૧૮. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

નામરૂપપરિગ્ગહકથાવણ્ણના

૬૬૨. યા વિસુદ્ધિયો સમ્પાદેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. ઇમેસુ યથાવિચારિતેસુ ખન્ધાદીસુ વિપસ્સનાય ભૂમિભૂતેસુ ધમ્મેસુ. ગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનં વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો, પરિતો સબ્બથાપિ અત્થસ્સ ઞાતુમિચ્છા પરિપુચ્છા, સવનુપપરિક્ખાદિવસેન તદત્થસ્સ મનસિકારવિધિ, તદુભયવસેન યસ્મા તત્થપિ ઞાણં સ્વાસેવિતં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન ઞાણપરિચયં કત્વા’’તિ, ખન્ધાદીસુ સુતમયં ઞાણં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. વિત્થારિતમેવ, તસ્મા તત્થ વિત્થારિતનયાનુસારેન સીલવિસુદ્ધિ સમ્પાદેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. ઉપચારસમાધિપિ અપ્પનાસમાધિ વિય વિપસ્સનાય અધિટ્ઠાનભાવતો ચિત્તવિસુદ્ધિયેવાતિ આહ ‘‘સઉપચારા’’તિ. વેદિતબ્બાતિ અત્તનો સન્તાને નિબ્બત્તનવસેનેવ વેદિતબ્બા. એવઞ્હિ તા પચ્ચક્ખતો વિદિતા નામ હોન્તિ, તસ્મા વેદિતબ્બા સમ્પાદેતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. વેદિતબ્બાતિ વા સમાપત્તિસુખાધિગમવસેન અનુભવિતબ્બાતિ અત્થો. ન હિ કેવલેન જાનનમત્તેન ચિત્તવિસુદ્ધિયં પતિટ્ઠિતો નામ હોતિ, ન ચ તત્થ અપતિટ્ઠાય ઉપરિવિસુદ્ધિં સમ્પાદેતું સક્કાતિ.

નામરૂપાનં યાથાવદસ્સનન્તિ નામસ્સ, રૂપસ્સ ચ વિભજ્જ યથાભૂતસભાવદસ્સનં. નામગ્ગહણેન ચેત્થ વેદનાદીનં ચતુન્નં તેભૂમકાનં ખન્ધાનં ગહણં, ન ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ એત્થ વિય વિઞ્ઞાણં વિના, નાપિ ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૪, ૩૫૨; ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૯) એત્થ વિય સનિબ્બાનેહિ લોકુત્તરક્ખન્ધેહિ સદ્ધિન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૬૬૩. યાતિ પજ્જતિ એતેનાતિ યાનં, સમથોવ યાનં સમથયાનં, તં એતસ્સ અત્થીતિ સમથયાનિકો. ઝાને, ઝાનૂપચારે વા પતિટ્ઠાય વિપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તસ્સેતં નામં, તેન સમથયાનિકેન. ‘‘ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ ઇદં ભવગ્ગધમ્માનં આદિકમ્મિકસ્સ દુપ્પરિગ્ગહતાય વુત્તં. લક્ખણરસાદિવસેન પરિગ્ગહેતબ્બા ઞાણેન પરિચ્છિજ્જ ગહેતબ્બા, પરિગ્ગહવિધિ પન ખન્ધનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૨૧ આદયો) વુત્તા એવાતિ અધિપ્પાયો. આરમ્મણાભિમુખનમનં આરમ્મણેન વિના અપ્પવત્તિ, તેન નમનટ્ઠેન, નામકરણટ્ઠેન વા. વેદનાદયો હિ અરૂપધમ્મા સબ્બદાપિ ચ ફસ્સાદિનામકત્તા પથવીઆદયો વિય કેસકુમ્ભાદિનામન્તરાનાપજ્જનતો અત્તનાવ કતનામતાય નામકરણટ્ઠેન ‘‘નામ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. અથ વા અધિવચનસમ્ફસ્સો વિય અધિવચનં નામં અન્તરેન અનુપચિતસમ્ભારાનં ગહણં ન ગચ્છન્તીતિ નામાયત્તગ્ગહણતાય વેદનાદયો ‘‘નામ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ, રૂપં પન વિનાપિ નામસવનં અત્તનો રુપ્પનસભાવેનેવ ગહણં ગચ્છતિ. વવત્થાપેતબ્બન્તિ અસઙ્કરતો ઠપેતબ્બં, અઞ્ઞમઞ્ઞં, રૂપેન ચ અમિસ્સિતં કત્વા ચિત્તે ઠપેતબ્બન્તિ અત્થો.

નામરૂપપરિગ્ગહો ચ નામ યાવદેવ તસ્સ પટિનિસ્સજ્જનત્થન્તિ તદનુરૂપમેવ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિઆદિમાહ. રુપ્પનતોતિ એત્થ રુપ્પનટ્ઠો ‘‘સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૪૩૨) ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણનાયં વુત્તોયેવ. એવં વિસું નામપરિગ્ગહં, રૂપપરિગ્ગહઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ એકજ્ઝં નામરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતું ‘‘તતો નમનલક્ખણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૬૬૪. ઇતિ અરૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ રૂપમુખેન તં દસ્સેન્તો ‘‘સુદ્ધવિપસ્સનાયાનિકો પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમથયાનિકસ્સ સમથમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસો, વિપસ્સનાયાનિકસ્સ પન સમથં અનિસ્સાયાતિ આહ ‘‘સુદ્ધવિપસ્સનાયાનિકો’’તિ, સમથભાવનાય અમિસ્સિતવિપસ્સનાયાનવાતિ અત્થો. અયમેવ વા સમથયાનિકોતિ યથાવુત્તો સમથયાનિકો એવ વા. તેન સમથયાનિકસ્સાપિ રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસો લબ્ભતિ, ન અરૂપમુખેનેવાતિ દસ્સેતિ. તેસં તેસં ધાતુપરિગ્ગહમુખાનન્તિ ‘‘યં થદ્ધલક્ખણં, અયં પથવીધાતૂ’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૮) સઙ્ખેપમનસિકારાદિવસેન વુત્તેસુ તેરસસુ ધાતુપરિગ્ગહમુખેસુ. કમ્મસમુટ્ઠાનો નામ કેસો ચમ્મબ્ભન્તરગતો. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ કમ્મસમુટ્ઠાને કેસે. કાયપ્પસાદસ્સ વિય ભાવસ્સાપિ સકલસરીરબ્યાપિતાય ‘‘ભાવસ્સ અત્થિતાયા’’તિ વુત્તં. પુન તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ કેસસઞ્ઞિતે રૂપસમુદાયે. અપરાનિપીતિ પુબ્બે વુત્તાનિ કમ્મસમુટ્ઠાનાનિ વીસતિ, ઇમાનિ આહારસમુટ્ઠાનાદીનિ ચતુવીસતિ રૂપાનીતિ સબ્બાનિપિ ચતુચત્તાલીસ, તઞ્ચ ખો તત્થ લબ્ભમાનસન્તતિસીસસામઞ્ઞેન વેદિતબ્બં. ‘‘ચતુચત્તાલીસા’’તિ ચ ઇદં સદ્દસ્સ અનિયતત્તા વુત્તં. ન હિ સબ્બકાલં ઉતુચિત્તતો રૂપં ઉપ્પજ્જન્તં સસદ્દમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ. એવન્તિ યથા કેસે, એવં લોમાદીસુ ચતુસમુટ્ઠાનિકેસુ. ચતુવીસતિકોટ્ઠાસેસૂતિ દ્વત્તિંસાય કોટ્ઠાસેસુ વક્ખમાને અટ્ઠ કોટ્ઠાસે અપનેત્વા ચતુવીસતિકોટ્ઠાસેસુ. સેદાદીનં આતપૂપતાપાદિના, ચિત્તવિકારેન ચ ઉપ્પજ્જનતો તે ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાના વુત્તા.

દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસગતેસુ રૂપેસુ પાકટેસુ જાતેસુ તદઞ્ઞાનિપિ પાકટાનિ હોન્તીતિ તાનિપિ દસ્સેતું ‘‘અપરે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અપરે દસ આકારાતિ તેજોવાયોકોટ્ઠાસવસેન અપરે દસ આકારા. કમ્મજેતિ ભૂતકથનં, ન વિસેસનં અસિતાદિપરિપાચકસ્સ તેજસ્સ અકમ્મજસ્સ અભાવતો. તથા ચિત્તજેતિ ચ એકન્તચિત્તસમુટ્ઠાનત્તા અસ્સાસપસ્સાસાનન્તિ કેચિ, તં ન, અચિત્તજસન્તાને પવત્તાનં ઉતુજભાવતો. અબ્ભન્તરટ્ઠા એવ હિ તે ચિત્તજા, ન બહિદ્ધા, તસ્મા તત્થ ‘‘ચિત્તજે’’તિ ઇદં વિસેસનમેવ, અયઞ્ચ અત્થો હેટ્ઠા આનાપાનકથાયં વુત્તોયેવ. સેસેસૂતિ સન્તપ્પનાદિવસેન ચેવ ઉદ્ધઙ્ગમાદિવસેન ચ પવત્તેસુ તેજોવાયોકોટ્ઠાસેસુ.

ચક્ખુદસકાદીસુ પધાનરૂપં ચક્ખાદયોતિ તેસુ લબ્ભમાનં વત્થુદ્વારભાવં અવયવકિચ્ચં સમુદાયે આરોપેત્વા વુત્તં ‘‘વત્થુદ્વારવસેન પઞ્ચ ચક્ખુદસકાદયો’’તિ. વત્થુવસેન હદયવત્થુદસકઞ્ચાતિ યોજેતબ્બં, એકયોગનિદ્દિટ્ઠાનમ્પિ એકદેસો અનુવત્તતીતિ. સબ્બાનિપીતિ યથાવુત્તગણનાયં ચતુન્નવુતિચતુસતાધિકાનિ સહસ્સરૂપરૂપાનિ. કોટ્ઠાસાવયવાનં પન તદવયવકલાપાનઞ્ચ ભેદે ગય્હમાને અતિવિય તતો બહુતરો રૂપભેદો હોતિ, સો પન ભેદો ઇધ આદિકમ્મિકસ્સ દુપ્પરિગ્ગહોતિ ન ગહેતબ્બો.

કામં વત્થુવસેનાપિ અરૂપધમ્મા પાકટા હોન્તિ, દ્વારવસેન પન પરિગ્ગહો અનાકુલોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘દ્વારવસેન અરૂપધમ્મા પાકટાહોન્તી’’તિ. સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન ‘‘એકાસીતિ લોકિયચિત્તાની’’તિ વુત્તં, લાભિનો એવ પન મહગ્ગતચિત્તાનિ સુપાકટાનિ હોન્તિ. અવિસેસેનાતિ સાધારણતો. ફસ્સાદયો હિ સત્ત ચેતસિકા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિપિ ઉપ્પજ્જનતો સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણા. સબ્બેપિ તેતિ એકાસીતિ લોકિયચિત્તાનિ, તંસમ્પયુત્તફસ્સાદયોતિ સબ્બેપિ તે અરૂપધમ્મે. આરમ્મણાદિવિભાગેન પન ચિત્તુપ્પાદભેદે ગય્હમાને તતો બહુતરો એવ હોતિ, સો પન ઇધ નાધિપ્પેતો.

૬૬૫. અસ્સ ચક્ખુપસાદસ્સ નિસ્સયભૂતા પન ચતસ્સો ધાતુયોતિ સમ્બન્ધો. સહજાતરૂપાનિ તસ્સ ચક્ખુપસાદસ્સ ઇચ્ચેવ સમ્બન્ધો. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ સસમ્ભારચક્ખુપદેસે. અનુપાદિન્નરૂપાનીતિ પુબ્બે વુત્તરૂપાનં ઉપાદિન્નરૂપત્તા વુત્તં, અકમ્મજરૂપાનીતિ અત્થો. સેસાનીતિ પઠમં ચક્ખુનો વુત્તત્તા તતો સેસાનિ, તેન પન સદ્ધિં ચતુપઞ્ઞાસ રૂપાનિ હોન્તિ. ચક્ખુદસકાદીસુ એકસ્સપિ અગ્ગહેતબ્બતો ‘‘અવસેસાનિ તેચત્તાલીસ રૂપાની’’તિ વુત્તં. સદ્દસ્સ અનિયતત્તા તં અગ્ગહેત્વા ‘‘તેચત્તાલીસ રૂપાની’’તિ વત્વા પુન ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાને દ્વે સદ્દે ગહેત્વા ‘‘પઞ્ચચત્તાલીસા’’તિ કેચિવાદો દસ્સિતો.

અવસેસરૂપાનીતિ ‘‘દસ ધાતુયો’’તિ વુત્તે દ્વાદસ રૂપધમ્મે ઠપેત્વા અવસેસાનિ છ નિપ્ફન્નરૂપાનિ. રૂપરૂપાનેવ હિ ઇધ પરિગ્ગય્હન્તિ, ન રૂપપરિચ્છેદવિકારલક્ખણાનિ. ચક્ખુસન્નિસ્સયરૂપારમ્મણભાવસામઞ્ઞેન, ચિત્તભાવસામઞ્ઞેન ચ કુસલાકુસલવિપાકતાય દુવિધમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચિત્તન્ત્વેવ વુત્તં. એવન્તિ ઇમિના ‘‘ચક્ખું નિસ્સાયા’’તિઆદિના વુત્તં, અવુત્તઞ્ચ ‘‘સોતં નિસ્સાયા’’તિઆદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ એત્થપિ ‘‘એકા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘એકા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ. અડ્ઢેન એકાદસ અડ્ઢેકાદસ, અડ્ઢં વા એકાદસમં એતાસન્તિ અડ્ઢેકાદસ. અડ્ઢટ્ઠમાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

૬૬૬. ચક્ખુધાતુયં વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘યં લોકો સેતકણ્હમણ્ડલવિચિત્ત’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૬૫) વુત્તનયેન.

૬૬૭. ઇધ ભિક્ખુ ઇમસ્મિં સરીરેતિ અજ્ઝત્તં વિપસ્સનાભિનિવેસદસ્સનવસેન વુત્તં. તેનેવ હિ એકસ્સેવ ભાવસ્સ ગહિતત્તા ‘‘સત્તરસ રૂપાનિ સમ્મસનુપગાની’’તિ આહ. સમ્મસિતું સક્કુણેય્યાનિ સમ્મસનં ઉપગચ્છન્તીતિ સમ્મસનુપગાનિ, સમ્મસનીયાનીતિ અત્થો. આકાર-ગ્ગહણેન વિઞ્ઞત્તિદ્વયં વુત્તં, વિકાર-ગ્ગહણેન લહુતાદિત્તયં, ઇતરેન આકાસધાતૂતિ વદન્તિ. આકાર-ગ્ગહણેન પન વિઞ્ઞત્તિદ્વયેન સદ્ધિં લક્ખણરૂપમાહ. તમ્પિ હિ રૂપાનં ઉપ્પજ્જનાદિઆકારમત્તન્તિ. અન્તરપરિચ્છેદોતિ તંતંકલાપાનં અસઙ્કરકારણતાય અન્તરભૂતો પરિચ્છેદો. યદિ ન સમ્મસનુપગાનિ, આકારાદિમત્તાનિ ચ, કથં રૂપાનીતિ આહ ‘‘અપિચ ખો’’તિઆદિ.

૬૬૮. એવં દ્વાચત્તાલીસાય કોટ્ઠાસાનં વસેન વિત્થારતો રૂપપરિગ્ગહં તદનુસારેન વિત્થારતો એવ નામપરિગ્ગહં વિભાવેત્વા તતો સંખિત્તસંખિત્તતરસંખિત્તતમવસેન, અટ્ઠારસધાતુવસેન, દ્વાદસાયતનવસેન, પઞ્ચક્ખન્ધવસેન ચ રૂપારૂપપરિગ્ગહં દસ્સેત્વા અતિસંખિત્તનયેનાપિ દસ્સેતું ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

યથા ચ ધાતુઆદિવસેન, એવં ઇન્દ્રિયસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનપિ રૂપારૂપપરિગ્ગહો વેદિતબ્બો. કથં? ઇન્દ્રિયવસેન તાવ ચક્ખાદીનિ પઞ્ચ, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ ચાતિ સત્ત ઇન્દ્રિયાનિ રૂપં, મનિન્દ્રિયં, પઞ્ચ વેદનિન્દ્રિયાનિ, સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ચાતિ એકાદસ નામં, જીવિતિન્દ્રિયં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, પચ્છિમાનિ તીણિ ઇધ અનધિપ્પેતાનિ લોકુત્તરત્તા. દુક્ખસચ્ચં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, સમુદયસચ્ચં નામં, ઇતરાનિ ઇધ નાધિપ્પેતાનિ લોકુત્તરત્તા. પચ્ચયાકારે આદિતો તીણિ અઙ્ગાનિ નામં, ચતુત્થપઞ્ચમાનિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, છટ્ઠસત્તમઅટ્ઠમનવમાનિ નામં, દસમં નામઞ્ચેવ નામરૂપઞ્ચ, પચ્છિમાનિ દ્વે પચ્ચેકં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ એવં તત્થ તત્થ વુત્તનયાનુસારેન ઇન્દ્રિયસચ્ચપચ્ચયાકારવસેનપિ નામરૂપપરિગ્ગહો કાતબ્બો. એવં પન નામરૂપપરિગ્ગહસ્સ વિભાગેન કથને પયોજનં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૬૬૯. કામં વેદનાદીસુ અરૂપધમ્મેસુ ન ઉત્તરુત્તરા વિય પુરિમપુરિમા સુખુમા, તથાપિ સઙ્ઘટ્ટનેન વિકારઆપજ્જનકે રૂપધમ્મે ઉપાદાય સબ્બેપિ તે સુખુમા એવાતિ આહ ‘‘સુખુમત્તા અરૂપં ન ઉપટ્ઠાતી’’તિ. સમ્મસિતબ્બન્તિ સમ્મદેવ લક્ખણાદિતો વીમંસિતબ્બં. મનસિકાતબ્બન્તિ તથા ચિત્તે ઠપેતબ્બં. પરિગ્ગહેતબ્બન્તિ પરિચ્છેદકારિકાય પઞ્ઞાય પરિચ્છિજ્જ ગહેતબ્બં. વવત્થપેતબ્બન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો વિનિચ્છિતબ્બં. અસ્સાતિ યોગિનો. સુવિક્ખાલિતન્તિ સુવિસોધિતં. આદિકમ્મિકસ્સ હિ કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ યાવ ધમ્મા સુપરિબ્યત્તં ન ઉપતિટ્ઠન્તિ, તાવ તે તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહબલેન અભિભૂતા અવિસુદ્ધા નામ હોન્તિ, અસઙ્કરતો ઉપટ્ઠાનાભાવતો અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ જટિતા. યદા પન સમ્મસનાદિવિધિના તં વિભૂતં હોતિ, તદા તે સુવિક્ખાલિતા, નિજ્જટા ચ નામ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘યથા યથા હી’’તિઆદિ. આદિકમ્મિકસ્સ અરૂપધમ્મા યેભુય્યેન રૂપધમ્મે આરબ્ભ પવત્તનાકારેન ગહણં ગચ્છન્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘તદારમ્મણા અરૂપધમ્મા’’તિ. તેનેવ હિ હેટ્ઠા ‘‘તસ્સેવં પરિગ્ગહિતરૂપસ્સ દ્વારવસેન અરૂપધમ્મા પાકટા હોન્તી’’તિ વુત્તં, ન વત્થુવસેનાતિ.

ઇદાનિ રૂપપરિગ્ગહો અરૂપપરિગ્ગહસ્સ ઉપાયો, ઉપત્થમ્ભો ચાતિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાહિ પકાસેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. મુખનિમિત્તન્તિ મુખસ્સ પટિબિમ્બં. તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં – ચક્ખુમા પુરિસો વિય યોગાવચરો, તસ્સ ચક્ખુ વિય યોગિનો કમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગાહકઞાણં, આદાસં વિય રૂપપરિગ્ગહો, મુખનિમિત્તં વિય અરૂપપરિગ્ગહો, આદાસસ્સ અપરિસુદ્ધકાલો વિય રૂપપરિગ્ગહસ્સ અવિક્ખાલિતકાલો, તદા મુખનિમિત્તસ્સ અપઞ્ઞાયનં વિય રૂપપરિગ્ગહસ્સ અવિસુદ્ધતાય અરૂપધમ્માનં અનુપટ્ઠાનં, આદાસસ્સ પુનપ્પુનં પરિમજ્જનં વિય રૂપપરિગ્ગહસ્સ પુનપ્પુનં વિસોધનં, સુપરિમજ્જિતે આદાસે સુબ્યત્તં મુખનિમિત્તસ્સ પઞ્ઞાયનં વિય સુવિક્ખાલિતે નિજ્જટે રૂપપરિગ્ગહે અરૂપધમ્માનં સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠાનન્તિ. ઇમિના નયેન તેલત્થિકોપમાદીસુપિ યથારહં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. તિલપિટ્ઠન્તિ તિલચુણ્ણં. કતકટ્ઠિન્તિ કતકબીજં. કલલકદ્દમન્તિ તનુકદ્દમં.

તપ્પચ્ચનીકકિલેસાતિ તસ્સ અરૂપધમ્મપરિગ્ગાહકઞાણસ્સ વિબન્ધભાવેન પટિપક્ખભૂતા સમ્મોહાદિકિલેસા. ઉચ્છુઆદિઉપમાસુ ઇદં મુખમત્તસ્સ દસ્સનં – યથા ઉચ્છુરસં ગહેતુકામો ઉચ્છૂનિ ઉચ્છુયન્તે પક્ખિપિત્વા એકવારં દ્વિવારં યન્તક્કમનમત્તેન ઉચ્છુરસે અનિક્ખમન્તે ન ઉચ્છૂનિ છડ્ડેત્વા ગચ્છતિ, યથા વા ચોરે ગહેત્વા તેહિ કતકમ્મં જાનિતુકામો દ્વત્તિપ્પહારમત્તેન તેસુ તમત્થં અકથેન્તેસુ ન તે મુઞ્ચતિ, યથા વા પન ગોદમ્મકો ગોણં દમેતુકામો ધુરે તં યોજેત્વા એકવારં દ્વિવારં તસ્મિં પથેન અગચ્છન્તે ન વિસ્સજ્જેતિ, યથા ચ દધિં મન્થેત્વા નવનીતં ગહેતુકામો દધિકલસિયં મન્થં પક્ખિપિત્વા સકિં, દ્વિક્ખત્તું વા મન્થસ્સ ભમનમત્તેન નવનીતે અનુપ્પજ્જન્તે ન દધિં છડ્ડેતિ, યથા વા પન મચ્છે પચિત્વા ખાદિતુકામો એકવારં દ્વિવારં અગ્ગિદાનમત્તેન મચ્છેસુ અપચ્ચન્તેસુ ન તે છડ્ડેતિ. ‘‘અથ ખો નં પુનપ્પુનં પરિમજ્જતી’’તિ એત્થ વુત્તનયાનુસારેન ‘‘અથ ખો નં ઉચ્છુયન્તે પુનપ્પુનં ઉપ્પીળેતી’’તિઆદિના સબ્બત્થ ઉપમત્થો યોજેતબ્બો.

અરૂપધમ્માનં ઉપટ્ઠાનાકારકથાવણ્ણના

૬૭૦. આકિરીયન્તિ અભિમુખા હોન્તિ એતેહીતિ આકારા, અરૂપધમ્માનં ઉપટ્ઠાનસ્સ મુખભૂતા ફુસનાનુભવનવિજાનનપ્પકારાતિ આહ ‘‘અરૂપધમ્મા તીહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠહન્તી’’તિઆદિ. આરમ્મણે પવત્તમાનેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ અસતિપિ પુબ્બાપરિયે ફુસનલક્ખણો ફસ્સો, તત્થ સબ્બપઠમં અભિનિપતન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘પઠમાભિનિપાતો ફસ્સો’’તિ. તેનસ્સ ફુસનાકારેન સુપાકટભાવેન ઉપટ્ઠાનં દસ્સેતિ. ફસ્સે પન ઉપટ્ઠિતે યસ્મિં આરમ્મણે સો ફસ્સો, તસ્સ અનુભવનલક્ખણા વેદના, સઞ્જાનનલક્ખણા સઞ્ઞા, આયૂહનલક્ખણા ચેતના, પટિવિજાનનલક્ખણં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમેપિ પાકટા હોન્તીતિ આહ ‘‘તંસમ્પયુત્તા વેદના’’તિઆદિ. એવં સલક્ખણસઙ્ખેપતો ચતુધાતુવવત્થાનવસેન ફસ્સમુખેન અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિત્થારતો ચતુધાતુવવત્થાનવસેન તં દસ્સેતું ‘‘તથા કેસે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કેસે પથવીધાતૂતિ કેસસઙ્ખાતે પથવીકોટ્ઠાસે પથવીધાતુ. લક્ખણવિભત્તિતો હિ ધાતુવવત્થાનદસ્સનમેતં.

પુનપિ દ્વિન્નં ધાતુવવત્થાનાનં વસેન વેદનામુખેન અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતું ‘‘એકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સ રસાનુભવનકવેદનાતિ થદ્ધભાવસઙ્ખાતસ્સ ફોટ્ઠબ્બસભાવસ્સ અનુભવનવસેન પવત્તવેદના.

અપરસ્સાતિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ આરમ્મણપટિવિજાનનન્તિ થદ્ધતાસઙ્ખાતફોટ્ઠબ્બારમ્મણપટિવિજાનનં. કાયદ્વારાભિનિહતં, કેવલં વા મનોદ્વારિકજવનવિઞ્ઞાણમાહ. તઞ્હિ ‘‘પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિ પટિવિજાનાતિ, ઇતરં પન કક્ખળલક્ખણપટિવિજાનનમત્તમેવાતિ.

એતેનેવ ઉપાયેનાતિ ય્વાયં સલક્ખણસઙ્ખેપતો, સલક્ખણવિભત્તિતો ચ ધાતુવવત્થાનવસેન રૂપપરિગ્ગહં દસ્સેત્વા તત્થ ઠિતસ્સ ફસ્સાદિમુખેન અરૂપપરિગ્ગણ્હનુપાયો દસ્સિતો, એતેનેવ ઉપાયેન. કમ્મસમુટ્ઠાનકેસેતિ ચતુસમુટ્ઠાનકેસતો નિદ્ધારિતે કમ્મસમુટ્ઠાનકેસે. કક્ખળલક્ખણાતિઆદિના નયેનાતિ આદિ-સદ્દેન ન કેવલં ‘‘પગ્ઘરણલક્ખણા આપોધાતૂ’’તિઆદિના લક્ખણવિસેસેન સદ્ધિં ધાત્વન્તરાનિયેવ, અથ ખો એકસમુટ્ઠાનાદિભેદાનિ કોટ્ઠાસન્તરાનિપીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘દ્વાચત્તાલીસાય ધાતુકોટ્ઠાસેસૂ’’તિ. સબ્બં નયભેદં અનુગન્ત્વાતિ ય્વાયં દ્વાચત્તાલીસાય ધાતુકોટ્ઠાસેસુ પથવીધાતુઆદીનં લક્ખણાદિતો વવત્થાપનવસેન નાનાવિધો રૂપપરિગ્ગહનયો વુત્તો, તં સબ્બં નયભેદં નયવિસેસં અનુગન્ત્વા, ચક્ખુધાતુઆદીસુ રૂપપરિગ્ગહમુખેસુ અરૂપપરિગ્ગહદસ્સનવસેન યોજના કાતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. તત્રિદં યોજનામુખમત્તદસ્સનં – એકસ્સ તાવ ‘‘ચક્ખુધાતુ રૂપાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણા, દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણા વા’’તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૦૦) નયેન ધાતુયો પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ‘‘પઠમાભિનિપાતો ફસ્સો, તંસમ્પયુત્તા વેદના’’તિ સબ્બં યોજેતબ્બં. તથા ‘‘યથાવુત્તલક્ખણાય ચક્ખુધાતુયા રસાનુભવનકવેદના વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિ યોજેતબ્બં. તથા ‘‘યથાવુત્તલક્ખણા ચક્ખુધાતૂ’’તિ, ‘‘આરમ્મણપટિવિજાનનં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદિના સબ્બં યોજેતબ્બં. આયતનાદિવસેન રૂપપરિગ્ગહમુખેસુપિ એસેવ નયો.

૬૭૧. યથા નામ હેટ્ઠિમઝાનં સુભાવિતં વસીભાવં પાપિતમેવ ઉપરિઝાનસ્સ પાદકં પદટ્ઠાનં હોતિ, ન પટિલદ્ધમત્તં, એવં રૂપપરિગ્ગહો સુવિસુદ્ધો નિજ્જટો નિગ્ગુમ્બો એવ અરૂપપરિગ્ગહસ્સ પાદકં પદટ્ઠાનં હોતિ, ન અવિસુદ્ધો, તસ્મા રૂપારૂપસ્સ એકદેસેપિ અનુપટ્ઠિતે સો અવિસુદ્ધો એવ નામ હોતિ, પગેવ બહૂસુ અનુપટ્ઠિતેસૂતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. પબ્બતેય્યા ગાવી વિય બાલા અબ્યત્તા અખેત્તઞ્ઞૂ.

ખગ્ગેનાતિ ખગ્ગગ્ગેન. સમુગ્ગન્તિ મઞ્જૂસાસદિસં મહાસમુગ્ગં. અપરિગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ અવિભત્તં વિય ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ નામરૂપં વિભત્તસભાવમેવ, તસ્સ ચ વિભાગો કમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગહેસુ પાકટો હોતીતિ ચ દસ્સનત્થં સમુગ્ગવિવરણં, યમકતાલકન્દફાલનઞ્ચ નિદસ્સનભાવેન વુત્તં. યમકતાલકન્દઞ્હિ ભિન્નસન્તાનમ્પિ અભિન્નં વિય ઉપટ્ઠાતિ, એવં રૂપારૂપધમ્માતિ. સબ્બેપિ તેભૂમકે ધમ્મે નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેધા વવત્થપેતીતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સબ્બ-સદ્દો અનવસેસપરિયાદાયકો, નામરૂપભાવો પન અઞ્ઞમઞ્ઞવિધુરોતિ ન તદુભયં સમુદાયવસેન પરિસમાપયેતબ્બં, તસ્મા ‘‘યદેત્થ નમનલક્ખણં, તં નામં. યં રુપ્પનલક્ખણં, તં રૂપ’’ન્તિ એવં દ્વેધા વવત્થપેતીતિ અત્થો. એવં વવત્થપેન્તોયેવ ચ તદુભયવિનિમુત્તસ્સ તેભૂમકધમ્મેસુ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ અભાવતો ‘‘સબ્બેપિ તેભૂમકધમ્મે નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેધા વવત્થપેતી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ એતેનેવ તસ્સ દુવિધભાવે સિદ્ધે ‘‘દ્વેધા વવત્થપેતી’’તિ ઇદં નામરૂપવિનિમુત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવદસ્સનત્થં. તેનેવાહ ‘‘નામરૂપમત્તતો ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ. ‘‘સબ્બેપિ તેભૂમકે ધમ્મે’’તિ પન સબ્બગ્ગહણઞ્ચેત્થ સમ્મસમનુપગસ્સ ધમ્મસ્સ અનવસેસેતબ્બતાય વુત્તં. તઞ્હિ અનવસેસતો પરિઞ્ઞેય્યં એકંસતો વિરજ્જિતબ્બં, તતો ચ ચિત્તં વિરાજયં પમોચેતબ્બં. તેનાહ ભગવા –

‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં તત્થ ચિત્તં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાય. સબ્બઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અભિજાનં પરિજાનં તત્થ ચિત્તં વિરાજયં પજહં ભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૬-૨૭).

યદિ તેભૂમકં ધમ્મજાતં અનવસેસતો ગહિતં ‘‘નામરૂપ’’ન્તિ, યં ઇતો બાહિરકેહિ પદત્થભાવેન પરિકપ્પિતં, સેય્યથિદં – પકતિઆદિ દ્રબ્યાદિ જીવાદિ કાયાદિ. તત્થ કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? ઉમ્મત્તકવિપલ્લાસસદિસે અસમ્માસમ્બુદ્ધપવેદિતે કા તત્થ અઞ્ઞા પટિપત્તિ અઞ્ઞત્ર અજ્ઝુપેક્ખનતો. અથ વા તેપિ નામરૂપન્તોગધભાવાભાવવસેન નિચ્છિતા એવાતિ વેદિતબ્બા. કથં? પકતિ, મહા, અહંકારો, તમ્મત્તાનિ, ઇન્દ્રિયાનિ, ભૂતાનિ, પુરિસોતિ એતે પકતિઆદયો. તત્થ સમભાવેન પવત્તમાનાનં સત્તરજતમસઙ્ખાતાનં સુખદુક્ખમોહાનં સમુદાયો પકતિ, પધાનન્તિ ચ વુચ્ચતિ. સત્તમત્તસમ્પવેદનીયો મહા, બુદ્ધીતિ કેચિ. સત્તરજાદીસુ અભિમાનો અહંકારો, અસ્મિમત્તાતિ કેચિ. સદ્દફસ્સરૂપરસગન્ધા તમ્મત્તાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠાનં પથવીઆદીનં એકુત્તરતાદસ્સનતો એકુત્તરાનિ તમ્મત્તાનીતિ વિજ્ઝવાસિએકલક્ખણેહિ તમ્મત્તેહિ એકલક્ખણા વિસેસા સજિયન્તિ, સુખુમભાવેન પન નેસં સમ્પવેસનતો એકુત્તરતાતિ કેચિ. સોતાદીનિ પઞ્ચ સવનાદિવુત્તિકાનિ બુદ્ધિન્દ્રિયાનિ, વચનાદાનવિચરણુસ્સગ્ગાનન્દકિચ્ચાનિ વાચાદીનિ પઞ્ચ કમ્મિન્દ્રિયાનિ. મનો અન્તોકરણં, ઇતરં બાહિરકરણં. ગન્ધાદીહિ આરદ્ધાનિ પથવીઉદકઅગ્ગિવાયુઆકાસાનિ ભૂતાનિ, ચેતનાસભાવો પુરિસોતિ એવં પકતિઆદીનિ સરૂપતો વેદિતબ્બાનિ.

તત્થ હિ પકતિ તાવ સુખદુક્ખમોહમત્તતાય નામં, સમવિસમભાવાપત્તિતો અનિચ્ચા, દુક્ખા, સઙ્ખતા ચ આપન્ના. મહાપિ ‘‘તસ્મા અલિઙ્ગતો લિઙ્ગવિસેસામત્તો મહા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનતો, બુદ્ધિભાવાનુજાનનતો ચ નામં, અનિચ્ચં, સઙ્ખતમેવ ચ આપન્નં. ‘‘તસ્મા મહતો છ વિસેસા સજિયન્તી’’તિ સક્કતે વચનતો ‘‘અસ્મી’’તિ ગહણનિમિત્તભાવાનુજાનનેન અહંકારો અભિમાનોતિ કત્વા નામં, તતો એવ અનિચ્ચસઙ્ખતભાવાપત્તિ ચસ્સ સિદ્ધા. ઇતરં તમ્મત્તપઞ્ચકં ગન્ધરસરૂપફસ્સસદ્દભાવાનુજાનનતો રૂપં, અરૂપન્તિ પન કાપિલાનં મિચ્છાભિનિવેસમત્તં. તે હિ સોળસ વિસેસા પઞ્ચ ભૂતાનિ, એકાદસિન્દ્રિયાનિ ભૂતેહિ ભૂતવિસેસાનીતિ ગન્ધાદિતમ્મત્તેહિ તન્નિસ્સયાનિ પથવીઆપોતેજોવાયોઆકાસસઙ્ખાતાનિ ભૂતાનિ ઇચ્છિતાનિ. ‘‘તબ્બિસેસા ચ નાનાજાતિકા અહંકારતો ચ ઇન્દ્રિયાની’’તિ વચનતો સોતકાયચક્ખુજિવ્હાઘાનવાચાપાણિપાદપાયૂપત્થાનિ ચેવ મનો ચાતિ એકાદસિન્દ્રિયાનિ.

તત્થ મનો નામં, ઇતરાનિ સબ્બાનિ રૂપં. વાચાતિ ચેત્થ અત્થાવજોતકસ્સ અક્ખરસમુદાયસ્સ ગહણં. ઇમેસં પન ધમ્મિનો ધમ્મસ્સ અનઞ્ઞત્થસ્સ ઇચ્છિતત્તા સિદ્ધાવ અનિચ્ચતા પરિણામપક્ખે, અભિબ્યત્તિપક્ખેપિ યદિ તબ્બિસયઞાણુપ્પાદેન અભિબ્યઞ્જનં સિદ્ધાવ અનિચ્ચતા, અથ તતો પુબ્બેપિ ઞાણં અત્થેવ. અક્ખબ્યત્તિવાદો પન સિયાતિ ઇદમેત્થ દિસામત્તં. દ્રબ્યગુણકમ્મસામઞ્ઞવિસેસસમવાયા દ્રબ્યાદિકા. તત્થ પથવી આપો તેજો વાયુ આકાસો કાલો દિસા અત્તા મનોતિ નવ દ્રબ્યાનિ. સદ્દ રૂપ રસ ગન્ધ ફસ્સ સઙ્ખા પરિમાણાનિ પુથૂત્વ સંયોગ વિયોગ પરત્વા પરત્વ બુદ્ધિ સુખ દુક્ખ ઇચ્છા દોસ પયત્ત ગુરુત્વ દ્રવત્વ સ્નેહ વેગા સઙ્ખારા દિટ્ઠા ચેતિ એવમેતે તેવીસતિ ગુણા. ઉક્ખેપનં અવક્ખેપનમાકુચનં પસારણં ગમનમિતિ પઞ્ચ કમ્માનિ. અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠેસુ અવિસિટ્ઠમભિધાનં પચ્ચયો હોતિ. સં-ઇતિ યતો દ્રબ્યગુણકમ્મેસુ સા અત્થિ એવાતિ એતં મહાસામઞ્ઞં. પથવીઆદીસુ અનુવત્તિબ્યાવુત્તિબુદ્ધિનિમિત્તં દ્રબ્યત્વાદિ, તં યથા દ્રબ્યત્વ ગુણત્વ કમ્મત્વ ઘટત્વાદિ, એસો સામઞ્ઞવિસેસો. ઇહ તન્તેસુ પટો, કપાલેસુ ઘટોતિ ઇહેતિ યતો હેતુહેતુફલાનં સમ્બન્ધો સમવાયોતિ વુત્તો, સમવાયોતિ એવમેતે દ્રબ્યાદિકા.

તત્થ પથવી આપ તેજ વાયૂ ભૂતરૂપં, આકાસં તેસં અભાવમત્તં, પરિચ્છેદો વા, ચન્દસૂરિયાદિપરિવત્તનં, ધમ્મપ્પવત્તિઞ્ચ ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તં કાલો. તથા દિસા, અત્તા ચ. મનો નામં. સદ્દરૂપરસગન્ધા રૂપમેવ. તથા ફસ્સો ભૂતત્તયસભાવતો. સઙ્ખા એકાદિકા તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તં. તથા અવયવસમુદાયે ગુણવિસેસવસેન, સણ્ઠાનવિસેસવસેન વા મહન્તં દીઘં, તબ્બિપરિયાયતો અણુ રસ્સન્તિ ભિન્નલક્ખણદેસેસુ પુથુત્વન્તિ. ભિન્નદેસજાનં સહભાવે સંયોગોતિ. તદપાયે વિયોગોતિ. સમાનદિસાદેસગતાનં રૂપાનં મહદબ્બન્તરાનં વસેન પરમપરન્તિ પઞ્ઞત્તિમત્તં. બુદ્ધિસુખદુક્ખઇચ્છાદોસપયત્તા નામમેવ. ગુરુત્વ દ્રવત્વ સ્નેહવેગા રૂપધમ્માનં પવત્તિવિસેસતો ગહેતબ્બાકારા. ઇતરો સઙ્ખારો ઞાણસ્સ પવત્તિવિસેસો. અદિટ્ઠોપિ ધમ્માધમ્મભાવતો નામમેવ. ઉક્ખેપનં અવક્ખેપનં આકુચનં પસારણં ગમનન્તિ રૂપધમ્માનં પવત્તિમત્તં. સદિસાસદિસતાયં સામઞ્ઞવિસેસસઞ્ઞા, અયુત્તસમ્બન્ધે સમવાયસમઞ્ઞાતિ દ્રબ્યાદીનમ્પિ નામરૂપન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા.

જીવાજીવબન્ધ પુઞ્ઞ પાપાસવ સંવરનિજ્જરવિમોક્ખા જીવાદિકા. તત્થ જીવોતિ અત્તા. પુગ્ગલધમ્માધમ્માકાસકાલેસુ અજીવસઞ્ઞા. તેસુ સદ્દફસ્સરૂપરસગન્ધસણ્ઠાનબન્ધભેદસુખુમપરઅપરાઘાતપ્પભાચ્છાયોજ્જાકતમાનિ પુગ્ગલલક્ખણન્તિ પુગ્ગલો રૂપં રૂપધમ્માનં પવત્તિઆકારમત્તતો. ધમ્માધમ્મા જીવપુગ્ગલાનં ગતિટ્ઠિતિમત્તતાય તદવિસિટ્ઠા. આકાસકાલા પઞ્ઞત્તિમત્તં. બન્ધો ‘‘કમ્મપુગ્ગલન્તરસંયોગો’’તિ વચનતો તેહિ અનઞ્ઞો. પુઞ્ઞપાપાનિ નામન્તિ પાકટમેવ. ‘‘કમ્મપુગ્ગલાનમાસવો’’તિ વચનતો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞસમ્ભવે આસવસમઞ્ઞાતિ તતો અવિસિટ્ઠો આસવો. ‘‘આસવનિરોધો સંવરો’’તિ વચનતો પટિપક્ખેન પુઞ્ઞાપુઞ્ઞનિરોધો સંવરો. ‘‘કમ્મફલપ્પવત્તિયા પકતિયા અપ્પવત્તિ નિજ્જરો’’તિ વચનતો વિપાકનિરોધનિમિત્તં નિજ્જરો. મોક્ખોપિ ‘‘સબ્બકમ્મવિમોક્ખો’’તિ વચનતો કમ્મપુગ્ગલજીવવિયોગો. તત્થ કમ્મપુગ્ગલાનં સદ્દાદિલક્ખણતાય રૂપમત્તતા પુઞ્ઞાપુઞ્ઞમત્તતાય અરૂપતા. જીવો ચ અરૂપમત્તમેવાતિ અયં દ્રબ્યમોક્ખો. ભાવમોક્ખો પન જીવસ્સ રાગાદિભાવાપરિણામો રાગાદયો નામમેવાતિ જીવાદયોપિ નામરૂપન્તોગધા એવ.

કાયપ્પવત્તિગતિજાતિબન્ધાપવગ્ગા કાયાદિકા. તત્થ પથવીઆપતેજવાયુઅત્તસુખદુક્ખેસુ કાયસમઞ્ઞા. તદવિસિટ્ઠા પવત્તિગતિજાતિબન્ધાપવગ્ગા, ‘‘ભાવોતિ અત્થો, કાયોતિ અનત્થન્તર’’ન્તિ વચનતો કાયતો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ. ‘‘પવત્તિસઞ્ઞા કિરિયાસંયોગવિભાગેસૂ’’તિ વચનતો ગતિઆદિપ્પકારેન પવત્તા પથવીઆદયો એવ પવત્તિ ઉપચારો. ‘‘તસ્મિં અનત્થન્તર’’ન્તિ વચનતો કાયતો અનઞ્ઞા સુરમનુજપેતતિરચ્છાનનરકૂપપત્તિયો ગતિયો. તાસુ પુરિમાપુરિમાવિસિટ્ઠો ગતીસુ જાતસ્સ નિચ્છયોપિ પવત્તિમત્તન્તિ તતો અનઞ્ઞા કણ્હનીલરત્તપીતસુક્કઅતિસુક્કસઙ્ખાતા જાતિયો. તા ઉત્તરુત્તરવિસિટ્ઠા અઞ્ઞાણમોહરાગદોસતત્વાસન્દસ્સનપ્પાયા સુક્કજાતિ, અન્તા અચ્ચન્તવિમુત્તા અવગાહિતત્વા ચાતિ સુક્કજાતિ. ‘‘દોસેસુ બન્ધસમઞ્ઞા’’તિ વચનતો અઞ્ઞાણાદિલક્ખણસ્સ બન્ધસ્સ જીવતો અનઞ્ઞતા. અઞ્ઞાણાદિદોસાભાવતો અપવગ્ગસિદ્ધીતિ કાયાદયોપિ નામરૂપમત્તમેવ.

યોપિ તત્થ તત્થ ‘‘પુરિસો અત્તા જીવો’’તિઆદિપરિયાયેહિ વુત્તો અત્તપદત્થો, સોપિ યથારહં નામરૂપમત્તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો, નામરૂપમત્તમેવ વા. તેન વુત્તં ‘‘તેપિ નામરૂપન્તોગધભાવાભાવવસેન નિચ્છિતા એવા’’તિ.

સમ્બહુલસુત્તન્તસંસન્દનાકથાવણ્ણના

૬૭૨. સોતિ સો વિપસ્સનાકમ્મિકો યોગાવચરો. એવન્તિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. યાથાવસરસતોતિ યથાભૂતસભાવતો. નામરૂપં વવત્થપેત્વા એતમત્થં સંસન્દેત્વા વવત્થપેતીતિ સમ્બન્ધો. લોકસમઞ્ઞાયપિ પહાનત્થાય, પગેવ ‘‘સત્તો જીવો’’તિ પવત્તનકમિચ્છાભિનિવેસસ્સાતિ અધિપ્પાયો. નામરૂપમત્તતાય અવિનિચ્છતત્તા, સન્તાનાદિઘનભેદસ્સ ચ અકતત્તા અભિનિવેસેન વિના સમૂહેકત્તગ્ગહણવસેન ‘‘સત્તો’’તિ પવત્તો સમ્મોહો સત્તસમ્મોહો. તસ્સ વિક્ખમ્ભના અસમ્મોહભૂમિ. સમ્બહુલસુત્તન્તવસેનાતિ ‘‘યથાપી’’તિઆદિના ઇધ વુત્તાનં, અવુત્તાનઞ્ચ ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, મહાલિ, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્યા’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૯; મહાવ. ૨૦) એવમાદિના સમ્બહુલાનં સુત્તન્તાનં વસેન. ‘‘નામરૂપમત્તમેવા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં સન્ધાયાહ ‘‘એતમત્થ’’ન્તિ.

અઙ્ગસમ્ભારાતિ અઙ્ગસમ્ભારહેતુ. તન્નિમિત્તં તં અમુઞ્ચિત્વા સતિ એવ તસ્મિં ‘‘સત્તો’’તિ વોહારો.

અગારન્ત્વેવાતિ યથા કટ્ઠાદીનિ પટિચ્ચ ઉપાદાય તેસં નામં વિસ્સજ્જેત્વા અગારમિચ્ચેવ સઙ્ખં સમઞ્ઞં ગચ્છતિ, એવં અટ્ઠિઆદીનિ પટિચ્ચ ઉપાદાય તેસં નામં વિસ્સજ્જેત્વા રૂપં સરીરમિચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ યોજના.

દુક્ખમેવ સમ્ભોતીતિ દુક્ખદુક્ખતાદિભેદં તિવિધં દુક્ખમેવ સમ્ભવતિ, યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જતિ, તદેવ દુક્ખં ખણટ્ઠિતિપબન્ધટ્ઠિતિવસેન તિટ્ઠતિ ચેવ ખણનિરોધઆયુક્ખયનિરોધાદિવસેન નિરુજ્ઝતિ ચાતિ અત્થો. ઇદાનિ દુક્ખમેવાતિ એવકારેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘નાઞ્ઞત્રા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યથાવુત્તં દુક્ખં ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં ન સમ્ભવતિ, યો ‘‘સત્તો’’તિ વા ‘‘જીવો’’તિ વા વુચ્ચેય્ય, સબ્બેન સબ્બં અભાવા કુતો તસ્સ નિરોધોતિ.

ઉપમાહિનામરૂપવિભાવનાકથાવણ્ણના

૬૭૩. એકેનાકારેન સણ્ઠિતેસૂતિ યેન પકારેન અક્ખાદીસુ સન્નિવિટ્ઠેસુ રથસમઞ્ઞા, તેન એકેન આકારેન સમવટ્ઠિતેસુ એકજ્ઝં રાસિકતેસુ. એવમેવન્તિ સન્નિવેસવિસિટ્ઠે અવયવસમુદાયે સન્તાનવસેન પવત્તમાને યથા ‘‘રથો ગેહં મુટ્ઠિ વીણા સેના નગરં રુક્ખો’’તિ વોહારમત્તં, પરમત્થતો પન રથાદિ નામ કિઞ્ચિ નત્થિ, એવમેવં. ઉપાદાનક્ખન્ધેસૂતિ ઉપાદાનક્ખન્ધસઞ્ઞિતેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ સમુદિતેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાનેસુ ‘‘સત્તો જીવો’’તિ વોહારમત્તં, પરમત્થતો પન સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ યાથાવતો જાનનં. ઇદં યથાભૂતદસ્સનં ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ.

૬૭૪. તસ્સાતિ સત્તોતિ ગહિતસ્સ અત્તનો. વિનાસન્તિ નિરુદ્ધસ્સ વિનાસં. અવિનાસન્તિ અવિનસ્સનં, નિચ્ચતન્તિ અત્થો. દ્વયવસેનેવ હિ અત્તવાદિનો ઠિતા, સસ્સતો અત્તા, ઉચ્છિજ્જતીતિ વા, એકચ્ચસસ્સતવાદોપિ એત્થેવ સમવરુદ્ધોતિ. અવિનાસં અનુજાનન્તોતિ બુદ્ધિઆદીનં ધમ્માનં વિનાસં ઇચ્છન્તોપિ ‘‘ધમ્મી નિચ્ચો કૂટટ્ઠો’’તિ અત્તનો વિનાસાભાવં અનુજાનન્તો. સસ્સતેતિ સસ્સતગાહે. પતતિ કતવિનાસઅકતબ્ભાગમાદિદોસપ્પસઙ્ગતોતિ અધિપ્પાયો. ખીરન્વયસ્સાતિ ખીરસ્સ અન્વયભૂતસ્સ, ફલભૂતસ્સાતિ અત્થો. તદન્વયસ્સાતિ તસ્સ અત્તનો અન્વયભૂતસ્સ અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અભાવતો. ઓલીયતિ નામાતિ ‘‘સસ્સતો અત્તા’’તિ અભિનિવેસેન ભવાભિરતો હુત્વા ભવનિરોધતો સઙ્કોચનં આપજ્જન્તો ભવેયેવ નિલીયતિ નામ. અતિધાવતિ નામાતિ તત્થ તત્થેવ હિ ભવે અત્તા ઉચ્છિજ્જતીતિ ઉચ્છેદવાદી ‘‘ઉચ્છિજ્જતિ અત્તા’’તિ ગણ્હન્તો પરં મરણા સન્તં ભવં ‘‘નત્થી’’તિ અતિક્કમન્તો અતિધાવતિ નામાતિ વદન્તિ. કિલેસનિરોધે પન કમ્મસ્સ અવિપચ્ચનતો ભવનિરોધે ઇચ્છિતબ્બે તથા અગ્ગહેત્વા ‘‘તં તં ભવવિસેસં આગમ્મ અત્તા ઉચ્છિજ્જતીતિ એવં ભવનિરોધો હોતી’’તિ ગણ્હન્તો તં અતિધાવતિ નામ.

પરિયુટ્ઠિતાતિ અભિભૂતા. ચક્ખુમન્તોતિ યથાભૂતદસ્સનસઙ્ખાતેન ઞાણચક્ખુના ચક્ખુમન્તો.

કામભવાદિભેદો ભવો આરમિતબ્બટ્ઠેન આરામો એતેસન્તિ ભવારામા. તસ્મિં ભવે રતા અભિરતાતિ ભવરતા. ભવે સમ્મોદં આપન્નાતિ ભવસમ્મુદિતા. તીહિપિ પદેહિ ભવસ્સાદગધિતતાવ વુત્તા. ચિત્તં ન પક્ખન્દતીતિ ભવસ્સાદગધિતત્તા એવ ભવનિરોધાવહે ધમ્મે ચિત્તં ન અનુપ્પવિસતિ. નપ્પસીદતીતિ ન ઓકપ્પતિ. ન સન્તિટ્ઠતીતિ ન પતિટ્ઠહતિ. નાધિમુચ્ચતીતિ ન અધિમુચ્ચતિ.

અટ્ટીયમાનાતિ દુક્ખાપિયમાના. હરાયમાનાતિ લજ્જમાના. જિગુચ્છમાનાતિ હીળેન્તા. વિભવન્તિ ઉચ્છેદં. અભિનન્દન્તીતિ વુત્તઅભિનન્દનાકારદસ્સનં ‘‘યતો કિર ભો’’તિઆદિ.

ભૂતન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં. તઞ્હિ યથાસકં પચ્ચયેહિ જાતત્તા, પરમત્થતો વિજ્જમાનત્તા ચ ભૂતન્તિ વુચ્ચતિ. ભૂતતોતિ યથાભૂતસભાવતો, સલક્ખણતો, સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ.

૬૭૫. એવં સત્તગાહતો અવલીયનાતિધાવનદોસે, યથાભૂતદસ્સનતો નિબ્બિદાદિગુણે ચ સુત્તવસેનેવ દસ્સેત્વા ઇદાનિ નામરૂપમત્તેપિ ગમનાદિઅત્તકિચ્ચસિદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા ‘‘અસ્મી’’તિ વા ‘‘અહ’’ન્તિ વા ગાહસ્સ વત્થુભૂતો સત્તો નામ નત્થિ, પરમત્થતો નામરૂપમત્તમેવ, તસ્મા. સચે કોચિ અત્તા નામ નત્થિ, કથમિધ નામરૂપમત્તે ગમનાદિઅત્તકિચ્ચસિદ્ધીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘દારુયન્ત’’ન્તિઆદિ. ‘‘ખાયતી’’તિ એતેન યથા નિજ્જીવે દારુમયયન્તે અબ્ભન્તરે વત્તમાનસ્સ જીવસ્સ વસેન સઈહસ્સ સબ્યાપારસ્સ વિય ઉપટ્ઠાનમત્તં પચ્ચયવિસેસતો, એવં નિજ્જીવે નામરૂપમત્તે પચ્ચયવિસેસતો ગમનાદિઅત્તકિચ્ચસિદ્ધીતિ સઈહસ્સ સબ્યાપારસ્સ વિય ઉપટ્ઠાનન્તિ દસ્સેતિ.

સચ્ચતોતિ ભૂતતો, પરમત્થતોતિ અત્થો. સુઞ્ઞં જીવેન યન્તમિવ અભિસઙ્ખતં પચ્ચયવસેન પવત્તીતિ અધિપ્પાયો. દુક્ખસ્સ પુઞ્જો નિચ્ચાતુરતાય તિણકટ્ઠસદિસો અત્તસુઞ્ઞતાયાતિ અત્થો. એતં નામરૂપં.

યમકન્તિ યુગળકં. સો ચ ખો યમકભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞસન્નિસ્સિતભાવેનાતિ આહ ‘‘ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા’’તિ. તતો એવ ચ એકસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં ઉભો ભિજ્જન્તિ. ન હિ કદાચિ પઞ્ચવોકારભવે રૂપે નિરુજ્ઝન્તે અરૂપં અનિરુજ્ઝન્તં, અરૂપે વા નિરુજ્ઝન્તે રૂપં અનિરુજ્ઝન્તં અત્થિ. સ્વાયં ભઙ્ગો પચ્ચયા પચ્ચયનિરોધેનેવ, નામરૂપનિરોધોતિ અત્થો. પચ્ચયાતિ વા પચ્ચયભૂતા, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયા હોન્તાપિ ઉભો ભિજ્જન્તિયેવાતિ અત્થો.

૬૭૬. દણ્ડાભિહતન્તિ વિસેસનેન દણ્ડં, દણ્ડાભિઘાતસ્સ પચ્ચયં પુરિસવાયામઞ્ચ દસ્સેતિ, ભેરિયા પન વિસેસિતબ્બતા સદ્દસ્સ અસાધારણકારણતાય. તેનેવ હિ ‘‘અઞ્ઞા ભેરી’’તિ ભેરીયેવ ગહિતા, ન દણ્ડાદયો. અદિસ્સમાનરૂપતાય સદ્દં નામટ્ઠાનિયં કત્વા ‘‘એવમેવ’’ન્તિઆદિના ઉપમાસંસન્દનં કરોતિ.

ન ચક્ખુતો જાયરેતિ ન ચક્ખાયતનતો નિગ્ગચ્છનવસેન જાયન્તિ. ન હિ ચક્ખાયતનસ્સ પચ્ચયભાવૂપગમનતો પુબ્બે ફસ્સપઞ્ચમકા લબ્ભન્તિ, ન ચ પદેસવન્તો, યેન તે તતો નિગ્ગચ્છેય્યું. તેનેવાહ ‘‘પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે’’તિ (મહાનિ. ૧૦). ન રૂપતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘નો ચ ઉભિન્નમન્તરા’’તિ ઇદં પન તેસં અરૂપધમ્મત્તા અપ્પદેસતાય વુત્તં. કેવલં પન યસ્મિં ખણે પચ્ચયસમવાયો, તદા ઉપ્પજ્જનમત્તમેવાતિ આહ ‘‘હેતું પટિચ્ચ પભવન્તિ સઙ્ખતા’’તિ, ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારાદિભેદં ધમ્મજાતં નિસ્સાય પચ્ચયભૂતં કારણં લભિત્વા તેહિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય કતત્તા સઙ્ખતા ફસ્સાદયો ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. તસ્સા પન ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા પાકટં રૂપધમ્મપવત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘યથાપિ સદ્દો પહટાય ભેરિયા’’તિ આહ. ફસ્સપઞ્ચમગ્ગહણઞ્ચેત્થ પાકટઅરૂપધમ્માનં દસ્સનં. સેસગાથાસુપિ એસેવ નયો.

વત્થુરૂપાતિ હદયવત્થુતો. તન્નિસ્સયાનં અરૂપધમ્માનં બહુભેદત્તા સામઞ્ઞવોહારેન તે દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખતા’’તિ વુત્તં.

૬૭૭. નિત્તેજન્તિ તેજહીનં આનુભાવરહિતં. યથા પન તં નિત્તેજં, તં દસ્સેતું ‘‘ન ખાદતી’’તિઆદિ વુત્તં. ન હિ અઞ્ઞથા સદ્દહનુસ્સહનાદીસુ નામં ‘‘નિત્તેજ’’ન્તિ સક્કા વત્તું, નાપિ રૂપં સન્ધારણાબન્ધનાદીસુ. તેનેવ હિ ‘‘રૂપં નિત્તેજ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ન હિ તસ્સ ખાદિતુકામતા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અથ ખો’’તિઆદિના બ્યતિરેકવસેનાપિ નામરૂપાનં નિત્તેજતંયેવ વિભાવેતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞસન્નિસ્સયેન હિ નામરૂપસ્સ અત્તકિચ્ચસિદ્ધિપિ પચ્ચેકં અસમત્થતાવિભાવનમેવ. તથા હિ નામરૂપસ્સ અત્તસુઞ્ઞતા, નિરીહતા, બ્યાપારવિરહતા ચ સુટ્ઠુતરં પાકટા હોન્તિ.

કથં પન પચ્ચેકં અસમત્થાનં સમુદિતભાવે સમત્થતા હોતિ? અસામગ્ગિયં અહેતૂનં સામગ્ગિયમ્પિ અહેતુભાવાપત્તિતો. ન હિ પચ્ચેકં દટ્ઠું અસક્કોન્તાનં અન્ધાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ સમુદિતં દટ્ઠું સક્કોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઇમસ્સ પનત્થસ્સા’’તિઆદિ. ઇમં ઉપમં ઉદાહરન્તિ અટ્ઠકથાચરિયા ઉપમાયપિ અસિદ્ધસ્સ અત્થસ્સ સાધેતબ્બતો. તેનેવાહ ‘‘ઉપમં તે કરિસ્સામિ, ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં જાનન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૭). તુટ્ઠહટ્ઠોતિ યદિપાહં ચક્ખુકરણીયં કાતું ન સક્કોમિ, પાદકરણીયં પન કાતું સક્કોમિ, ત્વઞ્ચ ચક્ખુકરણીયં, તસ્મા અમ્હાકં ઉભિન્નં સહિતાનઞ્ચ વસેન ઇચ્છિતદેસસમ્પત્તિ સિજ્ઝતીતિ તુટ્ઠહટ્ઠો જચ્ચન્ધો. તત્થ જચ્ચન્ધોતિઆદિ ઉપમોપમેય્યસંસન્દનં. ધમ્માનં અત્તલાભો પરપટિબદ્ધોતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ તતો પુબ્બે અવિજ્જમાનત્તા, પટિલદ્ધત્તલાભસ્સાપિ પરપટિબદ્ધમેવ અત્થકિચ્ચન્તિ દસ્સેતું ‘‘ન સકેન તેજેન ઉપ્પજ્જતિ, ન તાસુ તાસુ કિરિયાસુ પવત્તતી’’તિ વુત્તં. તેસં નામરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ઉપ્પત્તિ વા પવત્તિ વા ન ચ ન હોતીતિ જચ્ચન્ધપીઠસપ્પિઉપમાય સાધિતમત્થં નિગમેન્તો ‘‘અસામગ્ગિયં અહેતૂનં સામગ્ગિયમ્પિ અહેતુકભાવાપત્તિતો’’તિ યથાવુત્તસ્સ હેતુનો અનેકન્તિકભાવં વિભાવેતિ.

પરધમ્મવસાનુવત્તિનોતિ પરેસં અત્તતો અઞ્ઞેસં હેતુપચ્ચયસઙ્ખાતાનં ધમ્માનં વસેન અનુવત્તનસીલા. અત્તદુબ્બલાતિ અત્તના દુબ્બલા અસમત્થા. પરપચ્ચયતોતિ પરેસં ધમ્માનં પચ્ચયભાવતો. એતેન જનકપચ્ચયં વદતિ. તેનેવાહ ‘‘જાયરે’’તિ. પરઆરમ્મણતોતિ પરેસં ધમ્માનં આરમ્મણભાવતો. એતેન ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયં વદતિ. પચ્ચયગ્ગહણં વા રૂપાપેક્ખં, આરમ્મણગ્ગહણં નામાપેક્ખં. ‘‘પરધમ્મેહી’’તિ ઇદં આરમ્મણપચ્ચયાનં વિસેસનં. પુરિમત્થેન હિ વુત્તમેવત્થં પચ્છિમત્થેન પાકટં કરોતિ. પભાવિતાતિ ઉપ્પાદિતા.

નાવાયન્તિકૂપમાયપિ નામરૂપાનં અવસવત્તિતં વિભાવેતું ‘‘યથાપી’’તિઆદિના તિસ્સો ગાથા વુત્તા. નિસ્સાયાતિ પતિટ્ઠાય. યન્તીતિ ગચ્છન્તિ. મનુસ્સે નિસ્સાયાતિ નેતુભૂતે નિયામકકમ્મકારકાદિમનુસ્સે અપસ્સાય. ન હિ તેસં અરણગ્ગહણલઙ્કારસણ્ઠાપનઉદકુસ્સિઞ્ચનાદિકિરિયાય વિના નાવા ઇચ્છિતદેસં પાપુણાતિ. ઉભોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નાવં નિસ્સાય મનુસ્સા, મનુસ્સે નિસ્સાય નાવાતિ અત્થો.

એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. નાનાનયેહીતિ પઠમાદીનં સત્તન્નં ઝાનાનં, તેસં ઉપચારાનઞ્ચ વસેન ચુદ્દસ અરૂપપરિગ્ગહમુખાનિ, ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાનં તેરસન્નં ધાતુપરિગ્ગહમુખાનં ધાતાયતનખન્ધમહાભૂતવસેન, ઇધ વુત્તાનં અવુત્તાનઞ્ચ ઇન્દ્રિયસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં વસેન સમવીસતિ રૂપપરિગ્ગહમુખાનિ, તાનિ પચ્ચેકં ‘‘ફસ્સો વેદના ચિત્ત’’ન્તિ ઇમેસં સમ્મુખભાવેન ઉપટ્ઠિતાનં તિણ્ણં અરૂપધમ્માનં વસેન તિગુણિતાનિ સમસટ્ઠિ, ચુદ્દસ અરૂપપરિગ્ગહમુખાનિ, તાનિ ચાતિ ચતુસત્તતિયા નામરૂપપરિગ્ગહનયેહિ ચેવ સમ્બહુલસુત્તન્તરથગેહમુટ્ઠિવીણાસેનારુક્ખદારુયન્તનળકલાપિભેરિજચ્ચન્ધપઙ્ગુળનાવામનુસ્સૂપમાહિ ચ નામરૂપપમત્તતાવવત્થાપનનયેહિ ચ. સત્તસઞ્ઞં અભિભવિત્વાતિ અનાદિકાલભાવિતં ખન્ધપઞ્ચકે અત્તગાહં વિક્ખમ્ભેત્વા. નામરૂપાનં યાથાવદસ્સનન્તિ ‘‘ઇદં નામં, એત્તકં નામં, ન ઇતો ભિય્યો. ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ચ તેસં લક્ખણસલ્લક્ખણમુખેન ધમ્મમત્તભાવદસ્સનં. અત્તદિટ્ઠિમલવિસોધનતો દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વેદિતબ્બં. એતસ્સેવાતિ નામરૂપસ્સ યાથાવદસ્સનસ્સેવ.

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ અટ્ઠારસમપરિચ્છેદવણ્ણના.