સમુપ્પાદપધાનવચનવિઞ્ઞેય્યો સસત્તિકો હેતુ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ અવિપરીતં અત્થં અજાનન્તાનં અઞ્ઞત્થ સમુપ્પાદસદ્દસ્સ ભાવસાધનસ્સ દસ્સનતો તથા ઇધાપિ બ્યઞ્જનચ્છાયાય ઉપ્પાદોયેવાયં વુત્તો, ન હેતૂતિ યા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, સા ઇમસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદપદસ્સ એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન અત્થં ગહેત્વા વૂપસમેતબ્બા વિનોદેતબ્બા.

દ્વેધાતિ ગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્મા અત્તનો પચ્ચયવસેન પવત્તો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસમૂહો પચ્ચેતબ્બતો પટિચ્ચો ચ સો સહ ઉપ્પજ્જનતો સમુપ્પાદો ચ, પટિચ્ચ વા કારણસામગ્ગિં અપચ્ચક્ખાય સહ ઉપ્પજ્જનતો એવાતિ ચ એવં દ્વેધા ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ ઇદં વચનં ઇચ્છિતબ્બં, તસ્મા તસ્સ પચ્ચયધમ્મોપિ ફલૂપચારેન પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઇચ્ચેવ વુત્તોતિ.

પચ્ચયતાયાતિ પચ્ચયસમૂહતો. પવત્તોતિ નિબ્બત્તો. ધમ્મસમૂહોતિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મપુઞ્જો. પતીયમાનોતિ ઞાણગતિયા અભિમુખં ઉપેયમાનો, અભિસમિયમાનોતિ અત્થો. હિતાય સુખાય ચાતિ લોકુત્તરહિતાય, લોકુત્તરસુખાય ચ. સહ ઉપ્પજ્જતિ એકેકસ્સ કદાચિપિ ઉપ્પત્તિયા અભાવતો. સમ્મા ઉપ્પજ્જતિ અહેતુતો, વિસમહેતુતો ચ અનુપ્પજ્જનતો. સહ ઉપ્પજ્જતીતિ એકજ્ઝં ઉપ્પજ્જતિ અન્તમસો અટ્ઠન્નં ધમ્માનં ઉપ્પજ્જનતો. ન પચ્ચક્ખાયાતિ અપટિક્ખિપિત્વા, અત્તનો પચ્ચયભૂતધમ્મસમુદાયેન કેનચિ ન વિનાતિ અત્થો. તસ્સાતિ ય્વાયં ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ વુત્તો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસમૂહો, તસ્સ અયં અવિજ્જાદિકો હેતુસમૂહો. ‘‘તપ્પચ્ચયત્તા’’તિ એતેન પટિચ્ચસમુપ્પાદપચ્ચયે પટિચ્ચ સમુપ્પાદસમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘યથા લોકે’’તિઆદિ. યથા હિ લોકે ‘‘પિત્તં મથિતં, સૂરા દધિ, તિપુસં જરો, સેમ્હો ગુળો, આયુ ઘત’’ન્તિ ચ પચ્ચયો ફલવોહારેન વુચ્ચતિ, એવં ફલૂપચારેન પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૫૭૮. પટિચ્ચ-સદ્દે પટિ-સદ્દો અભિમુખત્થો, ઇચ્ચ-સદ્દો ગમ્મત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિમુખમિતો’’તિ. કસ્સ પન પટિમુખં, કેન વા ઇતો, કો વા ઇતોતિ ચોદનત્તયે પચ્છિમં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘હેતુસમૂહો’’તિ આહ. તસ્મિઞ્હિ વિસ્સટ્ઠે હેતુસમૂહો નામ પચ્ચયસામગ્ગીતિ તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પટિમુખં, અઞ્ઞમઞ્ઞેનેવ ચ ઇતોતિ વિસ્સટ્ઠોવાયમત્થો હોતીતિ. સહિતેતિ સમુદિતે અવિનિબ્ભુત્તે. સોતિ હેતુસમૂહો. સમુપ્પાદો ઇતિ વુત્તોતિ યોજના.

પાતુભાવાયાતિ ઉપ્પાદાય. કામં પાળિયં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧; ઉદા. ૧; મહાવ. ૧; નેત્તિ. ૨૪; વિભ. ૨૨૫) અવિજ્જાવ પચ્ચયભાવેન વુત્તા, તથાપિ ન અવિજ્જા એકાવ પચ્ચયો હોતિ, અથ ખો સહજાતધમ્મવત્થુઆરમ્મણાદયો, યોનિસોમનસિકારાદયો, તણ્હુપાદાનાદયો ચ ધમ્મા યથારહં સઙ્ખારુપ્પાદને અવિજ્જાય સહકારીકારણં હોન્તિયેવ. એવં સઙ્ખારાદયોપિ વિઞ્ઞાણાદીનન્તિ આહ ‘‘અવિજ્જાદિએકેકહેતુસીસેન નિદ્દિટ્ઠો હેતુસમૂહો’’તિ. સાધારણફલનિપ્ફાદકટ્ઠેનાતિ તંસમૂહપરિયાપન્નાનં હેતુધમ્માનં સાધારણસ્સ ફલસ્સ નિબ્બત્તકભાવેન. અવેકલ્લટ્ઠેનાતિ અનૂનભાવેન. તસ્મિઞ્હિ હેતુસમૂહે એકચ્ચાસાધારણઞ્ચેતં ફલં, એકચ્ચેહેવ ચ નિબ્બત્તેતબ્બં સિયા, સબ્બેસં તેસં પચ્ચયધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખા નત્થીતિ પટિમુખગમનાભાવતો પટિચ્ચત્થો ન પરિપૂરેય્યાતિ. સામગ્ગિઅઙ્ગાનન્તિ પચ્ચયસામગ્ગિયા અઙ્ગભૂતાનં, સમૂહીનન્તિ અત્થો. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. ફલધમ્માનં સહિતતા નામ વિસું અભાવો, ન હેતુધમ્માનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનિબ્ભોગવુત્તિધમ્મે’’તિ અવિનિબ્ભોગગ્ગહણઞ્ચેત્થ રૂપધમ્માનમ્પિ સઙ્ગણ્હનત્થં. અઞ્ઞથા સમ્પયુત્તધમ્મેતિ વુચ્ચેય્ય.

૫૭૯. પચ્ચયતાતિ અયં અવિજ્જાદિકો પચ્ચયસમૂહો. અઞ્ઞોઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં. પટિચ્ચાતિ નિસ્સાય સહકારીકારણં લદ્ધા. સમન્તિ અવિસમં અવેકલ્લેન. સહાતિ એકજ્ઝં. ધમ્મેતિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે. યસ્મા ઉપ્પાદેતિ, તતોપિ તસ્માપિ. એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ મુનિના ભગવતા ભાસિતાતિ યોજના. ન અપટિચ્ચ પટિચ્ચેવાતિ અવધારણત્થં દસ્સેન્તો ગાથાયં એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સેતિ.

એકેકદેસન્તિ ફલસમુદાયસ્સ એકદેસેકદેસં, ભાગસોતિ અત્થો. પુબ્બાપરભાવેનાતિ પટિપાટિયા. સબ્બમેતં રૂપારૂપકલાપુપ્પાદનં સન્ધાય વુત્તં. અત્થાનુસારવોહારકુસલેનાતિ પરમત્થધમ્માનુગતવોહારનિપુણેન.

૫૮૦. પુરિમેન પદેનાતિ યોજના. સસ્સતાદીનન્તિ સસ્સતભાવાદીનં, સસ્સતવાદાદીનં વા. સસ્સતસહચરિતા હિ વાદાપિ સસ્સતાદયોતિ વુચ્ચન્તિ યથા ‘‘દુક્ખદેસના દુક્ખ’’ન્તિ. ઉચ્છેદાદીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વિઘાતો વિનાસો, પહાનન્તિ અત્થો. ઞાયોતિ અન્તદ્વયવિરહિતા મજ્ઝિમા પટિપત્તિ.

પવત્તિધમ્માનન્તિ પવત્તિભૂતાનં ધમ્માનં, કિલેસવટ્ટાદીનન્તિ અત્થો. ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિનયપ્પવત્તો (દી. નિ. ૧.૩૧) સસ્સતવાદો. ‘‘નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિઆદિનયપ્પવત્તો (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૧૦૧, ૨૨૭; સં. નિ. ૩.૨૧૨) અહેતુવાદો. પકતિ અણુકાલાદિવસેન લોકો પવત્તતીતિ એવં પવત્તો વિસમહેતુવાદો. ઇસ્સરપુરિસપજાપતિવાદા વસવત્તિવાદા. અહેતુવાદગ્ગહણેનેવ ચેત્થ સભાવનિયતિ યદિચ્છાવાદાનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. કેચિ પન ‘‘ચક્ખુ એવ ચક્ખુસ્સ કારણ’’ન્તિ એવમાદિકો વિસમહેતુવાદો. ઇસ્સરાદિવાદો અહેતુવાદન્તોગધો. સભાવેનેવ ધમ્મા પવત્તન્તીતિ વાદો ‘‘વસવત્તિવાદો’’તિ વદન્તિ. કિં હિ પચ્ચયસામગ્ગિયા પયોજનન્તિ અધિપ્પાયો. સમુપ્પાદપદેન પરિદીપિતો હોતીતિ યોજના. પરિદીપનસ્સ પન અવિપરીતકારણં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચયસામગ્ગિયં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિતો’’તિ વુત્તં. વિહતાતિ અબ્ભાહતા. ‘‘પુરિમપુરિમપચ્ચયવસેના’’તિ ઇમિના અવિચ્છેદવસેન પવત્તમાનં ઉચ્છેદદિટ્ઠિનિવત્તકં હેતુફલપબન્ધં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘કુતો ઉચ્છેદો’’તિ. ઉચ્છેદાભાવકથનેનેવ ચેત્થ ઉચ્છેદવાદસ્સાપિ અભાવં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં.

તસ્સા તસ્સા પચ્ચયસામગ્ગિયાતિ તસ્મિં તસ્મિં હેતુપચ્ચયસમવાયે. સન્તતિં અવિચ્છિન્દિત્વાતિ હેતુફલપબન્ધસઙ્ખાતસ્સ સન્તાનસ્સ અવિચ્છિન્દનેન. તેસં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં સમ્ભવતો ઉપ્પજ્જનતો સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતં અન્તદ્વયં અનુપગ્ગમ્મ યથાસકં પચ્ચયેહિ અનુરૂપફલુપ્પત્તિ ઇધ મજ્ઝિમપટિપદાતિ અધિપ્પેતા. કમ્મવટ્ટસ્સ, વિપાકવટ્ટસ્સ ચ ભિન્નસભાવત્તા, ભિન્નકાલત્તા ચ સો કરોતિ સો પટિસંવેદેતીતિ વાદપ્પહાનં. કુસલાકુસલક્ખન્ધપ્પવત્તિયઞ્હિ કારકવોહારો, વિપાકક્ખન્ધપવત્તિયં વેદકવોહારોતિ. યસ્મિં સન્તાને કમ્મં નિબ્બત્તં, તત્થેવ તસ્સ ફલસ્સ નિબ્બત્તનતો અઞ્ઞો કરોતિ અઞ્ઞો પટિસંવેદેતીતિ વાદપ્પહાનં. ન હિ કતસ્સ વિનાસો, અકતસ્સ વા અબ્ભાગમો અત્થિ. ‘‘ઇત્થી, પુરિસા’’તિ વોહારેન જનપદનિરુત્તિ. તત્થ યસ્મા પણ્ડિતાપિ લોકે ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે આનેતુ, નામરૂપં આગચ્છતૂ’’તિ અવત્વા ઇત્થી, પુરિસોત્વેવ વોહરન્તિ, તસ્મા ‘‘ઇત્થી એવાયં, પુરિસો એવાયન્તિ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનં હોતિ અભિનિવેસો. વિદ્દસુનો પન પટિચ્ચસમુપ્પાદં જાનન્તસ્સ તથા તથા પવત્તમાને ધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તતો તત્થ પરમત્થતો ન અભિનિવેસોતિ આહ ‘‘જનપદનિરુત્તિયા અનભિનિવેસો’’તિ. સમઞ્ઞાયાતિ લોકસમઞ્ઞાય. અનતિધાવનન્તિ અનતિક્કમનં. ‘‘સત્તો’’તિ હિ વુત્તે ‘‘કો એત્થ સત્તો, કિં રૂપં, ઉદાહુ વેદનાદયો’’તિ વિભાગં અકત્વા લોકસમઞ્ઞાવસેનેવ લોકિયેહિ વિય લોકિયો અત્થો સમઞ્ઞં અવિલઙ્ઘન્તેન વોહરિતબ્બો.

અપરો નયો – પચ્ચેતુમરહતીતિ પટિચ્ચો. યો હિ નં પચ્ચેતિ અભિસમેતિ, તસ્સ અચ્ચન્તમેવ દુક્ખવૂપસમાય સંવત્તતિ. સમ્મા, સહ ચ ઉપ્પાદેતીતિ સમુપ્પાદો. પચ્ચયધમ્મો હિ અત્તનો ફલં ઉપ્પાદેન્તો સમ્પુણ્ણમેવ ઉપ્પાદેતિ, ન વિકલં. યે ચ ધમ્મે ઉપ્પાદેતિ, તે સબ્બે સહેવ ઉપ્પાદેતિ, ન એકેકં. ઇતિ પટિચ્ચો ચ સો સમુપ્પાદો ચાતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. અથ વા પટિચ્ચ પટિમુખં ઇત્વા કારણસામગ્ગિં અપ્પટિક્ખિપિત્વા સહિતે ઉપ્પાદેતીતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. પટિમુખગમનઞ્ચ પચ્ચયસ્સ કારણસામગ્ગિયા અઙ્ગભાવેન ફલસ્સ ઉપ્પાદનમેવ. અપ્પટિક્ખિપિત્વાતિ ચ ન વિના તાય કારણસામગ્ગિયા, અઙ્ગભાવં અગન્ત્વા સયમેવ ન ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. એતેન કારણબહુતા દસ્સિતા, ‘‘સહિતે’’તિ ઇમિના પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મબહુતા. ઉભયેનાપિ ‘‘એકં ન એકતો’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૭) પરતો વુચ્ચમાનો સાસનનયો દીપિતો હોતિ.

અથ વા પટિચ્ચ પચ્ચેતબ્બં પચ્ચયં પટિગન્ત્વા ન વિના તેન સમ્બન્ધસ્સ ઉપ્પાદો પટિચ્ચસમુપ્પાદો (ઉદા. અટ્ઠ. ૧). પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ચેત્થ સમુપ્પાદપ્પધાનવચનવિઞ્ઞેય્યો સસત્તિકો હેતૂતિ વેદિતબ્બો. તત્થ ‘‘પટિચ્ચા’’તિ વુત્તે કિં પટિચ્ચાતિ વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘પચ્ચેતબ્બ’’ન્તિ. સો ચ પચ્ચયધમ્મોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પચ્ચય’’ન્તિ. ઇદાનિ પટિચ્ચસદ્દસ્સ અત્થમાહ ‘‘પટિગન્ત્વા’’તિ. કારણસ્સ સભાવેન તપ્પટિલાભગતિયા પત્વા. કથં ન વિના તેન? સતિ એવ તસ્મિં, તસ્સ ચ ફલસ્સ ઉપ્પાદતો એવ, ન અઞ્ઞથા. અસતિ, નિરોધતો ચાતિ અયં પચ્ચયટ્ઠિતિ પટિચ્ચસદ્દસ્સ અત્થો. તેનાયં પટિચ્ચસદ્દો યથા ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇમસ્સુપ્પાદો’’તિ એતે સદ્દા ભુમ્મનિસ્સક્કવચનજોતનીયેન ઇદં-સદ્દવચનીયસ્સ હેતુમતો હેતુઆયત્તભાવેન ભાવુપ્પાદુત્તરકિરિયાપેક્ખેન યાયસ્સ તદાયત્તતા, તાય સમત્થતાય હેતું વદન્તિ, એવં ગન્ત્વા-સદ્દન્તરવચનીયેન તંવિઞ્ઞેય્યસ્સેવ પચ્ચયનકિરિયાકત્તુહેતુમતો હેતુપચ્ચયનેન હેતુઆયત્તભાવેન સમુપ્પાદુત્તરકિરિયાપેક્ખેન યાયસ્સ તદાયત્તતા, તાય સમત્થતાય હેતુમાહ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અવિજ્જા પટિચ્ચ, સઙ્ખારા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૪૬) સઙ્ખારપિટકે વુત્તં. સમત્થતા ચેત્થ નિદાનાદિભાવો. સો ચ તદવિનાભાવિફલં પતિ સત્વમેવ. સમ્બન્ધસ્સાતિ ચ સંયોજનાનુરૂપતાવસેન જાતિઆદિના સમ્બન્ધસ્સ જરામરણાદિપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ. ઉપ્પાદોતિ ઉપ્પજ્જનં. યદિ એવં કથં પટિચ્ચસદ્દપ્પયોગો, નનુ સમાનકત્તુકાનં પુબ્બકાલે ઈદિસો સદ્દપ્પયોગોતિ? ‘‘ભુત્વા ગચ્છતિ, કસિત્વા વપતી’’તિઆદીસુ સચ્ચમેતં, તં પન યેભુય્યવસેન દટ્ઠબ્બં સમાનાપરકાલે, અસમાનકત્તુકે ચ દસ્સનતો. સમાનકાલે તાવ –

‘‘અન્ધકારં નિહન્ત્વાન, ઉદિતાયં દિવાકરો;

વણ્ણપઞ્ઞાવભાસેહિ, ઓભાસેત્વા સમુગ્ગતો’’તિ. –

ઉદાહરણં. કેચિ પન ‘‘મુખં બ્યાદાય સયતિ, અક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા પસ્સતી’’તિ ઉદાહરન્તિ. અપરે ‘‘નિસજ્જ અધીતે, ઠત્વા કથેતી’’તિ.

તત્થ બ્યાદાનપરિવત્તનુત્તરકાલભાવિસયનદસ્સનકિરિયાપેક્ખા પુબ્બુત્તરકાલતા અત્થિ, સા ચ ભેદાનુપલક્ખણા કેહિચિ ન લક્ખીયતિ. ‘‘નિસજ્જ અધીતે, ઠત્વા કથેતી’’તિ ચ સમાનકાલતાયપિ અજ્ઝેનકથનેહિ પુબ્બેપિ નિસજ્જટ્ઠાનાનિ હોન્તીતિ સક્કા પુબ્બુત્તરકાલતા સમ્ભાવેતું, તસ્મા પુરિમાનિયેવ ઉદાહરણાનિ યુત્તાનિ. ઉદયસમકાલમેવ હિ તન્નિવત્તનિયનિવત્તનન્તિ. અપરકાલે ‘‘દ્વારમાવરિત્વા પવિસતિ, આવરિત્વા નિક્ખમતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘ડક્કચ્ચ પતિતો દણ્ડો’’તિ ઉદાહરન્તિ. અભિઘાતભૂતસહજાતાય પન અભિઘાતજસદ્દસ્સ સમાનકાલતા એત્થ લબ્ભતિ, તસ્મા ઇધાપિ પુરિમાનિયેવ ઉદાહરણાનિ યુત્તાનિ. પુરિમતાવચનિચ્છાવસેનેવ પન લક્ખણહેતુકિરિયાનં લક્ખણહેતુભાવવચનિચ્છાતિ લક્ખણભાવતો પુરિમકાલો ઇચ્ચેવ ‘‘નિહન્ત્વાના’’તિ સદ્દસિદ્ધિ ઇચ્છિતા, એવઞ્ચ પચ્ચયનકિરિયા સમુપ્પજ્જનકિરિયાય પુરિમિકાવાતિ પટિચ્ચ-સદ્દસિદ્ધિ. તત્થ યુત્તં પચ્ચક્ખતો કત્તુદસ્સનતો. ઇધ પન તદભાવતો ન યુત્તન્તિ ચે? નાયં દોસો. ઇધાપિ અનુમાનતો સિદ્ધો. જરામરણાદિકો કત્તા અત્થેવ ‘‘ઞત્વા કિરિયતો વય’’ન્તિ એવમાદિપયોગદસ્સનતો અવસ્સં અનુમિયમાનેન કત્તુના ઈદિસો સદ્દપયોગો ઇચ્છિતબ્બો. અસમાને પન કત્તરિ ‘‘પિસાચં દિસ્વા ભયં હોતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૧; ૨.૧૮૨; પુ. પ. ૨૦૪) એવમાદિ વેદિતબ્બં. યથા ચ તત્થ પિસાચદસ્સનાદિપુરિસબ્યાપારો, એવમિધાપિ પચ્ચયનં પચ્ચયબ્યાપારો અત્તનો ફલુપ્પાદનં, તઞ્ચ સત્વં સમુપ્પાદોવાતિ ‘‘પચ્ચયે સતિ, પચ્ચયસ્સ ઉપ્પાદા’’તિ પચ્ચયનસ્સ સમુપ્પાદહેતુતાય ગમકો સમાનસ્સ કત્તુ અભાવેપિ પટિચ્ચ-સદ્દો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. યદિ પટિચ્ચસમ્બન્ધસ્સ ઉપ્પાદો પટિચ્ચસમુપ્પાદો, કથં પચ્ચયો પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ? હેટ્ઠા વિચારિતોવાયમત્થો. અપિચ યોયં સમુપ્પાદ-સદ્દવિભાવિતાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં પટિચ્ચસદ્દવિભાવિતો સસત્તિકો હેતુ અધિપ્પેતો, તસ્સ સમુપ્પાદાભિમુખતાય પધાનવચનવિઞ્ઞેય્યસભાવત્તા તથા વુત્તોતિ.

કિં પન કારણં સમુપ્પાદપધાનેન વચનેન સમુપ્પાદસ્સ હેતુ વેદિતબ્બો, ન પન સહેતુકો સમુપ્પાદો એવાતિ? વુચ્ચતે – દિટ્ઠસ્સ દુક્ખસ્સ યો પચ્ચયો પચ્ચયનિદ્દેસેન તસ્સ વિભાવિતત્તા. કથં? યથાહ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિવીમંસમાનો પરિવીમંસતિ ‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતિ જરામરણં, ઇદં નુ ખો દુક્ખં કિં નિદાનં કિં સમુદયં કિં જાતિકં કિં પભવં, કિસ્મિં સતિ જરામરણં હોતિ, કિસ્મિં અસતિ જરામરણં ન હોતી’તિ. સો પરિવીમંસમાનો એવં પજાનાતિ ‘યં ખો ઇદં…પે… ઇદં ખો દુક્ખં જાતિનિદાન’’’મિચ્ચાદિના (સં. નિ. ૨.૫૧) –

દિટ્ઠસ્સ દુક્ખસ્સ નિદાનં પરિવીમંસસુત્તે વુત્તં. તં પજાનનઞ્ચ નિદાનમ્પિ વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ. યથા ચાહ –

‘‘પુબ્બે મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ ‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ, અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સ. કુદાસ્સુ નામ ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયિસ્સતિ જરામરણસ્સા’તિ…પે… તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયો ‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૦) –

આદિના દિટ્ઠસ્સ દુક્ખસ્સ પચ્ચયવીમંસાભિસમયા વુત્તા. પચ્ચયો હિ ઞાતબ્બો. તદભિસમયાયત્તઞ્ચ દુક્ખનિસ્સરણપજાનનન્તિ યો ચ ઞાતબ્બો, સો પવેદેતબ્બોતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદસદ્દો યં યદિદં સમુપ્પાદસદ્દવિભાવિતં દિટ્ઠં દુક્ખં, તં પચ્ચયં પટિચ્ચેવ, ન અઞ્ઞથાતિ એવં પચ્ચયવિભાવનત્થં વુચ્ચતિ. ભવતિ હિ ઞાતું, પવેદેતુઞ્ચ ઇચ્છિતભાવેન પધાનસ્સાપિ કેનચિ વિસેસેન ઞાતબ્બતાય અપ્પધાનભાવેન નિદ્દેસો યથા ‘‘કો સોતાપન્નો, યસ્સ તીણિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ. કો દેવદત્તો, યસ્સ ઉચ્ચતરાનિ ગેહાની’’તિ, એવમિધાપિ પચ્ચયપચ્ચયનપવેદનટ્ઠેન નિદ્દેસે સત્તિવિસેસેન અત્તનો ફલેન પચ્ચનીયતાય ઞાતબ્બભાવેન ‘‘પટિચ્ચા’’તિ પરિયાયેન પચ્ચયો વુત્તો.

યો ચાયં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિકો નિદ્દેસો, સો ચ સકલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ મૂલતો પટ્ઠાય પચ્ચયાનં પવેદનાય નિદ્દિટ્ઠોતિ પરિયોસાનેપિ ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ એવં-સદ્દેન સમુગ્ઘાતં દુક્ખં દસ્સેત્વા તસ્સ યથાવુત્તે પચ્ચયે તંસમુદયાભિમુખે કત્વા નિગમિતા પચ્ચયા. પટિપદાસુત્તેપિ (સં. નિ. ૨.૩) ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા…પે… સમુદયો હોતી’’તિ વત્વા ‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મિચ્છાપટિપદા’’તિ વુત્તં. ન ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્નભાવેન ગહિતં દુક્ખં મિચ્છાપટિપદં, અથ ખો દુક્ખસમુદયભૂતા પચ્ચયાતિ. યથા ચ ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધિ (દી. નિ. ૩.૩૩૫), પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) અઙ્ગઞાણપટિવેદનત્થત્તા દેસનાય સમ્માસમાધિપધાનેહિ સદ્દેહિ અઙ્ગઞાણપટિવેદનં કતં, એવમિધાપિ સમુપ્પાદપધાનેન સદ્દેન પચ્ચયપટિવેદનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

૫૮૧. યા પનાયં તન્તીતિ સમ્બન્ધો. નિક્ખિત્તાતિ ઠપિતા, દેસિતાતિ અત્થો. યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ તનનતો તન્તિ, ગન્થો. ‘‘કિં વાદી, ભન્તે, સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ પુચ્છિતેન ‘‘વિભજ્જવાદી, મહારાજા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.તતિયસઙ્ગીતિકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરેન વુત્તત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકા વિભજ્જવાદિનો. તે હિ સત્થારા વેનયિકાદિભાવં વિભજ્જ વુત્તં અનુવદન્તિ, સોમનસ્સાદીનં, ચીવરાદીનઞ્ચ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બભાવં. સસ્સતુચ્છેદવાદે વા વિભજ્જ વદન્તિ. ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદીનં (દી. નિ. ૧.૩૧) ઠપનીયાનં ઠપનતો, રાગાદિક્ખયસ્સ સસ્સતસ્સ, રાગાદિકાયદુચ્ચરિતાદિઉચ્છેદસ્સ ચ વચનતો, ન પન એકંસબ્યાકરણીયાદિકે તયો પઞ્હે અપનેત્વા વિભજ્જબ્યાકરણીયમેવ વદન્તિ. વિભજ્જવાદીનં મણ્ડલં સમૂહો વિભજ્જવાદિમણ્ડલં. વિભજ્જવાદિનો વા ભગવતો પરિસા વિભજ્જવાદિમણ્ડલન્તિપિ વદન્તિ, વિભજ્જ વા સસ્સતુચ્છેદે ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝિમપટિપદાભૂતસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનતો ભગવા, તદનુવાદતો તસ્સ સાવકા ચ વિભજ્જવાદિનોતિ. સેસં પુરિમસદિસં.

ઓતરિત્વાતિ ઓગાહેત્વા, વિભજ્જવાદી હુત્વાતિ અત્થો. ન હિ સયં અવિભજ્જવાદી સમાનો વિભજ્જવાદીનં અન્તરે ઠાનમત્તેન વિભજ્જવાદિમણ્ડલં ઓતિણ્ણો નામ હોતિ. આચરિયેહિ અવુત્તવિપરીતત્થદીપનેન તે નઅબ્ભચિક્ખન્તેન. અવિજ્જા પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનમ્પિ હેતુ પચ્ચયો હોતીતિ વદન્તો, કથાવત્થુમ્હિ પટિક્ખિત્તે પુગ્ગલવાદાદિકે ચ વદન્તો સકસમયં વોક્કમતિ નામ, તથા અવોક્કમન્તેન. પરસમયં દોસારોપનબ્યાપારવિરહેન અનાયૂહન્તેન. ‘‘ઇદમ્પિ સુત્તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ પરસમયં અસમ્પિણ્ડેન્તેનાતિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ અનઞ્ઞ’’ન્તિઆદીનિ (મ. નિ. ૧.૩૯૬) વદન્તો સુત્તં પટિબાહતિ નામ, તથા અપટિબાહન્તેન. ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાય (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭, ૪૧૮), સુપિનન્તે કતો વીતિક્કમો આપત્તિકરો હોતી’’તિ ચ એવમાદિં વદન્તો વિનયં પટિલોમેતિ નામ, તબ્બિપરિયાયેન તં અનુલોમેન્તેન. પટિલોમેન્તો હિ કમ્મન્તરં ભિન્દન્તો, ધમ્મતઞ્ચ વિલોમેન્તો કુતો કિલેસવિનયં અનુલોમેતિ. સુત્તે (દી. નિ. ૨.૧૮૭ આદયો; અ. નિ. ૪.૧૮૦) વુત્તે ચત્તારો મહાપદેસે, અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તે સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતિમહાપદેસે ઓલોકેન્તેન. તદોલોકનેન હિ સુત્તે, વિનયે ચ સન્તિટ્ઠતિ નાતિધાવતિ.

ધમ્મન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિં. અત્થન્તિ તદત્થં. હેતુ, હેતુફલાનિ વા અયમેત્થ હેતુ ધમ્મો, ઇદમેત્થ હેતુફલં અત્થોતિ. ધમ્મન્તિ વા ધમ્મતં. યથા એકે ‘‘ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) સુત્તપદસ્સ અત્થં મિચ્છા ગાહેન્તા ‘‘નિચ્ચો પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ પચ્ચયાકારધમ્મં મિચ્છા દીપેન્તિ, એવં અદીપેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્તનો ફલં પતિ કારણસ્સ વવત્થિતસભાવં દીપેન્તેન. યથા ચ એકે ‘‘અનિરોધં અનુપ્પાદ’’ન્તિઆદિના પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અત્થં મિચ્છા ગાહેન્તિ, એવં ગાહે અકત્વા વુત્તનયેનેવ અવિપરીતં અત્થં સઙ્ગાહેન્તેન. ‘‘દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જા’’તિ વુત્તમત્થં પરિવત્તેત્વા પુન ‘‘પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીહિ (ધ. સ. ૧૦૬૭) અપરેહિપિ પરિયાયેહિનિદ્દિસન્તેન. ‘‘સઙ્ખારા ઇમિના પરિયાયેન ભવોતિ વુચ્ચન્તિ, તણ્હા ઇમિના પરિયાયેન ઉપાદાન’’ન્તિઆદિના નિદ્દિસન્તેનાતિ ચ વદન્તિ. પકતિયાતિ યથાવુત્તવિધાનં અનામસિત્વા કેવલમેવ.

સચ્ચન્તિ ચતુસચ્ચં. સત્તોતિ સત્તસુઞ્ઞતાતિ વદન્તિ, સત્તસુઞ્ઞેસુ પન સઙ્ખારેસુ સત્તવોહારો, સત્તત્થકિચ્ચસિદ્ધિ ચ. પચ્ચયાકારમેવ ચાતિ પચ્ચયાકારો એવ ચ, મ-કારો પદસન્ધિકરો. પચ્ચયધમ્માનં અત્તનોયેવ ફલસ્સ પચ્ચયભાવો પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ અત્થો.

તસ્માતિ વુત્તનયેન અત્થવણ્ણનાય કાતબ્બત્તા, દુક્કરત્તા ચ પતિટ્ઠં નાધિગચ્છામીતિ યત્થ ઠિતસ્સ વણ્ણના સુકરા હોતિ, તસ્સા પતિટ્ઠાભૂતં તં નયં અત્તનોયેવ ઞાણબલેન નાધિગચ્છામીતિ અત્થો. નિસ્સયં પન આચિક્ખન્તો ‘‘સાસનં પનિદ’’ન્તિઆદિમાહ. ઇધ સાસનન્તિ પાળિધમ્મમાહ, પટિચ્ચસમુપ્પાદમેવ વા. સો હિ અનુલોમપટિલોમાદિનાનાદેસનાનયપટિમણ્ડિતો અબ્બોચ્છિન્નો અજ્જાપિ પવત્તતીતિ નિસ્સયો હોતિ. તદટ્ઠકથાસઙ્ખાતો ચ પુબ્બાચરિયમગ્ગો. ‘‘તં સુણાથ સમાહિતા’’તિ આદરજનને, ઉસ્સાહને ચ કિં પયોજનન્તિ ચે, તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. અટ્ઠિ કત્વાતિ અત્થં કત્વા. યથા વા ન નસ્સતિ, એવં અટ્ઠિગતં વિય કરોન્તો અટ્ઠિં કત્વા. પુબ્બકાલતો અપરકાલે ભવં પુબ્બાપરિયં. વિસેસન્તિ પઠમારમ્ભતો પભુતિ ખણે ખણે ઞાણવિસેસં, કિલેસક્ખયવિસેસઞ્ચ લભતીતિ અત્થો.

૫૮૨. દેસનાભેદતોતિ દેસનાવિસેસતો. અત્થતો, લક્ખણાદિતો, એકવિધાદિતો ચ અત્થલક્ખણેકવિધાદિતો. અઙ્ગાનઞ્ચ વવત્થાનાતિ અવિજ્જાદીનં દ્વાદસન્નં અઙ્ગાનં વવત્થાનદસ્સનતો.

કમ્મવિપાકકિલેસવટ્ટાનં મૂલકારણત્તા, આદિતો વુત્તત્તા ચ અવિજ્જા પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલં. તત્થ વલ્લિયા મૂલે દિટ્ઠે તતો પભુતિ વલ્લિહરણં વિય પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મૂલે દિટ્ઠે તતો પભુતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાતિ ઉપમાસંસન્દના ન કાતબ્બા. ન હિ ભગવતો ઇદમેવ દિટ્ઠં, ઇદં અદિટ્ઠન્તિ વિભજનીયં અત્થિ સબ્બસ્સ દિટ્ઠત્તા. મૂલતો પભુતિ પન વલ્લિહરણં વિય મૂલતો પભુતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના કતાતિ ઇદમેત્થ સામઞ્ઞં અધિપ્પેતં, બોધનેય્યજ્ઝાસયવસેન વા બોધેતબ્બભાવેન મૂલાદિદસ્સનસામઞ્ઞં યોજેતબ્બં.

તસ્સાતિ –

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, કુમારો વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો…પે… રજનીયેહિ. સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા પિયરૂપે રૂપે સારજ્જતિ, અપ્પિયરૂપે રૂપે બ્યાપજ્જતિ, અનુપટ્ઠિતકાયસતિ ચ વિહરતિ પરિત્તચેતસો, તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, યત્થસ્સ તે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. સો એવં અનુરોધવિરોધં સમાપન્નો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં અભિનન્દતિ અભિવદતિ, અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮) –

એવં વુત્તસ્સ. એવં સોતદ્વારાદીસુપિ. તસ્સ અભિનન્દતોતિ સપ્પીતિકતણ્હાય અભિમુખભાવેન નન્દતો. અભિવદતોતિ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ વચીભેદકરણપવત્તાય બલવતણ્હાય ‘‘અહં, મમા’’તિ અભિવદતો. તતો બલવતિયા મોચેતું અસક્કુણેય્યતાય અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો. તતોપિ બલવતી પન ઉપાદાનભૂતા તણ્હા નન્દી. એત્થ ચ અભિનન્દનાદિના તણ્હા વુત્તા, નન્દિવચનેન તપ્પચ્ચયં ઉપાદાનં ચતુબ્બિધમ્પિ નન્દિતાતદવિપ્પયોગતાહિ, તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનભાવેહિ ચાતિ વેદિતબ્બં.

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદિકઞ્ચ તત્થેવ મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તે વુત્તં.

વિપાકવટ્ટભૂતે પટિસન્ધિપવત્તિફસ્સાદિકે કમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચ ઓજં સન્ધાય ‘‘ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાના’’તિઆદિ વુત્તં. વટ્ટૂપથમ્ભકા પન ઇતરેપિ આહારા તણ્હાપભવે તસ્મિં અવિજ્જમાને ન વિજ્જન્તીતિ ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિ વત્તું વટ્ટન્તિ.

૫૮૩. તતો તતોતિ ચતુબ્બિધાસુ દેસનાસુ તતો તતો દેસનતો. ઞાયપ્પટિવેધાય સંવત્તતીતિ ઞાયોતિ મગ્ગો, સો એવ વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો ‘‘અરિયો ચસ્સ ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૪૧; ૫.૧૦૨૪) વચનતો. સયમેવ હિ સો સમન્તભદ્દકત્તા તથા તથા પટિવિજ્ઝિતબ્બત્તા તાય તાય દેસનાય અત્તનો પટિવેધાય સંવત્તતિ. ચતુબ્બિધગમ્ભીરભાવપ્પત્તિયાતિ ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરેસુ પતિટ્ઠાધિગમનેન પતિટ્ઠિતત્તાતિ અત્થો.

સમન્તભદ્દકતા, દેસનાવિલાસપ્પત્તિ ચ ચતુન્નમ્પિ દેસનાનં સમાનં કારણન્તિ વિસેસકારણં વત્તુકામો આહ ‘‘વિસેસતો’’તિ. અસ્સાતિ અસ્સ ભગવતો દેસના, અસ્સ વા પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનાતિ યોજેતબ્બં. પવત્તિકારણવિભાગો અવિભત્તસભાવા અવિજ્જાદયોવ, કારણન્તિ વા ગહિતાનં પકતિઆદીનં, અવિજ્જાદીનઞ્ચ અકારણતા, કારણતા ચ. તત્થ સમ્મૂળ્હા કેચિ અકારણં કારણન્તિ ગણ્હન્તિ, કેચિ ન કિઞ્ચિ કારણં બુજ્ઝન્તીતિ તેસં યથાસકેહિ અનુરૂપેહિ કારણેહિ સઙ્ખારાદિપવત્તિસન્દસ્સનત્થં, સંસારપ્પવત્તિસન્દસ્સનત્થન્તિ અત્થો. પવત્તિઆદીનવપટિચ્છાદિકા અવિજ્જા આદિ, તતો સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ, તતો વિઞ્ઞાણન્તિ એવં પવત્તિયા ઉપ્પત્તિક્કમસન્દસ્સનત્થં, ગબ્ભસેય્યકાદિવસેન વા તત્થ તત્થ ભવે અત્તભાવસ્સ ઉપ્પજ્જનાનુપુબ્બિસન્દસ્સનત્થઞ્ચ અનુલોમદેસના પવત્તાતિ. ઇતરાસં તદત્થતાસમ્ભવેપિ ન તાસં તદત્થમેવ પવત્તિ અત્થન્તરસબ્ભાવતો. અયં પન તદત્થા એવાતિ એતિસ્સા તદત્થતા વુત્તા.

અનુવિલોકયતો યો સમ્બોધિતો પુબ્બભાગે તંતંપચ્ચયુપ્પન્નાવબોધસઙ્ખાતો પુબ્બભાગપટિવેધો પવત્તો, તદનુસારેન તદનુગમેન જરામરણાદિકસ્સ જાતિઆદિકારણં યં અધિગતં, તસ્સ સન્દસ્સનત્થં અયં પટિલોમદેસના પવત્તા. અનુવિલોકયતો પટિલોમદેસના પવત્તાતિ વા સમ્બન્ધો. દેસેન્તોપિ હિ ભગવા કિચ્છાપન્નં લોકં અનુવિલોકેત્વા પુબ્બભાગ…પે… સન્દસ્સનત્થં દેસેસીતિ. આહારતણ્હાદયો પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા, સઙ્ખારાવિજ્જા અતીતદ્ધાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘યાવ અતીતં અદ્ધાનં અતિહરિત્વા’’તિ. આહારા વા તણ્હાય પભાવેતબ્બા અનાગતો અદ્ધા, તણ્હાદયો પચ્ચુપ્પન્નો, સઙ્ખારાવિજ્જા અતીતોતિ. પચ્ચક્ખં પન ફલં દસ્સેત્વા તન્નિદાનદસ્સનવસેન ફલકારણપરમ્પરદસ્સનં યુજ્જતીતિ આહારા પુરિમતણ્હાય ઉપ્પાદિતા પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા, તણ્હાદયો અતીતો, સઙ્ખારાવિજ્જા તતોપિ અતીતતરો સંસારસ્સ અનાદિભાવદસ્સનત્થં વુત્તોતિ. યાવ અતીતદ્ધાનન્તિ યાવ અતીતતરં અદ્ધાનન્તિ અત્થો યુત્તોતિ. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિઆહારકા વા ચત્તારો આહારા ‘‘આહારેતીતાહં ન વદામિ…પે… એવં પન મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય ‘કિસ્સ નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારો’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો, તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં, વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨) વચનતો, તંસમ્પયુત્તત્તા ફસ્સચેતનાનં, તપ્પવત્તિહેતુત્તા ચ કબળીકારાહારસ્સ. તેન હિ ઉપત્થમ્ભિતરૂપકાયસ્સ, તઞ્ચ ઇચ્છન્તસ્સ કામવિઞ્ઞાણાયૂહનં હોતિ. ભોજનઞ્હિ સદ્ધાદીનં, રાગાદીનઞ્ચ ઉપનિસ્સયોતિ વુત્તં. તસ્મા તે કમ્મવટ્ટસઙ્ગહિતા આહારા પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધાતિ ઇમસ્મિં પરિયાયે પુરિમોયેવ અત્થો યુત્તો.

અતીતદ્ધતો પભુતિ ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૨) અતીતે, તતો પરઞ્ચ હેતુફલપટિપાટિં પચ્ચક્ખભૂતાનં આહારાનં નિદાનદસ્સનવસેન આરોહિત્વા નિવત્તનેન વિના અબુજ્ઝન્તાનં તંસન્દસ્સનત્થં સા અયં દેસના પવત્તાતિ અત્થો. અનાગતદ્ધહેતુસમુટ્ઠાનતો પભુતીતિ અનાગતસ્સ ભવસ્સ હેતુભૂતાનં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિતો પટ્ઠાય. અનાગતદ્ધસન્દસ્સનત્થન્તિ અનાગતદ્ધુનો અપ્પટિવિજ્ઝન્તાનં અપસ્સન્તાનં પચ્ચક્ખં પચ્ચુપ્પન્નં હેતું દસ્સેત્વા હેતુફલપરમ્પરાય તસ્સ સન્દસ્સનત્થન્તિ અત્થો. એત્થ ચ આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના, પરિયોસાનતો ચ પટ્ઠાય યાવ આદિ પવત્તા દેસના દ્વાદસઙ્ગા, તતો એવ તિસન્ધિ ચતુસઙ્ખેપા. મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ આદિ પવત્તા દેસના અટ્ઠઙ્ગા દ્વિસન્ધિ તિસઙ્ખેપા. મજ્ઝતો પન પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના પવત્તા દેસના છળઙ્ગા દ્વિસન્ધિ તિસઙ્ખેપા. ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૫૩, ૫૭) મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના પવત્તા દેસના એકસન્ધિ દ્વિસઙ્ખેપા. એવં અયં અનેકઙ્ગા એવ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના આગતા. એકઙ્ગવસેનાપિ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના લબ્ભતેવ. યથાહ –

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદંયેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’તિ. સુખવેદનિયં, ભિક્ખવે, ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખવેદના’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૨) –

આદિ. એત્થ હિ ‘‘ફસ્સપચ્ચયા’’તિ એત્તકો એવ પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તો. તેનેતં વિઞ્ઞાયતિ ‘‘એકઙ્ગપટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ.

તત્થ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતીતિ ઇમસ્મિં અવિજ્જાદિકે પચ્ચયે સતિ ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં હોતિ. ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપ્પાદા ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતીતિ અવિજ્જાદીનં અભાવે સઙ્ખારાદીનં અભાવસ્સ, અવિજ્જાદીનં નિરોધા સઙ્ખારાદીનં નિરોધસ્સ ચ વચનેન પુરિમસ્મિં પચ્ચયલક્ખણે નિયમો દસ્સિતો હોતિ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ એવ, ન અસતિ, ઇમસ્સ ઉપ્પાદા એવ, ન નિરોધા’’તિ. તેનેતં લક્ખણં અન્તોગધનિયમં ઇધ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

નિરોધોતિ ચ અવિજ્જાદીનં વિરાગાધિગમેન આયતિં અનુપ્પાદો અપ્પવત્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિઆદિ (મહાવ. ૧; ઉદા. ૩). નિરોધવિરોધી ચ ઉપ્પાદો, યેન સો ઉપ્પાદવિરોધિભાવેન વુત્તો ‘‘ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ, તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘અનિરોધો ઉપ્પાદો નામ, સો ચેત્થ અત્થિભાવોતિપિ વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિ ઇદમેવ હિ લક્ખણં પરિયાયન્તરેન ‘‘ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વદન્તેન પરેન પુરિમં વિસેસિતં હોતિ, તસ્મા ન ધરમાનતંયેવ સન્ધાય ‘‘ઇમસ્મિં સતી’’તિ વુત્તં, અથ ખો મગ્ગેન અનિરુદ્ધભાવઞ્ચાતિ વિઞ્ઞાયતિ. યસ્મા ચ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ (ઉદા. ૨) દ્વિધાપિ ઉદ્દિટ્ઠલક્ખણસ્સ નિરોધસ્સ નિદ્દેસં વદન્તેન ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧; ઉદા. ૩) નિરોધો એવ વુત્તો, તસ્મા નત્થિભાવોપિ નિરોધો એવાતિ નત્થિભાવવિરુદ્ધો અત્થિભાવો અનિરોધોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેન અનિરોધસઙ્ખાતેન અત્થિભાવેન ઉપ્પાદં વિસેસેતિ. તતો ન ઇધ અત્તલાભમત્તં ઉપ્પાદોતિ અધિપ્પેતો, અથ ખો અનિરોધસઙ્ખાતો અત્થિભાવો ચાતિ અયમત્થો વિભાવિતોતિ એવમેતં લક્ખણદ્વયવચનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન સાત્થકન્તિ વેદિતબ્બં.

કો પનાયં અનિરોધો નામ, યો અત્થિભાવો, ઉપ્પાદોતિ ચ વુચ્ચતીતિ? અપ્પહીનભાવો, અનિબ્બત્તિતફલતાપ્પહીનારહતાહિ ફલુપ્પાદનારહતા ચ. યે તેહિ પહાતબ્બા અકુસલા ધમ્મા, તેસં અરિયમગ્ગેન અસમુગ્ઘાતિતભાવો, યે પન ન પહાતબ્બા કુસલાબ્યાકતા ધમ્મા, યાનિ તેસુ સંયોજનાનિ અખીણાસવાનં, તેસં અપરિક્ખીણતા ચ. અસમુગ્ઘાતિતાનુસયતાય હિ સસંયોજનાખન્ધપ્પવત્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. તથા હિ વુત્તં –

‘‘યાય ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય નિવુતસ્સ બાલસ્સ, યાય ચ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ અયં કાયો સમુદાગતો, સા ચેવ અવિજ્જા બાલસ્સ અપ્પહીના, સા ચ તણ્હા અપરિક્ખીણા. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, બાલો અચરિ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તસ્મા બાલો કાયસ્સ ભેદા કાયૂપગો હોતિ, સો કાયૂપગો સમાનો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરામરણેના’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૯) –

આદિ. ખીણસંયોજનાનં પન અવિજ્જાય અભાવતો સઙ્ખારાનં, તણ્હુપાદાનાનં અભાવતો ઉપાદાનભવાનં ન સમ્ભવોતિ વટ્ટસ્સ ઉપચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ. તેનેવાહ –

‘‘છન્નન્ત્વેવ, ફગ્ગુન, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨) –

આદિ. ન હિ અગ્ગમગ્ગાધિગમતો ઉદ્ધં યાવ પરિનિબ્બાના સળાયતનાદીનં અપ્પવત્તિ, અથ ખો નત્થિતા, નિરોધસદ્દવચનીયતા, ખીણસંયોજનતાતિ નિરોધો વુત્તો. અપિચ ચિરકતમ્પિ કમ્મં અનિબ્બત્તિતફલતાય, અપ્પહીનારહતાય ચ ફલારહં સન્તં એવ નામ હોતિ, ન નિબ્બત્તિતફલં, નાપિ પહીનારહન્તિ ફલુપ્પત્તિપચ્ચયાનં અવિજ્જાસઙ્ખારાદીનં વુત્તનયેન ફલારહભાવો અનિરોધોતિ વેદિતબ્બં. એવં અનિરુદ્ધભાવેનેવ હિ યેન વિના ફલં ન સમ્ભવતિ, તં કારણં અતીતાદિપિ ‘‘ઇમસ્મિં સતી’’તિ ઇમિના વચનેન વુત્તં. તતો એવ ચ અવુસિતબ્રહ્મચરિયસ્સ અપ્પવત્તિધમ્મતં અનાપન્નો પચ્ચયુપ્પાદો કાલભેદં અનામસિત્વા અનિવત્તિતાય એવ ‘‘ઇમસ્સુપ્પાદા’’તિ વુત્તો. અથ વા અવસેસપચ્ચયસમવાયે અવિજ્જમાનસ્સાપિ વિજ્જમાનસ્સ વિય પગેવ વિજ્જમાનસ્સ યા ફલુપ્પત્તિઅભિમુખતા, સા ‘‘ઇમસ્સુપ્પાદા’’તિ વુત્તા. તદા હિ તતો ફલં ઉપ્પજ્જતીતિ તદવત્થં કારણં ફલસ્સ ઉપ્પાદનભાવેન ઉપટ્ઠિતં ઉપ્પતિતં નામ હોતિ, ન વિજ્જમાનમ્પિ અતદવત્થન્તિ તદવત્થતા ઉપ્પાદોતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ ‘‘સતી’’તિ ઇમિના વિજ્જમાનતામત્તેન પચ્ચયભાવં વદન્તો અબ્યાપારતં પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દસ્સેતિ. ઉપ્પાદાતિ ઉપ્પત્તિધમ્મતં, અસબ્બકાલભાવિતં, ફલુપ્પત્તિઅભિમુખતઞ્ચ દીપેન્તો અનિચ્ચતં પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દસ્સેતિ. ‘‘સતિ, ન અસતિ, ઉપ્પાદા, ન નિરોધા’’તિ પન હેતુઅત્થેહિ ભુમ્મનિસ્સક્કવચનેહિ સમત્થિતં નિદાનસમુદયજાતિપભવભાવં પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દસ્સેતિ. હેતુઅત્થતા ચેત્થ ભુમ્મવચને યસ્સ ભાવેન તદવિનાભાવિફલસ્સ ભાવો લક્ખીયતિ, તત્થ પવત્તિયા વેદિતબ્બા, યથા અધનાનં ધને અનનુપ્પદીયમાને દાલિદ્દિયં વેપુલ્લમગમાસિ (દી. નિ. ૩.૯૧), નિપ્ફન્ને સસ્સે સુભિક્ખં જાયતીતિ ચ. નિસ્સક્કવચનસ્સાપિ હેતુઅત્થતા ફલસ્સ પભવે પકતિયઞ્ચ પવત્તિયા, યથા ‘‘કલલા હોતિ અબ્બુદં, અબ્બુદા જાયતે પેસી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૫; કથા. ૬૯૨), ‘‘હિમવતા ગઙ્ગા પભવતિ, સિઙ્ગતો સરો જાયતી’’તિ ચ. અવિજ્જાદિભાવેન ચ તદવિનાભાવિસઙ્ખારાદિભાવો લક્ખીયતિ, અવિજ્જાદીહિ ચ સઙ્ખારાદયો પભવન્તિ, પકરીયન્તિ ચાતિ તેસં પભવો, પકતિ ચ, તસ્મા તદત્થદીપનત્થં ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇમસ્સુપ્પાદા’’તિ હેતુઅત્થા ભુમ્મનિસ્સક્કનિદ્દેસા કતા.

યસ્મા ચેત્થ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ સઙ્ખેપેન ઉદ્દિટ્ઠસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિકો નિદ્દેસો, તસ્મા યથાવુત્તો અત્થિભાવો, ઉપ્પાદો ચ તેસં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં પચ્ચયભાવોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ અનિરુદ્ધતાસઙ્ખાતં અત્થિભાવં, ઉપ્પાદઞ્ચ અનિવત્તસભાવતાસઙ્ખાતં, ઉદયાવત્થતાસઙ્ખાતં વા ‘‘સતિયેવ, ન અસતિ, ઉપ્પાદા એવ, ન નિરોધા’’તિ અન્તોગધનિયમેહિ વચનેહિ પકાસિતં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો પચ્ચયભાવો નામ અત્થિ, તસ્મા યથાવુત્તો અત્થિભાવો, ઉપ્પાદો ચ પચ્ચયભાવોતિ વેદિતબ્બો. યેપિ હિ પટ્ઠાને આગતા હેતુઆદયો ચતુવીસતિ પચ્ચયા, તેપિ એતસ્સેવ પચ્ચયભાવસ્સ વિસેસાતિ વેદિતબ્બા. તથા ય્વાયં મૂલહેતુનિદાનસમ્ભવપભવાદિપરિયાયેહિ, ઉપ્પાદટ્ઠિતિ પવત્તટ્ઠિતિ નિમિત્તટ્ઠિતિ આયૂહનટ્ઠિતિ સંયોગટ્ઠિતિ પલિબોધટ્ઠિતીતિઆદિપરિયાયેહિ ચ પકાસિતો કારણત્થો, સોપિ એત્થેવ અન્તોગધોતિ દટ્ઠબ્બો.

૫૮૪. મૂલકારણસદ્દં અપેક્ખિત્વા ન અકારણન્તિ નપુંસકનિદ્દેસો, અકારણાતિ અત્થો. અકારણં યદિ સિયા, સુત્તં પટિબાહિતં સિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘આસવસમુદયા’’તિ સુત્તં આહરતિ. પરિયાયો કારણં. વટ્ટકથાય સીસભાવો વટ્ટહેતુનો કમ્મસ્સાપિ હેતુભાવો. તત્થ ભવતણ્હાયપિ હેતુભૂતા અવિજ્જા, તાય પટિચ્છાદિતાદીનવે ભવે તણ્હાય ઉપ્પજ્જનતો અવિજ્જા વિસેસેન સીસભૂતાતિ ‘‘મૂલકારણ’’ન્તિ વુત્તા.

પુરિમાય કોટિયા અપઞ્ઞાયમાનાય ઉપ્પાદવિરહતો નિચ્ચતં ગણ્હેય્યાતિ આહ ‘‘એવં ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતી’’તિઆદિ. તેન ઇતો પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બતા નત્થીતિ અપઞ્ઞાયનતો પુરિમકોટિઅપઞ્ઞાયનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

૫૮૫. અવિજ્જાતણ્હાહેતુક્કમેન ફલેસુ વત્તબ્બેસુ ‘‘સુગતિદુગ્ગતિગામિનો’’તિ વચનં સદ્દલક્ખણાવિરોધનત્થં. પૂજિતસ્સ હિ દ્વન્દે પુબ્બનિપાતો. સવરા કિર મંસસ્સ અટ્ઠિના અલગ્ગનત્થં પુનપ્પુનં તાપેત્વા કોટ્ટેત્વા ઉણ્હોદકં પાયેત્વા વિરિત્તં સૂનં અટ્ઠિતો મુત્તમંસં ગાવિં મારેન્તિ. તેનાહ ‘‘અગ્ગિસન્તાપા’’તિઆદિ. તત્થ યથા વજ્ઝગાવી ચ અવિજ્જાભિભૂતતાય યથાવુત્તં ઉણ્હોદકપાનં આરભતિ, એવં પુથુજ્જનો યથાવુત્તં દુગ્ગતિગામિકમ્મં. યથા પન સા ઉણ્હોદકપાને આદીનવં દિસ્વા તણ્હાવસેન સીતુદકપાનં આરભતિ, એવં પુથુજ્જનો અવિજ્જાય નાતિબલવભાવતો દુગ્ગતિગામિકમ્મે આદીનવં દિસ્વા તણ્હાવસેન સુગતિગામિકમ્મં આરભતિ. દુક્ખે હિ અવિજ્જં તણ્હા અનુવત્તતિ, સુખે તણ્હં અવિજ્જાતિ.

૫૮૬. કત્થચિ સુત્તે. એકધમ્મમૂલિકં દેસનન્તિ અવિજ્જાતણ્હાસુ એકોયેવ ધમ્મો મૂલં એતિસ્સાતિ એકધમ્મમૂલિકા, તં, તત્થ એકં એવ ધમ્મં મૂલં કત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનં દેસેતીતિ અત્થો. ઉપનિસીદતિ ફલં એત્થાતિ ઉપનિસા, કારણં, અવિજ્જા ઉપનિસા એતેસન્તિ અવિજ્જૂપનિસા. અસ્સાદાનુપસ્સિનોતિ ઉપાદાનિયેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ વિસયભૂતેસુ અસ્સાદેતબ્બતો અસ્સાદસઞ્ઞિતં સુખસોમનસ્સં અનુપસ્સનસીલસ્સ. અપ્પહીનાવિજ્જતાય બાલલક્ખણયોગેન બાલસ્સ. એવન્તિ અવિજ્જાનિવુતત્તા, તણ્હાસંયુત્તત્તા ચ. અયં કાયોતિ અયં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતો સવિઞ્ઞાણકકાયો ખન્ધપઞ્ચકં. ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ (મહાવ. ૧; ઉદા. ૧) વચનતો ફસ્સકારણઞ્ચેતં વુચ્ચતીતિ આયતનચ્છક્કં વા. સમુદાગતોતિ ઉપ્પન્નો. બહિદ્ધા ચ નામરૂપન્તિ બહિદ્ધા સવિઞ્ઞાણકકાયો ખન્ધપઞ્ચકં, સળાયતનાનિ વા. ઇત્થેતન્તિ ઇત્થં એતં. અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ દ્વારાલમ્બનભાવેન વવત્થિતાનિ દ્વયં નામાતિ અત્થો. દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સોતિ અઞ્ઞત્થ ચક્ખુરૂપાદીનિ દ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ, મહાદ્વયં નામ કિરેતન્તિ વુત્તં. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – અઞ્ઞત્થ ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૪; ૪.૬૦; કથા. ૪૬૫) ચક્ખુ ચેવ રૂપા ચ…પે… મનો ચેવ ધમ્મા ચાતિ વુત્તાનિ દ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા. ઇધ પન ‘‘અયઞ્ચેવ કાયો’’તિ ચક્ખાદિનિસ્સયે સેસધમ્મે ચક્ખાદિનિસ્સિતે એવ કત્વા વુત્તં ચક્ખાદિકાયં એકત્તેન ‘‘અજ્ઝત્તિકાયતન’’ન્તિ ગહેત્વા, ‘‘બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તં રૂપાદિઆરમ્મણં એકત્તેનેવ ‘‘બાહિરાયતન’’ન્તિ તાનિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ પટિચ્ચ ફસ્સો વુત્તો, તસ્મા મહાદ્વયમેતન્તિ.

એવઞ્ચ કત્વા અત્તનો ચ પરસ્સ ચ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ, છહિ આયતનેહિ ચાતિ અયમત્થો દીપેતબ્બોવાતિ વુત્તં. ‘‘અયં કાયો’’તિ હિ વુત્તાનિ સનિસ્સયાનિ ચક્ખાદીનિ અત્તનો પઞ્ચક્ખન્ધા, ‘‘બહિદ્ધા નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તાનિ રૂપાદીનિ પરેસં. તથા અયં કાયો અત્તનો છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, બહિદ્ધા નામરૂપં પરેસં બાહિરાનીતિ. અઞ્ઞથા અજ્ઝત્તિકાયતનમત્તે એવ ‘‘અયં કાયો’’તિ વુત્તેન અજ્ઝત્તિકાયતનાનેવ અત્તનો પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તીતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ દીપના ન સમ્ભવેય્યાતિ. સળેવાયતનાનીતિ સળેવ ફસ્સકારણાનિ, યેહિ કારણભૂતેહિ આયતનેહિ ઉપ્પન્નેન ફસ્સેન ફુટ્ઠો બાલો સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેન. અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૧૯) યોજેતબ્બં. ઇમસ્મિઞ્હિ સુત્તે સઙ્ખારે અવિજ્જાતણ્હાનિસ્સિતે એવ કત્વા કાયગ્ગહણેન વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનાનિ ગહેત્વા તસ્મિં કાયે સળાયતનાનં ફસ્સં તંનિસ્સિતમેવ કત્વા વેદનાય વિસેસપચ્ચયભાવં દસ્સેન્તેન ભગવતા બાલપણ્ડિતાનં અતીતદ્ધાવિજ્જાતણ્હામૂલકો વેદનાન્તો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દસ્સિતો. પુન ચ બાલપણ્ડિતાનં વિસેસં દસ્સેન્તેન –

‘‘યાય ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય નિવુતસ્સ બાલસ્સ, યાય ચ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ અયં કાયો સમુદાગતો, સા ચેવ અવિજ્જા બાલસ્સ અપ્પહીના, સા ચ તણ્હા અપરિક્ખીણા. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, બાલો અચરિ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખક્ખયાય. તસ્મા બાલો કાયસ્સ ભેદા કાયૂપગો હોતિ, સો કાયૂપગો સમાનો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા…પે… દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૯) –

વેદનાપભવં સાવિજ્જં તણ્હં દસ્સેત્વા, ઉપાદાનભવે ચ તન્નિસ્સિતે કત્વા ‘‘કાયૂપગો હોતી’’તિઆદિના જાતિઆદિકે દસ્સેન્તેન પચ્ચુપ્પન્નહેતુસમુટ્ઠાનતો પભુતિ ઉભયમૂલવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદો વુત્તો, તબ્બિપરિયાયેન ચ પણ્ડિતસ્સ પચ્ચુપ્પન્નહેતુપરિક્ખયતો પભુતિ ઉભયમૂલકો પટિલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ.

૫૮૭. પૂરેતુન્તિ વડ્ઢેતું, ઉપચિનિતુન્તિ અત્થો. દુગ્ગતિગામિકમ્મસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા અવિજ્જા ‘‘અવિન્દિયં વિન્દતી’’તિ વુત્તા, તથા વિસેસપચ્ચયો વિન્દિયસ્સ ન હોતીતિ ‘‘વિન્દિયં ન વિન્દતી’’તિ ચ. અત્તનિસ્સિતાનિ કત્વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પવત્તનં ઉપ્પાદનં આયતનં. સમ્મોહભાવેનેવ અનભિસમયભૂતત્તા અવિદિતં અઞ્ઞાતં કરોતિ. અન્તવિરહિતે જવાપેતીતિ વણ્ણાગમવિપરિયાયવિકારવિનાસધાતુઅત્થવિસેસયોગેહિ પઞ્ચવિધસ્સ નિરુત્તિલક્ખણસ્સ વસેન અ-કાર વિ-કાર જ-કારે ગહેત્વા અઞ્ઞેસં વણ્ણાનં લોપં, જ-કારસ્સ ચ દુતિયસ્સાગમં કત્વા ‘‘અવિજ્જા’’તિ વુત્તં. બ્યઞ્જનત્થં વત્વા સભાવત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનિ ‘‘ઇદં વત્થુ, ઇદં આરમ્મણ’’ન્તિ અવિજ્જાય ઞાતું ન સક્કાતિ અવિજ્જા તપ્પટિચ્છાદિકા વુત્તા. વત્થારમ્મણસભાવછાદનતો એવ અવિજ્જાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પાદભાવસ્સ, જરામરણાદીનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નભાવસ્સ ચ છાદનતો પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નચ્છાદનં વેદિતબ્બં.

અપચ્ચક્ખિત્વાતિ પચ્ચક્ખાનં અકત્વા અપટિક્ખિપિત્વા. ઉપકારકટ્ઠો પચ્ચયટ્ઠો યથા પિણ્ડપાતાદિ સરીરસ્સ.

સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ યથા સઙ્ખતં હોતિ, એવં અભિસઙ્ખરોન્તિ. સઙ્ખારસદ્દગ્ગહણેન આગતા સઙ્ખારા સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારા. યદિપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાપિ સઙ્ખારસદ્દેન આગતા, તે પન ઇમિસ્સા દેસનાય પધાનાતિ વિસું વુત્તા, તસ્મા ‘‘દુવિધા’’તિ એત્થ સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારેસુ અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારં વજ્જેત્વા તદઞ્ઞે સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારા યોજેતબ્બા. સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારાતિ વા સમુદાયો વુત્તો. તદેકદેસા ચ ઇધ વણ્ણેતબ્બભાવેન ગહિતા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, તસ્મા વણ્ણેતબ્બસબ્બસઙ્ગાહકવસેન દુવિધતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૬૪) વિતક્કવિચારઅસ્સાસપસ્સાસસઞ્ઞાવેદનાવચીસઙ્ખારાદયો વુત્તા, ન અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારેસુ વુત્તા કાયસઞ્ચેતનાદયો.

સઙ્ખતસઙ્ખારા નામ યથાસકં પચ્ચયેહિ સઙ્ખતત્તા. સતિપિ પચ્ચયનિબ્બત્તાનં સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતભાવે ‘‘મમેતં ફલ’’ન્તિ તત્થાભિમુખેન વિય કમ્મુના નિબ્બત્તિતત્તા તેભૂમકવિપાકકટત્તારૂપેસુ સાતિસયો સઙ્ખતભાવોતિ અધિપ્પાયેન અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૮૭) કમ્મનિબ્બત્તાનં અભિસઙ્ખતસઙ્ખારતા વુત્તા. પાળિયં પન તથા આગતટ્ઠાનસ્સ અભાવતો ‘‘તેપિ …પે… એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. અનિચ્ચા વત સઙ્ખારાતિ વુત્તા ઉભુઆદિસમુટ્ઠાનાપિ સબ્બધમ્મા. અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારોતિ વુચ્ચતિ અત્તનો ફલસ્સ અભિસઙ્ખરણતો. કાયપયોગસમુટ્ઠાપનવીરિયં કાયિકવીરિયં. અભિસઙ્ખારસ્સાતિ પયોગવેગસ્સ.

વાચં સઙ્ખરોતીતિ વચીસઙ્ખારો. કાયેન સઙ્ખરીયતીતિ કાયસઙ્ખારો. ચિત્તેન સઙ્ખરીયતિ, ચિત્તં વા સઙ્ખરોતીતિ ચિત્તસઙ્ખારો. સઙ્ખેપતો પન સબ્બેપિ યથારહં સઙ્ખરોન્તિ, સઙ્ખરીયન્તીતિ ચ સઙ્ખારાતિ વેદિતબ્બા. વુત્તન્તિ સઙ્ખારટ્ઠપચ્ચયટ્ઠાદિમાહ.

નમતીતિ એકન્તસારમ્મણતાય આરમ્મણાભિમુખં નમતિ. પરિતસ્સતીતિ પિપાસતિ, તણ્હાપરિતાપતાય વા વિચલતિ. ઉપાદિયતીતિ દળ્હં આદિયતિ. ભવતીતિ ઉપપત્તિભવં સન્ધાયાહ. ભાવયતીતિ કમ્મભવં. ચુતિ ખન્ધાનં મરણન્તિ ‘‘મરન્તિ એતેના’’તિ વુત્તં. દુક્ખા વેદના ઉપ્પાદદુક્ખા, ઠિતિદુક્ખાતિ ચ કત્વા ‘‘દ્વેધા ખણતી’’તિ વુત્તં. આયાસો પરિસ્સમો વિસાદો.

નિદ્દિટ્ઠનયદસ્સનન્તિ યથાનિદ્દિટ્ઠવિધિસન્દસ્સનં. કેવલ-સદ્દો અસમ્મિસ્સવાચકો ચ હોતિ ‘‘કેવલા સાલયો’’તિઆદીસુ, નિરવસેસવાચકો ચ ‘‘કેવલા અઙ્ગમગધા’’તિઆદીસુ, તસ્મા દ્વિધાપિ અત્થં વદતિ. તત્થ અસમ્મિસ્સસ્સાતિ સુખરહિતસ્સ. ન હિ એત્થ કિઞ્ચિ ઉપ્પાદવયરહિતં અત્થિ. સકલસ્સાતિ સબ્બભવાદિગતસ્સ, સબ્બકાલિકસ્સ ચ.

૫૮૮. ‘‘લક્ખણેકવિધાદિતો’’તિ એત્થ આદિ-સદ્દો પચ્ચેકં પરિસમાપેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘લક્ખણાદિતો’’તિ. સમ્પયુત્તે, તંસમઙ્ગિપુગ્ગલે વા સમ્મોહયતીતિ સમ્મોહનરસા. આરમ્મણસભાવસ્સ છાદનં હુત્વા ગય્હતીતિ છાદનપચ્ચુપટ્ઠાના. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) વચનતો આસવપદટ્ઠાના. પટિસન્ધિજનનત્થં આયૂહન્તિ બ્યાપારં કરોન્તીતિ આયૂહનરસા. રાસિકરણં વા આયૂહનં. ચેતનાસભાવત્તા ચેતના હુત્વા ગય્હતીતિ ચેતનાપચ્ચુપટ્ઠાના. નામરૂપસ્સ પુરેચારિકભાવેન પવત્તતીતિ પુબ્બઙ્ગમરસં. પુરિમભવેન સદ્ધિં ઘટનં હુત્વા ગય્હતીતિ પટિસન્ધિપચ્ચુપટ્ઠાનં. વિઞ્ઞાણેન સહ, અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ સમ્પયુજ્જતીતિ સમ્પયોગરસં. સમં પકારેહિ યોગો સમ્પયોગો. વિસું અભાવો અવિનિબ્ભોગો. રૂપં સમ્પયોગાભાવતો વિકિરતીતિ વિકિરણરસં. તતો એવ હિ પિસિયમાના તણ્ડુલાદયો વિકિરન્તિ, ચુણ્ણીભૂતા વિદ્ધંસન્તિ, નામસ્સ કદાચિ કુસલાદિભાવોપિ અત્થીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘અબ્યાકતપચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અચેતનો અબ્યાકતો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧૧; વિભ. અટ્ઠ. ૧૭૩) એત્થ વિય અનારમ્મણતા વા અબ્યાકતતા દટ્ઠબ્બા. આયતનલક્ખણન્તિ ઘટ્ટનલક્ખણં, આયાનં તનનલક્ખણં વા. દસ્સનસ્સ યથાસકં વિસયગ્ગહણસ્સ કરણતો દસ્સનરસં. ‘‘દસ્સનાદિરસ’’ન્તિ પન સમ્મોહવિનોદનિયં વુત્તં. વત્થુદ્વારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં યથારહં વિઞ્ઞાણમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનન્તિ અધિપ્પાયો. વત્થુગ્ગહણઞ્ચેત્થ ચક્ખાદિપઞ્ચકાપેક્ખં. અકુસલવિપાકુપેક્ખાય અનિટ્ઠભાવતો દુક્ખેન, ઇતરાય ઇટ્ઠભાવતો સુખેન સઙ્ગહિતત્તા ‘‘સુખદુક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ વુત્તં. દુક્ખસમુદયત્તા હેતુલક્ખણા તણ્હા. ‘‘તત્રતત્રાભિનન્દિની’’તિ (મ. નિ. ૧.૯૧, ૪૬૦; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; વિભ. ૨૦૩; મહાવ. ૧૪) વચનતો અભિનન્દનરસા. ચિત્તસ્સ, પુગ્ગલસ્સ વા રૂપાદીસુ અતિત્તભાવો હુત્વા ગય્હતીતિ અતિત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. અમુઞ્ચનરસં તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસવસેન. તણ્હાદળ્હત્તં હુત્વા કામુપાદાનં, સેસાનિ દિટ્ઠિ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તીતિ તણ્હાદળ્હત્તદિટ્ઠિપચ્ચુપટ્ઠાનં. કમ્મુપપત્તિભવવસેન ભવસ્સ લક્ખણાદયો યોજેતબ્બા.

૫૮૯. મોહાદિભાવતોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અનનુબોધાદીનં સઙ્ગહો. દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણવસેન અપ્પટિપત્તિ, અસુભાદીસુ સુભાદિવિપલ્લાસવસેન મિચ્છાપટિપત્તિ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તવસેન વા અપ્પટિપત્તિ, દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવસેન મિચ્છાપટિપત્તિ. દ્વારારમ્મણતોતિ દ્વારતો, આરમ્મણતો ચ છસુ દ્વારેસુ, છસુ આરમ્મણેસુ ચ પવત્તનતો. અયં પન વિભાગો ન અવિજ્જાય એવ, અઞ્ઞેસુપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ અરૂપધમ્માનં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સબ્બેસુપી’’તિ.

વિપાકધમ્મધમ્માદિભાવતોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન નેવસેક્ખાનાસેક્ખસંયોજનિયાદિભાવે સઙ્ગણ્હાતિ. ચતુયોનિસંવત્તનતોતિ ચતુયોનિપરિયાપન્નત્તભાવનિબ્બત્તનતો.

લોકિયવિભાગાદિભાવતોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અબ્યાકતસપ્પચ્ચયસઙ્ખતાદિભાવે સઙ્ગણ્હાતિ. સહેતુકાહેતુકાદિતોતિ આદિ-સદ્દેન સસઙ્ખારાસઙ્ખારાદિભેદે સઙ્ગણ્હાતિ.

કામં નામરૂપં પચ્ચુપ્પન્નદ્ધવસેન વુચ્ચતિ, તથાપિ યથા પચ્ચુપ્પન્નં, એવં અતીતાનાગતમ્પીતિ અદ્ધદ્વયપરિયાપન્નસ્સાપિ નયતો ગહેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘અતીતાદિતો તિવિધ’’ન્તિ.

સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠાનતોતિ વિઞ્ઞાણતંસમ્પયુત્તધમ્માનં ઉપ્પત્તિપવત્તિદેસભાવતો. ‘‘ભૂતપ્પસાદવિઞ્ઞાણતો’’તિ પાઠો યુત્તો. ‘‘વિઞ્ઞાણાદિતો’’તિ પન પઠન્તિ. એકસેસનયેન બાહિરાયતનસ્સાપિ સઙ્ગહે સતિ આદિ-સદ્દેન તસ્સ સઙ્ગહિતતા દટ્ઠબ્બા. નોભયગોચરન્તિ મનાયતનમાહ. ન હિ અરૂપધમ્માનં દેસવસેન આસન્નતા, દૂરતા વા અત્થિ અવિગ્ગહત્તા, તસ્મા મનાયતનસ્સ ગોચરો મનાયતનં સમ્પત્તો, અસમ્પત્તો વાતિ ન વુચ્ચતિ. ફસ્સાદીનમ્પીતિ એત્થ ફસ્સો તાવ ફુસનસભાવતો, લોકિયસાસવાદિભાવતો ચ એકવિધો. પટિઘસમ્ફસ્સઅધિવચનસમ્ફસ્સભેદતો, સહેતુકાદિભાવતો ચ દુવિધો. ભવત્તયપરિયાપન્નતો, વેદનાત્તયસમ્પયોગતો, અહેતુકદુહેતુકતિહેતુકતો ચ તિવિધો. યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધો, પઞ્ચવિધો ચ.

વેદના અનુભવનલક્ખણતો, લોકિયસાસવાદિભાવતો ચ એકવિધા. પઞ્ચદ્વારિકમનોદ્વારિકભેદતો દુવિધા. સુખાદિભેદતો તિવિધા. યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધા, પઞ્ચવિધા ચ. છળારમ્મણભેદતો છબ્બિધા.

તણ્હા લોકસ્સ સમુદયભાવતો એકવિધા. દુવિધા દિટ્ઠિસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવતો. તિવિધા કામભવવિભવતણ્હાભેદતો. ચતુબ્બિધા ચતુમગ્ગપહેય્યતો. પઞ્ચવિધા રૂપાભિનન્દનાદિભાવતો. છબ્બિધા છતણ્હાકાયભેદતો.

ઉપાદાનં એકવિધં દળ્હગ્ગાહભાવતો. દુવિધં તણ્હાદિટ્ઠિભેદતો. તિવિધં ભવત્તયૂપનિસ્સયભાવતો. ચતુબ્બિધં કામુપાદાનાદિભેદતો. પઞ્ચવિધં પઞ્ચગતિસંવત્તનતો.

ભવો એકવિધો લોકિયસાસવાદિભાવતો. દુવિધો કમ્મુપપત્તિભેદતો. તિવિધો કામભવાદિભેદતો. ચતુબ્બિધો ચતુરુપાદાનપચ્ચયતો. પઞ્ચવિધો પઞ્ચગતિસંવત્તનતો. છબ્બિધો કામકમ્મભવાદિભેદતો. સત્તવિધો સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસઙ્ગહતો. અટ્ઠવિધો ચતુરુપાદાનપચ્ચયકમ્મભવાદિભેદતો. નવવિધો કામભવાદિભેદતો.

જાતિ એકવિધા તત્થ તત્થ ભવે પઠમાભિનિબ્બત્તિભાવતો. દુવિધા રૂપક્ખન્ધસઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહતો. તિવિધા ભવત્તયપરિયાપન્નતો. યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધા, પઞ્ચવિધા ચ. ઇમિના નયેન જરામરણાદીનમ્પિ એકવિધાદિભાવો વેદિતબ્બો.

૫૯૦. સોકાદીનમ્પિ ગહિતત્તા અઙ્ગબહુત્તપ્પસઙ્ગે ‘‘દ્વાદસેવા’’તિ અઙ્ગવવત્થાનં વેદિતબ્બં. ન હિ સોકાદયો અઙ્ગભાવેન વુત્તા, ફલેન પન કારણં અવિજ્જં મૂલઙ્ગં દસ્સેતું તે વુત્તા. જરામરણબ્ભાહતસ્સ હિ બાલસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સોકાદીનં જરામરણકારણતા વુત્તા, ન પન ‘‘કાયિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો’’તિ ચ સુત્તે જરામરણનિમિત્તઞ્ચ દુક્ખં સઙ્ગહિતન્તિ તં તન્નિમિત્તાનં જરામરણબ્ભાહતસ્સ સમ્ભવે સાધકભાવેન વુત્તં. યસ્મા પન જરામરણેનેવ સોકાદીનં એકસઙ્ખેપો કતો, તસ્મા તેસં જાતિપચ્ચયતા યુજ્જતિ. જરામરણપચ્ચયભાવે હિ અવિજ્જાય એકસઙ્ખેપો કાતબ્બો સિયા. જાતિપચ્ચયા પન જરામરણં, સોકાદયો ચ સમ્ભવન્તીતિ તત્થ જરામરણં એકન્તિકં અઙ્ગભાવેન ગહિતં. સોકાદયો પન રૂપભવાદીસુ અભાવતો અનેકન્તિકા કેવલં પાકટેન ફલેન અવિજ્જાનિદસ્સનત્થં ગહિતા. તેન અનાગતે જાતિયા સતિ તતો પરાય પટિસન્ધિયા હેતુહેતુભૂતા અવિજ્જા દસ્સિતાતિ ભવચક્કસ્સ અવિચ્છેદો દસ્સિતો હોતીતિ. સુત્તઞ્ચ સોકાદીનં અવિજ્જા કારણન્તિ એતસ્સેવ અત્થસ્સ સાધકં દટ્ઠબ્બં, ન સોકાદીનં બાલસ્સ જરામરણનિમિત્તતામત્તસ્સ. ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ હિ વચનેન અવિજ્જા સોકાદીનં કારણન્તિ દસ્સિતા, ન ચ જરામરણનિમિત્તમેવ દુક્ખં દુક્ખન્તિ.

અપરો નયો જરામરણમ્પિ પચ્ચયો, અઞ્ઞથા દ્વાદસઙ્ગાનિ ન પરિપૂરેન્તિ. કસ્સ પન સો પચ્ચયો? સોકાદીનં. યદિ એવં કસ્મા ‘‘જરામરણપચ્ચયા સોકાદયો સમ્ભવન્તી’’તિ અવત્વા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણં, સોકાદયો ચ સમ્ભવન્તી’’તિ વુત્તન્તિ? યસ્મા તદઞ્ઞેનપિ દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ તે સમ્ભવન્તિ, તસ્મા અપ્પહીનસંયોજનસ્સાપિ તેસં તપ્પચ્ચયતા ન એકંસિકાતિ જાતિપચ્ચયતાવ વુત્તા. અથ વા જરામરણગ્ગહણેન ઉપપત્તિભવો સઙ્ગહિતો. ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિપાકો હિ આયુનો સંહાનિ, ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો ચ જરા, તેસઞ્ચ ભેદો મરણન્તિ. સતિ ચ ઉપપત્તિભવે તત્થ કતુપચિતં, પોરાણં વા કમ્મં કમ્મભવો, કમ્માદિઉપટ્ઠાને ચુતિઅનન્તરં પટિસન્ધિં જનેતીતિ ઉપપત્તિભવો જાતિયા પચ્ચયો, તસ્મા જરામરણમ્પિ જાતિયા પચ્ચયતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદો. યસ્મા પન ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ એત્થેવ ઉપપત્તિભવસ્સ જાતિયા પચ્ચયતા સઙ્ગહિતા, તસ્મા વુત્તપરિયાયસઙ્ગહતો ચ ‘‘જરામરણપચ્ચયા જાતી’’તિ ન વુત્તં. એવં જરામરણસ્સાપિ પચ્ચયભાવસિદ્ધિતો પટિચ્ચસમુપ્પાદતાતિ દ્વાદસઙ્ગતા વવત્થિતાતિ વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘દ્વાદસેવા’’તિઆદિ. અયં તાવાતિ ‘‘દેસનાભેદતો’’તિઆદિના વુત્તં અત્થસંવણ્ણનં સન્ધાયાહ.

અવિજ્જાપચ્ચયાસઙ્ખારપદકથાવણ્ણના

૫૯૧. અયં પનાતિ ઇદાનિ વક્ખમાનં. ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જા દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૦૩) સુત્તન્તેસુ ચતુટ્ઠાનિકા અવિજ્જા વુત્તાતિ ‘‘સુત્તન્તપરિયાયેના’’તિ વુત્તં. નિક્ખેપકણ્ડે (ધ. સ. ૧૧૦૬) પન સુત્તન્તેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ કથિતાય એવ અવિજ્જાય અટ્ઠસુ ઠાનેસુ કિચ્ચજાતિતો કથિતત્તા તદત્થવણ્ણનાવસેન વિભાવનં કાતું ‘‘અભિધમ્મપરિયાયેના’’તિ આરભિત્વા ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અહાપેત્વા વિભજિતબ્બં. વિભજનઞ્હિ અભિધમ્મપરિયાયો. ‘‘અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણ’’ન્તિ આનેત્વા તં સમ્બન્ધિતબ્બં. સેસટ્ઠાનેસૂતિ દુક્ખસમુદયેસુ, પુબ્બન્તાદીસુ ચ. આરમ્મણવસેનાતિ આરમ્મણકરણવસેનાપિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિકે પાઠે. સાતિ અવિજ્જા. ઉપ્પન્નાતિ અસમૂહતુપ્પન્ના, પગેવ પચ્ચુપ્પન્ના. ‘‘પટિચ્છાદેત્વા’’તિ એત્થ વુત્તં પટિચ્છાદનાકારં દસ્સેતું ‘‘યાથાવસરસલક્ખણં પટિવિજ્ઝિતું ન દેતી’’તિ વુત્તં. રસિતબ્બો પટિવિજ્ઝિતબ્બો સભાવો રસો, અત્તનો રસો સરસો, યાથાવો યથાભૂતો સરસો યાથાવસરસો, યો ‘‘પીળનટ્ઠો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૮) વુત્તો દુક્ખસચ્ચપ્પભેદા એવ ચ પુબ્બન્તાદયો, સો એવ લક્ખિતબ્બત્તા યાથાવસરસલક્ખણં. તં પટિવિજ્ઝિતું પચ્ચક્ખતો જાનિતું ન દેતિ.

તદુભયન્તિ પુબ્બન્તઞ્ચેવ અપરન્તઞ્ચ અતીતં, અનાગતઞ્ચ ખન્ધપઞ્ચકં. પુબ્બન્તાપરન્તભાગવન્તતાય વા પચ્ચુપ્પન્નદ્ધભૂતો મજ્ઝન્તો પુબ્બન્તાપરન્તો. અયં અવિજ્જા ઇમે સઙ્ખારાતિ ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ પચ્ચક્ખતો જાનનાકારદસ્સનં. એત્થાતિ એતેસુ દુક્ખાદીસુ. યદિપિ અવિજ્જા દુક્ખાદીસુ આરમ્મણકરણવસેનપિ પવત્તતિ, યથા પન નિરોધમગ્ગે આરમ્મણં કાતું અસક્કોન્તી તે જાનિતુકામસ્સ તપ્પટિચ્છાદનવસેન, અનિરોધમગ્ગેસુ નિરોધમગ્ગગ્ગહણકારણભાવેન ચ પવત્તમાના તે યાથાવતો પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, એવં દુક્ખાદીસુપીતિ વેદિતબ્બં. તથા હિ વુત્તં ‘‘પટિચ્છાદનવસેનેવ ઇધાધિપ્પેતા’’તિ. દુક્ખાદિવિસયો અન્ધતમકરો, લોભાદીનઞ્ચ અન્ધતમકરાનં પચ્ચયભૂતો અદસ્સનાકારો અઞ્ઞાણં.

૫૯૨. પુઞ્ઞાદયોતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો. તત્થ પુનાતિ અત્તનો સન્તાનં અપુઞ્ઞફલતો, દુક્ખસંકિલેસતો ચ સોધેતીતિ પુઞ્ઞં. હિતસુખજ્ઝાસયેન પુઞ્ઞં કરોતીતિ તન્નિપ્ફાદનેન કારકસ્સ અજ્ઝાસયં પૂરેતિ, પુજ્જભવં નિબ્બત્તેતીતિ વા પુઞ્ઞં. ઇતિ પૂરકો, પુજ્જનિબ્બત્તકો ચ નિરુત્તિનયેન પુઞ્ઞન્તિ વેદિતબ્બો. પુઞ્ઞઞ્ચ સો અત્તનો ફલસ્સ અભિસઙ્ખરણટ્ઠેન અભિસઙ્ખારો ચાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. પુઞ્ઞપટિપક્ખતો અપુઞ્ઞન્તિ વુત્તવિપરિયાયેન અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો વેદિતબ્બો. સમાધિપચ્ચનીકાનં અતિદૂરતાય ન ઇઞ્જતિ, અનિઞ્જઞ્ચ ભવં અભિસઙ્ખરોતીતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. કાયેન પવત્તિતો, કાયતો વા પવત્તો, કાયસ્સ વા સઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો. વચીચિત્તસઙ્ખારેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ પઠમત્તિકો પરિવીમંસનસુત્તાદિવસેન ગહિતો. તત્થ હિ ‘‘પુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૫૧) આગતં. દુતિયત્તિકો વિભઙ્ગસુત્તવસેન. તત્થ હિ ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. કતમે તયો? કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૮) વુત્તં.

વિત્થારતો પનાતિઆદિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં સરૂપતો, પભેદતો ચ વિભાવનં. ભાવનાવસેનેવ પવત્તા, ન દાનસીલવસેનાતિ તત્થ લબ્ભમાનં પુઞ્ઞકિરિયવત્થું દસ્સેતિ. એવઞ્ચ કત્વા અરૂપાવચરચેતનાપિ ‘‘ભાવનાવસેનેવ પવત્તા’’તિ વુત્તા. યે પન ‘‘ભાવનાવસેનેવા’’તિ અવધારણેન અભિઞ્ઞાચેતનં નિવત્તેતીતિ વદન્તિ, તદયુત્તં તાસમ્પિ અવિજ્જાપચ્ચયતાય વિય પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારભાવસ્સ ચ ઇચ્છિતત્તા. અઞ્ઞથા અભિઞ્ઞાચિત્તુપ્પાદસ્સ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ અસઙ્ગહો એવ સિયા, ન ચ યુત્તં ‘‘કુસલઞ્ચ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુઞ્ચ ન હોતી’’તિ. પાણાતિપાતાદીતિ આદિ-સદ્દેન ન તદવસિટ્ઠઅકુસલકમ્મપથાનંયેવ ગહણં, અથ ખો અનવસેસઅકુસલકમ્મસ્સાપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

ઇતરેસુ પનાતિ કાયસઙ્ખારાદીસુ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો પવત્તમાના ઇમેહિ દ્વારેહિ પવત્તન્તીતિ દ્વારતો પવત્તિદસ્સનત્થં. ‘‘સમવીસતિ ચેતના’’તિ કસ્મા વુત્તં, યદિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો સમુટ્ઠાપેન્તિયો કુસલાકુસલચેતના કાયસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારોતિ ચ વુચ્ચન્તિ, એવં સન્તે અભિઞ્ઞાચેતનાયપિ કુસલાય તથા પવત્તાય વચીસઙ્ખારભાવો વત્તબ્બોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અભિઞ્ઞાચેતના’’તિઆદિ. એત્થાતિ કાયવચીસઙ્ખારગ્ગહણે, કાયવચીસઞ્ચેતનાગ્ગહણે વા. ન ગહિતાતિ અટ્ઠકથાયં ન ગહિતા ‘‘અભિઞ્ઞાચેતના વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતી’’તિ. કસ્મા પન ન હોતિ, નનુ સાપિ કુસલા, વિપાકધમ્મા ચાતિ? સચ્ચમેતં, અનુપચ્છિન્નતણ્હાવિજ્જમાને પન સન્તાને સબ્યાપારપ્પવત્તિયા તસ્સા કુસલતા, વિપાકધમ્મતા ચ વુત્તા, ન વિપાકુપ્પાદનેન. સા પન વિપાકં ઉપ્પાદેન્તી રૂપાવચરમેવ ઉપ્પાદેય્ય. ન હિ અઞ્ઞભૂમિકં કમ્મં અઞ્ઞભૂમિકં વિપાકં ઉપ્પાદેતીતિ. અત્તના સદિસારમ્મણં તિટ્ઠાનિકમેવ ચ ઉપ્પાદેય્ય ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે રૂપાવચરવિપાકસ્સ કમ્મસદિસારમ્મણસ્સેવ વુત્તત્તા. ન ચ રૂપાવચરવિપાકો પરિત્તાદિઆરમ્મણો અત્થિ, અભિઞ્ઞાચેતના ચ પરિત્તાદિઆરમ્મણાવ હોતિ. તસ્મા વિપાકં ન ઉપ્પાદેતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. કસિણેસુ ચ ઉપ્પાદિતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિસ્સ આનિસંસભૂતા અભિઞ્ઞા. યથાહ ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪-૨૪૫; મ. નિ. ૧.૩૮૪-૩૮૬, ૪૩૧-૪૩૩; પારા. ૧૨). તસ્મા સમાધિફલસદિસા સા, ન ચ ફલં દેતિ. દાનસીલાનિસંસભૂતો તસ્મિં ભવે પચ્ચયલાભો વિયાતિ સાપિ વિપાકં ન ઉપ્પાદેતીતિ.

‘‘યથા ચ અભિઞ્ઞાચેતના, એવં ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ ન હોતી’’તિ ઇદં ઉદ્ધચ્ચસહગતધમ્મે વિસું ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૨૫) વુત્તત્તા વિચારેતબ્બં. સા પન વિચારણા હેટ્ઠા ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણનાયં અકુસલકથાયં વિચારિતા એવાતિ તત્થ વિચારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા. અપિચેત્થ યદેકે વિભજ્જ વદન્તિ, દસ્સનભાવનાનં અભાવેપિ યેસં પુથુજ્જનાનં, સેક્ખાનઞ્ચ દસ્સનભાવનાહિ ભવિતબ્બં, તેસં તદુપ્પત્તિકાલે તેહિ પહાતું સક્કુણેય્યા અકુસલા દસ્સનેન પહાતબ્બા, ભાવનાય પહાતબ્બાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. પુથુજ્જનાનં પન ભાવનાય અભાવા ભાવનાય પહાતબ્બચિન્તા નત્થિ. તેન તેસં પવત્તમાના દસ્સનેન પહાતું અસક્કુણેય્યાપિ ભાવનાય પહાતબ્બાતિ ન વુચ્ચન્તિ. યદિ વુચ્ચેય્યું, દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં કેસઞ્ચિ કેનચિ કદાચિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયો ભવેય્યું? ન ચ પટ્ઠાને દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તા. સેક્ખાનં પન વિજ્જમાના ભાવનાય પહાતું સક્કુણેય્યાતિ ભાવનાય પહાતબ્બા. તેનેવ સેક્ખાનં દસ્સનેન પહાતબ્બા, ચત્તત્તા વન્તત્તા મુત્તત્તા પહીનત્તા પટિનિસ્સટ્ઠત્તા ઉક્ખેટિતત્તા સમુક્ખેટિતત્તા અસ્સાદિતબ્બા, અભિનન્દિતબ્બા ચ ન હોન્તિ. પહીનતાય એવ સોમનસ્સહેતુભૂતા, અવિક્ખેપહેતુભૂતા ચ ન દોમનસ્સં, ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ ઉપ્પાદેન્તીતિ ન તે તેસં આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિભાવં, પકતૂપનિસ્સયભાવઞ્ચ ગચ્છન્તિ. ન હિ પહીને ઉપનિસ્સાય અરિયો રાગાદિકિલેસે ઉપ્પાદેતિ.

વુત્તઞ્હેતં ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન…પે… પચ્ચાગચ્છતી’’તિ (મહાનિ. ૮૦; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૭). ન ચ પુથુજ્જનાનં દસ્સનેન પહાતું સક્કુણેય્યા, ઇતરેસં ન કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો હોન્તીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘દિટ્ઠિં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ. વિચિકિચ્છં આરબ્ભ વિચિકિચ્છા, દિટ્ઠિ, ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૭) દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં ઉદ્ધચ્ચારમ્મણપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા. એત્થ હિ ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે ‘‘દિટ્ઠિં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૫) એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તસ્મા દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બાનં અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બત્તેપિ યાદિસાનં તાહિ અનુપ્પત્તિધમ્મતા આપાદેતબ્બા, તેસુ પુથુજ્જનેસુ વત્તમાના દસ્સનં અપેક્ખિત્વા તેન પહાતું સક્કુણેય્યા દસ્સનેન પહાતબ્બા, સેક્ખેસુ વત્તમાના ભાવનં અપેક્ખિત્વા તાય પહાતું સક્કુણેય્યા ભાવનાય પહાતબ્બા.

તેસુ ભાવનાય પહાતબ્બા સહાયવિરહા વિપાકં ન જનયન્તીતિ ભાવનાય પહાતબ્બચેતનાય નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો ન વુત્તો, અપેક્ખિતબ્બદસ્સનભાવનારહિતાનં પન પુથુજ્જનેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં સકભણ્ડે છન્દરાગાદીનં, ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ ચ સંયોજનત્તયતદેકટ્ઠકિલેસાનં અનુપચ્છિન્નતાય અપરિક્ખીણસહાયાનં વિપાકુપ્પાદનં ન સક્કા પટિસેધિતુન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતધમ્માનં વિપાકો વિભઙ્ગે વુત્તો. યદિ એવં, અપેક્ખિતબ્બદસ્સનભાવનારહિતાનં અકુસલાનં નેવદસ્સનેન-નભાવનાયપહાતબ્બતાય નવત્તબ્બતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, અપ્પહાતબ્બાનં ‘‘નેવદસ્સનેન-નભાવનાય પહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૯) વુત્તત્તા, અપ્પહાતબ્બવિરુદ્ધસભાવત્તા ચ અકુસલાનં.

એવમ્પિ તે ઇમસ્મિં તિકે ‘‘નવત્તબ્બા’’તિ વત્તબ્બા આપજ્જન્તીતિ? નાપજ્જન્તિ, ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે દસ્સિતાનં દ્વાદસઅકુસલચિત્તુપ્પાદાનં દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ગહિતત્તા. યથા હિ ધમ્મવસેન સબ્બે સઙ્ખતધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ ઉપ્પન્નત્તિકે કાલવસેન અસઙ્ગહિતાપિ અતીતા ‘‘નવત્તબ્બા’’તિ ન વુત્તા ચિત્તુપ્પાદરૂપભાવેન ગહિતેસુ નવત્તબ્બસ્સ અભાવા, એવમિધાપિ ચિત્તુપ્પાદભાવેન ગહિતેસુ નવત્તબ્બસ્સ અસઙ્ગહિતસ્સ અભાવા નવત્તબ્બતા નવુત્તાતિ વેદિતબ્બા. યત્થ હિ ચિત્તુપ્પાદો કોચિ નિયોગતો નવત્તબ્બો અત્થિ, તત્થ તેસં ચતુત્થો કોટ્ઠાસો અત્થીતિ યથાવુત્તપદેસુ વિય તત્થાપિ ભિન્દિત્વા ભજાપેતબ્બચિત્તુપ્પાદે ભિન્દિત્વા ભજાપેતિ ‘‘સિયા નવત્તબ્બા પરિત્તારમ્મણા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૪૨૨). તદભાવા ઉપ્પન્નત્તિકે, ઇધ ચ તથા ન વુત્તા.

અથ વા યથા સપ્પટિઘેહિ સમાનસભાવત્તા રૂપધાતુયં તયો મહાભૂતા સપ્પટિઘાતિ વુત્તા. યથાહ ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં અનિદસ્સનસપ્પટિઘં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ દ્વે મહાભૂતા, દ્વે મહાભૂતે પટિચ્ચ એકં મહાભૂત’’ન્તિ, એવં પુથુજ્જનાનં પવત્તમાના ભાવનાય પહાતબ્બસમાનસભાવા ભાવનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચેય્યુન્તિ? નત્થિ નવત્તબ્બતાપસઙ્ગો. એવઞ્ચ સતિ પુથુજ્જનાનં પવત્તમાનાપિ ભાવનાય પહાતબ્બા સકભણ્ડે છન્દરાગાદયો પરભણ્ડે છન્દરાગાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, રાગો ચ રાગદિટ્ઠીનં અધિપતિપચ્ચયોતિ અયમત્થો લદ્ધો હોતિ. યથા પન અફોટ્ઠબ્બત્તા રૂપધાતુયં તયો મહાભૂતા ન પરમત્થતો સપ્પટિઘા, એવં અપેક્ખિતબ્બભાવનારહિતા પુથુજ્જનેસુ વત્તમાના સકભણ્ડે છન્દરાગાદયો ન પરમત્થતો ભાવનાય પહાતબ્બાતિ ભાવનાય પહાતબ્બાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયતા ન વુત્તા. ન ચ દસ્સનેનપહાતબ્બા ભાવનાયપહાતબ્બાનં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તા. યે હિ દસ્સનેન પહાતબ્બપચ્ચયા કિલેસા, ન તે દસ્સનતો ઉદ્ધં પવત્તન્તિ. દસ્સનેન પહાતબ્બપચ્ચયસ્સપિ પન ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ સહાયવેકલ્લમત્તમેવ દસ્સનેન કતં, ન તસ્સ કોચિ ભાવો દસ્સનેન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતોતિ તસ્સ એકન્તભાવનાયપહાતબ્બતા વુત્તા. તસ્મા તસ્સ તાદિસસ્સેવ સતિ સહાયે વિપાકુપ્પાદનવચનં, અસતિ ચ વિપાકાનુપ્પાદનવચનં ન વિરુજ્ઝતીતિ.

તયિદં સબ્બં તેસં આચરિયાનં અહોપુરિસિકામત્તન્તિ અપરે. કસ્મા? ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ એકન્તેન ભાવનાય પહાતબ્બત્તા. એવઞ્હિ વુત્તં ભગવતા ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાય પહાતબ્બા? ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૬). યદિ હિ તં ઇચ્છિતં સિયા, યથા અતીતારમ્મણત્તિકે ‘‘નિયોગા અનાગતારમ્મણા નત્થી’’તિ (ધ. સ. ૧૪૩૩) વત્વા વિભજ્જ વુત્તં, એવમિધાપિ ‘‘નિયોગા ભાવનાય પહાતબ્બા નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતો સિયા ભાવનાય પહાતબ્બો, સિયા ન વત્તબ્બો’’તિ વદેય્ય. યા ચ તં સમત્થેન્તેન ‘‘યદિ વુચ્ચેય્યુ’’ન્તિઆદિના યુત્તિ વુત્તા, સાપિ અયુત્તિ. કસ્મા? યસ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બારમ્મણાનં રાગદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચાનં દસ્સનેન પહાતબ્બભાવો એવ ઇચ્છિતોતિ. યં પન ઉદ્ધચ્ચગ્ગહણેન પાળિયં ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો વુત્તોતિ વત્વા તં સાધેતું અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસે ઉદ્ધચ્ચસ્સ અનુદ્ધરણં નિબન્ધનં વુત્તં, તમ્પિ અનિબન્ધનં પટ્ઠાને સાવસેસપાઠદસ્સનતો. તથા હિ ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ, અનાગતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૨) એતેસં વિભઙ્ગે ચેતોપરિયઞાણગ્ગહણં કત્વા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ એતસ્સ વિભઙ્ગે લબ્ભમાનમ્પિ ન ઉદ્ધટં.

ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ વિપાકદાનં પતિ દસ્સનેન પહાતબ્બસ્સ સહાયભાવૂપગમનં વિચારેતબ્બં. કિં અવિજ્જાદિ વિય દાનસીલાદીનં ઉપ્પત્તિયાયેવ વિપાકદાનસામત્થિયા ઠાનવસેન દસ્સનેનપહાતબ્બં ભાવનાયપહાતબ્બસ્સ સહાયભાવં ઉપગચ્છતિ, ઉદાહુ કિલેસા વિય કમ્મસ્સ પટિસન્ધિદાનં પતીતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ પુરિમો પક્ખો પહીનદસ્સનપ્પહાતબ્બત્તા સેક્ખસન્તાને પવત્તિનો ભાવનાપહાતબ્બસ્સ કિરિયભાવો આપજ્જતિ પહીનાવિજ્જાતણ્હામાને સન્તાને પવત્તદાનાદિ વિય. અથ દુતિયો, તસ્સાપિ દસ્સનેનપહાતબ્બતા આપજ્જતિ અપાયગમનીયસભાવાનતિવત્તનતો, તસ્મા હેટ્ઠા વિચારિતનયેનેવ ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ વિપાકદાનં પતિ પાળિયા, અટ્ઠકથાય ચ અવિરુજ્ઝનવસેનેત્થ અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

સાપીતિ ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ. વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવેતિ સમ્પુણ્ણસ્સ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવે. યદિ અપનેતબ્બા, કસ્મા ‘‘સમવીસતિ ચેતના’’તિ વુત્તન્તિ તસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા પન સબ્બાપેતા હોન્તી’’તિ. અભિઞ્ઞાચેતનાયપિ પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. યદિ એવં અભિઞ્ઞાચેતનાય સહ એકવીસતીતિ વત્તબ્બં, ન, તથા અવચનસ્સ વુત્તકારણત્તા. તં પન ઇતરાવચનસ્સાપિ કારણન્તિ સમાનરૂપાય એકિસ્સા અવચને યં કારણં અપેક્ખિત્વા એકા ન વુત્તા, તેન કારણેન વુત્તાયપિ અવત્તબ્બતં દસ્સેતિ. અયં તિકોતિ કાયસઙ્ખારત્તિકો. પુરિમત્તિકન્તિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારત્તિકં. પવિસતીતિ કથં પવિસતિ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો હિ અટ્ઠકામાવચરચેતનાપભેદો કાયદુચ્ચરિતતો વિરમન્તસ્સ સિયા કાયસઙ્ખારો, વચીદુચ્ચરિતતો વિરમન્તસ્સ સિયા વચીસઙ્ખારો, મનોદ્વારે પન ઉપ્પન્ના તેરસપિ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ હોતિ ચિત્તસઙ્ખારો ચ. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારોપિ કાયદુચ્ચરિતવસેન પવત્તિયં સિયા કાયસઙ્ખારો, વચીદુચ્ચરિતવસેન પવત્તિયં સિયા વચીસઙ્ખારો, દ્વે દ્વારાનિ મુઞ્ચિત્વા મનોદ્વારે પવત્તિયં સિયા ચિત્તસઙ્ખારો, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો ચાતિ એવં દુતિયત્તિકો પુરિમત્તિકમેવ પવિસતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનંયેવ વસેન અવિજ્જાય પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો’’તિ.

૫૯૩. અવિજ્જાભાવે ભાવતોતિ અવિજ્જાય અત્થિભાવે સઙ્ખારાનં ભાવતો. ન હિ અવિજ્જાય અસતિ કદાચિ સઙ્ખારા સમ્ભવન્તિ. ઇદાનિ તં અવિજ્જાય ભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતી’’તિ આહ. તેન મગ્ગેન અનિરોધો ઇધ અવિજ્જાય અત્થિભાવો, ન ધરમાનતા એવાતિ દસ્સેતિ. સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા વિભાવિતોયેવ. ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખાત’’ન્તિ ચ ઇમિના ઞાણાભાવાદિં નિવત્તેતિ. અયઞ્હિ અ-કારો ‘‘અહેતુકા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૨) અભિક્ખુકો આવાસો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૭૬) તંયોગનિવત્તિયં દિસ્સતિ. અભાવો હેત્થ દીપિતો. ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭) તંસમ્બન્ધિતાનિવત્તિયં. પચ્ચયુપ્પન્નઞ્હિ પચ્ચયસમ્બન્ધીતિ અપ્પચ્ચયુપ્પન્નત્તાતિ તંસમ્બન્ધિતા એત્થ જોતીયતિ. ‘‘અનિદસ્સના ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૯) તંસભાવનિવત્તિયં. નિદસ્સનઞ્હિ દટ્ઠબ્બતા. અથ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિદસ્સનં ન પસ્સતીતિ તગ્ગહેતબ્બતાનિવત્તિયં. તથા ‘‘અનાસવા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૫). ‘‘અપ્પટિઘા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦), અનારમ્મણા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૫૫) તંકિચ્ચનિવત્તિયં. ‘‘અરૂપિનો ધમ્મા (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૧), અચેતસિકા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૫૭) તબ્ભાવનિવત્તિયં. તદઞ્ઞથા હિ એત્થ પકાસીયતિ. ‘‘અમનુસ્સો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨૧) તબ્ભાવમત્તનિવત્તિયં. મનુસ્સત્તમત્તં નત્થિ, અઞ્ઞં સમાનન્તિ સદિસતા હેત્થ સૂચીયતિ. ‘‘અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો (અ. નિ. ૩.૧૩, ૨૭; પુ. પ. ૯૧, ૧૨૪), અપુત્તો’’તિ તથા સમ્ભાવનીયગુણનિવત્તિયં. ગરહા હિ એત્થ ઞાયતિ. ‘‘કચ્ચિ ભોતો અનામયં (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯), અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ તદનપ્પભાવનિવત્તિયં. ‘‘અનુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૭) તંસદિસભાવનિવત્તિયં. અતીતાનઞ્હિ ઉપ્પન્નપુબ્બત્તા, ઉપ્પાદિધમ્માનઞ્ચ પચ્ચયેકદેસનિબ્બત્તિયા આરદ્ધુપ્પાદભાવા, કાલવિનિમુત્તસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા ઉપ્પન્નાનુકૂલતા, પગેવ પચ્ચુપ્પન્નાનન્તિ તબ્બિધુરભાવો એત્થ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૧) તદપરિયોસાનનિવત્તિયં. તન્નિટ્ઠાનઞ્હેત્થ પકાસીયતિ. ઇમેસં પન અત્થાનં અસમ્ભવતો પારિસેસેન યથા કુસલપટિપક્ખા ધમ્મા અકુસલા, એવં વિજ્જાપટિપક્ખા અવિજ્જાતિ કત્વા ઞાણપટિપક્ખો ધમ્મો અઞ્ઞાણન્તિ વેદિતબ્બં.

સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખતાહિ વિઞ્ઞૂહિ દુક્ખન્ત્વેવ ગહેતબ્બં સંસારદુક્ખં સુખન્તિ સઞ્ઞાય અભિનિવિસિત્વા, એતેન તત્થ તણ્હાપવત્તિં દસ્સેતિ. આરભતીતિ નિબ્બત્તેતિ. તણ્હાપરિક્ખારેતિ તણ્હાય ‘‘સુખં સુભ’’ન્તિઆદિના સઙ્ખતે પરિક્ખતે, અલઙ્કતેતિ અત્થો. તણ્હા હિ દુક્ખસ્સ સમુદયોતિ અજાનન્તો બાલો ‘‘અહો વતાહં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ખત્તિયમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૪૨) પરિતસ્સન્તો કાયસઙ્ખારે પરિક્ખરોતિ. તણ્હાપરિક્ખારેતિ વા તણ્હાય પરિવારભૂતે. તણ્હાવત્થું હિ ચક્ખાદિં, રૂપાદિઞ્ચ અભિસઙ્ખરિત્વા તંસમઙ્ગીનં દેન્તા સઙ્ખરા તણ્હાય ઉપનેન્તા તસ્સા પરિવારા વિય હોન્તીતિ. ગતિવિસેસે બ્રહ્મલોકાદિકે. અનેકસતપસુબદ્ધભિંસનો વાજપેય્યાદિકો યઞ્ઞો. અમરણત્થાતિ ગહિતા દુક્કરકિરિયા અમરતપો. અમરો વા દેવો વા ભવેય્યં, દેવઞ્ઞતરો વાતિ પવત્તિતા વતચરિયા અમરતપો. દુક્ખત્તા વા મરો મારકો તપો અમરતપો. દિટ્ઠે અદિટ્ઠસદ્દો વિય મરે અમરસદ્દો દટ્ઠબ્બો.

જાતિઆદિપપાતદુક્ખજનનતો મરુપ્પપાતસદિસતા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસ્સ વુત્તા. ‘‘મહાપરિળાહજનિક’’ન્તિ ઇમિના અનુદહનટ્ઠેન તિણુક્કાસદિસતં પુઞ્ઞફલસ્સ દસ્સેતિ. અપ્પસ્સાદતઞ્ચાતિ ચ-સદ્દેન અધિકુટ્ટનવિનિવિજ્ઝનઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તપ્પચ્ચયન્તિ તસ્સ વિપરિણામદુક્ખસભાવસ્સ સુગતિફલસ્સ પચ્ચયભૂતં. રમણીયભાવેન ચ અસ્સાદભાવેન ચ ગય્હમાનં પુઞ્ઞફલં દીપસિખામધુલિત્તસત્થધારાસદિસં. તદત્થો ચ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો તંનિપાતલેહનસદિસો વુત્તો. ‘‘સુખો ઇમિસ્સા પરિબ્બાજિકાય તરુણાય મુદુકાય લોમસાય બાહાય સમ્ફસ્સો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૬૯) સુખસઞ્ઞાય અસુભભાવસ્સ અસલ્લક્ખણેનેવ એકચ્ચકામપરિભોગોતિ બાલો વિય ગૂથકીળનં, કિલેસાભિભૂતતાય કોધારતિઅભિભૂતો અસવસો મરિતુકામો વિય વિસખાદનં સમ્પતિ કિરિયાખણે, આયતિં ફલક્ખણે ચ જિગુચ્છનીયં, દુક્ખઞ્ચ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ. લોભસહગતસ્સ વા ગૂથકીળનસદિસતા, દોસસહગતસ્સ વિસખાદનસદિસતા યોજેતબ્બા. સભયસ્સાપિ પિસાચનગરસ્સ કામગુણસમિદ્ધિયા સુખવિપલ્લાસહેતુભાવો વિય આરુપ્પવિપાકાનં નિરન્તરતાય, અનુપલક્ખિયમાનઉપ્પાદવયાનં દીઘસન્તાનતાય અગય્હમાનવિપરિણામાનં સઙ્ખારવિપરિણામદુક્ખભૂતાનમ્પિ નિચ્ચાદિવિપલ્લાસહેતુભાવોતિ, તેસં પિસાચનગરસદિસતા, તદભિમુખગમનસદિસતા ચ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસ્સ યોજેતબ્બા.

અવિજ્જાભાવતોવ સઙ્ખારભાવો, ન અભાવતોતિ સઙ્ખારાનં અવિજ્જાપચ્ચયભાવે સઙ્ખેપેન અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ વુત્તમત્થં સુત્તેન સમત્થેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિના સુત્તપદં આભતં. તત્થ અવિદ્વાતિ અવિદ્દસુ. અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય સમન્નાગતો, અપ્પહીનાવિજ્જોતિ અધિપ્પાયો.

પટ્ઠાનપચ્ચયકથાવણ્ણના

૫૯૪. તાવાતિ વત્તબ્બન્તરાપેક્ખો નિપાતો, તેન ‘‘અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો’’તિ ઇદં તાવ સિદ્ધં, ઇદં પન અપરં વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ઇદં પન વત્તબ્બ’’ન્તિ યમત્થં સન્ધાય વુત્તં, તં દસ્સેતું પચ્ચયધમ્મા નામ યેસં પચ્ચયા હોન્તિ, યથા વા પચ્ચયા હોન્તિ, તદુભયેસં બહુભાવતો અનેકધાવ પચ્ચયા હોન્તીતિ અવિજ્જાયપિ તં આસઙ્કન્તો પુચ્છિ ‘‘કતમેસં સઙ્ખારાનં કથં પચ્ચયો હોતી’’તિ, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો બહૂ સઙ્ખારા વુત્તા. અવિજ્જા ચ તેસં પચ્ચયો હોતિ, ન સબ્બેસં એકધાવ હોતિ, તસ્મા ઇમેસં સઙ્ખારાનં એવં પચ્ચયો હોતીતિ ઇદં વત્તબ્બન્તિ અત્થો. તત્રાતિ તસ્મિં પચ્ચયભાવે. યદિપિ ‘‘કતમેસં સઙ્ખારાન’’ન્તિઆદિના અસાધારણતો પુચ્છા આરદ્ધા, એકદેસેન પન સમુદાયોપલક્ખણમેતન્તિ દ્વાદસન્નં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનં યથાસકં પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયભાવો વત્તબ્બોતિ તં દસ્સેતું, અવિજ્જાય વા પચ્ચયભાવે પુચ્છિતે તપ્પસઙ્ગેન સબ્બેસમ્પિ પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવં વિસજ્જેતુકામો પચ્ચયે તાવ પાળિનયેનેવ દસ્સેતું ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ચ ભગવતા ચતુવીસતિ પચ્ચયા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તેસં વસેન અવિજ્જાદીનં પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

‘‘હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચા’’તિ ઇમિના વચનેન હેતુનો, અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતસ્સ ચ ગહણં સિયાતિ તં નિવારેન્તો આહ ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ. એવમ્પિ સો એવ દોસો આપજ્જતીતિ પુન આહ ‘‘હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતી’’તિ. તેન ન ઇધ હેતુસદ્દેન ધમ્મગ્ગહણં કતં, અથ ખો ધમ્મસ્સ સત્તિવિસેસો ગહિતોતિ દસ્સેતિ. તસ્સ હિ પચ્ચયસદ્દસ્સ ચ સમાનાધિકરણતં સન્ધાય ‘‘હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચ, હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ ચ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા પરતો પાળિયં ‘‘હેતૂ હેતુ…પે… હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) તેન તેન હેતુભાવાદિઉપકારેન તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપકારકત્તં વુત્તં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયં પન ‘‘યો હિ ધમ્મો યં ધમ્મં અપ્પચ્ચક્ખાય તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા, સો તસ્સ પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના), ‘‘મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના) ચ એવમાદિના ધમ્મપટ્ઠાનનિદ્દેસેન ધમ્મતો અઞ્ઞા ધમ્મસત્તિ નામ નત્થીતિ ધમ્મેહેવ ધમ્મસત્તિવિભાવનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇધાપિ વા ‘‘હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચા’’તિ ધમ્મેનેવ ધમ્મસત્તિં દસ્સેતિ. ન હિ ‘‘હેતુપચ્ચયો’’તિઆદિકો ઉદ્દેસો કુસલાદિઉદ્દેસો વિય ધમ્મપ્પધાનો, અથ ખો ધમ્માનં ઉપકારકભાવપ્પધાનોતિ.

‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના તબ્ભાવેન પચ્ચયભાવં આરમ્મણાદીસુ અતિદિસતિ ‘‘આરમ્મણઞ્ચ તં પચ્ચયો ચાતિ આરમ્મણપચ્ચયો, આરમ્મણં હુત્વા પચ્ચયો, આરમ્મણભાવેન પચ્ચયોતિ અત્થો’’તિ, ન કમ્મધારયમત્તં.

૫૯૫. વચનાવયવોતિ સાધનાવયવં સન્ધાયાહ. વચનસભાવઞ્હિ સાધનં પરેસં અવિદિતત્થઞાપનતો લોકે સાધનન્તિ પાકટં પઞ્ઞાતં. તથા હિ નં અવયવલક્ખણં, વચનસભાવઞ્ચ સાધનં, અવયવપક્ખાદીનિ વચનાનિ સાધનન્તિ ચ ઞાયવાદિનો વદન્તિ. પટિઞ્ઞા, હેતૂતિઆદીસૂતિ પટિઞ્ઞા, હેતુ, ઉદાહરણ, ઉપનય, નિગમનાનિ. ઉદાહરણસાધમ્મિયા સાધ્યસાધનં હેતુ. વિરૂપો હેતૂતિ ચ એવમાદીસુ કારણં યં કિઞ્ચિ કારણલક્ખણં, સમ્પાપકલક્ખણમ્પિ વા. આદિ-સદ્દેન તસ્સાપિ સઙ્ગહેતબ્બતાય, ઞાપકલક્ખણં પન વચનાવયવગ્ગહણેન ગહિતં. કામં મૂલમ્પિ કારણલક્ખણં કારણમેવ, કારણન્તિ પનેત્થ પચ્ચયહેતુ ગહિતો. મૂલન્તિ હેતુહેતૂતિ કારણવિસેસવિસયત્તા મૂલસ્સ વિસું ગહણં. એતીતિ એતસ્સ અત્થવચનં વત્તતીતિ, તઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીનં સાધારણવચનં. તેનેવાહ ‘‘તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા’’તિ. એકચ્ચો હિ પચ્ચયો ઠિતિયા એવ ઉપકારકો હોતિ યથા પચ્છાજાતપચ્ચયો, એકચ્ચો ઉપ્પત્તિયા એવ યથા અનન્તરાદિકો, એકચ્ચો ઉભયસ્સ યથા હેતુઆદયો.

ઉપકારકલક્ખણોતિ ચ ધમ્મેન ધમ્મસત્તિં ઉપકારં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. હિનોતિ પતિટ્ઠાતિ એત્થાતિ હેતુ, અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં હિ-સદ્દો મૂલસદ્દો વિય પતિટ્ઠત્થો વેદિતબ્બો. હિનોતિ વા એતેન કમ્મનિદાનભૂતેન ઉદ્ધં ઓજં અતિહરન્તેન મૂલેન વિય પાદપો તપ્પચ્ચયં ફલં ગચ્છતિ પવત્તતિ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં આપજ્જતીતિ હેતુ. અત્તનો ફલં કરોતીતિ કારણં. નિદદાતિ દસ્સેન્તં વિય હોતીતિ નિદાનં. સમ્ભવતિ તં એતસ્માતિ સમ્ભવો. પભવતિ એતસ્માતિ પભવોતિ પચ્ચયહેતુસદ્દેહિ ઇતરેસમ્પિ સમાનત્થતા વેદિતબ્બા. એવં સન્તેપિ કારણવિસેસવિસયો હેતુસદ્દો, કારણસામઞ્ઞવિસયો પચ્ચયસદ્દોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મૂલટ્ઠેના’’તિઆદિમાહ. હેતુઅત્થો, પચ્ચયટ્ઠો ચ હેટ્ઠા પપઞ્ચવસેન વુત્તોતિ તં સઙ્ખિપ્પં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ખેપતો…પે… હેતુપચ્ચયો’’તિ.

યથા સાલિવીહિબીજાદીનિ તંતંઓસધીનં સાલિવીહિઆદિભાવસ્સ સાધકાનિ, મણિઆદિપ્પભાવત્થૂનિ ચ નીલાદિવણ્ણાનિ નીલાદિપ્પભાસાધકાનિ, એવં હેતુપચ્ચયો યથારહં અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં કુસલાદિભાવસ્સ સાધકોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘સો સાલિઆદીન’’ન્તિઆદિના. આચરિયાનન્તિ ચ રેવતાચરિયં સન્ધાયાહ. એવં સન્તેતિ હેતુપચ્ચયો યદિ કુસલાદિભાવસાધકો, એવં સતિ. ન સમ્પજ્જતિ ન સિજ્ઝતિ. યથા કુસલાકુસલહેતુ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ કુસલાકુસલભાવાય ન પરિયત્તો, એવં અબ્યાકતોપિ હેતુ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ અબ્યાકતભાવાય. સભાવેનેવ હિ તં અબ્યાકતન્તિ આહ ‘‘ન હિ સો તેસં કુસલાદિભાવં સાધેતી’’તિ. હેતુપચ્ચયો ચ તેસં હોતિયેવાતિ આહ ‘‘ન ચ પચ્ચયો ન હોતી’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વિના એતેનાતિ એતેન હેતુના અબ્યાકતભાવસાધકેન વિના અહેતુકત્તા, અબ્યાકતભાવો સિદ્ધો સભાવેનેવાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘યોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિ કરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧.૬૭) વચનેહિ કુસલભાવસ્સ યોનિસોમનસિકારપ્પટિબદ્ધતા સિદ્ધાતિ આહ ‘‘યોનિસોમનસિકારપ્પટિબદ્ધો કુસલભાવો’’તિ. એતેનેવ અકુસલઅબ્યાકતભાવાપિ કુસલભાવો વિય ન હેતુપટિબદ્ધાતિ દસ્સિતં હોતિ. યં પનેકે મઞ્ઞેય્યું ‘‘અહેતુકહેતુસ્સ અકુસલભાવો વિય સહેતુકહેતૂનમ્પિ સભાવતોવ કુસલાદિભાવો, અઞ્ઞેસં તંસમ્પયુત્તાનં હેતુપટિબદ્ધો’’તિ, તસ્સ ઉત્તરં વત્તું ‘‘યદિ ચા’’તિઆદિમાહ. અલોભો કુસલો વા સિયા અબ્યાકતો વાતિ યદિ અલોભો સભાવતો કુસલો, સો કુસલસભાવત્તા અબ્યાકતો ન સિયા. અથ અબ્યાકતો તંસભાવત્તા કુસલો ન સિયા અલોભસભાવસ્સ અદોસત્તાભાવો વિય. યસ્મા પન ઉભયથાપિ હોતિ, તસ્મા યથા ઉભયથા હોન્તેસુ સદ્ધાદીસુ સમ્પયુત્તેસુ હેતુપટિબદ્ધં કુસલાદિભાવં પરિયેસેથ, ન સભાવતો, એવં હેતૂસુપિ કુસલાદિતા અઞ્ઞપટિબદ્ધા પરિયેસિતબ્બા, ન સભાવતોતિ યં વુત્તં ‘‘સમ્પયુત્તહેતૂસુ સભાવતોવ કુસલાદિભાવો’’તિ, તં ન યુજ્જતિ. સા પન પરિયેસિયમાના યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધા હોતીતિ હેતૂસુ વિય સમ્પયુત્તેસુપિ યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, ન હેતુપટિબદ્ધોતિ સિદ્ધં હોતીતિ અધિપ્પાયો.

વિરુળ્હમૂલા વિયાતિ એતેન મૂલાનિ વિય મૂલાનીતિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેના’’તિ. સ્વાયં ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલાબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલાબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ એવં સત્તધા પઞ્હાવારે નિદ્દિટ્ઠો. યં પન વુત્તં હેતુકિચ્ચં દસ્સેન્તેન ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં, તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧), તત્થ પઠમો હેતુસદ્દો પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો પચ્ચયધમ્મનિદ્દેસો, તેનસ્સ હેતુભાવેન ઉપકારકતા હેતુપચ્ચયતાતિ દસ્સેતિ. દુતિયો પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસનં, તેન ન યેસં કેસઞ્ચિ સમ્પયુત્તકાનં હેતૂ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, અથ ખો હેતુના સમ્પયુત્તાનમેવાતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ સમ્પયુત્તસદ્દસ્સ સાપેક્ખત્તા દુતિયે હેતુસદ્દે અવિજ્જમાનેપિ અઞ્ઞસ્સ અપેક્ખિતબ્બસ્સ અનિદ્દિટ્ઠત્તા હેતૂ અત્તનાવ સમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ? નાયમેકન્તો. હેતુસદ્દો હિ પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો ‘‘હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થેવ બ્યાવટો યદા ગય્હતિ, ન તદા સમ્પયુત્તવિસેસનં હોતીતિ સમ્પયુત્તઅવિસિટ્ઠા યે કેચિ ગહિતા ભવેય્યુન્તિ. નનુ ચ યથા ‘‘અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં, અરૂપિનો ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માન’’ન્તિ ચ વુત્તે દુતિયેન આહારગ્ગહણેન, ઇન્દ્રિયગ્ગહણેન ચ વિનાપિ આહારિન્દ્રિયસમ્પયુત્તકાવ ગય્હન્તિ, એવમિધાપિ સિયાતિ? ન, આહારિન્દ્રિયાસમ્પયુત્તસ્સ વજ્જેતબ્બસ્સ અભાવતો. વજ્જેતબ્બાભાવતો હિ તત્થ દુતિયે આહારિન્દ્રિયગ્ગહણે અસતિપિ તંસમ્પયુત્તકાવ ગય્હન્તીતિ તં ન કતં, ઇધ પન વજ્જેતબ્બં અત્થીતિ કત્તબ્બં દુતિયં હેતુગ્ગહણં. એવમ્પિ ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ એત્થ હેતુસમ્પયુત્તકાનં સો એવ સમ્પયુત્તકહેતૂતિ વિસેસનસ્સ અકતત્તા યો કોચિ હેતુ યસ્સ કસ્સચિ હેતુસમ્પયુત્તસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠસ્સેવ હેતુનો પુન સમ્પયુત્તવિસેસનભાવેન વુત્તત્તા. એતદત્થમેવ હિ વિનાપિ દુતિયેન હેતુસદ્દેન હેતુસમ્પયુત્તભાવે સિદ્ધેપિ તસ્સ ગહણં કતં.

અથ વા અસતિ દુતિયે હેતુસદ્દે હેતુસમ્પયુત્તકાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, ન પન હેતૂનન્તિ એવમ્પિ ગહણં સિયાતિ તન્નિવારણત્થં સો વુત્તો. તેન હેતુસમ્પયુત્તભાવં યે લભન્તિ, તેસં સબ્બેસં હેતૂનં, અઞ્ઞેસમ્પિ હેતૂ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ દસ્સિતં હોતિ. યસ્મા પન હેતુઝાનમગ્ગા પતિટ્ઠામત્તાદિભાવેન અઞ્ઞધમ્મનિરપેક્ખા, ન આહારિન્દ્રિયા વિય સાપેક્ખા એવ, તસ્મા એતેસ્વેવ દુતિયં હેતાદિગ્ગહણં કતં. આહારિન્દ્રિયા પન આહરિતબ્બઈસિતબ્બાપેક્ખા એવ, તસ્મા તે વિનાપિ દુતિયેન આહારિન્દ્રિયગ્ગહણેન અત્તના એવ આહરિતબ્બે, ઈસિતબ્બે ચ આહારિન્દ્રિયભૂતે, અઞ્ઞે ચ સમ્પયુત્તકે પરિચ્છિન્દન્તીતિ તં તત્થ ન કતં. ઇધ ચ દુતિયેન હેતુગ્ગહણેન પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુના, પચ્ચયભૂતેનેવ ચ સમ્પયુત્તાનં હેતૂનં, અઞ્ઞેસઞ્ચ પરિચ્છિન્નત્તા પુન વિસેસેન કિચ્ચં નત્થીતિ પઞ્હાવારે ‘‘કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિઆદીસુ દુતિયં હેતુગ્ગહણં ન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૫૯૬. આરમ્મણભાવેનાતિ વિસયભાવેન, આલમ્બિતબ્બભાવેનાતિ અત્થો. આરભિત્વાપીતિ પિ-સદ્દેન ઇમમત્થં દસ્સેતિ – રૂપાયતનાદિમત્તે યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ એકસ્મિં અટ્ઠત્વા ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ (પટ્ઠા ૧.૧.૨) અનિયમેન સબ્બરૂપાયતનાનં…પે… સબ્બધમ્માયતનાનઞ્ચ આરમ્મણપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા રૂપાદિભેદેન છબ્બિધેસુ સઙ્ખતાસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિધમ્મેસુ ન કોચિ ધમ્મો આરમ્મણપચ્ચયો ન હોતીતિ. સ્વાયં આરમ્મણપચ્ચયભાવો હેટ્ઠા વિભાવિતો એવ. આલમ્બિત્વાતિ ગહેત્વા. એકન્તસારમ્મણભાવતો અનારબ્ભ પવત્તિ એવ નત્થીતિ આહ ‘‘આરબ્ભેવા’’તિ. સ્વાયં ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, કુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલસ્સ, અકુસલસ્સા’’તિ એવં નવપ્પકારો વેદિતબ્બો.

૫૯૭. જેટ્ઠકટ્ઠેનાતિ પમુખભાવેન. અત્તાધીનાનઞ્હિ પતિભૂતો ધમ્મો અધિપતિ. સો તેસં પમુખભાવેન પવત્તતિ. ‘‘છન્દવતો કિં નામ ન સિજ્ઝતી’’તિઆદિકં પુરિમાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાને ચિત્તુપ્પાદે છન્દાદયો ધુરભૂતા જેટ્ઠકભૂતા સમ્પયુત્તધમ્મે સાધયમાના વસે વત્તયમાના હુત્વા પવત્તન્તિ, સમ્પયુત્તધમ્મા ચ તેસં વસેન વત્તન્તિ હીનાદિભાવેન તદનુવત્તનતો, તેન તે અધિપતિપચ્ચયા હોન્તિ. ગરુકાતબ્બમ્પિ આરમ્મણં તન્નિન્નપોણપબ્ભારાનં અસ્સાદનપચ્ચવેક્ખણમગ્ગફલાનં અત્તનો વસે વત્તયમાનં વિય પચ્ચયો હોતિ. તસ્મા અયં અત્તાધીનાનં પતિભાવેન ઉપકારકત્તા અધિપતિપચ્ચયોતિ દટ્ઠબ્બો. છન્દાધિપતીતિ છન્દસઙ્ખાતો અધિપતિ, છન્દં ધુરં છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તુપ્પત્તિકાલે ઉપ્પન્નસ્સ કત્તુકમ્યતાછન્દસ્સેતં નામં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કસ્મા પન યથા હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧) વુત્તં, એવમિધ ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૩) નયેન વુત્તન્તિ? એકક્ખણે અભાવતો. હેતવો હિ દ્વે તયોપિ એકક્ખણે હેતુપચ્ચયા હોન્તિ, મૂલટ્ઠેન ઉપકારકભાવસ્સ અવિજહનતો. અધિપતિ પન જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો, ન ચ એકક્ખણે બહૂ જેટ્ઠકા હોન્તિ. તસ્મા એકતો ઉપ્પન્નાનમ્પિ તેસં એકક્ખણે અધિપતિપચ્ચયભાવો નત્થીતિ ‘‘અધિપતી અધિપતિસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં.

યં યં ધમ્મન્તિ યં યં આરમ્મણધમ્મં. ગરું કત્વાતિ ગરુકારચિત્તીકારવસેન વા અસ્સાદનવસેન વા ગરુકારિકં લદ્ધબ્બં અવિજહિતબ્બં અનવઞ્ઞાતં કત્વા. તે તે ધમ્માતિ તે તે ગરુકાતબ્બા ધમ્મા. તેસં તેસન્તિ તંતંગરુકારકધમ્માનં. અધિપતિપચ્ચયેનાતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયેન. સ્વાયં ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ સહજાતારમ્મણેહિ, અકુસલસ્સ આરમ્મણેનેવ, અબ્યાકતસ્સ સહજાતારમ્મણેહિ, કુસલાબ્યાકતસ્સ સહજાતેનેવાતિ કુસલમૂલા ચત્તારો, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ સહજાતારમ્મણેહિ, અબ્યાકતસ્સ સહજાતેનેવ, તથા અકુસલાબ્યાકતસ્સાતિ અકુસલમૂલા તયો, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ સહજાતારમ્મણેહિ, કુસલસ્સ આરમ્મણેનેવ, તથા અકુસલસ્સાતિ અબ્યાકતમૂલા તયો’’તિ સઙ્ખેપતો દસપ્પકારો અધિપતિપચ્ચયો. એત્થ ચ સત્તધા સહજાતાધિપતિ, સત્તધા આરમ્મણાધિપતિ વેદિતબ્બો.

૫૯૮. અન્તરાયતીતિ અન્તરં, બ્યવધાયકન્તિ અત્થો. નાસ્સ અન્તરં વિજ્જતીતિ અનન્તરો, અનન્તરો ચ સો પચ્ચયો ચાતિ અનન્તરપચ્ચયો. ‘‘અત્થાનન્તરતા અનન્તરપચ્ચયો, કાલાનન્તરતા સમનન્તરપચ્ચયો’’તિઆદિના બહુધા પપઞ્ચયન્તિ, અસારં ગન્થવિત્થારં કરોન્તિ. યથા પવત્તિઓકાસદાનવિસેસભાવેન નત્થિવિગતપચ્ચયા વુત્તા, ન એવં અનન્તરસમનન્તરપચ્ચયા, એતે પન ચિત્તનિયમહેતુભાવેન વુત્તાતિ તં ચિત્તનિયમહેતુભાવં દસ્સેતું ‘‘યો હિ એસા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિઆદિ ચિત્તનિયમોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સન્તીરણાનન્તરા વોટ્ઠબ્બનં, ચુતિઅનન્તરા પટિસન્ધીતિ યસ્સ યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા યં યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તસ્સ તદનન્તરુપ્પાદનિયમો તંતંસહકારિપચ્ચયવિસિટ્ઠસ્સ પુરિમપુરિમચિત્તસ્સેવ વસેન ઇજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ.

અત્થાનન્તરતાયાતિ અત્થેન કેનચિ ધમ્મેન અનન્તરતાય. કાલાનન્તરતાયાતિ કાલભેદેન અનન્તરતાય. આચરિયાનન્તિ ઇધાપિ રેવતાચરિયમેવ સન્ધાય વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં કાલાનન્તરતાય સમનન્તરપચ્ચયભાવે, તસ્મિં વા યથાવુત્તવિરોધે. ભાવનાબલેન પન વારિતત્તાતિ એત્થ યથા રુક્ખસ્સ વેધે દિન્ને પુપ્ફિતું સમત્થસ્સેવ પુપ્ફનં ન હોતિ, વેધે પન અપનીતે તાય એવ સમત્થતાય પુપ્ફનં હોતિ, એવમિધાપિ ભાવનાબલેન વારિતત્તા સમુટ્ઠાપનસમત્થસ્સેવ અસમુટ્ઠાપનં, તસ્મિઞ્ચ અપગતે તાય એવ સમત્થતાય સમુટ્ઠાપનં હોતીતિ અધિપ્પાયો. તમ્પિ વચનં કાલાનન્તરતા નત્થિ સત્તાહાદિના કાલેન અન્તરિતભાવતો. એતદેવ ‘‘કાલન્તરિતતા અત્થિ’’ ઇચ્ચેવ વદામ. નનુ ચ કાલો નામ કોચિ પરમત્થતો નત્થીતિ વદેય્યાતિ આસઙ્કન્તો આહ ‘‘કાલાનન્તર…પે… લદ્ધી’’તિ.

બ્યઞ્જનમત્તતોવેત્થ નાનાકરણં પચ્ચેતબ્બં, ન અત્થતોતિ ઉપચયસન્તતિઅધિવચનનિરુત્તિપદાનં વિય સદ્દત્થમત્તતો નાનાકરણં, ન વચનીયત્થતોતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ સદ્દત્થવિસેસં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમપચ્છિમાનં નિરોધુપ્પાદન્તરાભાવતો નિરન્તરુપ્પાદનસમત્થતા અનન્તરપચ્ચયભાવો. રૂપકલાપાનં વિય સણ્ઠાનાભાવતો, પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં સહાવટ્ઠાનાભાવતો ચ ‘‘ઇદમિતો હેટ્ઠા, ઉદ્ધં, તિરિય’’ન્તિ વિભાગાભાવા અત્તના એકત્તમિવ ઉપનેત્વા સુટ્ઠુ અનન્તરભાવેન ઉપ્પાદનસમત્થતા સમનન્તરપચ્ચયતા. ઉપ્પાદનસમત્થતાતિ ચ અબ્યાપારત્તા ધમ્માનં યસ્મિં યદાકારે નિરુદ્ધે, વત્તમાને વા સતિ તંતંવિસેસવન્તો ધમ્મા હોન્તિ, તસ્સ સોવ આકારો વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બો. ધમ્માનં પવત્તિમત્તમેવ ચ ઉપાદાય કાલવોહારોતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનફલસમાપત્તીનં અસઞ્ઞભવા ચવન્તસ્સ, પુરિમચુતિપચ્છિમપટિસન્ધીનઞ્ચ નિરોધુપ્પાદનિરન્તરતાય કાલન્તરતા નત્થિ. ન હિ તેસં અન્તરા અરૂપધમ્મપ્પવત્તિ અત્થિ, યં ઉપાદાય કાલન્તરતા વુચ્ચેય્ય, ન ચ રૂપધમ્મપ્પવત્તિ અરૂપધમ્મપ્પવત્તિયા અન્તરં કરોતિ અઞ્ઞસન્તાનત્તા. રૂપારૂપસન્તતિયો હિ દ્વે અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસસભાવત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારભાવેન પવત્તમાનાપિ વિસુંયેવ હોન્તિ. એકસન્તતિયઞ્ચ પુરિમપચ્છિમાનં મજ્ઝે પવત્તમાનં તંસન્તતિપરિયાપન્નતાય અન્તરકારકં હોતિ. તાદિસઞ્ચ કિઞ્ચિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનફલસમાપત્તીનં મજ્ઝે નત્થિ, ન ચ અભાવો અન્તરકારકો હોતિ અભાવત્તા એવ. તસ્મા જવનાનન્તરસ્સ જવનસ્સ વિય, ભવઙ્ગાનન્તરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ વિય ચ નિરન્તરતા સુટ્ઠુ અનન્તરતા હોતીતિ તથા ઉપ્પાદનસમત્થતા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચુતીનમ્પિ દટ્ઠબ્બા. ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવો ચેત્થ અનન્તરપચ્ચયાદીનં પાકટોતિ ઉપ્પાદનસમત્થતાવ વુત્તા. પચ્ચુપ્પન્નાનં પન ધમ્માનં પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છેદેન ગહિતાનં ઉપ્પજ્જતીતિ વચનં અલભન્તાનં ‘‘અતીતો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૪) અનન્તરાદિપચ્ચયભાવો વુત્તોતિ ન સો ઉપ્પત્તિયા એવાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ કુસલાદિગ્ગહણં વિય પચ્ચુપ્પન્નગ્ગહણં અપરિચ્છેદં. યતો ઉપ્પત્તિમત્તસમઙ્ગિનો એવ ગહણં સિયા. તેનેવ ચ અતીતત્તિકે પટિચ્ચવારાદયો ન સન્તીતિ. તસ્સ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અકુસલસ્સા’’તિ સત્તધા ભેદો વેદિતબ્બો.

૫૯૯. ઉપ્પજ્જમાનોવ સહ ઉપ્પાદનભાવેનાતિ એત્થાપિ ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવેન પાકટેન ઠિતિયાપિ પચ્ચયભાવં નિદસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં, અઞ્ઞથા પદીપનિદસ્સનં ન યુજ્જેય્ય. પદીપો હિ પભાસસ્સ ઠિતિયાપિ પચ્ચયો, ન ઉપ્પત્તિયા એવ. પચ્ચયુપ્પન્નાનં સહજાતભાવેન ઉપકારકતા સહજાતપચ્ચયતા. ઓક્કન્તિક્ખણેતિ પટિસન્ધિક્ખણે. તસ્મિં હિ ખણે નામરૂપં ઓક્કન્તં વિય પરલોકતો આગન્ત્વા ઇધ માતુકુચ્છિઆદિં પવિસન્તં વિય ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સો ખણો ઓક્કન્તિક્ખણોતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ રૂપન્તિ હદયવત્થુયેવ અધિપ્પેતં. તઞ્હિ નામસ્સ, નામઞ્ચ તસ્સ સહજાતપચ્ચયો હોતિ. ચિત્તચેતસિકાતિ પવત્તિયં ચત્તારો ખન્ધા પટિસન્ધિક્ખણે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં અભાવતો. રૂપિનો ધમ્માતિ હદયવત્થું સન્ધાયાહ. તત્થ યદિપિ પુબ્બે ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તં, તથાપિ તેન ખણન્તરે સહજાતપચ્ચયભાવો રૂપધમ્માનં ન નિવારિતોતિ તન્નિવારણત્થમિદં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. કિઞ્ચિ કાલેતિ કેચિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ અત્થો, તેન રૂપિનો ધમ્મા કેચિ વત્થુભૂતા કિસ્મિઞ્ચિ પટિસન્ધિકાલેતિ અઞ્ઞેસં રૂપધમ્માનં, વત્થુનો ચ પવત્તિયં અરૂપધમ્માનં સહજાતપચ્ચયભાવં પુબ્બે અનિવારિતં નિવારેતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કિઞ્ચિ કાલ’’ન્તિ વા ‘‘કિસ્મિઞ્ચિ કાલે’’તિ વા વત્તબ્બે તથા અવત્વા વિભત્તિવિપલ્લાસં કત્વા વુત્તં. તેન કિઞ્ચીતિ ઉપયોગેકવચનં. ‘‘રૂપિનો ધમ્મા’’તિ એતેન સમ્બન્ધે પચ્ચત્તબહુવચનં જાયતિ. ‘‘કાલે’’તિ એતેન સમ્બન્ધે ભુમ્મેકવચનન્તિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. પુરિમેન ચ ‘‘એકો ખન્ધો, વત્થુ ચ તિણ્ણન્નં ખન્ધાન’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૯) આદિવચનેન નામસહિતં એવ વત્થુ નામસ્સ પચ્ચયોતિ વત્તબ્બે આપન્ને ઇતરેન કેવલસ્સ ચ તથાવત્તબ્બતં દસ્સેતિ. સ્વાયં સહજાતપચ્ચયો ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલાબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૯) નવવિધો વેદિતબ્બો.

૬૦૦. અત્તનો ઉપકારકસ્સ ઉપકારકતા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા. તથા હિસ્સ તિદણ્ડં નિદસ્સિતં. ઉપકારકતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞતાવસેનેવ દટ્ઠબ્બા, ન સહજાતતાદિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયો હોન્તોયેવ હિ કોચિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ન હોતિ, ન ચ સહજાતાદિપચ્ચયધમ્મેહિ વિના ઇમસ્સ પવત્તિ અત્થિ. તથા હિ સહજાતાદિપચ્ચયો ચ હોન્તોયેવ હિ કોચિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો હોતિ. યદિ ચ અત્તનો ઉપકારકસ્સ ઉપકારકતામત્તં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો સિયા, પુરેજાતપચ્છાજાતભાવેન ઉપકારસ્સ ઉપકારકા વત્થુખન્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા સિયું, ન ચ તં ઇચ્છિતં. તેન વુત્તં ‘‘ઉપકારકતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવસેનેવ દટ્ઠબ્બા’’તિ. અયઞ્ચ ઉપ્પત્તિયા, ઠિતિયા ચ ઉપકારકોતિ વેદિતબ્બો. અયં પન ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ તિવિધો વેદિતબ્બો.

૬૦૧. તરુઆદીનં પથવી વિય અધિટ્ઠાનાકારેન પથવીધાતુ સેસધાતૂનં, ચક્ખાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઉપકારકા ચિત્તકમ્મસ્સ પટાદયો વિય નિસ્સયાકારેન ખન્ધાદયો તંતંનિસ્સયાનં ખન્ધાદીનં. પથવીધાતુયં પતિટ્ઠાય એવ હિ સેસધાતુયો ઉપાદારૂપાનિ વિય યથાસકં કિચ્ચં કરોન્તિ.

અધિટ્ઠાનાકારેનાતિ આધારાકારેન. આધારાકારો ચેત્થ તેસં સાતિસયં તદધીનવુત્તિતાય વેદિતબ્બો. યતો ભૂતાનિ અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનાનિ વુચ્ચન્તિ, એવઞ્ચ કત્વા ચક્ખાદીનમ્પિ અધિટ્ઠાનાકારેન ઉપકારકતા સુટ્ઠુ યુજ્જતિ. ન હિ યથાવુત્તં તદધીનવુત્તિતાવિસેસં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો ચક્ખાદીસુ અદેસકાનં અરૂપધમ્માનં અધિટ્ઠાનાકારો સમ્ભવતિ. યદિપિ યં યં ધમ્મં પટિચ્ચ યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં સબ્બેસં તદધીનવુત્તિભાવો. યેન પન પચ્ચયભાવવિસેસેન ચક્ખાદીનં પટુમન્દભાવેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો તદનુવિધાનાકારેનેવ પવત્તન્તિ, સ્વાયમિધ તેસં તદધીનવુત્તિતાસિદ્ધો વિસેસોતિ. એવઞ્હિ પચ્ચયભાવસામઞ્ઞે સતિપિ આરમ્મણપચ્ચયતો નિસ્સયપચ્ચયસ્સ વિસેસો વિભાવિતો હોતિ. સ્વાયં નયો હેટ્ઠા પકાસિતોવ. છટ્ઠો પનાતિ એત્થ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કિસ્મિઞ્ચિ કાલે’’તિ ઇદં ન લબ્ભતિ. યં પનેત્થ લબ્ભતિ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા કેચી’’તિ, તત્થ તે એવ ધમ્મે દસ્સેતું ‘‘ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિ નિદ્દિટ્ઠં. યં રૂપન્તિ હદયવત્થું સન્ધાય વુત્તં. અયં પન નિસ્સયપચ્ચયો તેરસવિધો. કથં? સહજાતતો કુસલમૂલા તયો, તથા અકુસલમૂલા, અબ્યાકતમૂલેસુ પન પુરેજાતં લબ્ભતિ. અબ્યાકતઞ્હિ અબ્યાકતસ્સ સહજાતમ્પિ પચ્ચયો હોતિ, પુરેજાતમ્પિ કુસલસ્સ પુરેજાતમેવ, તથા અકુસલસ્સ, કુસલાબ્યાકતં સહજાતપુરેજાતતો કુસલસ્સ, સહજાતતો એવ અબ્યાકતસ્સ, તથા અકુસલાબ્યાકત’’ન્તિ એવં તેરસ.

૬૦૨. તદધીનવુત્તિતાય અત્તનો ફલેન નિસ્સિતોતિ યં કિઞ્ચિ કારણં નિસ્સયોતિ વત્વા તત્થ યો ભુસો નિસ્સયો, તં ઉપનિસ્સયોતિ નિદ્ધારેતિ. બલવકારણભાવેન ઉપકારકોતિ આરમ્મણભાવવસેન અનન્તરં અનુરૂપચિત્તુપ્પાદનસમત્થતાવસેન, કેવલઞ્ચ બલવન્તં કારણં હુત્વા ઉપકારકો. તેનાહ ‘‘સો’’તિઆદિ.

તત્થ દાનં દત્વાતિ દેય્યધમ્મં ચજિત્વા. યાય વા ચેતનાય સો દિય્યતિ, સા ચેતના દાનં. દત્વાતિ તં ચેતનં પરિયોદપેત્વા વિસુદ્ધં કત્વા. સીલં સમાદિયિત્વાતિ પઞ્ચઙ્ગદસઙ્ગાદિવસેન નિચ્ચસીલં ગણ્હિત્વા. ઇમિના સમાદાનવિરતિયેવ દસ્સિતા, સમ્પત્તવિરતિસમુચ્છેદવિરતિયો પન લોકે ‘‘સીલ’’ન્તિ અપાકટત્તા ન વુત્તા. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, આરમ્મણપચ્ચયો પન હોન્તિયેવ. તત્થ સમુચ્છેદવિરતિ સેક્ખાનંયેવ કુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, ન ઇતરેસં. ઉપોસથકમ્મન્તિ ‘‘પાણં ન હને, ન ચાદિન્નમાદિયે’’તિ (સુ. નિ. ૪૦૨) એવં વુત્તં ઉપોસથસીલં. તં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતીતિ તં યથાવુત્તં કુસલં સેક્ખોપિ પુથુજ્જનોપિ પચ્ચવેક્ખતિ, અરહાપિ તં પચ્ચવેક્ખતેવ. અરહતોપિ હિ પુબ્બે કતં કુસલં કુસલમેવ. યેન પન ચિત્તેન પચ્ચવેક્ખતિ, તં કિરિયચિત્તં નામ હોતિ. તસ્મા ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિ ઇમસ્મિં અધિકારે ન લબ્ભતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનીતિ ‘‘દત્વા કત્વા’’તિ હિ આસન્નકતાનિ વુત્તાનિ, ઇમિના ન આસન્નકતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, દાનાદીહિ વા સેસાનિ કામાવચરકુસલાનિ દસ્સેતું ઇદં વુત્તં. ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિ ઝાનં સમાપન્નો ઝાનતો વુટ્ઠહિત્વા. ‘‘ઝાનં વુટ્ઠહિત્વા’’તિપિ પાળિ. સેક્ખા ગોત્રભુન્તિ સોતાપન્નં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ ગોત્રભું પચ્ચવેક્ખતિ. ‘‘વોદાન’’ન્તિ ઇદં પન સકદાગામિઅનાગામિનો સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ તં ચિત્તં વોદાનં નામ હોતિ. સેક્ખાતિ સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો. મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વાતિ મગ્ગફલભવઙ્ગાતિક્કમવસેન અત્તના પટિલદ્ધમગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા, સુદ્ધમગ્ગતોયેવ પન વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘કુસલં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૪) એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. યદિપિ નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તો, તથાપિ ઇદમ્પિ આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયાનં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં.

નેસં ચિત્તચેતસિકાનં અનન્તરપચ્ચયઅનન્તરૂપનિસ્સયાનં નિક્ખેપવિસેસો અત્થિ. યસ્મા પુરિમો અબ્યાકતધમ્મવસેન પવત્તો, ઇતરો કુસલાદિવસેનપીતિ સોપિ નિક્ખેપવિસેસો અત્થતો એકીભાવમેવ ગચ્છતિ સબ્બેસુપિ ચિત્તુપ્પાદેસુ તદુભયસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા. એવં સન્તેપીતિઆદિ અનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયાનં વિસેસદસ્સનં. યથા હીતિઆદિ અનન્તરૂપનિસ્સયસ્સ સમ્ભવદસ્સનં.

પકતોતિ એત્થ પ-કારો ઉપસગ્ગો, સો અત્તનો ફલસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થભાવેન સુટ્ઠુકતતં દીપેતિ. તથા ચ કતં અત્તનો સન્તાને કતં હોતીતિ આહ ‘‘અત્તનો સન્તાને’’તિઆદિ. કરણઞ્ચ દુવિધં નિપ્ફાદનં, ઉપસેવનઞ્ચાતિ તં દસ્સેતું ‘‘નિપ્ફાદિતો વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિપ્ફાદનં હેતુપચ્ચયસમોધાનેન ફલસ્સ નિબ્બત્તનં. ઉપસેવનં પન કાયે અલ્લીયાપનવસેન ઉપયોગૂપસેવનં, વિજાનનસઞ્જાનનાદીનં વસેન આરમ્મણૂપસેવનઞ્ચ. તેનેવ અનાગતાનમ્પિ ઉતુસમ્પદાદીનં આરમ્મણૂપસેવનેન ઉપસેવિતાનં પકતૂપનિસ્સયતા વુત્તા હોતિ, પગેવ અતીતપચ્ચુપ્પન્નાનં. પચ્ચુપ્પન્નસ્સાપિ હિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં ઉતુભોજનં સેનાસનં ઉપનિસ્સાય ઝાનં ઉપ્પાદેતી’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૮) પકતૂપનિસ્સયભાવો લબ્ભતીતિ. પકતિયા એવાતિ પચ્ચયન્તરસઙ્કરરહિતેન અત્તનો સભાવેનેવ. ઉપનિસ્સયોતિ બલવકારણં કત્વા. અનેકપ્પકારતો પભેદો વેદિતબ્બો પઞ્હાવારે આગતનયેન. પચ્ચયવારે પન –

‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો, પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં અકુસલાનં ધમ્માનં કેસઞ્ચિ, કુસલા અબ્યાકતાનં, અકુસલા અકુસલાનં, કુસલાનં કેસઞ્ચિ, અકુસલા અબ્યાકતાનં, અબ્યાકતા અબ્યાકતાનં, અબ્યાકતા કુસલાનં, અબ્યાકતા અકુસલાનં, પુગ્ગલોપિ, સેનાસનમ્પિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯).

તત્થ યે પુરિમા યેસં પચ્છિમાનં અનન્તરૂપનિસ્સયો હોન્તિ, તે તેસં સબ્બેસમ્પિ એકન્તેનેવ હોન્તિ, ન કેસઞ્ચિ કદાચિ. તસ્મા યેસુ પદેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયો લબ્ભતિ, તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ ન વુત્તં. યે પન પુરિમા યેસં પચ્છિમાનં આરમ્મણૂપનિસ્સયો વા પકતૂપનિસ્સયો વા હોન્તિ, તે તેસં, ન સબ્બેસં એકન્તેન હોન્તિ. યેસં ઉપ્પત્તિવિબન્ધકા પચ્ચયા બલવન્તો હોન્તિ, તેસં ન ભવન્તિ, ઇતરેસં ભવન્તિ. તસ્મા યેસુ પદેસુ અનન્તરપચ્ચયો ન લબ્ભતિ, તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ વુત્તં. સિદ્ધાનં પચ્ચયધમ્માનં યેહિ પચ્ચયુપ્પન્નેહિ ભવિતબ્બં, તેસં ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ અયમેત્થ અત્થો.

કસિણપઞ્ઞત્તિયા આરમ્મણૂપનિસ્સયતાભાવતો એકચ્ચાય પઞ્ઞત્તિયા સદ્ધિં સબ્બો ધમ્મો આરમ્મણૂપનિસ્સયો, અનન્તરાતીતો ચિત્તચેતસિકરાસિ અનન્તરૂપનિસ્સયો, કુસલાકુસલવિપાકકિરિયારૂપવસેન પઞ્ચવિધો પકતૂપનિસ્સયોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પટ્ઠાનટ્ઠકથાયં વેદિતબ્બો.

૬૦૩. પઠમતરન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નતો પુરેતરં. અયઞ્હિ પુરેજાતપચ્ચયો રૂપધમ્મવસેનેવ લબ્ભતિ. પચ્ચયુપ્પન્નો ચ અરૂપધમ્માયેવ. તેનાહ ‘‘વત્તમાનભાવેન ઉપકારકો’’તિ. નિસ્સયારમ્મણાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા પુરેજાતભાવેન વિના ઉપકારકભાવં અગચ્છન્તાનં વત્થારમ્મણાનં પુરેજાતાકારેન ઉપકારકતા પુરેજાતપચ્ચયતા. એવં વત્થારમ્મણવસેન દુવિધે પુરેજાતપચ્ચયે ‘‘ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિ વત્થુવસેન વુત્તં, ‘‘રૂપારમ્મણ’’ન્તિઆદિ આરમ્મણવસેન.

યં રૂપન્તિ હદયવત્થું સન્ધાયાહ. તત્થ ‘‘કિઞ્ચિ કાલે’’તિ પવત્તિકાલવસેન વુત્તં. ‘‘કિઞ્ચિ કાલેન’’ ઇતિ પટિસન્ધિકાલવસેન. યાનિ આરમ્મણપુરેજાતેન વિના ન વત્તન્તિ, તેસં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણપુરેજાતદસ્સનેન મનોદ્વારેપિ યં યં આરમ્મણપુરેજાતેન વત્તતિ, તસ્સ તસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભૂતં સબ્બં રૂપરૂપં આરમ્મણપુરેજાતન્તિ દસ્સિતમેવ હોતિ. તથા હિ વુત્તં પઞ્હાવારે ‘‘આરમ્મણપુરેજાતં સેક્ખા વા પુથુજ્જના વા ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તી’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪). ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, અબ્યાકતો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, અબ્યાકતો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪) અબ્યાકતમૂલકા તયોવ વારા. તે ચ પચ્ચેકં વત્થુપુરેજાતં, આરમ્મણપુરેજાતન્તિ દ્વિધા વિભત્તા.

૬૦૪. પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસ્સ પુરેતરં સિદ્ધભાવે સતિ પચ્ચયધમ્મસ્સ પચ્છાજાતતાતિ વુત્તં ‘‘પુરેજાતાન’’ન્તિ. અયઞ્ચ નયો રૂપધમ્મેસુ એવ લબ્ભતિ, ન અરૂપધમ્મેસૂતિ વુત્તં ‘‘રૂપધમ્માન’’ન્તિ. યદિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા પુરેતરમેવ જાતા, કથં પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘ઉપથમ્ભકત્તેના’’તિ. પચ્છાજાતેન હિ વિના સન્તાનાવિચ્છેદહેતુભાવં અગચ્છન્તાનં ધમ્માનં યે પચ્છાજાતાકારેન ઉપકારકા, તેસં સા વિપ્પયુત્તાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા ઉપકારકતા પચ્છાજાતપચ્ચયતા. એવં સબ્બપચ્ચયાનં પચ્ચયન્તરાકારવિસિટ્ઠા ઉપકારકતા યોજેતબ્બા. ‘‘ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસાચેતના વિયા’’તિ એતેન મનોસઞ્ચેતનાહારવસેન પવત્તમાનેહિ અરૂપધમ્મેહિ રૂપકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભિતભાવં દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘આહારાસા વિયા’’તિ અવત્વા ચેતનાગ્ગહણં કતં. કાયસ્સાતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકભૂતુપાદાયરૂપસઙ્ખાતસ્સ રૂપકાયસ્સ. સઙ્ખેપતો ઠપેત્વા રૂપધમ્મે અવિસિટ્ઠો અરૂપક્ખન્ધો પચ્છાજાતપચ્ચયો. સો જાતિવસેન કુસલો, અકુસલો, વિપાકો, કિરિયાતિ ચતુબ્બિધોતિ વેદિતબ્બં.

૬૦૫. કુસલાદિભાવેન અત્તના સદિસસ્સ પયોગેન કરણીયસ્સ પુનપ્પુનં કરણં પવત્તનં આસેવનટ્ઠો, અત્તસદિસસભાવતાપાદનં વાસનં વા. પુરિમપુરિમાભિયોગો વિયાતિ ઉગ્ગહણસવનધારણાદિપુરિમાપુરિમાસેવના વિય. તીસુ પન એતેસુ પુરિમા પુરિમાતિ સમનન્તરાતીતા દટ્ઠબ્બા. કસ્મા પનેત્થ અનન્તરપચ્ચયે વિય ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં અબ્યાકતાન’’ન્તિઆદિના ભિન્નજાતિયેહિ સદ્ધિં નિદ્દેસો ન કતોતિ? અત્તનો ગતિં ગાહેતું અસમત્થત્તા. ભિન્નજાતિકા હિ ભિન્નજાતિકાનં આસેવનગુણેન પગુણબલવભાવં સમ્પાદેન્તા અત્તનોવ કુસલાદિભાવસઙ્ખાતં ગતિં ગાહેતું ન સક્કુણન્તિ. તસ્મા તેહિ સદ્ધિં નિદ્દેસં અકત્વા યે યેસં વાસનાસઙ્ખાતેન આસેવનગુણેન પગુણબલવભાવવિસિટ્ઠં અત્તનો કુસલાદિભાવસઙ્ખાતં ગતિં ગાહેતું સમત્થા, તેસં તેહિ સમાનજાતિકેહેવ સદ્ધિં નિદ્દેસો કતોતિ દટ્ઠબ્બો.

અથ વિપાકાબ્યાકતં કસ્મા ન ગહિતં? આસેવનાભાવતો. વિપાકાબ્યાકતઞ્હિ કમ્મવસેન વિપાકભાવપ્પત્તં કમ્મપરિણામિતં હુત્વા પવત્તમાનં નિરુસ્સાહં દુબ્બલં સન્તં આસેવનગુણેન અત્તનો સભાવં ગાહેત્વા પરિભાવેત્વા નેવ અઞ્ઞં વિપાકં પવત્તેતિ, ન ચ પુરિમવિપાકાનુભાવં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ, અથ ખો કમ્મવેગક્ખિત્તં પતિતં વિય હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા સબ્બથાપિ વિપાકે આસેવના નત્થીતિ ન ગહિતં. કુસલાકુસલકિરિયાનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ સકમ્મપટિબદ્ધવુત્તિતાય આસેવનગુણં ન ગણ્હાતીતિ કુસલાદયોપિ તસ્સ આસેવનપચ્ચયો ન હોન્તિ. નાનાજાતિકત્તાપિ ચેતે તસ્સ આસેવનાધાનં ન કરોન્તેવ. ભૂમિતો, પન આરમ્મણતો વા નાનાજાતિકતા નામ નત્થીતિ પરિત્તકુસલકિરિયા મહગ્ગતકુસલકિરિયાનં, સઙ્ખારારમ્મણઞ્ચ કુસલં નિબ્બાનારમ્મણસ્સ આસેવનપચ્ચયો હોતિયેવ. સ્વાયં ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૬) તિધાવ વુત્તો. અબ્યાકતગ્ગહણેન આવજ્જનવજ્જિતા કિરિયધમ્મા ગહિતા.