૧૯. કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

પચ્ચયપરિગ્ગહકથાવણ્ણના

૬૭૮. અનન્તરનિદ્દિટ્ઠાય દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા વિસયભાવેન દસ્સિતત્તા ‘‘એતસ્સેવા’’તિ વુત્તં, ન તદઞ્ઞતો વિસેસનત્થં તદઞ્ઞસ્સેવ અભાવતો. અજ્ઝત્તં વા હિ વિપસ્સનાભિનિવેસો હોતુ બહિદ્ધા વા, અજ્ઝત્તસિદ્ધિયં પન લક્ખણતો સબ્બમ્પિ નામરૂપં અનવસેસતો પરિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ. પચ્ચયપરિગ્ગહેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં. પચ્ચયપરિગ્ગહહેતુ હિસ્સ અદ્ધત્તયકઙ્ખાવિતરણં હોતીતિ, કરણે વા એતં કરણવચનં પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સ સાધકતમભાવતો કઙ્ખાવિતરણકિરિયાય. યદા હિસ્સ સુપરિસુદ્ધો નિજ્જટો નિગ્ગુમ્બો પચ્ચયપરિગ્ગહો સિજ્ઝતિ, તદાનેન કઙ્ખા વિતરીયતીતિ. વિતરિત્વાતિ અતિક્કમિત્વા, વિક્ખમ્ભેત્વાતિ અત્થો. તં પન ઞાણં તથાધિગતં વસીભાવપ્પત્તં ઝાનં વિય યોગિનો સન્તાને પબન્ધવસેન પવત્તતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઠિતં ઞાણ’’ન્તિ.

તન્તિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિં. તં સમ્પાદેતુકામો આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. યાથાવતો દિટ્ઠં નામરૂપં તિવિધદુક્ખતાયોગતો રોગો વિય. પચ્ચયા ચસ્સ રોગસમુટ્ઠાનં વિય ઉપટ્ઠહન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામ…પે… પરિયેસતી’’તિ આહ. સંસારદુક્ખનિમુગ્ગસ્સ સન્તાનસ્સ તતો વિમોચેતુકામતાવસેન અનુકમ્પિતબ્બતા લબ્ભતીતિ તમત્થં દસ્સેતું ‘‘યથા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. એવમેવ ઠિતે યદેકે વદન્તિ ‘‘અનુકમ્પેતબ્બકુમારકદસ્સનેન તસ્સ માતાપિતુઆવજ્જનં ઇધ અનુદાહરણં નિરોધેતબ્બતાય નામરૂપસ્સ અનુકમ્પિતબ્બતાભાવતો’’તિ, તદપાહતં હોતિ. અવસ્સઞ્ચેતં એવં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા વેનેય્યપુગ્ગલસન્તાને સત્થુ મહાકરુણાપવત્તિ એવ વિચારેતબ્બા સિયા. મન્દબુદ્ધિતાય મન્દં. વુડ્ઢતરોપિ કોચિ મન્દબુદ્ધિ હોતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘કુમાર’’ન્તિ વુત્તં. યો કોચિ પઠમવયે વત્તમાનો ‘‘કુમારો’’તિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘દહર’’ન્તિ વુત્તં. એવમ્પિ યો આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચારણકો તરુણદારકો, સોપિ ‘‘દહરો’’તિ વુચ્ચતીતિ તતો નિવત્તનત્થં ‘‘ઉત્તાનસેય્યક’’ન્તિ વુત્તં. ચતૂહિપિ પદેહિ કરુણાયિતબ્બતંયેવ દસ્સેતિ. આપજ્જતીતિ કરોતિ.

યથા પનસ્સ હેતુપચ્ચયપરિયેસનાપત્તિ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બ્યતિરેકમુખેન અત્થો સાધિતો સમ્મદેવ સાધિતો હોતીતિ અહેતુકભાવં તાવ પટિક્ખિપન્તો ‘‘ન તાવિદં નામરૂપં અહેતુક’’ન્તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદિના. હેતુમન્તરેન સતિ સમ્ભવે સબ્બધમ્માનં હેતુઅભાવો સમાનોતિ સબ્બસમાનતા સિયા, તથા ચ સતિ સોતપદેસાદીસુ, બહિદ્ધા ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિહેતુઅભાવોતિ સબ્બત્થ, ચક્ખાદીનં ઉપ્પત્તિતો પુબ્બે, પરિભેદતો ઉદ્ધઞ્ચ હેતુઅભાવોતિ સબ્બદા ચ અન્ધાદીનં અરૂપીનં, અસઞ્ઞીનઞ્ચ હેતુઅભાવોતિ સબ્બેસઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ ભવિતબ્બં, હેતુઅભાવા વિસેસતો તઞ્ચ નત્થીતિ આહ ‘‘સબ્બત્થ સબ્બદા સબ્બેસઞ્ચ એકસદિસભાવાપત્તિતો’’તિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં યદિદં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ હી’’તિ. યત્તકા લોકે વિસેસા, તેહિ સબ્બેસં, સબ્બકાલઞ્ચ ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. આદિ-સદ્દેન વા તેસમ્પિ ગહણં કતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્મા અહેતુકભાવે વિસિટ્ઠતાય અસમ્ભવો એવાતિ સબ્બત્થ એકસદિસભાવાપત્તિતો, સબ્બદા એકસદિસભાવાપત્તિતો, સબ્બેસં એકસદિસભાવાપત્તિતોતિ પચ્ચેકં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. એવં અહેતુભાવે પટિસિદ્ધે વિસમહેતુવાદી વદેય્ય ‘‘ન ઇદં અહેતુકં કિઞ્ચરહિ સહેતુકં, કેન પન હેતુના સહેતુકન્તિ? ઇસ્સરાદિના’’તિ.

આદિ-સદ્દેન પકતિપુરિસપજાપતિકાલાદીનં ગહણં વેદિતબ્બં, તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘ન ઇસ્સરાદિહેતુક’’ન્તિઆદિ. ન નામરૂપં ઇસ્સરાદિહેતુકં નામરૂપતો અઞ્ઞસ્સ અનુપલબ્ભમાનત્તા ઇસ્સરપકતિઆદિનમેવ અભાવતો. યદિ પન અસતો ઇસ્સરાદિતો નામરૂપસ્સ ઉપ્પત્તિ, એવં સતિ સા એવ સબ્બત્થ સબ્બદા સબ્બેસં એકસદિસતા આપજ્જતિ. અથ નામરૂપમત્તમેવ ઇસ્સરાદિહેતુકં, નામરૂપઞ્ચ અહુત્વા સમ્ભવન્તં, હુત્વા ચ વિનસ્સન્તં દિસ્સતીતિ ઇસ્સરાદીહિપિ તાદિસેહિ ભવિતબ્બં. તથા ચ તદપિ સપ્પચ્ચયં સઙ્ખતમેવાતિ તસ્સાપિ પચ્ચયપરિગ્ગહો કાતબ્બો. અથ તં નુપ્પજ્જતિ, અહેતુકતા તસ્સ આપન્ના. તેનાહ ‘‘અહેતુકભાવાપત્તિતો’’તિ.

અપિચ ન ઇસ્સરાદિહેતુકં નામરૂપં. કિં કારણં? કમેન ઉપ્પત્તિતો. યદિ હિ એવં નિચ્ચં ઇસ્સરાદિસઞ્ઞિતં કમ્મકિલેસિન્દ્રિયારમ્મણાદિનિરપેક્ખકારણમ્પિ સિયા, સબ્બેસંયેવ એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિ સિયા, યત્તકેહિ તતો ઉપ્પજ્જિતબ્બં. કસ્મા? કારણસ્સ સન્નિહિતભાવતો. યદિ પન તસ્સ ઇચ્છાવસેન તસ્સ ઉપ્પત્તિં પરિકપ્પેય્યું, તાસઞ્ચ ઇચ્છાનં એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિયં કો વિબન્ધો. અથ અઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ કમ્મકિલેસિન્દ્રિયારમ્મણાદિઅપેક્ખિતબ્બં અત્થીતિ ચે? તદેવ હેતુ કારણં, કિમઞ્ઞેન અદિટ્ઠસામત્થિયેન પરિકપ્પિતેન પયોજનં? દિટ્ઠઞ્હિ કમ્માદીનં સામત્થિયં તદઞ્ઞપચ્ચયસન્નિધાનેપિ તદભાવે અભાવતો. યથા હિ રૂપાલોકમનસિકારસન્નિધાનેપિ ચક્ખુનો અભાવે ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવં, ભાવે ચ ભાવં દિસ્વા ચક્ખુનો ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પાદનસમત્થતા અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા ચ ય્વાયં યમકાનમ્પિ સમાનાનં જનકજનનીસુક્કસોણિતાદિબાહિરપચ્ચયસમભાવેપિ સત્તાનં હીનપણીતતાદિવિસેસો દિસ્સતિ, સો ચ સસન્તાને તાદિસસ્સ અઞ્ઞસ્સ હેતુનો અભાવા કમ્મકિલેસહેતુકોતિ તસ્સ તત્થ સમત્થતા અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ, ન એવમિસ્સરાદિકસ્સ. કારણસ્સ હિ ભાવાભાવે ફલસ્સ ભાવાભાવેહિ કારણસ્સ સમત્થતા વિઞ્ઞાયેય્ય. ન ચ સન્નિહિતે તદકારણસ્સ નામરૂપસ્સ ઇસ્સરાદિવેકલ્લેન કત્થચિ અનુપ્પત્તિ દિટ્ઠા, તસ્મા અકારણમિસ્સરો.

અથાપિ સગ્ગો એવં ઇસ્સરાદિહેતુકો વુચ્ચેય્ય, સોપિ સગ્ગપ્પકારો સબ્બકાલં તતો નિબ્બત્તેય્ય. ન હિ સન્નિહિતકારણસ્સ ફલસ્સ અનુપ્પત્તિ યુત્તા. નિચ્ચે ચ સતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખકારણે સગ્ગસ્સ આદિયેવ ન યુત્તો, યાવ ઇસ્સરાદિકં કારણં, તાવ સબ્બસ્સ અત્થિભાવપ્પસઙ્ગતો. અથાપિ વદેય્ય ‘‘અઞ્ઞેપિ યથારહં પચ્ચયા હોન્તિયેવ, ઇસ્સરાદિકમ્પિ તેસં સહકારીકારણં હોતી’’તિ. યદેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. યદિ પરો વદેય્ય ‘‘ઇધ બુદ્ધિપુબ્બો ભાવાનં રચનાવિસેસો દિટ્ઠો, યથા તં ઘટગેહાદીનં. અત્થિ ચ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં સરીરપદુમાદીનં રચનાવિસેસો, તસ્મા તેનાપિ બુદ્ધિપુબ્બેન ભવિતબ્બં. યસ્સ ચ સો બુદ્ધિપુબ્બો, સો ઇસ્સરાદિકો, તસ્મા તેન નામરૂપસઞ્ઞિતસ્સ લોકસ્સ કારણેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. તયિદં અસિદ્ધં, રચિતા સરીરપદુમાદયોતિ તત્થેવ ઉપ્પન્નત્તા. ઉપ્પન્નસ્સ હિ સન્નિવેસવસેન તથા તથા પટ્ઠપનં ‘‘રચના’’તિ વુચ્ચતિ. અનેકન્તિકો ચાયં અબુદ્ધિપુબ્બસ્સાપિ દિટ્ઠત્તા. દિટ્ઠો હિ ન્હારુઆદીનં અગ્ગિસંયોગેન રચનાવિસેસો, તથા વિસુસ્સન્તાનં પુબ્બચમ્માદીનં. યદિ પનાયમિસ્સરાદિકો ગવસ્સજગદ્રભાદીનં કરીસાવત્તે પટિમહુતં રચેય્ય, ઉમ્મત્તો વિય વિક્ખિત્તો સિયા. કિઞ્ચાયં લોકં સજ્જેન્તો અત્તત્થં વા સજ્જેય્ય લોકત્થં વા.

તત્થ ચ યદિ પુરિમો મક્ખો કતકિચ્ચો ન સિયા લોકેન સાધેતબ્બસ્સ અત્થિભાવતો. અથ દુતિયો, કસ્મા લોકસ્સ અહિતદુક્ખાવહં પાપં નિરયાદિં, જરામરણાદિઞ્ચ સજતિ? અથ તદુભયં અનામસિત્વા કીળત્થં સજતિ. કીળા ચ નામ રતિઅત્થા હોતિ. વિના કીળાય રતિં અજાનન્તાનં રતિઅત્થઞ્ચ કીળમારભન્તો રતિયં ઇસ્સરો અનિસ્સરો સિયા. અથ પયોજનનિરપેક્ખો, સબ્બકાલં સજેય્ય, તસ્સ ચાયં સજનસમત્થતા અહેતુકા વા સિયા સહેતુકા વા. અહેતુકા ચે, સબ્બેસં સિયા સહેતુકા વા. અહેતુકા ચે, સબ્બેસમ્પિ સિયા. અથ સહેતુકા, સો ચસ્સ હેતુ પરતો વા સમ્ભૂતો સિયા અત્તતો વા. તત્થ પરતો ચે સમ્ભૂતો, યદસ્સ સો લદ્ધો, તસ્સાયં વેય્યાવચ્ચકરસદિસો સિયા. અથ અત્તતો તદુપ્પત્તિતો પુબ્બે અયં કીદિસો લોકો ચાતિ સબ્બમિદં આલુનવિસિણં આકુલબ્યાકુલં ગોયૂથેન ગતમગ્ગસદિસફેણપિણ્ડસમં અવિમદ્દક્ખમં અસારં. તિટ્ઠતુ પસઙ્ગો, યથાધિકતમેવ વણ્ણયિસ્સામ. તસ્માતિ યસ્મા ઇદં નામરૂપં ન અહેતુકં, નાપિ ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકં, તસ્મા. તેતિ હેતુપચ્ચયા.

૬૭૯. ઓળારિકત્તા, સુપાકટત્તા ચ રૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો સુકરોતિ ‘‘ઇમસ્સ તાવ રૂપકાયસ્સા’’તિઆદિના પઠમં તસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહવિધિં આરભતિ. તત્થ યથા નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો અહેતુવિસમહેતુવાદનિવત્તિયા હોતિ, એવં નિબ્બિદાવિરાગાવહભાવેન તત્થ અભિરતિનિવત્તિયાપિ ઇચ્છિતબ્બોતિ તં ગબ્ભસેય્યકવસેન દસ્સેન્તો નિબ્બત્તટ્ઠાનસ્સ સુચિભાવપટિસેધનમુખેન અસુચિભાવં વિભાવેતું ‘‘અયં કાયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપ્પલાદીનિ અસુચિટ્ઠાને નિબ્બત્તાનિપિ સયં સુચિસમ્મતાનેવાતિ તંદસ્સનત્થં અબ્ભન્તરગ્ગહણં. તેનાહ ભગવા –

‘‘યથા સઙ્કારધાનસ્મિં, ઉજ્ઝિતસ્મિં મહાપથે;

પદુમં તત્થ જાયેથ, સુચિગન્ધં મનોરમ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૫૮);

‘‘નિબ્બત્તતી’’તિ ઇદં માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિપવત્તીસુ રૂપકાયસ્સ નિબ્બત્તનસામઞ્ઞતો ગહેત્વા વુત્તં, ન પઠમાભિનિબ્બત્તિમત્તં. એવઞ્ચ કત્વા આહારસ્સ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયતાવચનં, ઉદરપટલસ્સ પચ્છતો કરણાદિવચનં, દુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલતાવચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ. એવમવટ્ઠિતે યદેકચ્ચેહિ પિટ્ઠિતો, પુરતો ચ કરણં કિં સિયા પટિસન્ધિકાલેતિઆદિ વુત્તં, તં અપાહતં હોતિ. ‘‘નિબ્બત્તકત્તા’’તિ ઇમિના બીજં વિય અઙ્કુરસ્સ અવિજ્જાદયો રૂપકાયસ્સ અસાધારણકારણતાય હેતૂતિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉપત્થમ્ભકત્તા’’તિ ઇમિના પન અઙ્કુરસ્સ પથવીસલિલપારિસિઆદયો વિય આહારો સાધારણકારણતાય પચ્ચયોતિ દસ્સેતિ.

પઞ્ચ ધમ્મા હેતુપચ્ચયાતિ અવિજ્જાદયો પઞ્ચ ધમ્મા યથારહં હેતુ ચ પચ્ચયો ચાતિ અત્થો. ભવેસુ વિજ્જમાનદોસપટિચ્છાદનપત્થના દળ્હગ્ગાહભાવેન સઙ્ખારભવાનં હેતુભૂતા જનકસહાયતાય ભવનિકન્તિ તંસહજાતઆસન્નકારણત્તા અભિસઙ્ખારિકા, અપસ્સયભૂતા ચાતિ ‘‘માતા વિય દારકસ્સ ઉપનિસ્સયા’’તિ વુત્તા. યથા પિતુ જનિતસુક્કે પુત્તસ્સ ઉપ્પત્તીતિ પિતા જનકો, એવં કમ્મં સત્તસ્સ ઉપ્પાદકત્તા જનકં વુત્તં. યથા ધાતિ જાતસ્સ દારકસ્સ પોસનવસેન સન્ધારિકા, એવં આહારો ઉપ્પન્નસ્સ કાયસ્સાતિ સન્ધારકો વુત્તો.

કામઞ્ચેત્થ અવિજ્જાદયો નામકાયસ્સાપિ પચ્ચયો, પકારન્તરેન પન તસ્સ પાકટં પચ્ચયપરિગ્ગહવિધિં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચક્ખુઞ્ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આવજ્જનાદિઅજ્ઝત્તં સબ્બં પચ્ચયજાતં સઙ્ગણ્હાતિ. રૂપે ચાતિ પન ચ-સદ્દેન યથા બહુલં બાહિરરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, એવં અઞ્ઞમ્પિ બાહિરં પચ્ચયજાતં સઙ્ગણ્હાતિ. પટિચ્ચાતિ પચ્ચયભૂતં લદ્ધાતિ અત્થો. તેન ચક્ખુસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન, રૂપસ્સ આરમ્મણપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન, ઇતરેસઞ્ચ સઙ્ગહિતાનં અનન્તરાદિસહજાતાદિવસેન પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. વચનભેદે પન કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. આદિ-સદ્દેન ચ ફસ્સાદીનં વિય સહપચ્ચયેહિ સોતવિઞ્ઞાણાદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિપાઠસ્સ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; ૩.૪૨૧, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) વિય ‘‘સોતઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદિપાઠસ્સ સઙ્ગહિતત્તા. એવં સમ્મસનુપગં સબ્બં નામં સહપચ્ચયેન સઙ્ગહિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘નામકાયસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતી’’તિ.

પવત્તિં દિસ્વાતિ એતરહિ પવત્તિં દિસ્વા. એવન્તિ ઇમિના ન કેવલં સપ્પચ્ચયતામત્તમેવ પચ્ચામટ્ઠં, અથ ખો યાદિસેહિ પચ્ચયેહિ એતરહિ પવત્તતિ, તાદિસેહિ અવિજ્જાદિપચ્ચયેહેવ અતીતેપિ પવત્તિત્થાતિ પચ્ચયસદિસતાપિ પચ્ચામટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બં.

૬૮૦. પુબ્બન્તન્તિ અતીતં ખન્ધપ્પબન્ધકોટ્ઠાસં. આરબ્ભાતિ ઉદ્દિસ્સ. અહોસિં નુ ખો, ન નુ ખો અહોસિન્તિ સસ્સતાકારં, અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારઞ્ચ નિસ્સાય અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કિં નુ ખો અહોસિન્તિ જાતિલિઙ્ગૂપપત્તિયો નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો નુ ખો અહોસિં, બ્રાહ્મણાદીસુ ગહટ્ઠાદીસુ દેવાદીસુ અઞ્ઞતરો નુ ખો’’તિ કઙ્ખતિ. કથં નુ ખોતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખો અહોસિં, રસ્સઓદાતકાળપમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનમ્પિ અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. ઇસ્સરનિમ્માનાદિં નિસ્સાય ‘‘કેન નુ ખો પકારેન અહોસિ’’ન્તિ નિબ્બત્તાકારતો કઙ્ખતીતિ ચ વદન્તિ. કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ જાતિઆદિં નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં…પે… દેવો હુત્વા નુ ખો મનુસ્સો અહોસિ’’ન્તિ અત્તનો અપરાપરુપ્પત્તિં કઙ્ખતિ. સબ્બત્થેવ ચ અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનં. ભવિસ્સામિ નુ ખોતિ સસ્સતાકારં, ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ. એતરહિ વા પન પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનન્તિ ઇદાનિ વા પટિસન્ધિમાદિં કત્વા ચુતિપરિયન્તં સબ્બમ્પિ વત્તમાનકાલં. અજ્ઝત્તં કથંકથી હોતીતિ અત્તનો ખન્ધેસુ વિચિકિચ્છા હોતિ. અહં નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો અત્થિભાવં કઙ્ખતિ. અયુત્તં પનેતન્તિ. યુત્તં અયુત્તન્તિ કા એત્થ ચિન્તા. ઉમ્મત્તકો વિય હિ બાલપુથુજ્જનો. નો નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો નત્થિભાવં કઙ્ખતિ. કિં નુ ખોસ્મીતિ ખત્તિયોવ સમાનો અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ. એસ નયો સેસેસુ. કથં નુ ખોસ્મિન્તિ વુત્તનયમેવ. કેવલઞ્હેત્થ ‘‘અબ્ભન્તરે જીવો નામ અત્થી’’તિ ગહેત્વા તસ્સ દીઘાદિભાવં કઙ્ખન્તો ‘‘કથં નુ ખોસ્મિ’’ન્તિ કઙ્ખતીતિ વેદિતબ્બો. પચ્ચુપ્પન્નં પન અત્તનો સરીરસણ્ઠાનં અજાનન્તો નામ નત્થિ. કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતીતિ અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાનં કઙ્ખતિ. સા સબ્બાપિ પહીયતીતિ સા યથાવુત્તા સોળસવિધાપિ વિચિકિચ્છા વિક્ખમ્ભનવસેન પહીયતિ.

૬૮૧. કુસલાદિભેદતો સબ્બપ્પકારસ્સાપિ નામસ્સ સાધારણો પચ્ચયોતિ, તતો પવત્તિતો મનસિકારાદિકો કુસલાદિભેદતો સબ્બપ્પકારસ્સાપિ નામસ્સ અસાધારણો પચ્ચયોતિ ચ યોજેતબ્બં. કુસલાદિભેદતોતિ કુસલાકુસલવિપાકકિરિયભેદતો. તસ્સાપિ સોમનસ્સસહગતાદિઅઞ્ઞતરભેદવસેન સબ્બપ્પકારસ્સાપિ. યં એકન્તતો છદ્વારિકં, તમ્પિ છદ્વારગ્ગહણેનેવ ગહિતં યથા છટ્ઠારમ્મણં છળારમ્મણગ્ગહણેનાતિપિ વુત્તં ‘‘સબ્બપ્પકારસ્સાપી’’તિ. તતોતિ ચક્ખુરૂપાદિતો. મનસિકારાદિકોતિ યોનિસોમનસિકારઅયોનિસોમનસિકારાદિકો, કમ્મભવઙ્ગાદિકો ચ. કામઞ્ચેત્થ દ્વારચ્છક્કયોનિસોમનસિકારાદિવસેન નામસ્સેવ સાધારણો, અસાધારણો ચ પચ્ચયો વુત્તો, તં પન અવિસેસવસેન વુત્તં. વિસેસતો પન કમ્મં વિપાકનામસ્સ, કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ ચિત્તં ચેતસિકનામસ્સ, ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનઞ્ચ સાધારણો પચ્ચયો, યથાવુત્તસ્સેવ ચ નામસ્સ, રૂપસ્સ ચ તદઞ્ઞનામરૂપાપેક્ખાય અસાધારણો પચ્ચયો. તથા સભાગો, ઉતુસભાગો ચ આહારો તંસમુટ્ઠાનરૂપાનં સાધારણો પચ્ચયો, તદઞ્ઞાપેક્ખાય અસાધારણોતિ રૂપસ્સાપિ સાધારણો, અસાધારણો ચ પચ્ચયો યથારહં નિદ્ધારેતબ્બો. પચ્ચયપરિગ્ગહો નામ અનધિગતારહત્તેન કાતબ્બોતિ તદપેક્ખાય ‘‘યોનિસોમનસિકારસદ્ધમ્મસ્સવનાદિકો કુસલસ્સેવા’’તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસ્સ, ચતુન્નમ્પિ વા સમ્પત્તિચક્કાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વિપરીતો અકુસલસ્સાતિ વચનતો યથા યોનિસોમનસિકારાદિવિપરીતો અકુસલસ્સેવ પચ્ચયો, તથા યોનિસોમનસિકારાદિ કુસલસ્સેવ પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. યસ્સ વા કુસલં સમ્ભવતિ, અકુસલં સમ્ભવતિ, કુસલાકુસલાનિ વા, તસ્સાતિ અત્થસિદ્ધમેતં. કમ્માદિકોતિ આદિ-સદ્દેન અવિજ્જાદયો વિય ગતિકાલાદયોપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ભવઙ્ગાદિકોતિ ભવઙ્ગસન્તીરણપરિત્તકિરિયારહત્તાદિકો. તત્થ ભવઙ્ગં પઞ્ચદ્વારમનોદ્વારાવજ્જનકિરિયાનં, સન્તીરણં વોટ્ઠબ્બનસ્સ, પરિત્તકિરિયા યથારહં પરિત્તમહગ્ગતકિરિયાનં, અરહત્તં આવજ્જનવજ્જાનં સબ્બકિરિયાનં પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બં.

કમ્મન્તિ ચેતનાવ અધિપ્પેતા, સા ચ ખો કુસલાકુસલા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કુસલાકુસલચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં, કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૭). ન ચિત્તં વિય સસમ્પયુત્તા. ચિત્તઞ્હેત્થ સસમ્પયુત્તં અધિપ્પેતં ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં, તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૧.૧). તત્થાતિ તેસુ કમ્માદીસુ રૂપજનકપચ્ચયેસુ. અતીતતો એવ કમ્મતો ફલં ઉપ્પજ્જતિ, ન વત્તમાનતોતિ વુત્તં ‘‘કમ્મં અતીતમેવ કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ રૂપસ્સ પચ્ચયો’’તિ. યદિ હિ પચ્ચુપ્પન્નતો કમ્મતો ફલં ઉપ્પજ્જેય્ય, આયૂહનક્ખણે એવ ફલેન ઉપ્પજ્જિતબ્બં ભવેય્ય, ન ચ તં દિટ્ઠમિચ્છિતં વા. ન હિ લોકે કુદાચનં કરિયમાનમેવ કમ્મં ફલં દેન્તં દિટ્ઠં, તથારૂપો વા આગમો અત્થીતિ. નનુ ચ ઇદમપિ ન દિટ્ઠં, યં વિનટ્ઠતો હેતુતો ફલં ઉપ્પજ્જમાનં, મતો વા કુક્કુટો વસ્સન્તોતિ? સચ્ચમદિટ્ઠં રૂપધમ્માનં પબન્ધવિચ્છેદે, ઇદં પન અરૂપં પબન્ધોપિ અત્થીતિ ઉપમા ન સંસન્દતિ. કમ્મતો હિ અતીતતો એવ કમ્મસ્સ કતત્તા, ઉપચિતત્તા ચ ફલં ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કામાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિઆદિ (ધ. સ. ૪૩૧). યસ્મા અનન્તરાદિપચ્ચયલાભતો ઉપ્પાદક્ખણે એવ ચિત્તસ્સ બલવતા, તસ્મા તં ઉપ્પજ્જમાનમેવ રૂપં જનેતીતિ આહ ‘‘ચિત્તં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ. રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ સમ્બન્ધો. યસ્મા પન રૂપસ્સ ઠિતિક્ખણે બલવતા પચ્છાજાતાદિપચ્ચયલાભતો, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉતુઆહારા…પે… હોન્તી’’તિ, બાહિરં ઉતું, આહારઞ્ચ પચ્ચયં લભિત્વા અત્તનો ઠિતિક્ખણે ઉતુઆહારા રૂપં જનેન્તીતિ અત્થો.

એવન્તિ ‘‘સાધારણાસાધારણવસેના’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન.

૬૮૨. સઙ્ખારાનન્તિ સઙ્ખતસઙ્ખારાનં. ભઙ્ગન્તિ મરણં. જરામરણં નામ જાતિયા સતીતિઆદિ ફલદસ્સનાનુપુબ્બિયા હેતુદસ્સનક્કમેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો સુકરોતિ કત્વા દસ્સિતો. તત્થ ભવે સતીતિ કમ્મભવે સતિ.

૬૮૩. પુબ્બે વિત્થારેત્વા દસ્સિતઅનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનાતિ પરિયોસાનતો પટ્ઠાય પટિલોમનયેન આદિપાપનવસેન વિત્થારેત્વા દસ્સિતઅનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન. ‘‘અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૪) હિ પટિલોમવસેન દસ્સિતે પચ્ચયાકારે ‘‘યસ્સ અભાવા યસ્સ અભાવો, સો તસ્સ પચ્ચયો’’તિ બ્યતિરેકતો, અન્વયતો ચ નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો સુકરોતિ.

૬૮૪. પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહોતિઆદિ વુત્તત્થમેવ. કમ્મસહાયત્તા કિલેસવટ્ટં કમ્મવટ્ટે પક્ખિત્વા વુત્તં ‘‘કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેના’’તિ.

૬૮૫. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. પચ્ચુપ્પન્નભવતો અનન્તરં વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરાપરિયાયેતિ દિટ્ઠધમ્માનન્તરાનાગતતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તે. અહોસિકમ્મન્તિ અહોસિ એવ કમ્મં, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ, ‘‘અત્થિ, ભવિસ્સતિ વા’’તિ એવં વત્તબ્બકમ્મં. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવં પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતિ જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાપકારવસપ્પવત્તિયા, આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ પઠમજવનચેતના ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં, ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં ફલં દેતિ. તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ વિપાકદાનં નામ ઉપધિપયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અત્થસાધિકાતિ દાનાદિપાણાતિપાતાદિઅત્થસ્સ નિપ્ફાદિકા. કા પન સાતિ આહ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ. સા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા, પુરિમજવનચેતનાહિ લદ્ધાસેવના ચ સમાના અનન્તરત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. ‘‘સતિ સંસારપ્પવત્તિયા’’તિ ઇમિના અસતિ સંસારપ્પવત્તિયં અહોસિકમ્મપક્ખે તિટ્ઠતિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અભાવતોતિ દીપેતિ.

૬૮૬. યં ગરુકન્તિ યં અકુસલં મહાસાવજ્જં, કુસલં મહાનુભાવં કમ્મં. યં બહુલન્તિ યં બહુલં અભિણ્હસો કતં સમાસેવિતં. મરણકાલે અનુસ્સરિતન્તિ પરિબ્યત્તભાવેન મરણસ્સ આસન્નકાલે અનુસ્સરિતં. આસન્નકાલે કતે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ હિ વુત્તં. ‘‘પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવન’’ન્તિ ઇમિના ‘‘યં બહુલ’’ન્તિ વુત્તકમ્મતો વિસેસેતિ. તથા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં નિવત્તેતિ પટિસન્ધિઆકડ્ઢનાનુજાનનતો. પટિસન્ધિજનકવસેન હિ ગરુકાદિકમ્મચતુક્કં વુત્તં.

તત્થ ગરુકં સબ્બપઠમં વિપચ્ચતિ. તથા હિ તં ગરુકન્તિ વુત્તં. ગરુકે અસતિ બહુલીકતં, તસ્મિં અસતિ આસન્નં, તસ્મિમ્પિ અસતિ ‘‘કટત્તા વા પના’’તિ વુત્તં પુરિમજાતીસુ કતકમ્મં વિપચ્ચતિ. બહુલાસન્નપુબ્બકતેસુ ચ બલાબલં વા જાનિતબ્બં, પાપતો પાપન્તરં, કલ્યાણઞ્ચ, કલ્યાણતો ચ કલ્યાણન્તરં, પાપઞ્ચ, બહુલીકતતો ચ મહતો ચ પુબ્બકતાદિ, અપ્પઞ્ચ. બહુલાનુસ્સરણેન વિપ્પટિસારાદિજનનતો પટિપક્ખસ્સ અપરિપુણ્ણતાય આરદ્ધવિપાકસ્સ કમ્મસ્સ, કમ્મસેસસ્સ વા અપરાપરિયાયે વેદનીયસ્સ અપરિક્ખીણતાય સન્તતિયા પરિણામવિસેસતોતિ તેહિ તેહિ કારણેહિ આહિતબલં પઠમં વિપચ્ચતિ. મહાનારદકસ્સપજાતકે વિદેહરઞ્ઞો સેનાપતિ અલાતો, બીજકો દાસો, રાજકઞ્ઞા રુચા ચ એત્થ નિદસ્સનં. તથા હિ વુત્તં ભગવતા –

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠે વા ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠે વા ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠે વા ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ કાયસ્સ ભેદા પરં…પે… નિરયં ઉપપજ્જતિ. પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં …પે… નિરયં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠે વા ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૩).

કિં બહુના યં તં તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં, તસ્સેવાયં વિસયો, યદિદં તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ તેન તેન કારણેન પુબ્બાપરવિપાકતા સામત્થિયં.

૬૮૭. પટિસન્ધિદાનાદિવસેન વિપાકસન્તાનસ્સ નિબ્બત્તકં જનકં. તેનાહ ‘‘તં પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તેપિ રૂપારૂપવિપાકક્ખન્ધે જનેતી’’તિ. સુખદુક્ખસન્તાનસ્સ, નામરૂપપ્પબન્ધસ્સ વા ચિરતરપ્પવત્તિહેતુભૂતં ઉપત્થમ્ભકં. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતી’’તિ. ઉપપીળકં સુખદુક્ખપ્પબન્ધે પવત્તમાને સણિકં સણિકં તં હાપેતિ. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં પીળેતિ બાધતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતી’’તિ. ઘાતેત્વાતિ ઉપચ્છિન્દિત્વા. કમ્મસ્સ ઉપચ્છિન્દનં નામ તસ્સ વિપાકપટિબાહનમેવાતિ આહ ‘‘તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિ. તઞ્ચ અત્તનો વિપાકુપ્પત્તિયા ઓકાસકરણન્તિ વુત્તં ‘‘અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતી’’તિ. વિપચ્ચનાય કતોકાસં કમ્મં વિપક્કમેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘એવં પન કમ્મેન કતે ઓકાસે તં વિપાકં ઉપ્પન્નં નામ વુચ્ચતી’’તિ. ઉપપીળકં અઞ્ઞસ્સ વિપાકં ઉપચ્છિન્દતિ, ન સયં અત્તનો વિપાકં દેતિ. ઉપઘાતકં પન દુબ્બલં કમ્મં ઉપચ્છિન્દિત્વા અત્તનો વિપાકં ઉપ્પાદેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. બવ્હાબાધતાદિપચ્ચયૂપનિપાતેન વિપાકસ્સ વિબાધકં ઉપપીળકં, તથા વિપાકસ્સેવ ઉપચ્છેદકં ઉપઘાતકં. કમ્મં ઉપઘાતેત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસકરણેન વિપચ્ચને સતિ જનકમેવ સિયા, જનકાદિભાવો નામ વિપાકં પતિ ઇચ્છિતબ્બો, ન કમ્મં પતીતિ વિપાકસ્સેવ ઉપઘાતકતા યુત્તા વિય દિસ્સતિ, વીમંસિતબ્બં.

કમ્મન્તરન્તિ કમ્મવિસેસો કમ્માનં બલાબલભેદો. વિપાકન્તરન્તિ વિપાકવિસેસો, તસ્સ હીનપણીતતાદિભેદો. અપરો નયો – યસ્મિં કમ્મે કતે પટિસન્ધિયં, પવત્તે ચ વિપાકકટત્તારૂપાનં ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં જનકં. યસ્મિં પન કતે અઞ્ઞેન જનિતસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા ફલસ્સ વિબાધકવિચ્છેદકપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા, ઉપબ્રૂહનપચ્ચયુપ્પત્તિયા ચ જનકાનુભાવાનુરૂપં પરિપોસચિરતરપ્પબન્ધા હોન્તિ, તં ઉપત્થમ્ભકં. જનકેન નિબ્બત્તિતં કુસલફલં વા અકુસલફલં વા યેન પચ્ચનીકભૂતેન રોગધાતુસમતાદિનિમિત્તતાય બાધીયતિ, તં ઉપપીળકં. યેન પન કમ્મુના જનકસામત્થિયવસેન ચિરતરપ્પબન્ધારહમ્પિ સમાનં ફલં વિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પત્તિયા ઉપહઞ્ઞતિ વિચ્છિજ્જતિ, તં ઉપઘાતકં. તત્થ કેચિ દુતિયસ્સ કુસલભાવં ઇત્થન્નામગતસ્સ અપ્પાબાધદીઘાયુકતાસંવત્તનવસેન, પચ્છિમાનં દ્વિન્નં અકુસલભાવં બવ્હાબાધઅપ્પાયુકતાસંવત્તનવસેન વણ્ણેન્તિ. દેવદત્તાદીનં, પન નાગાદીનં, ઇતો અનુપદિન્નેન યાપનકપેતાનઞ્ચ નરકાદીસુ અકુસલવિપાકુપત્થમ્ભનુપપીળનુપઘાતકાનિ ન ન સન્તીતિ ચતુન્નમ્પિ અકુસલાકુસલભાવો ન વિરુજ્ઝતિ. બુદ્ધાવેણિકતાય અસાધારણસ્સેવ ઞાણસ્સ ગોચરભાવતો કમ્મન્તરાદિ ‘‘અસાધારણં સાવકેહી’’તિ વુત્તં. એકદેસતો જાનિતબ્બં અનવસેસતો જાનિતું ન સક્કા અવિસયત્તા. સબ્બેન સબ્બં અજાનને પચ્ચયપરિગ્ગહો ન પરિપૂરતીતિ.

૬૮૮. યથાવુત્તં કમ્મં વત્તમાનવિપાકપ્પબન્ધનિમિત્તમેવ અધિપ્પેતન્તિ કમ્મેકદેસતાય ‘‘દ્વાદસવિધં કમ્મં કમ્મવટ્ટે પક્ખિપિત્વા’’તિ વુત્તં. કિલેસવટ્ટમ્પિ કમ્મસહાયતાય કમ્મવટ્ટપક્ખિકમેવ કત્વા આહ ‘‘કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેના’’તિ. યાદિસતો પચ્ચયતો પચ્ચુપ્પન્ને અદ્ધાને નામરૂપસ્સ પવત્તિ, તાદિસતો એવ ઇતરસ્મિમ્પિ અદ્ધદ્વયેતિ યથા અતીતાનાગતે નયં નેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અનાગતેપિ કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેનેવાતિ એત્થ વુત્તં એવ-સદ્દં ‘‘એતરહિ અતીતેપી’’તિ એત્થાપિ આનેત્વા વત્તબ્બં અદ્ધત્તયેપિ કિરિયાકિરિયફલમત્તતાદસ્સનપરત્તા ચોદનાય. ઇતિ કમ્મઞ્ચેવાતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. અપરાપરં વટ્ટનટ્ઠેન વટ્ટં. તથા પવત્તનં પવત્તં. હેતુફલભાવેન સમ્બન્ધતીતિ સન્તતિ, પબન્ધો. કરણટ્ઠેન, પચ્ચયેહિ કરીયતીતિ વા કિરિયા.

કમ્માતિ કમ્મતો. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો, કમ્મં સમ્ભવો એતસ્સાતિ કમ્મસમ્ભવો, વિપાકો.

કારણસામગ્ગિયં દાનાદીહિ સાધિતકિરિયાય વત્તમાનાય કારણમત્તે કત્તુવોહારોતિ આહ ‘‘નેવ કારણતો ઉદ્ધં કારકં પસ્સતી’’તિ. કરોતીતિ હિ કારકં. વિપાકપટિસંવેદકં ન પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. કામં બાલાપિ ‘‘કારકો પટિસંવેદકો’’તિ વદન્તા અત્થતો પઞ્ઞત્તિમત્તમેવ વદન્તિ, તે પન વિપરીતાભિનિવેસવસેનાપિ વદન્તીતિ તં અપ્પમાણન્તિ આહ ‘‘સમઞ્ઞામત્તેન પણ્ડિતા વોહરન્તી’’તિ.

૬૮૯. એવેતન્તિ એવંવિધં એતં દસ્સનં, સમ્મદસ્સનં, અવિપરીતદસ્સનન્તિ અત્થો. બીજરુક્ખાદિકાનંવાતિ યથા બીજતો રુક્ખો, રુક્ખતો પુન બીજન્તિ અનાદિકાલિકત્તા બીજરુક્ખસન્તાનસ્સ પુબ્બકોટિ નત્થિ, એવં કમ્મપચ્ચયા વિપાકો, વિપાકપચ્ચયા કમ્મન્તિ અનાદિકાલિકત્તા કમ્મવિપાકસન્તાનસ્સ પુબ્બકોટિ ન પઞ્ઞાયતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘કુક્કુટિયા અણ્ડં, અણ્ડતો કુક્કુટી, પુનપિ કુક્કુટિયા અણ્ડ’’ન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનાગતેપિ સંસારેતિ યથા અતીતે, એવં અનાગતેપિ અદ્ધાને ‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪, ૫૮; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૬૭, ૯૯; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૧૭; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૬; બુ. વં. અટ્ઠ. ૨.૫૮) વુત્તે સંસારે સતિ કમ્મવિપાકાનં અપ્પવત્તં ન દિસ્સતિ, કમ્મવિપાકાનં અપ્પવત્તિ ન દિસ્સતિ, પવત્તતિ એવાતિ અત્થો.

એતમત્થન્તિ ‘‘કમ્મસ્સ કારકો નત્થી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૮૯) વુત્તમત્થં. અસયંવસીતિ ન સયંવસિનો, મિચ્છાભિનિવેસપરવસાતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધિતાતિ ઇતરીતરવિરોધિતા, દિટ્ઠિયો, દિટ્ઠિયા વા અઞ્ઞમઞ્ઞેન વિરોધિતા વિરુદ્ધા.

ગમ્ભીરઞાણગોચરતાય ગમ્ભીરં. તથા નિપુણં. સત્તસુઞ્ઞતાય, અઞ્ઞમઞ્ઞસભાવસુઞ્ઞતાય ચ સુઞ્ઞં. પચ્ચયન્તિ નામરૂપસ્સ પચ્ચયં, તપ્પચ્ચયપટિવેધેનેવ ચ સબ્બં પટિવિદ્ધં હોતીતિ. કમ્મં નત્થિ વિપાકમ્હીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

પચ્ચયસુઞ્ઞં ફલન્તિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા ન સૂરિયે’’તિઆદિ વુત્તં. તેસન્તિ સૂરિયાદીનં. સોતિ અગ્ગિ. સમ્ભારેહીતિ આતપાદીહિ કારણેહિ.

યદિ ચ હેતુ ચ ફલઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞરહિતં, કથં હેતુતો ફલં નિબ્બત્તતીતિ આહ ‘‘કમ્મઞ્ચ ખો ઉપાદાયા’’તિ. ન કેવલં કમ્મફલમેવ સુઞ્ઞં કત્તુરહિતં, સબ્બમ્પિ ધમ્મજાતં કારકરહિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘ન હેત્થ દેવો’’તિ ગાથા વુત્તા. હેતુસમ્ભારપચ્ચયાતિ હેતુસમૂહનિમિત્તં, હેતુપચ્ચયનિમિત્તં વા.

૬૯૦. ચુતિપટિસન્ધિવસેન વિદિતા હોન્તીતિ કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેન પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સ કતત્તા ચુતિપટિસન્ધિવસેન વિદિતા હોન્તીતિ વદન્તિ. વુત્તનયેન પન સપ્પચ્ચયનામરૂપસ્સ દસ્સનેન તીસુ અદ્ધાસુ પહીનવિચિકિચ્છસ્સ અદ્ધત્તયપરિયાપન્ના ધમ્મા અતીતપચ્ચુપ્પન્નાનાગતભવેસુ ચ ચુતિપટિસન્ધિવસેન વિદિતા હોન્તિ, ન અનુપદધમ્મવસેન તથાપરિગ્ગહસ્સ અકતત્તા. સાસ્સ હોતિ ઞાતપરિઞ્ઞાતિ યાય નામરૂપપરિગ્ગહં, તસ્સ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ, સા અસ્સ યોગિનો ‘‘ઇદં નામં, એત્તકં નામ’’ન્તિઆદિના, ‘‘તસ્સ અયં પચ્ચયો, એત્તકો પચ્ચયો’’તિઆદિના ચ પરિચ્છેદવસેન ઞાતવતી પઞ્ઞાતિ કત્વા ઞાતપરિઞ્ઞા.

ઇદાનિ યેન કારણેન અદ્ધત્તયપરિયાપન્ના ધમ્મા ચુતિપટિસન્ધિવસેન વિદિતા હોન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘સો એવં પજાનાતી’’તિઆદિ વુત્તં. તેન ધમ્માનં ભવન્તરસઙ્કમો નામ ન કદાચિપિ અત્થિ, તત્થ તત્થેવ નિરુજ્ઝનતોતિ દસ્સેતિ. સજ્ઝાય મન્તોદકપાન મુખમણ્ડન પદીપસીખૂપમાહિ તમેવ ધમ્માનં સઙ્કમાભાવં વિભાવેતું ‘‘અપિચ ખો’’તિઆદિમાહ.

મનોધાતુઅનન્તરન્તિ કિરિયમનોધાતુયા અનન્તરં લબ્ભમાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ન ચેવ આગતન્તિ કિરિયમનોધાતુતો ન ચેવ આગતં કિરિયમનોધાતુયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવતો. નાપિ ન નિબ્બત્તં અનન્તરન્તિ કિરિયમનોધાતુતો અનાગચ્છન્તમ્પિ પચ્ચયસામગ્ગિલાભેન તતો અનન્તરં નાપિ ન નિબ્બત્તં, નિબ્બત્તમેવ હોતિ. યથાયં પવત્તિયં ચિત્તપ્પવત્તિ, તથેવ પટિસન્ધિમ્હિ વત્તતે ચિત્તસન્તતિ, ચુતિચિત્તતો અનાગચ્છન્તમ્પિ પટિસન્ધિચિત્તં તતો અનન્તરં નાપિ ન નિબ્બત્તતિ, પચ્ચયસામગ્ગિવસેન નિબ્બત્તતેવાતિ અત્થો. સન્તતિગહણેન ચેત્થ કુતોચિ આગમાભાવમેવ વિભાવેતિ. હેતુફલભાવેન હિ સમ્બન્ધતાતિ ધમ્મપ્પવત્તિ સન્તતીતિ. તેનાહ ‘‘પુરિમં ભિજ્જતે ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. પુરિમન્તિ ચુતિચિત્તં. ભિજ્જતેતિ નિરુજ્ઝતિ. પચ્છિમન્તિ પટિસન્ધિચિત્તં. તતોતિ ચુતિચિત્તતો અનન્તરમેવ જાયતિ. યત્થ હિ ચુતિચિત્તતો દૂરેપિ કાલન્તરેપિ ઉપ્પજ્જમાનં પટિસન્ધિચિત્તં અનન્તરમેવ જાયતીતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તેસં અન્તરિકા નત્થિ તેસં ચુતિપટિસન્ધિચિત્તાનં બ્યવધાયકં કિઞ્ચિ નત્થિ. વીચિ તેસં ન વિજ્જતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇતોતિ ચુતિચિત્તતો અનન્તરં ન ચ ગચ્છતિ કિઞ્ચિ ચિત્તં. તઞ્હિ સસમ્પયુત્તધમ્મં તથેવ નિરુજ્ઝતિ. પટિસન્ધિ ચાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞમેવ યથાપચ્ચયં જાયતિ નિબ્બત્તતીતિ પુનપિ સઙ્કમાભાવમેવ વિભાવેન્તો સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનં નિગમેતિ.

૬૯૧. નામરૂપગ્ગહણેન, તસ્સ ચ પચ્ચયધમ્મગ્ગહણેન અગ્ગહિતસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ અભાવતો ‘‘વિદિતસબ્બધમ્મસ્સા’’તિ વુત્તં. ન ચેત્થ લોકુત્તરધમ્મા અધિગતા. થામગતં હોતિ અનેકાકારવોકારપચ્ચયપરિગ્ગહવિધિનો અનુટ્ઠિતત્તા. સુટ્ઠુતરં પહીયતિ તિયદ્ધગતધમ્મપ્પવત્તિયા વિગતસમ્મોહત્તા. સા એવાતિ સોળસવિધા કઙ્ખા એવ. યસ્મા એત્થ ‘‘બુદ્ધો, ધમ્મો, સઙ્ઘો, સિક્ખા’’તિ ચ કઙ્ખાય ગોચરભૂતા લોકિયા ધમ્મા અધિપ્પેતા. ન હિ લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ કિલેસા પવત્તિતું સક્કોન્તિ. પુબ્બન્તોતિ અતીતા ખન્ધાયતનધાતુયો. અપરન્તોતિ અનાગતા. પુબ્બન્તાપરન્તોતિ તદુભયં, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં વા તદુભયભાગયુત્તત્તા. એવં બુદ્ધાદિગ્ગહણેન, પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મગ્ગહણેન ચ ગહિતો અટ્ઠમો કઙ્ખાવિસયો નામરૂપમત્તં, ઇદપ્પચ્ચયતાગ્ગહણેન પન તસ્સ પચ્ચયો ગહિતો, તસ્મા સોળસવત્થુકાય કઙ્ખાય પહીનાય અટ્ઠવત્થુકા કઙ્ખા અપ્પતિટ્ઠાવ હોતીતિ આહ ‘‘ન કેવલઞ્ચ…પે… પહીયતિયેવા’’તિ.

દિટ્ઠેકટ્ઠત્તા વિચિકિચ્છાય યથા દિટ્ઠિ સમુચ્છિજ્જમાના વિચિકિચ્છાય સદ્ધિંયેવ સમુચ્છિજ્જતિ, એવં વિચિકિચ્છા વિક્ખમ્ભિયમાના દિટ્ઠિયા સદ્ધિંયેવ વિક્ખમ્ભીયતીતિ આહ ‘‘દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ વિક્ખમ્ભન્તી’’તિ. અત્તાભિનિવેસૂપનિસ્સયા હિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) નયપ્પવત્તા સોળસવત્થુકા કઙ્ખા, સા એવ ચ પુબ્બન્તાદિવત્થુકભાવેન વુત્તા. અત્તાભિનિવેસવત્થુકાનિ ચ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ, બુદ્ધાદિવત્થુકા ચ કઙ્ખા તદેકટ્ઠાતિ. ધરીયન્તિ અત્તનો પચ્ચયેહીતિ ધમ્મા, તિટ્ઠતિ એત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલન્તિ ઠિતિ, ધમ્માનં ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયધમ્મો. અથ વા ધમ્મોતિ કારણં ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮ આદયો) વિય, ધમ્મસ્સ ઠિતિ સભાવો, ધમ્મતો ચ અઞ્ઞો સભાવો નત્થીતિ પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવો ધમ્મટ્ઠિતિ, ધમ્મટ્ઠિતિયં ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. સઙ્ખારાનં યં યં ભૂતં અનિચ્ચતાદિ યથાભૂતં, તત્થ ઞાણન્તિ યથાભૂતઞાણં. સમ્મા પસ્સતીતિ સમ્માદસ્સનં.

અવિજ્જા પચ્ચયોતિ અવિજ્જા હેતુઆદિવસેન સઙ્ખારાનં યથારહં પચ્ચયો. તતો એવ સઙ્ખારા પચ્ચયસમુપ્પન્ના. ઉભોપેતેતિ યસ્મા અવિજ્જાપિ આસવાદિવસેન પચ્ચયસમ્ભૂતાવ, તસ્મા અવિજ્જા સઙ્ખારાતિ ઉભયેપિ એતે ધમ્મા પચ્ચયસમુપ્પન્ના. ઇતીતિ એવં. પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞાતિ પચ્ચયાનં પરિચ્છિજ્જ ગહણવસેન પવત્તા પઞ્ઞા. વુત્તનયેન ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં.

નિમિત્તન્તિ સઙ્ખારનિમિત્તં, અત્થતો પઞ્ચક્ખન્ધા. તે હિ ઘનસઞ્ઞાપવત્તિયા વત્થુભાવતો નિમિત્તં, સવિગ્ગહભાવેન ઉપટ્ઠાનતો વા. યસ્મા અનિચ્ચતા નામ સઙ્ખારાનં અવિપરીતાકારો. તત્થ નિચ્ચતાય લેસસ્સાપિ અભાવતો અનિચ્ચતો પસ્સન્તો યથાભૂતં જાનાતિ. તઞ્ચ ઞાણં અવિપરીતગ્ગહણતાય સમ્માદસ્સનં. તંસમઙ્ગિના ચ પચ્ચુપ્પન્નેસુ વિય અતીતાનાગતેસુપિ નયં નેન્તેન તે સુપરિવિદિતા હોન્તિ.

અનિચ્ચતા ચ નામ ઉપ્પત્તિમતો, ઉપ્પાદો ચ પચ્ચયવસેનાતિ અનિચ્ચતા સિજ્ઝમાના સઙ્ખારાનં સપ્પચ્ચયતં સાધેન્તી યથાવુત્તકઙ્ખપ્પહાનાય સંવત્તતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અનિચ્ચતો…પે… પહીયતી’’તિ આહ. તત્થ તદન્વયેનાતિ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠસ્સ અનુગમનેન. એત્થાતિ યથાદિટ્ઠેસુ ધમ્મેસુ. દુક્ખતો મનસિ કરોન્તોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. પવત્તન્તિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપ્પવત્તં. તઞ્હિ કિલેસાભિસઙ્ખારેહિ પવત્તિતત્તા સાતિસયં દુક્ખભાવેન ઉપટ્ઠાતિ. પવત્તન્તિ ઠાનનિસજ્જાદિવસેન દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન ચ સઙ્ખારપ્પવત્તન્તિ અપરે. ‘‘નિમિત્તં, પવત્ત’’ન્તિ ચ વુત્તે અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસન્તાનસઞ્ઞિતે સબ્બસ્મિં સપ્પચ્ચયે નામરૂપે યાથાવતો પવત્તા એકાવ પઞ્ઞા પરિયાયવસેન ‘‘યથાભૂતઞાણ’’ન્તિપિ ‘‘સમ્માદસ્સન’’ન્તિપિ તત્થ કઙ્ખાવિક્ખમ્ભનેન ‘‘કઙ્ખાવિતરણા’’તિપિ વુચ્ચતિ. યથા ‘‘રુક્ખો પાદપો તરૂ’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યઞ્ચ યથાભૂતઞાણ’’ન્તિઆદિ.

પરમત્થતો સાસને અસ્સાસો નામ અરિયફલં, પતિટ્ઠા નામ અરિયમગ્ગો, અયં પન અનધિગતમગ્ગફલોપિ તદધિગમુપાયપટિપત્તિયં ઠિતત્તા લદ્ધસ્સાસો વિય, લદ્ધપતિટ્ઠો વિય ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘લદ્ધસ્સાસો લદ્ધપતિટ્ઠો’’તિ. અપરિહીનકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિકો વિપસ્સકો લોકિયાહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસમ્પદાહિ સમન્નાગતત્તા ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તો સુગતિપરાયણો ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘નિયતગતિકો’’તિ. તતો એવ ચૂળસોતાપન્નો નામ હોતિ. સોતાપન્નો હિ ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતોતિ.

અથ વા લદ્ધસ્સાસો દિટ્ઠિવિસુદ્ધિસમધિગમેન. નામરૂપપરિચ્છેદેન હિ ખન્ધાદિકે સભાવસરસતો સલ્લક્ખેત્વા સાસને ધમ્મુપસંહિતપામોજ્જપ્પટિલાભેન લદ્ધસ્સાસો હોતિ. લદ્ધપતિટ્ઠો કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિસમધિગમેન. સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનેન હિ પરિમદ્દિતદિટ્ઠિકણ્ટકો વિનિદ્ધતઅહેતુવિસમહેતુવાદો યથાસકં પચ્ચયેહેવ ધમ્મમત્તં જાનિત્વા સાસને પતિટ્ઠિતસદ્ધો લદ્ધપતિટ્ઠો નામ હોતિ. નામરૂપવવત્થાનેન દુક્ખસચ્ચં, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેન સમુદયસચ્ચં, તસ્સેવ અપરભાગેન અનિચ્ચતો મનસિકારાદિવિધિના મગ્ગસચ્ચઞ્ચ અભિઞ્ઞાય પવત્તિયા દુક્ખભાવં દિસ્વા અપ્પવત્તે નિરોધે એકંસેનેવ નિન્નજ્ઝાસયતાય લોકિયેનેવ ઞાણેન ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અધિગતત્તા અપાયેસુ અભબ્બુપ્પત્તિકો, સોતાપન્નભૂમિયં ભબ્બુપ્પત્તિકો ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘નિયતગતિકો’’તિ. તેનાહ ‘‘ચૂળસોતાપન્નો નામ હોતી’’તિ.

તસ્માતિ યસ્મા એવં મહાનિસંસમેતં યથાભૂતઞાણં, તસ્મા. સદાતિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. સબ્બસોતિ નિબ્બત્તકહેતુઆદિપરિગ્ગણ્હનવસેન સબ્બપ્પકારેન.

કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ એકૂનવીસતિમપરિચ્છેદવણ્ણના.