૨૦. મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

સમ્મસનઞાણકથાવણ્ણના

૬૯૨. એવં મગ્ગઞ્ચ અમગ્ગઞ્ચ ઞત્વા ઠિતં ઞાણન્તિ અયં ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તા વીથિપટિપન્ના વિપસ્સનાપઞ્ઞા અરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગો, અયં ઓભાસાદિભેદો દસવિધો ઉપક્કિલેસો ન મગ્ગોતિ એવં મગ્ગઞ્ચ અમગ્ગઞ્ચ યાથાવતો વવત્થપેત્વા ઠિતં ઞાણં.

અતીતાદિવસેન અનેકભેદભિન્ને ધમ્મે કલાપતો સઙ્ખિપિત્વા સમ્મસનં કલાપસમ્મસનં, અયં કિર જમ્બુદીપવાસીનં અભિલાપો. ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૬૧; ૨.૧૧૩; ૩.૮૬; અ. નિ. ૪.૧૮૧) નયેન હિ ધમ્માનં વિપસ્સના નયવિપસ્સના, અયં કિર તમ્બપણ્ણિદીપવાસીનં અભિલાપો. તેનેવાહ ‘‘કલાપસમ્મસનસઙ્ખાતાય નયવિપસ્સનાયા’’તિ. તાવ-સદ્દો કમત્થો, તેન સમ્મસનપ્પકારાનં બહુભેદતં દીપેતિ. બહુભાવતો હિ તેસં પઠમં નયવિપસ્સનાય યોગારમ્ભં અનુસાસતિ ‘‘નયવિપસ્સનાય તાવ યોગો કરણીયો’’તિ. કસ્માતિ ચોદકવચનં. તસ્સાયં અધિપ્પાયો – યદિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ સમ્પાદેતબ્બા, અથ કસ્મા ‘‘નયવિપસ્સનાય આદિતો યોગો કાતબ્બો’’તિ વુત્તન્તિ. ઇતરો તસ્સાયં અધિગમૂપાયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘આરદ્ધવિપસ્સકસ્સા’’તિઆદિમાહ. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘વિપસ્સનાય સતિ ઉદયબ્બયઞાણુપ્પાદો, ઉદયબ્બયઞાણે સતિ ઓભાસાદિઉપક્કિલેસસમ્ભવો, તતો મગ્ગામગ્ગવવત્થાનં, તસ્મા તસ્સ આદિતોવ આરમ્ભસ્સ સમ્ભવો નત્થીતિ વિપસ્સના પઠમં આરદ્ધબ્બા’’તિ. એવમ્પિ પઠમં નયવિપસ્સનાવ કસ્મા આરદ્ધબ્બાતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાય ચ કલાપસમ્મસનં આદી’’તિ. તઞ્હિ અતીતાદિભેદભિન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાનવસેન પવત્તનતો આદિકમ્મિકસ્સ સુકરં સમ્મસનન્તિ આદિભૂતં.

તસ્માતિ આદિભૂતત્તા. અથ વા તસ્માતિ યસ્મા આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ…પે… કલાપસમ્મસનં આદિ, તસ્મા. એતન્તિ કલાપસમ્મસનં. અપિચાતિઆદિ કલાપસમ્મસનસ્સેવ વિપસ્સનાય આદિભાવે ઉપચયહેતુદસ્સનં. ઉદયબ્બયઞાણપરિયોસાના તીરણપરિઞ્ઞા, અસમ્પત્તે એવ ચ ઉદયબ્બયઞાણે મગ્ગામગ્ગવવત્થાનં હોતીતિ આહ ‘‘તીરણપરિઞ્ઞાય વત્તમાનાયા’’તિ. કલાપસમ્મસને તાવ યોગો કાતબ્બોતિ એત્થાપિ તસ્સેવ પઠમારમ્ભે કારણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યસ્મા કલાપસમ્મસનં નામ એકવિસુદ્ધિયમ્પિ ન અન્તોગધં, એકચ્ચે ચ તં અનામસિત્વાવ વિપસ્સનાચારં વણ્ણેન્તિ. એવં સન્તેપિ તં સુત્તન્તેસુ એકદેસેન, અનવસેસતો ચ દસ્સિતં. પટિસમ્ભિદાયં આદિકમ્મિકાનં મનસિકારસુકરતાય વિપસ્સનાય આદિભાવેન ઠપિતં. વિપસ્સન્તસ્સ ચ ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ મગ્ગામગ્ગઞાણસમ્ભવો, તસ્મા ‘‘તં સમ્પાદેતુકામેના’’તિઆદિના અયં વિચારો કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૬૯૩. તત્રાતિ તસ્મિં તીરણપરિઞ્ઞાય ઞાતપરિઞ્ઞાનન્તરભાવે, તાસુ વા પરિઞ્ઞાસુ. વિનિચ્છયોતિ સરૂપતો, કિચ્ચતો, ભૂમિતો ચ સન્નિટ્ઠાનં. લોકુત્તરાપિ પુરિમસ્મિં સચ્ચદ્વયે મગ્ગસમ્પયુત્તા તિવિધાપિ પરિઞ્ઞા કિચ્ચવસેન લબ્ભતીતિ ‘‘લોકિયપરિઞ્ઞા’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. સભાવધમ્માનં લક્ખણસલ્લક્ખણતો ઞેય્યઅભિમુખા પઞ્ઞા અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા. ઞાતટ્ઠેતિ ઞાતભાવનિમિત્તં. અભિઞ્ઞેય્યસ્સ જાનનહેતુ ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પરિઞ્ઞાપઞ્ઞાતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ પરિચ્છિજ્જ જાનનપઞ્ઞા. તીરણટ્ઠેતિ સમ્મસનભાવહેતુ. પહાનપઞ્ઞાતિ પહાતબ્બસ્સ પજહનપઞ્ઞા. વેદયિતાદિલક્ખણવિધુરતાય રુપ્પનલક્ખણં પચ્ચત્તલક્ખણં વુત્તં. તેસંયેવ પચ્ચત્તલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન ગહિતધમ્માનંયેવ. યથા પથવીફસ્સાદીનં કક્ખળફુસનાદિલક્ખણાનિ તીસુપિ ખણેસુ સલ્લક્ખિતબ્બાનિ પટિનિયતરૂપતાય સભાવસિદ્ધાનેવ હુત્વા ગય્હન્તિ, ન એવમનિચ્ચતાદિલક્ખણાનિ. તાનિ પન ભઙ્ગુદયબ્બયપીળાવસવત્તનાકારમુખેન ગહેતબ્બતો સમારોપિતરૂપાનિ વિય ગય્હન્તીતિ વુત્તં ‘‘સામઞ્ઞલક્ખણં આરોપેત્વા’’તિ. લોકિયપરિઞ્ઞાનંયેવ અધિપ્પેતત્તા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવ ‘‘પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ વુત્તા.

સઙ્ખારપટિચ્છેદતોતિ નામરૂપવવત્થાનતો, યા ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધી’’તિ વુત્તા. કેચિ પન ‘‘ખન્ધાદીનં વિપસ્સનાય ભૂમિભાવતો સબ્બોપિ ખન્ધાદિવિચારો સઙ્ખારપરિચ્છેદો’’તિ વદન્તિ. ‘‘પચ્ચત્તલક્ખણપટિવેધસ્સેવ આધિપચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના નામરૂપપચ્ચયપરિગ્ગહપઞ્ઞાનં તીરણપહાનાસમત્થતં દસ્સેતિ. તાસમ્પિ પન ‘‘નમનલક્ખણં નામં, રુપ્પનલક્ખણં રૂપ’’ન્તિ અરૂપરૂપાનં સાધારણાકારસલ્લક્ખણવસેન પવત્તિયા એકેનાકારેન તીરણપરિયાયો, દિટ્ઠિકઙ્ખાવિક્ખમ્ભનેન પહાનપરિયાયો લબ્ભતીતિ સિયા તીરણપહાનેસુપિ આધિપચ્ચન્તિ વદન્તિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન પન યથા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયાવ સઙ્ખારપરિચ્છેદતા, એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય એવ તીરણપહાનકિચ્ચતા વેદિતબ્બા. એવં હિ તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞા વવત્થિતા હોન્તિ, અઞ્ઞથા સઙ્કારો સિયા. તીરણપરિઞ્ઞાય ભૂમિ તત્થ પઞ્ઞાય અનિચ્ચતાદિલક્ખણસન્તીરણતો. તેનાહ ‘‘એતસ્મિં…પે… આધિપચ્ચ’’ન્તિ. કામં ઉદયબ્બયઞાણમ્પિ કઞ્ચિ મિચ્છાભિનિવેસં પજહતિ, તસ્સ પન અથામગતત્તા ન સાતિસયં પહાનન્તિ વુત્તં ‘‘ભઙ્ગાનુપસ્સનં આદિં કત્વા ઉપરિ પહાનપરિઞ્ઞાય ભૂમી’’તિ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તોતિ અનિચ્ચાકારતો સઙ્ખારે અનુપસ્સન્તો સમ્મસન્તો. નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ ‘‘તે નિચ્ચા સસ્સતા’’તિ પવત્તં મિચ્છાસઞ્ઞં. સઞ્ઞાસીસેન દિટ્ઠિચિત્તાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો ઇતો પરેસુપિ. નિબ્બિન્દન્તોતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિસમ્ભૂતાય નિબ્બિદાનુપસ્સનાય સઙ્ખારે નિબ્બિજ્જનવસેન પસ્સન્તો. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. વિરજ્જન્તોતિ વિરાગાનુપસ્સનાય વિરજ્જનવસેન યથા સઙ્ખારેસુ રાગો નુપ્પજ્જતિ, એવં અનુપસ્સન્તો. તથાભૂતો હિ રાગં પજહતીતિ વુચ્ચતિ. નિરોધેન્તોતિ નિરોધાનુપસ્સનાય યથા સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિયેવ, ન આયતિં પુનબ્ભવવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં અનુપસ્સન્તો. તથાભૂતો હિ સઙ્ખારાનં સમુદયં પજહતિ નામ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનતો. પટિનિસ્સજ્જન્તોતિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય યથા સઙ્ખારા ન પુન આદિયન્તિ, એવં વોસ્સજ્જન્તો. તેનાહ ‘‘આદાનં પજહતી’’તિ, નિચ્ચાદિવસેન વા ગહણં વિસ્સજ્જેતીતિ અત્થો. સાધિતત્તાતિ સમ્પાદિતત્તા. ઇતરાતિ તીરણપહાનપરિઞ્ઞા. એવં પરિઞ્ઞા નિદ્દિસિત્વા પરિઞ્ઞાક્કમવસેનપિ કઙ્ખાવિતરણાનન્તરં ‘‘કલાપસમ્મસને યોગો કાતબ્બો’’તિ ય્વાયમત્થો વુત્તો, તં નિગમવસેન પચ્ચાહરન્તો ‘‘તેન વુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ, તં વુત્તત્થમેવ.

૬૯૪. તત્રાતિ તસ્મિં કલાપસમ્મસને વિભાવેતબ્બે, તસ્સ વા કલાપસમ્મસનસ્સ આદિભાવે. અયં પાળીતિ દસ્સિયમાનં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિમાહ. તત્થ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞાતિ અતીતાદિભેદભિન્ને ધમ્મે એકતો સઙ્ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન વિનિચ્છયે સાધેતબ્બે તંસાધનીયા પઞ્ઞા. સમ્મસને અનિચ્ચતાદિવસેન તીરણે ઞાણન્તિ પવુચ્ચતિ, સા કથં હોતીતિ અત્થો. વવત્થાને સમ્મસનેતિ ચ નિપ્ફાદેતબ્બે ભુમ્મવચનં. યં કિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદીનિ પદાનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ. સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતીતિઆદીનિ પન યસ્મા પરતો વણ્ણિયિસ્સન્તિ, તસ્મા તત્થેવ નેસં અત્થં વિભાવયિસ્સામ.

પાળિવવત્થાનં પન એવં વેદિતબ્બં – એત્થ હિ આદિકમ્મિકાનં વિપસ્સનામનસિકારસુખત્થં ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિના પઠમં તાવ પઞ્ચક્ખન્ધા અતીતાદિવિભાગમુખેન ગહિતા, તે પન ખન્ધા યસ્મા દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્મવસેન વિભાગં લબ્ભન્તિ, તસ્મા તદનન્તરં દ્વારછક્કાદિવસેન દસ છક્કા ગહિતા. યસ્મા પન લક્ખણેસુ અનત્તલક્ખણં દુક્ખવિભાગં, તસ્મા તસ્સ વિભાવનાય છ ધાતુયો ગહિતા. તતો યેસુ કસિણેસુ ઇતો બાહિરકાનં અત્તાભિનિવેસો, તાનિ ઇમેસં ઝાનાનં આરમ્મણભાવેન ઉપટ્ઠાનાકારમત્તાનીતિ દસ્સનત્થં દસ કસિણાનિ ગહિતાનિ. તતો દુક્ખાનુપસ્સનાય પરિવારભાવેન પટિક્કૂલાકારવસેન દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા ગહિતા. પુબ્બે ખન્ધવસેન સઙ્ખેપતો ગહિતા ધમ્મા નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયેન, વિત્થારનયેન ચ મનસિ કાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો ચ ગહિતા. તેસુ ઇમે ધમ્મા સતિપિ સુઞ્ઞનિરીહઅબ્યાપારભાવે ધમ્મસભાવતો આધિપચ્ચવસેન પવત્તન્તીતિ અનત્તલક્ખણવિભાવનત્થં ઇન્દ્રિયાનિ ગહિતાનિ. એવં અનેકભેદભિન્નાપિમે ધમ્મા ભૂમિત્તયપરિયાપન્નતાય તિવિધાવ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં તિસ્સો ધાતુયો ગહિતા.

એત્તાવતા નિમિત્તં દસ્સેત્વા પવત્તં દસ્સેતું કામભવાદયો નવ ભવા ગહિતા. એત્તકે અભિઞ્ઞેય્યવિસેસે પવત્તમનસિકારકોસલ્લેન સણ્હસુખુમેસુ નિબ્બત્તિતમહગ્ગતધમ્મેસુ મનસિકારો પવત્તેતબ્બોતિ દસ્સનત્થં ઝાનપ્પમઞ્ઞારુપ્પાનિ ગહિતાનિ. તત્થ ઝાનાનિ નામ વુત્તાવસેસારમ્મણાનિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિભાગતો ઇમે ધમ્મા ભિન્દિત્વા મનસિ કાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ ગહિતાનિ. પચ્ચયાકારમનસિકારો હિ લક્ખણત્તયં સુખેન, સુટ્ઠુતરઞ્ચ વિભાવેતિ, તસ્મા પચ્છતો ગહિતો. એવમેતે સમ્મસનીયભાવેન ગહિતા ખન્ધાદિવસેન કોટ્ઠાસતો પઞ્ચવીસતિવિધા. પભેદતો પન અતીતાદિભેદં અનામસિત્વાવ ગય્હમાના દ્વીહિ ઊનાનિ દ્વેસતાનિ હોન્તિ.

તત્થ અનિચ્ચતો વવત્થપેતીતિઆદિકો પઠમો લક્ખણવવત્થાપનવારો. અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિઆદિકો દુતિયો હેતુવારો લક્ખણાનં હેતુકિત્તનતો. અનિચ્ચં સઙ્ખતન્તિઆદિકો પન હેતુપતિટ્ઠાપનવારો પાકટભાવસલ્લક્ખણતો. ખયટ્ઠેનાતિ હિ ખયસભાવતો યસ્મા રૂપં ખયસભાવં ઉપ્પજ્જિત્વા ખયં વયં ભેદં ગચ્છતિ, તસ્મા અનિચ્ચન્તિ અત્થો. ભયટ્ઠેનાતિ ભાયિતબ્બભાવતો યસ્મા રૂપં પભઙ્ગુરતાય ભયાનકં, તસ્મા દુક્ખન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩૦.૧૫, ૪૫, ૪૬, ૭૬, ૮૫; ૨.૪.૧૪; પટિ. મ. ૨.૧૦). અસારકટ્ઠેનાતિ અસારકભાવતો, અત્તસારવિરહતોતિ અત્થો. તતિયવારે પન ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ વત્વા તસ્સ હેતું પતિટ્ઠાપેતું ‘‘સઙ્ખત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતં, અનુરૂપે ચ પચ્ચયે પટિચ્ચ, ન વિના તેહિ સમં, સમ્મા ચ ઉપ્પન્નં, તસ્મા ખયવયવિરાગનિરોધધમ્મન્તિ. ન હિ પચ્ચયનિબ્બત્તં અનિરુજ્ઝનકં નામ અત્થિ. તેનાહ ભગવા ‘‘યં તં રૂપં જાતં ભૂતં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં, તં વત મા પલુજ્જીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૯). એતેન અનિચ્ચા પથવીધાતુ પચ્ચયનિબ્બત્તત્તા તદઞ્ઞં પચ્ચયનિબ્બત્તં વિયાતિ દસ્સેતિ. એસ નયો સેસધમ્મેસુપિ.

ઇદાનિ અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ સઙ્ખતધમ્માનં અનિચ્ચતં પતિટ્ઠાપેતું ‘‘જાતિપચ્ચયા’’તિઆદિ વુત્તં. અનિચ્ચલક્ખણસ્સેવ ચેત્થ પતિટ્ઠાપનં તસ્મિં પતિટ્ઠાપિતે સેસલક્ખણદ્વયસ્સપિ પતિટ્ઠાપનસિદ્ધિતો.

ઇમિના પેય્યાલેન ઇમે ધમ્મરાસયો સંખિત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તા ધમ્મા, પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ ઇદં અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૩; સં. નિ. ૪.૪૬) દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તે ધમ્મે દસ્સેત્વા તેસં પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતતં દસ્સેતું ‘‘રૂપં અભિઞ્ઞેય્યં…પે… વિઞ્ઞાણં અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ આગતત્તા વુત્તં. પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૪૮) પન ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિના પઠમં પઞ્ચક્ખન્ધે દસ્સેત્વા ‘‘ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તા ધમ્મા દસ્સિતા. તથાદસ્સને કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

કસ્મા પનેત્થ ઇમે ધમ્મરાસયો સંખિત્તાતિ પાળિયં વિત્થારતો આગતત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તેનેવાહ ‘‘તં તત્થ…પે… સંખિત્ત’’ન્તિ. તત્થ તન્તિ અભિઞ્ઞેય્યં. એત્થાતિ અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે. ‘‘વિઞ્ઞાણં મનો ધમ્મા’’તિઆદિના તત્થ તત્થ કોટ્ઠાસે યે લોકુત્તરધમ્મા આગતા. કેચિ પન ‘‘એત્થાતિ પટિસમ્ભિદાય’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. સમ્મસનુપગા એવ હિ ધમ્મા પટિસમ્ભિદાયં ગહિતા સમ્મસનવારસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ન અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે (પટિ. મ. ૧.૩; સં. નિ. ૪.૪૬) વિય સબ્બેવ અભિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા. યે રૂપારૂપધમ્મા. યસ્સાતિ યોગિનો. તેસુ તેન સમ્મસનં આરભિતબ્બં યથાપાકટં વિપસ્સનાભિનિવેસોતિ કત્વા. પચ્છા પન અનુપટ્ઠહન્તેપિ ઉપાયેન ઉપટ્ઠહાપેત્વા અનવસેસતોવ સમ્મસિતબ્બા.

૬૯૫. ‘‘અતીતં રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના અનિચ્ચતો સમ્મસનસ્સ અતીતાદિવિભાગા પવત્તિટ્ઠાનભૂતાતિ આહ ‘‘એકાદસહિ ઓકાસેહી’’તિ. વવત્થાપનં નામ સન્નિટ્ઠાનં. અનિચ્ચતો સન્નિટ્ઠાનઞ્ચેત્થ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વિપસ્સનાવાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચન્તિ સમ્મસતી’’તિ.

કથન્તિ સમ્મસનાકારો પુચ્છિતોતિ તં પરતો ઇધેવ પાળિયં દુતિયવારે વુત્તનયેનેવાતિ સઙ્ખેપેનેવ વિસ્સજ્જેતિ. ઇદાનિ તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ હી-તિ હેતુઅત્થે નિપાતો. યસ્મા ‘‘રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ એવં વુત્તં, તસ્મા ઇમિના વુત્તનયેન અનિચ્ચન્તિ સમ્મસતીતિ યોજના.

એવમ્પિ સઙ્ખેપોયેવાતિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘એસા’’તિઆદિ વુત્તં. અતીતેતિ અતીતે ભવે. આદિકમ્મિકસ્સ હિ ઇદં સમ્મસનવિધાનં, તસ્મા ભવવસેન અદ્ધાભેદો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘નયિમં ભવં સમ્પત્તન્તી’’તિ. એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં અતીતભવે પરિયાપન્નં રૂપં, તં અતીતેયેવ ભવે ખીણં, તતો ન ઇમં ભવં સમ્પત્તં, તસ્મા અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન ખયસભાવત્તાતિ સમ્મસતીતિ. એસ નયો યં અનાગતન્તિઆદીસુપિ.

યં બહિદ્ધા, તમ્પિ બહિદ્ધા એવ ખીયતિ, ન અજ્ઝત્તભાવં ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ, યં ઓળારિકં, તમ્પિ તત્થેવ ખીયતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિઆદિના યોજેતબ્બં.

ઇદં સબ્બમ્પીતિ ઇદં અતીતાદિભેદસ્સ રૂપસ્સ સમ્મસનતો સબ્બં એકાદસવિધમ્પિ સમ્મસનં એકં સમ્મસનં અનિચ્ચતો સમ્મસનન્તિ કત્વા.

તન્તિ તં એકાદસવિધમ્પિ રૂપં. સપ્પટિભયતાયાતિ ભયાનકતાય. ભયાવહં હોતીતિ અપ્પહીનવિપલ્લાસસ્સ ‘‘અહં વિનસ્સામિ, મમ સન્તકં વિનસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ ભયજનકં હોતિ. સીહોપમસુત્તે દેવાનં વિયાતિ સીહોપમસુત્તે દેસિયમાને દેવાનં વિય. તત્થ હિ –

‘‘યદા તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… સો ધમ્મં દેસેતિ ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તિ ‘અનિચ્ચાવ કિર ભો મયં સમાના નિચ્ચમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ, અદ્ધુવાવ…પે… અસસ્સતાવ કિર ભો મયં સમાના સસ્સતમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ, મયમ્પિ કિર ભો અનિચ્ચા અદ્ધુવા અસસ્સતા સક્કાયપરિયાપન્ના’’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૮; અ. નિ. ૪.૩૩) –

એવં દેવાનં ભયુપ્પત્તિ આગતા.

ખન્ધપઞ્ચકં, તદેકદેસો વા અત્તવાદીહિ ‘‘અત્તા’’તિ પરિકપ્પીયતિ, તઞ્ચ એકન્તતો અનિચ્ચં, દુક્ખઞ્ચાતિ આહ ‘‘યઞ્હિ અનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ. તીસુ દુક્ખતાસુ સઙ્ખારદુક્ખતાવ બ્યાપિની, ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ ચ અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘અનિચ્ચતં વા ઉદયબ્બયપટિપીળનં વા’’તિ. અત્તા અભવિસ્સાતિ ‘‘કારકો વેદકો સયંવસી’’તિ એવંભૂતો અત્તા અભવિસ્સાતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સતિ રૂપસ્સ આબાધાય સંવત્તનં અયુજ્જમાનકં સિયા. યથા રૂપક્ખન્ધે અભેદતો તિવિધં સમ્મસનં, ભેદતો તેત્તિંસવિધં, એવં વેદનાક્ખન્ધાદીસુપીતિ ઇમમત્થં ‘‘એસ નયો’’તિ અતિદિસતિ. તેન ખન્ધવસેન તાવ ભેદતો પઞ્ચસટ્ઠિઅધિકા સતં સમ્મસનવારા દસ્સિતા હોન્તિ. ઇમિના નયેન દ્વારછક્કાદીસુપિ યથારહં સમ્મસનભેદો વેદિતબ્બો.

૬૯૬. નિયમતો સઙ્ખતાદિભેદં હોતીતિ એકંસેન સઙ્ખતતાદિવિસેસવન્તં હોતિ અસઙ્ખતાદિસભાવે અનિચ્ચતાય અસમ્ભવતો. અસ્સાતિ અનિચ્ચસ્સ. પરિયાયદસ્સનત્થન્તિ વેવચનદસ્સનત્થં, તં પન ‘‘ખયધમ્મ’’ન્તિઆદીનં વસેન વેદિતબ્બં, ન પુરિમાનં તિણ્ણં. ન હિ તદેવ તસ્સ પરિયાયો હોતિ, નાપિ સઙ્ખતપટિચ્ચસમુપ્પન્નપદાનિ હુત્વા અભાવદીપનતો પાકભાવદીપનતો. પાકભાવદીપનેન પન અનિચ્ચતાય સાધનપક્ખે તિટ્ઠન્તિ. તેનેવ હિ સબ્બેસં પદાનં પરિયાયતાભાવતો ‘‘નાનાકારેહિ વા’’તિ વિકપ્પન્તરં ગહિતં. મનસિકારપ્પવત્તીદસ્સનત્થન્તિ અનિચ્ચતાય ઉપબ્રૂહનમનસિકારપવત્તિદસ્સનત્થં.

ચત્તારીસાકારઅનુપસ્સનાકથાવણ્ણના

૬૯૭. સોતિ યોગાવચરો. તસ્સાતિ યથાવુત્તભેદસ્સ અનિચ્ચતાદિસમ્મસનસ્સ. થિરભાવત્થાયાતિ દળ્હભાવત્થાય અનિચ્ચાદિઆકારસ્સ પુનપ્પુનં મનસિકારો વિય બહુલીકારભાવતો. યં તં ભગવતા એતસ્સ વિભઙ્ગે અનિચ્ચાદિસમ્મસનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અનુલોમિકન્તિ અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ અનુકૂલં. ખન્તિન્તિ ઞાણખન્તિં. ઞાણઞ્હિ વિસયસભાવં ઓગાહેત્વા વવત્થાને ખમતિ સહતીતિ ખન્તીતિ વુચ્ચતિ. સમ્મત્તનિયામન્તિ અરિયમગ્ગં. સો હિ સમ્માદિટ્ઠિઆદિસમ્મત્તઞ્ચેવ અનિવત્તિધમ્મતાય નિયામો ચાતિ વુચ્ચતિ. ‘‘આદિના નયેના’’તિ ઇમિના ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે દુક્ખતો પસ્સન્તો અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ, ખન્ધાનં નિરોધો સુખં નિબ્બાનન્તિ પસ્સન્તો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૩૮) એવમાદિકો પાઠસેસો રોગાદિપટિપક્ખયોજનાવસેન વિત્થારેતબ્બો. ‘‘ખન્ધાનં નિરોધો નિચ્ચં નિબ્બાન’’ન્તિ વચનેન સઙ્ખારાનં દુક્ખરોગતાદિપટિપક્ખો નિબ્બાનસ્સ સુખારોગ્યાદિભાવો ‘‘આદિના નયેના’’તિ એત્થ નયગ્ગહણેન દીપિતોતિ. અવસેસો સબ્બો પાઠો પકાસિતો એવ હોતીતિ.

કામઞ્ચેતં ચત્તારીસાય આકારેહિ સમ્મસનં અનુલોમઞાણે ભાવેતબ્બવિધાનં. તેનાહ ‘‘અનુલોમઞાણં વિભજન્તેન…પે… વુત્ત’’ન્તિ, ઇતો પટ્ઠાય પન કતપરિચયસ્સેવ કિચ્ચાવહં હોતીતિ ઇધાપિ વુત્તન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સાપીતિ ન કેવલં કલાપસમ્મસનસ્સેવ, અથ ખો યથાદસ્સિતસ્સ ચત્તાલીસપ્પભેદસ્સ અનિચ્ચાદિસમ્મસનસ્સપિ. તઞ્હિ અનુલોમિકખન્તિપટિલાભાય, સમ્મત્તનિયામોક્કમનાય ચ સંવત્તનતો એકંસતો ઇચ્છિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો સમનુપસ્સન્તો અનુલોમિકાય ખન્તિયા સમન્નાગતો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, અનુલોમિકાય ખન્તિયા અસમન્નાગતો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, સમ્મત્તનિયામં અનોક્કમમાનો સોતાપત્તિફલં વા…પે… અરહત્તં વા સચ્છિકરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસઙ્ખારે અનિચ્ચતો સમનુપસ્સન્તો’’તિ (અ. નિ. ૬.૯૮; પટિ. મ. ૩.૩૬) –

આદિ સુક્કપક્ખો વિત્થારેતબ્બો. તથા ‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો, દુક્ખતો, કઞ્ચિ ધમ્મં અત્તતો, અનત્તતો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૩૬) વિત્થારેતબ્બો.

૬૯૮. એકેકં ખન્ધં અનિચ્ચાદિસમ્મસનસ્સ વસેન સમ્મસતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ પન સમ્મસનસ્સ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં સાધારણતાય ‘‘એકેકં ખન્ધ’’ન્તિ વુત્તં. અનચ્ચન્તિકતાયાતિ અચ્ચન્તિકતાભાવતો, અસસ્સતતાયાતિ અત્થો. સસ્સતઞ્હિ અચ્ચન્તિકં પરાય કોટિયા અભાવતો. આદિઅન્તવન્તતાયાતિ પુબ્બાપરકોટિવન્તતાય, ઉદયબ્બયધમ્મતોતિ અત્થો. અનિચ્ચતો સમ્મસતીતિ સમ્બન્ધો. એસ નયો સબ્બત્થ.

અનિચ્ચતોતિ ચ અદ્ધુવતો. એતઞ્હિ ન નિચ્ચં, ખણિકતાય અસદાભાવિતાય વા ન ઇચ્ચં ન ઉપગન્તબ્બન્તિ અનિચ્ચં. ઉપ્પાદવયપટિપીળનતાયાતિ ઉપ્પાદેન, વયેન ચ પતિ પતિ ખણે ખણે તંસમઙ્ગિનો વિબાધનસભાવત્તા, તેહિ વા સયમેવ વિબાધેતબ્બત્તા. ઉદયબ્બયવન્તો હિ ધમ્મા અભિણ્હં તેહિ પટિપીળિતા એવ હોન્તિ, યા પીળના ‘‘સઙ્ખારદુક્ખતા’’તિ વુચ્ચતિ. દુક્ખવત્થુતાયાતિ તિવિધસ્સાપિ દુક્ખસ્સ, સંસારદુક્ખસ્સ ચ અધિટ્ઠાનભાવતો. પચ્ચયયાપનીયતાયાતિ યથારહં પચ્ચયેહિ યાપેતબ્બતાય. રોગમૂલતાયાતિ મૂલબ્યાધિ વિય અનુબન્ધબ્યાધીનં મૂલભાવતો, પદદ્વયેનાપિ યાપ્યરોગસદિસતોતિ દસ્સેતિ. યાપ્યબ્યાધિ હિ રોગો ઇતરો આબાધોતિ. દુક્ખતાસૂલયોગિતાયાતિ તિવિધદુક્ખતાસઙ્ખાતેન રુજ્જનેન યુજ્જતાય. કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતાયાતિ યથારહમારમ્મણવસેન, સમન્નાગમવસેન ચ રાગાદિકિલેસાસુચિવિસ્સન્દનતો. અહુત્વા સમ્ભવતો ઉપ્પત્તિયા ઉદ્ધુમાતતા.

અન્તોતુદનતાયાતિ અબ્ભન્તરે તુદનતો. દુક્ખવેદનાદયો વિય હિ ઇમે સઙ્ખારા અત્તભાવસ્સ અબ્ભન્તરગતા એવ ઉદયબ્બયવસેન તુદન્તિ. અરિયમગ્ગસણ્ડાસેન વિના નીહરિતું અસક્કુણેય્યતાય દુન્નીહરણીયતા તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસદળ્હભાવતો. અઘન્તિ પાપં વિય અરિયજનેહિ વિગરહિતબ્બં. સત્તાનં અનત્થજનનતો અવડ્ઢિઆવહં, પાપસ્સ ચ વત્થુભૂતં ખન્ધપઞ્ચકન્તિ આહ ‘‘વિગરહ…પે… અઘતો’’તિ. અસેરિભાવજનકતાયાતિ પરવસતાજનનતો. યથા ગિલાનો અઞ્ઞેહિ સંવેસનવુટ્ઠાપનાદિના પરપટિબદ્ધસરીરવુત્તિકો અસેરી, એવમેતેપિ અસેરિભાવજનકા. અવસતાયાતિ અવસવત્તનતો. યથા પરોસતન્તો પુરિસો પરસ્સ વસં ન ગચ્છતિ, એવં સુભસુખાદિભાવેન વસે વત્તેતું અસક્કુણેય્યતો. અવિધેય્યતાયાતિ ‘‘મા જીરથ, મા મીયથા’’તિઆદિના વિધાતું અસક્કુણેય્યતો. પલુજ્જનતાયાતિ બ્યાધિઆદીહિ પકારેહિ છિજ્જનતો વિનસ્સનતો. તેહિ એવ વા આબ્યસનતો. બ્યસનત્થો હિ લોકસદ્દો, પસદ્દો ભુસત્થો દટ્ઠબ્બો. બ્યાધિઆદીહિ ચ ખન્ધાનં બ્યસનન્તિ. બ્યસનાવહભાવેન એતીતિ ઈતિ, આગન્તુકાનં અકુસલપક્ખિયાનં બ્યસનહેતૂનં એતં અધિવચનં. ખન્ધા ચ એદિસાતિ આહ ‘‘અનેકબ્યસનાવહતાય ઈતિતો’’તિ.

ઉપદ્દવતીતિ ઉપદ્દવો, અનત્થં જનેન્તો અભિભવતિ અજ્ઝોત્થરતીતિ અત્થો, રાજદણ્ડાદીનં એતં અધિવચનં. ખન્ધા ચ એદિસાતિ વુત્તં ‘‘અવિદિતાનં…પે… ઉપદ્દવતો’’તિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકભયાવહતો, અભયપટિપક્ખતો ચ ખન્ધા ભયન્તિ આહ ‘‘સબ્બભયાનં…પે… ભયતો’’તિ. બહિદ્ધા ઞાતિબ્યસનાદીહિ, અજ્ઝત્તં રાગાદીહિ અનત્થેહિ ઉપસજ્જનટ્ઠેન, ઉપસગ્ગસદિસતાય ચ ઉપસગ્ગો. ઉપસગ્ગોતિ ચ દેવતૂપસંહારવસેન પવત્તો બ્યાધિઆદિઅનત્થો. સો અત્થકામેન મુહુત્તમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અનેકેહિ…પે… ઉપસગ્ગતો’’તિ. દોસૂપસટ્ઠતાયાતિ આરમ્મણતો, સમ્પયોગતો ચ રાગાદિદોસેહિ ઉપેતતાય. લોકધમ્મા લાભાદિહેતુકા અનુનયપટિઘા, તેહિ, બ્યાધિઆદીહિ ચ અનવટ્ઠિતતા પચલિતતા.

ઉપક્કમેનાતિ અત્તનો, પરસ્સ વા પયોગેન. સરસેનાતિ સભાવેન. પભઙ્ગુપગમનસીલતા ભિદુરતા. સબ્બાવત્થનિપાતિતાયાતિ રુક્ખફલં વિય અતિતરુણકાલતો પટ્ઠાય સબ્બાસુ અવત્થાસુ નિપતનસીલતાય. અનિપતસ્સપિ સબ્બેન સબ્બં અસારતાય થિરભાવસ્સ અભાવતાય. થિરઞ્હિ ધુવં નામ હોતિ. તાયિતું રક્ખિતું અસમત્થતાય ન તાયનોતિ અતાયનો, તબ્ભાવો અતાયનતા. તાણાસીસાય ઉપગતસ્સ અલબ્ભનેય્યખેમતા. દુક્ખભીતિયા ઉપલીયનાધિપ્પાયેન અલ્લીયિતું. દુક્ખનિવત્તનં લેણકિચ્ચં. જાતિઆદિભયાનં હિંસનં વિધમનં ભયસારકત્તં. યથાપરિકપ્પિતેહીતિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનેહિ બાલેહિ પરિકપ્પિતપ્પકારેહિ. રિત્તતાયાતિ વિવિત્તતાય, વિરહિતતાયાતિ અત્થો. અન્તોસારાભાવો રિત્તતા. સા એવ ચ તુચ્છતાતિ આહ ‘‘રિત્તતાયેવ તુચ્છતો’’તિ. અપ્પકત્તાતિ પરિત્તત્તા, લામકત્તા વા. ધુવસારાભાવાદીહિ સદ્ધિં અત્તસારાભાવં રિત્તપદેન વત્વા નિબ્બત્તિતમત્તસારાભાવમેવ સુઞ્ઞપદેન દસ્સેતું ‘‘સામિ…પે… સુઞ્ઞતો’’તિ વુત્તં. યથા કેનચિ સામિઆદિલક્ખણેન અત્તના સુઞ્ઞા એતે, એવં સયમ્પિ અતંસભાવોતિ આહ ‘‘સયઞ્ચ…પે… અનત્તતો’’તિ. ન અત્તાતિ હિ અનત્તાતિ.

પવત્તિદુક્ખતાયાતિ ભવપવત્તિદુક્ખભાવતો. ભવપવત્તિ ચ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અનિચ્ચાદિઆકારેન પવત્તનમેવ, સો ચ આદીનવો. યથાહ ‘‘યં, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ આદીનવો’’તિ. તેનાહ ‘‘દુક્ખસ્સ ચ આદીનવતાયા’’તિ. આદીનન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો યથા ‘‘એકમન્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૫), અતિવિય કપણન્તિ અત્થો. ભુસત્થો હિ અયં આ-કારો. યથા ‘‘દ્વિધા છિદ્દકં વિચ્છિદ્દક’’ન્તિ એત્થ દ્વિ-સદ્દસ્સ અત્થે વિ-સદ્દો, એવમિધાપીતિ આહ ‘‘દ્વેધા પરિણામપકતિતાય વિપરિણામધમ્મતો’’તિ. વિપરિણામો ચ વિપરીતસભાવાપત્તિ. દુબ્બલતાયાતિ સરસભિદુરતાય બલાભાવતો. દુબ્બલમ્પિ કિઞ્ચિ મુદુકમ્મઞ્ઞાભાવેન દુપ્પધંસિયા. ઇમે પન સુપધંસિયા એવાતિ આહ ‘‘ફેગ્ગુ વિય સુખભઞ્જનીયતાય ચા’’તિ. અઘસ્સ પાપસ્સ હેતુતા અઘહેતુતા. ખન્ધપટિબદ્ધમેવ હિ સબ્બં કિબ્બિસન્તિ. ઇમે રૂપાદયો સુખહેતુ, ન દુક્ખહેતૂતિ જનિતવિસ્સાસાનં હનનસીલતાય, ખન્ધેસુ હિ ‘‘એતં મમા’’તિ ગાહવસેન સત્તા બ્યસનં પાપુણન્તિ, વિસ્સાસં વા હનન્તીતિ વિસ્સાસઘાતિનો, તબ્ભાવતો.

વિગતભવતાયાતિ અપગતવડ્ઢિતાય. વિભવતણ્હા, વિભવદિટ્ઠિ ચ વિભવો ઉત્તરપદલોપેન, તતો વિભવતો, પિતુસદિસસ્સ વા સભાવહેતુનો વિભવતો વિનાસતો સમ્ભૂતતાય. આસવાનં આરમ્મણાદિના પચ્ચયભાવો આસવપદટ્ઠાનતા. બીજાદિકો અસાધારણો હેતુ, ભૂતસલિલાદિકો સાધારણો પચ્ચયો. એસ નયો અજ્ઝત્તેપિ. તેહિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય કતો સઙ્ખતો. મચ્ચુમારસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન, કિલેસમારસ્સ પચ્ચયભાવેન સંવડ્ઢનતો આમિસભૂતતા, ખન્ધાપિ ખન્ધાનં આમિસભૂતા પચ્ચયભાવેન સંવડ્ઢનતો, તદન્તોગધા અભિસઙ્ખારા. દેવપુત્તમારસ્સ પન ‘‘મમેત’’ન્તિ અધિમાનવસેન આમિસભાવોતિ ખન્ધાદિમારાનમ્પિ ઇમેસં યથારહં આમિસભૂતતા વત્તબ્બા. ધમ્મસદ્દો ‘‘જાતિધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૭૩; પટિ. મ. ૧.૩૩) વિય પકતિઅત્થો, ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮ આદયો) વિય હેતુઅત્થો ચાતિ આહ ‘‘જાતિજરાબ્યાધિમરણપકતિતાય, સોકપરિદેવઉપાયાસહેતુતાયા’’તિ. સંકિલેસત્તયગ્ગહણેન તદેકટ્ઠાનં દસન્નં કિલેસવત્થૂનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તદારમ્મણાપિ હિ ધમ્મા તદનતિવત્તનતો સંકિલેસિકા એવ. તથા ખુદ્દા, તણ્હા, જટાદીસુ સરીરસ્સ, સંકિલેસસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

ચત્તારીસાપિ સમ્મસનાનિ તીસુ અનુપસ્સનાસુ અન્તોગધાનેવાતિ તદન્તોગધભાવં દસ્સેતું ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અનિચ્ચાનુપસ્સનાનિ સરૂપતો, પરિયાયતો ચ અનિચ્ચભાવવિભાવનતો. એસ નયો ઇતરેસુપિ. ‘‘અસારકતો’’તિ ઇદં નિચ્ચસારાભાવવિભાવનં.

એત્તાવતા કલાપતો ધમ્મે સઙ્ગહેત્વા નયતો સમ્મસનમત્તં દસ્સિતં, ન તાવ અનુપદધમ્મવિપસ્સના વિહિતાતિ ‘‘સમ્મસનારમ્ભવિધાન’’ન્તિ. વુત્તં.

ઇન્દ્રિયતિક્ખકારણનવકકથાવણ્ણના

૬૯૯. એકચ્ચસ્સ તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ મહાપઞ્ઞસ્સ નયવિપસ્સનાવસેનેવ ઉદયબ્બયઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ઇતરસ્સ નુપ્પજ્જતિ. તં સન્ધાય ‘‘યસ્સ પન…પે… ન સમ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. ઉદયબ્બયઞાણુપ્પત્તિ હિ ઇધ નયવિપસ્સનાય સમ્પજ્જનન્તિ અધિપ્પેતં. તેન ‘‘નવહાકારેહિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ ભવન્તિ…પે… અન્તરા ચ અબ્બોસાનેના’’તિ એવં વુત્તાનં નવન્નં આકારાનં વસેન ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ કત્વા સપ્પાયાનિ સેવમાનેન સમ્મસિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

તેનાતિ યોગિના. નવહાકારેહીતિ વક્ખમાનેહિ નવહિ આકારેહિ. ઇન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ. તિક્ખાનીતિ તિખિણાનિ વિસદાનિ સૂરાનિ. ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનન્તિ ખણે ખણે ઉપ્પન્નાનં ઉપ્પન્નાનં. સઙ્ખારાનન્તિ વિપસ્સિયમાનાનં રૂપારૂપધમ્માનં. ખયમેવાતિ પઠમં ઉપ્પાદં દિસ્વા તં મુઞ્ચિત્વા ખયમેવ ભઙ્ગમેવ પસ્સતિ. તસ્સ તથાખયદસ્સનપસુતસ્સ વિપસ્સનાપઞ્ઞા તિક્ખા સૂરા વહતિ, ઇતરાનિ ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થાતિ ખયદસ્સને. સક્કચ્ચકિરિયાયાતિ આદરકારિતાય, યથા ખયદસ્સનપરમેનેવ વિપસ્સનાઞાણં પવત્તતિ, એવં તં આદરજાતો સમ્પાદેતિ. સાતચ્ચકિરિયાયાતિ અવિચ્છેદકિરિયાય, યથા વિપસ્સનાઞાણં ખયદસ્સનવસેન નિરન્તરમેવ પવત્તતિ, એવં યુત્તપ્પયુત્તો નં સમ્પાદેતિ. સપ્પાયકિરિયાયાતિ અનુરૂપકિરિયાય આવાસાદિસત્તવિધસપ્પાયાસેવનકિરિયાય. નિમિત્તગ્ગાહેનાતિ યથા મનસિકરોન્તસ્સ વિપસ્સનાસમાધિ ઉપ્પન્નો, તસ્સ આકારસ્સ સલ્લક્ખણવસેન સમથનિમિત્તગ્ગહણેન સમ્પાદેતીતિ સમ્બન્ધો. અનુપવત્તનતાયાતિ અનુરૂપતો પવત્તનેન ભાવનાચિત્તસ્સ લીનભાવે પીતિવીરિયધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉદ્ધતભાવે પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં બ્રૂહનેનાતિ અત્થો. કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતન્તિ અત્તનો કાયે અસુચિભાવેન બાહિરકઅવિઞ્ઞાણકકુણપે વિય જીવિતે અહિતાવહપચ્ચત્થિકે વિય નિરપેક્ખચિત્તં ઉપટ્ઠપેતિ. તત્થ ચ અભિભુય્ય નેક્ખમ્મેનાતિ તસ્મિં કાયચિત્તે અનપેક્ખભાવેન ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખભાવાપાદનેન ઉપ્પન્નં ઉપ્પન્નં દુક્ખં વીરિયેન અભિભવિત્વા ભાવનં સમ્પાદેતિ. અન્તરાતિ યથાધિપ્પેતાય ભાવનાસિદ્ધિયા અન્તરાવ. અબ્બોસાનેનાતિ અસઙ્કોચનેન.

એવં વુત્તાનન્તિ એવં ‘‘નવહાકારેહિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ ભવન્તી’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તાનં. એત્થ ચ યથા નામ સુખુમાનં મુત્તાપવાળાદીનં વિજ્ઝને સુખુમતરેન વેધનેન ભવિતબ્બં, એવમેવ સણ્હસુખુમાનં રૂપારૂપધમ્માનં, પચ્ચયસ્સ ચ પરિગ્ગણ્હને તિક્ખેન ઞાણેન ભવિતબ્બં. તેસં પન ખયવયદસ્સને તિક્ખતરેન ભવિતબ્બં. તિક્ખતરતા ચસ્સ નિસાનસિલાયં સણ્હમટ્ઠતાય કરણેન વિય ફરસુધારાય નિસિતભાવાપાદનેન ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખભાવાપાદનેન સાધેતબ્બા. તઞ્ચ યેહિ નવહિ આકારેહિ હોતિ, તેસુ ખણિકાનં સઙ્ખારાનં ખણે ખણે ભિજ્જનાકારદસ્સનં પઠમં વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં સઙ્ખારાનં ખયમેવ પસ્સતી’’તિ. અસતિ ઞાણસ્સ તિક્ખતરભાવે તદભાવતો સેસિન્દ્રિયતિક્ખતા તસ્સ સમ્ભારભાવતો વુત્તા, અવિનાભાવતો વા. સક્કચ્ચકિરિયાદિગ્ગહણં પન તસ્સ ઉપાયદસ્સનં. અસપ્પાયાનિ ભોજનાદીનિ અનુપયુજ્જનાદિવસેન વજ્જેત્વા સપ્પાયાનિ મત્તસો સેવમાનેન. રૂપારૂપધમ્માનં અચ્ચન્તવિધુરતાય એકજ્ઝં અસમ્મસિતબ્બત્તા, તથા સમ્મસનસ્સ ચ ઇધ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘કાલેન રૂપં સમ્મસિતબ્બં, કાલેન અરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થાપિ ચ રૂપસ્સ ઓળારિકતાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પઠમં સમ્મસિતબ્બતા વુત્તા. નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બાતિ પઠમં તાવ આગમાનુસારતો અનુમાનવસેન દટ્ઠબ્બા. તતો પરં અનુક્કમેન બલપ્પત્તે ભાવનાઞાણે પચ્ચક્ખતોપિ દિસ્સતીતિ.

રૂપનિબ્બત્તિપસ્સનાકારકથાવણ્ણના

૭૦૦. સબ્બેસન્તિ કામાવચરાદિઅણ્ડજાદિભેદભિન્નાનં સબ્બેસં સત્તાનં. પઠમં કમ્મતો નિબ્બત્તતિ તંમૂલકત્તા ઉતુજાદિરૂપાનં. પરતો પવત્તનકકાયદસકાદિવસેન લબ્ભમાનં પબન્ધત્તયં, સન્તતિસીસં વા સન્ધાય ‘‘તિસન્તતિવસેના’’તિ વુત્તં.

દન્ધં મન્દં ચિરેન નિરોધો એતસ્સાતિ દન્ધનિરોધં સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકત્તા. તેનાહ ‘‘ગરુપરિવત્તી’’તિ. તેનાતિ તસ્મા, યસ્મા ‘‘તતો સીઘતરં ખો, ભિક્ખવે, આયુસઙ્ખારા ખીયન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨૮) વચનતો રૂપધમ્માપિ ઇત્તરકાલા એવ, અરૂપધમ્મા પન તેહિ સાતિસયં ઇત્તરકાલા, તસ્મા આહ ભગવાતિ અત્થો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વિચારિતમેવ. તેહિ સદિસાતિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદભઙ્ગક્ખણેહિ સદિસા. સબ્બેસમ્પિ હિ સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદભઙ્ગક્ખણેસુ વિસદિસતા નત્થિ, સમાનકાલાવ તે. ઠાનપ્પત્તન્તિ ઠિતિક્ખણપ્પત્તં. તેનાતિ દુતિયભવઙ્ગચિત્તેન. વત્થુરૂપં એકસ્સ ચિત્તસ્સ નિસ્સયો હુત્વા અઞ્ઞસ્સ ન હોતિ ઠપેત્વા મરણાસન્નં, તસ્મા વુત્તં ‘‘તેન સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ.

એવં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવ ચુતિચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ, તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિરોધં દસ્સેતું ‘‘પટિસન્ધિચિત્તસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઠાનક્ખણેતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે. યાવ પવત્તિ નામ અત્થીતિ યાવ સંસારપ્પવત્તિ નામ અત્થિ, યાવ વા ચિત્તસ્સ પવત્તિ નામ અત્થિ. અસઞ્ઞૂપપત્તિયઞ્હિ નત્થિ ચિત્તપ્પવત્તીતિ. રૂપૂપપત્તિયં સંસેદજા ઓપપાતિકસદિસાતિ ઓપપાતિકાનંયેવ ગહણં. ઓપપાતિકાનમ્પીતિ પિ-સદ્દેન વા સંસેદજે સમ્પિણ્ડેતિ. સત્તસન્તતિવસેનાતિ ચક્ખુદસકાદીનં સત્તન્નં સન્તતિસીસાનં વસેન.

૭૦૧. તત્થાતિ કમ્મતો રૂપપવત્તિયં. નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભૂતંયેવ ઇધ કમ્મન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘કમ્મં નામ કુસલાકુસલચેતના’’તિ. જીવિતનવકં ચક્ખુદસકાદિઅન્તોગધમેવ કત્વા ‘‘સમસત્તતિરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. તં વા ચક્ખુદસકાદિ વિય સુખપરિગ્ગહં ન હોતીતિ. તદેવાતિ યથાવુત્તં વિપાકક્ખન્ધકટત્તારૂપમાહ. કમ્મઞ્હિ કમ્મજસ્સ જનકં, પરિપાચકમ્પિ હોતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ, કમ્મજગ્ગિનો ચ વસેન અનુરક્ખણસબ્ભાવતો, આહારાદિપટિલાભહેતુતાય ઉપત્થમ્ભકનિમિત્તતો ચ. તેનાહ ‘‘ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયોપિ હોતી’’તિ. ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયતા ચસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયવસેનેવ વેદિતબ્બા. કમ્મં પચ્ચયો એતસ્સાતિ કમ્મપચ્ચયં, તદેવ ચિત્તં, તં સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિ કમ્મપચ્ચયચિત્તસમુટ્ઠાનં. વિપાકચેતસિકાનમ્પિ કમ્મપચ્ચયચિત્તસમુટ્ઠાનતા વત્તબ્બા, ન વા વત્તબ્બા કમ્મસમુટ્ઠાનકમ્મપચ્ચયગ્ગહણેન ગહિતત્તા. ઠાનપ્પત્તા ઓજા અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ આહારાનુગતે સરીરેતિ ગહેતબ્બં.

તત્રાપીતિ કમ્મસમુટ્ઠાનાહારસમુટ્ઠાનેપિ ઓજટ્ઠમકે. ચતસ્સો વા પઞ્ચ વા પવત્તિયો ઘટેતીતિ સદિસસન્તતિવસેન ચતસ્સો વા પઞ્ચ વા રૂપકલાપપ્પવત્તિયો સન્તાનેતિ. બાહિરપચ્ચયવિસેસેન પન વિસદિસા બહૂપિ પવત્તિયો ઘટેતીતિ વદન્તિ. યથા કમ્મપચ્ચયાહારસમુટ્ઠાને પવેણિઘટના, એવં કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનેપીતિ તં દસ્સેતું ‘‘કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નામા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ યથા તત્થ તત્થ કોટ્ઠાસે પરમ્પરપ્પવત્તિં દસ્સેન્તેન અકમ્મજા દુતિયાદિપવત્તિયો અસમ્ભેદેન દસ્સિતા, એવં કમ્મજાહારસમુટ્ઠાનઉતુવસેન, કમ્મજઉતુસમુટ્ઠાનાહારવસેન, કમ્મપચ્ચયચિત્તજાહારઉતુસમુટ્ઠાનઉતુઆહારવસેન ચ સમ્ભેદવસેનાપિ રૂપપ્પવત્તિ દસ્સેતબ્બાતિ વદન્તિ. તત્થ કમ્મજતો પવત્તઆહારા વિસેસપચ્ચયલાભે સતિ યથાવુત્તપરિમાણાહિ પવત્તીહિ ઉદ્ધમ્પિ પવત્તિયો ન ઘટેન્તીતિ ન સક્કા વત્તું. તથા હિ ‘‘દસ દ્વાદસ વારે પવત્તિં ઘટેતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૦૩), ‘‘એવં દીઘમ્પિ અદ્ધાનં અનુપાદિન્નપક્ખે ઠત્વાપિ ઉતુસમુટ્ઠાનં પવત્તતિ એવા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૦૪) ચ વક્ખતિ.

૭૦૨. જનકાજનકા મતાતિ પુરિમકા તિકોટ્ઠાસસઙ્ગહિતા જનકા, પચ્છિમકોટ્ઠાસિકા ‘‘સોળસા’’તિ વુત્તા અજનકાતિ મતા ઞાતા. કુસલકિરિયતોતિ કુસલતો ચ કિરિયતો ચ. ઇરિયાય કાયિકકિરિયાય પવત્તિટ્ઠાનતાય પથભાવતો ઇરિયાપથો, ગમનાદિ, અત્થતો તદવત્થા રૂપપ્પવત્તિ. કામઞ્ચેત્થ રૂપવિનિમુત્તો ઇરિયાપથો, વિઞ્ઞત્તિ ચ નત્થિ, તથાપિ ન સબ્બં રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તં ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકં, વિઞ્ઞત્તિવિકારુપ્પાદકઞ્ચ હોતિ. યં પન ચિત્તં વિઞ્ઞત્તિજનકં, તં એકંસતો ઇતરસ્સ જનકં અવિનાભાવતો, તથા ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકં રૂપસ્સ. એતસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘રૂપં, ઇરિયાપથં, વિઞ્ઞત્તિઞ્ચા’’તિ સમુચ્ચયો કતો. વિપાકવજ્જાનીતિ એત્થ વિપાકાભિઞ્ઞાદ્વયવજ્જાનીતિ વત્તબ્બં તદઞ્ઞેસંયેવ સેસગ્ગહણેન ગહેતબ્બત્તા. ન વા વત્તબ્બં સેસગ્ગહણેનેવ અભિઞ્ઞાચિત્તાનમ્પિ નિવત્તેતબ્બતો. ન વિઞ્ઞત્તિં જનયન્તિ મહગ્ગતકુસલાદીનં સન્તભાવેન અવિપ્ફારિકભાવતો. વિપ્ફારિકમેવ હિ કામાવચરકુસલાદિવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેતિ, ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભકાનિ પન હોન્તિ સતિપિ સન્તભાવે ઝાનવેગેન સઉસ્સાહત્તા, યતો તેસં જવનકિચ્ચતા. પઞ્ચ ભવઙ્ગચિત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. રૂપમેવ જનયન્તિ, ન ઇરિયાપથં નિરુસ્સાહસન્તભાવેન પરિદુબ્બલભાવતો. કિરિયામયચિત્તેહિ અવિમિસ્સભવઙ્ગપ્પવત્તિકાલે ખન્ધાદિસરીરાવયવાનં નિચ્ચલભાવેનાવટ્ઠાનં. તથા હિ અબ્બોકિણ્ણે ભવઙ્ગે પવત્તમાને અઙ્ગાનિ ઓસીદન્તિ પવિટ્ઠાનિ વિય હોન્તિ. ‘‘દ્વત્તિંસા’’તિ પન આદિના વુત્તેસુ જાગરણચિત્તેસુ વત્તમાનેસુ અઙ્ગાનિ ઉપત્થદ્ધાનિ યથાપવત્તઇરિયાપથભાવેનેવ પવત્તન્તીતિ. દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ સબ્બદુબ્બલતાય રૂપં ન જનેન્તિ. પટિસન્ધિચિત્તં વત્થુદુબ્બલતાય. ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તન્તિ એત્થ –

‘‘કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, રૂપાવચરે અરૂપાવચરે પચ્છિમભવિકાનં, યે ચ રૂપાવચરં અરૂપાવચરં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં તેસં વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નો ચ તેસં કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૮૮) –

પન વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તસ્સ ગબ્ભગતતાદિવિબન્ધાભાવે કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપને કારણં અત્થિ, ન ચ યુત્તં ચુતો ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચસ્સ પવત્તતિ, નાપિ ‘‘ચુતિચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ પાળિ અત્થિ, ‘‘ખીણાસવાન’’ન્તિ, પન વિસેસનં અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેન નિરુજ્ઝન્તસ્સ તેસં ચુતિચિત્તસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપનં પાકટન્તિ કત્વા કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સોળસ ચિત્તાનીતિ પરિચ્છિજ્જ ગહણં તેસં રૂપજનને એકંસતો નિયમેતબ્બત્તા, અઞ્ઞાનિ પન બહૂનિ અરૂપે ઉપ્પન્નાનિ અનોકાસગતત્તા રૂપં ન જનેન્તિયેવ. ન ઠિતિક્ખણે, ભઙ્ગક્ખણે વા રૂપં જનેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ઉપ્પાદક્ખણે પન બલવં અનન્તરાદિપચ્ચયલાભતો.

યથા પથવીઆદયો રૂપધમ્મા ચિત્તહેતુકા ચિત્તસમુટ્ઠાના, એવં વેદનાદયોપીતિ વુત્તં ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં નામ તયો અરૂપિનો ખન્ધા, સદ્દનવક’’ન્તિઆદિ. તેનેવાહ – ‘‘કતમે ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાના? વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૧૨૦૧, ૧૫૩૫). તત્થ કાયવિઞ્ઞત્તિઆદીનં ચિત્તસમુટ્ઠાનતા પરિયાયતો વુત્તાતિ વેદિતબ્બા તેસં અનિપ્ફન્નત્તા. ‘‘એવં વુત્તં ચતુસમુટ્ઠાનરૂપ’’ન્તિ ઇમિના અતંસમુટ્ઠાનસ્સેવ ચિત્તજરૂપસ્સ ચિત્તપચ્ચયતા દસ્સિતા. યથા પન કમ્મપચ્ચયં દસ્સિતં, એવં ચિત્તપચ્ચયે ગય્હમાને તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ, સહજાતવેદનાદીનઞ્ચ ચિત્તપચ્ચયતા સિયા. ચિત્તસમુટ્ઠાનચિત્તપચ્ચયે પન અસઙ્કરતો દસ્સેતું પચ્છાજાતપચ્ચયવસેનેવ ચિત્તપચ્ચયં ઉદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચિત્તસમુટ્ઠાનઉતુઆહારેહિ કમ્મસમુટ્ઠાનઉતુઆહારા બલવન્તો હોન્તીતિ તેસં વસેન ચતુપઞ્ચપવત્તિઘટનં વુત્તં, ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં પન વસેન દ્વત્તિપ્પવત્તિઘટનં તંપાકતિકચિત્તવસેન, મહગ્ગતાનુત્તરચિત્તવસેન પન બહુતરાપિ પવત્તિયો ઇચ્છિતબ્બા. તંનિબ્બત્તાનં ચિત્તજરૂપાનં ઉળારપણીતભાવતો.

૭૦૩. ‘‘ઉપાદિન્નં કમ્મજરૂપં પચ્ચયં લભિત્વા’’તિ એતેન બહિદ્ધા અનુપાદિન્નઓજા રૂપાહરણકિચ્ચં ન કરોતીતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયલાભો ચસ્સ કમ્મજભૂતસન્નિસ્સયતાવસેનાતિ આહ ‘‘તત્થ પતિટ્ઠાયા’’તિ. તત્થ કમ્મપચ્ચયચિત્તસમુટ્ઠાનાદિરૂપસ્સપિ કમ્મમૂલકત્તા સિયા કમ્મજપરિયાયોતિ તંનિવત્તનત્થં ‘‘ઉપાદિન્ન’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. આહારપચ્ચયસ્સ આહારો ન કેવલં ઉપત્થમ્ભકોવ, અથ ખો જનકોપીતિ દસ્સેતું ‘‘ચતુસમુટ્ઠાનરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘દસ દ્વાદસ વારે’’તિ વત્વા કથં ઇમસ્સેવ દસ દ્વાદસ વારે પવત્તિઘટનાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘એકદિવસં પરિભુત્તાહારો’’તિઆદિ. દારકસ્સ સરીરં ફરિત્વાતિ નાભિમૂલાનુગતાહિ રસહરણીહિ ફરિત્વા, અઞ્ઞથા જલાબુઅન્તરિકે કાયે મક્ખનાવસેન ન સમ્માવિનિયોગો આહારસ્સ સમ્ભવતીતિ.

ઉપાદિન્નકો અનુપાદિન્નકોતિ દુવિધે આહારે પુબ્બે અનુપાદિન્નકો આહારપચ્ચયઆહારો દસ્સિતોતિ ઇતરં દસ્સેતું ‘‘કમ્મજાહારો’’તિઆદિ વુત્તં. તં કમ્મપચ્ચયાહારસમુટ્ઠાને વુત્તનયમેવ. તેનાહ ‘‘ચતસ્સો વા પઞ્ચ વા પવત્તિયો ઘટેતી’’તિ. આહારપચ્ચયઉતુનોપિ ઉતુપચ્ચયાહારસ્સ વિય દસ દ્વાદસ વારે પવત્તિઘટના વેદિતબ્બા. વુત્તનયત્તા ન ઉદ્ધતન્તિ વદન્તિ. સેસાનન્તિ કમ્મચિત્તઉતુસમુટ્ઠાનાનં તિસન્તતિરૂપાનં. કબળીકારાહારો હિ અઞ્ઞાહારસમુટ્ઠિતસ્સ, તિસન્તતિરૂપાનઞ્ચ ઉપત્થમ્ભકવસેન અત્તના ઉપ્પાદિતસ્સ જનકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. એવં આહારપચ્ચયો હોન્તોયેવ અત્થિઅવિગતવસેનાપિ પચ્ચયો હોતિ, નિસ્સયભાવો પન પટ્ઠાનનયેન નત્થિ. આહારપચ્ચયા પવત્તમાનાનિ રૂપાનિ આહારનિસ્સયાનિ નામ હોન્તીતિ સુત્તન્તનયેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પરતો ઉતુનો નિસ્સયજોતનાયપિ એસેવ નયો.

૭૦૪. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચતુબ્બિધાયપિ તેજોધાતુયા રૂપુપ્પાદને સમત્થભાવતો ‘‘ઉતુ નામ ચતુસમુટ્ઠાના તેજોધાતૂ’’તિ વુત્તં. એસ દુવિધો હોતીતિ એસ ઉતુ તેજોધાતુભાવાવિસેસેપિ તિક્ખમન્દતાવિસેસેન ઉણ્હો, સીતોતિ દુવિધો હોતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વિચારિતમેવ. યદિપિ ઉતુ ઉપાદિન્નકેન વિનાપિ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઇન્દ્રિયબદ્ધે પન તેન વિના તસ્સ રૂપુપ્પાદનં નત્થીતિ આહ ‘‘ઉપાદિન્નકં પચ્ચયં લભિત્વા’’તિ. તેનાહ ‘‘ચતુસમુટ્ઠાનો ઉતૂ’’તિ. ઉતુસમુટ્ઠાનોયેવ હિ ઉતુ ઉપાદિન્નકેન વિના રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. ઉતુપચ્ચયં નામ ચતુસમુટ્ઠાનિકં રૂપં. યઞ્હિ ઉતુસમુટ્ઠાનં પન્નરસવિધં રૂપં, યઞ્ચ તદઞ્ઞતિસન્તતિરૂપં, તસ્સ સબ્બસ્સપિ સભાગો ઉતુઉપત્થમ્ભકપચ્ચયો હોતીતિ. યસ્મા વિસભાગો ઉતુ હિમાદિ વિય પદુમાદીનં વિસદિસરૂપુપ્પત્તિહેતુભૂતં પુરિમરૂપં વિનાસેન્તં વિય હોતિ, તસ્મા સભાગં, વિસભાગઞ્ચ એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘ઉતુ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપાનં પવત્તિયા ચ વિનાસસ્સ ચ પચ્ચયો હોતી’’તિ.

દીઘમ્પિ અદ્ધાનન્તિ ‘‘દસ દ્વાદસ વારે’’તિ અઞ્ઞસ્સ વુત્તપરિચ્છેદતો દીઘમ્પિ કાલં. ઉતુ હિ સભાગસન્તતિવસેન લદ્ધપચ્ચયં ચિરતરમ્પિ કાલં સદિસાકારં રૂપપ્પવત્તિં સન્તાનેતિ ઉપાદિન્નકસન્નિસ્સયેન વિના, પગેવ ઇતરથા. તેનાહ ‘‘અનુપાદિન્નપક્ખે ઠત્વાપી’’તિ, મંસવિનિમુત્તકેસલોમનખચમ્મખિલતિલકાદિવસેન જીવમાનસરીરે અઞ્ઞત્થ મતકળેવરાદિવસેનાતિ અધિપ્પાયો. રૂપસ્સ નિબ્બત્તિયા દિટ્ઠાય તસ્સ ભઙ્ગોપિ દિટ્ઠોયેવ હોતિ ઇત્તરકાલત્તા ધમ્મપ્પવત્તિયાતિ આહ ‘‘નિબ્બત્તિં પસ્સન્તો કાલેન રૂપં સમ્મસતિ નામા’’તિ. ન હિ નિબ્બત્તિમત્તદસ્સનં સમ્મસનં નામ હોતિ, ઉદયબ્બયદસ્સનઞ્ચ અધિકતન્તિ. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ નિબ્બત્તિગ્ગહણેસુ.

અરૂપનિબ્બત્તિપસ્સનાકારકથાવણ્ણના

૭૦૫. લોકિયચિત્તુપ્પાદવસેનેવાતિ અવધારણં ઇતરસ્સ અવિસયત્તા.

નિબ્બત્તતિ તંતંભવવસેન. તદેવ એકૂનવીસતિપ્પભેદં ચિત્તં ભવઙ્ગવસેન નિબ્બત્તતીતિ સમ્બન્ધો. તથા ચુતિવસેન તદારમ્મણવસેનાતિ એત્થાપિ. તત્થાતિ તેસુ એકૂનવીસતિચિત્તુપ્પાદેસુ. અનન્તરચિત્તતો પટ્ઠાયાતિઆદિનાપિ પવત્તિયેવ વુત્તા.

સો પન પટિસન્ધિચિત્તાનંયેવ પવત્તિયં પવત્તનાકારોતિ સુદ્ધપ્પવત્તિચિત્તાનં ઉપ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘પવત્તે પના’’તિઆદિમાહ. અસમ્ભિન્નત્તાતિ અવિનટ્ઠત્તા. ‘‘અસમ્ભિન્નત્તા ચક્ખુસ્સા’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ચક્ખુપસાદસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઠિતિપ્પત્તમેવા’’તિ ઇમિના યથા નિરુજ્ઝમાનં રૂપં કસ્સચિ પચ્ચયો ન હોતિ, એવં ઉપ્પજ્જમાનમ્પીતિ દસ્સેતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ. કામાવચરકુસલાકુસલકિરિયચિત્તેસુ એકં વા પઞ્ચ, સત્ત વા જવનાનિ હુત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકં ચિત્તં વાતિ વા-સદ્દં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. વોટ્ઠબ્બનઞ્હિ સન્ધાય એવં વુત્તં, તં પન દુતિયમોઘવારવસેન વેદિતબ્બં. પઞ્ચ જવનાનિ સુત્તમુચ્છિતાદિકાલે, સત્ત પાકતિકકાલે વેદિતબ્બાનિ. જવનારમ્મણાનુરૂપન્તિ ‘‘તિહેતુકં ચે જવનં, તિહેતુકં, દ્વિહેતુકં વા’’તિઆદિના, ‘‘ઇટ્ઠં ચે આરમ્મણં, સોમનસ્સસહગત’’ન્તિઆદિના ચ જવનસ્સ, આરમ્મણસ્સ ચ અનુરૂપં. સેસદ્વારેસૂતિ સોતદ્વારાદિસેસદ્વારેસુ.

અનુક્કમેનાતિ ઉદયબ્બયઞાણાધિગમાનુક્કમેન પઞ્ઞાભાવનં સમ્પાદેતિ અરહત્તં અધિગચ્છતિ.

રૂપસત્તકસમ્મસનકથાવણ્ણના

૭૦૬. રૂપેસુ મનસિકારસત્તકં રૂપસત્તકં, રૂપધમ્મેસુ સત્તહાકારેહિ મનસિ કારોતીતિ અત્થો. એવં અરૂપસત્તકમ્પિ વેદિતબ્બં. ઇમેહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ આદાનનિક્ખેપનમનસિકારાદિપ્પકારેહિ, ઇમેહિ વા યથાવુત્તકોટ્ઠાસેહિ. આરોપેત્વાતિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા.

આદાનનિક્ખેપનતોતિ ભવસ્સ ગહણવિસ્સજ્જનતો, જાતિતો, મરણતો ચાતિ અત્થો. વયોવુડ્ઢત્થગામિતોતિ વયસા વુડ્ઢસ્સ અત્થગામિભાવતો, અત્થઙ્ગમતો ઇચ્ચેવ અત્થો. આહારતોતિ આહારહેતુ, રૂપસ્સ પચ્ચયભૂતઆહારતોતિ અત્થો. અયલોહાદિભૂમિપાસાણાદિભેદં વિવિધવણ્ણસણ્ઠાનં કમ્માનપેક્ખં સભાવસિદ્ધં રૂપં ધમ્મતારૂપં. સત્તાતિ સત્તધા સત્તહાકારેહિ. વિપસ્સતીતિ તં તં કોટ્ઠાસં તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સતિ સમ્મસતિ.

‘‘ભારાદાનં દુખં લોકે’’તિ વચનતો ખન્ધભારસ્સ આદિતો ગહણન્તિ કત્વા ‘‘આદાનન્તિ પટિસન્ધી’’તિ આહ. ‘‘સબ્બેવ નિક્ખિપિસ્સન્તિ, ભૂતા લોકે સમુસ્સય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૨૨૦; સં. નિ. ૧.૧૮૬) પન વચનતો ખન્ધભારનિક્ખેપોતિ કત્વા ‘‘નિક્ખેપનન્તિ ચુતી’’તિ વુત્તં. ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસત’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૭; સં. નિ. ૧.૧૪૫-૧૪૬; અ. નિ. ૭.૭૪) વચનતો તતો ઊનાધિકભાવો અપ્પમાણન્તિ વુત્તં ‘‘એકં વસ્સસતં પરિચ્છિન્દિત્વા’’તિ. એત્થન્તરે સબ્બે સઙ્ખારાતિ એતસ્મિં આદાનનિક્ખેપન્તરે પવત્તા સબ્બે ભૂતુપાદાયરૂપપ્પભેદા સઙ્ખારા. રૂપધમ્મેસુ હિ ઇદં સમ્મસનવિધાનન્તિ. ‘‘અનિચ્ચા’’તિ ગહિતમત્તં યુત્તિતો હદયે પતિટ્ઠાપનત્થં ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપ્પાદવયવત્તિતોતિ ઉપ્પજ્જનવસેન, નિરુજ્ઝનવસેન ચ પવત્તનતો, અહુત્વા સમ્ભવતો હુત્વા વયૂપગમનતોતિ અત્થો. વિપરિણામતોતિ સન્તાનસ્સ પુરિમુત્તરવિસદિસભાવતોતિ વદન્તિ. તં વસ્સસતપરિચ્છિન્ને રૂપે ઇદં સમ્મસનન્તિ અધિપ્પાયેનેવ વુત્તં સિયા, જરામરણેન વિપરિણામેતબ્બતોતિ અત્થો. અસતિપિ ધમ્મભેદે અવત્થાભેદો ઇચ્છિતબ્બો. ન હિ ઉપ્પાદાવત્થા એવ ભઙ્ગાવત્થાતિ યુત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘જરાય ચેવ મરણેન ચાતિ દ્વેધા પરિણામપકતિતાયા’’તિ. સભાવવિગમો એવ વા એત્થ વિપરિણામો. ખણિકતા તાવકાલિકતા. નિચ્ચસભાવાભાવો એવ નિચ્ચપટિક્ખેપો. અનિચ્ચધમ્મા હિ તેનેવ અત્તનો સભાવેન જાનન્તાનં નિચ્ચતં પટિક્ખિપન્તિ નામ. યતો ન નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચં, ઉપ્પાદક્ખણે યદવત્થા સઙ્ખારા, ન તદવત્થા ઠિતિક્ખણેતિ અવત્થન્તરપ્પત્તિયા ઞાયતિ તેસં કિલમનાકારોતિ આહ ‘‘ઠિતિયં જરાય કિલમન્તી’’તિ, સ્વાયમત્થો પાકટજરાય વેદિતબ્બો. યે પન સઙ્ખારાનં ઠિતિં ન સમ્પટિચ્છન્તિ, તત્થ વત્તબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ધમ્માનં સભાવો નામ દુરતિક્કમો જરાનન્તરં ભઙ્ગોતિ આહ ‘‘જરં પત્વા અવસ્સં ભિજ્જન્તી’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા ઉપ્પાદજરાભઙ્ગવસેન સઙ્ખારાનં નિરન્તરબાધતા, તતો ચ નેસં દુસ્સહતાય દુક્ખમતા, તિસ્સન્નં દુક્ખતાનં, સંસારદુક્ખસ્સ ચ અધિટ્ઠાનતાય દુક્ખવત્થુતા, તસ્મા. અભિણ્હ…પે… દુક્ખાતિ યોજના.

‘‘સુખપટિક્ખેપતો’’તિ ઇદં વુત્તનયમેવ. ઠિતિં મા પાપુણન્તુ, ઉપ્પજ્જમાનાકારેનેવ પવત્તન્તૂતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઉપ્પન્ના’’તિ ઇમિના ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિતા વુત્તા. ઠાનપ્પત્તા મા જીરન્તૂતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અત્થતો ઠિતિ એવ જરાતિ? સચ્ચમેતં, જરાવસેન પન યો કિલમથો, સો ઇધ જરાગ્ગહણેન ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. મા ભિજ્જન્તૂતિ નિચ્ચતં આસીસતિ. કસ્સચિ ધમ્મિસ્સરસ્સાપિ ભગવતો વસવત્તિભાવો નત્થિ. ન હિ લક્ખણઞ્ઞથત્તં કેનચિ કાતું સક્કા. ભાવઞ્ઞથત્તમેવ હિ ઇદ્ધિવિસયો. સુઞ્ઞા સઙ્ખારા તેન તીસુ ઠાનેસુ વસવત્તનાકારેન. તસ્માતિ વુત્તકારણપરામસનં. સુઞ્ઞતોતિ નિવાસીકારકવેદકઅધિટ્ઠાયકવિરહેન તતો સુઞ્ઞતો, ન નિસ્સભાવતોતિ એકચ્ચપરિકપ્પિતસભાવસુઞ્ઞતો. અસ્સામિકતોતિ સામિભૂતસ્સ કસ્સચિ અભાવતો. એતેન અનત્તનિયતં દસ્સેતિ. અવસવત્તિતોતિ યથાવુત્તવસવત્તિભાવાભાવતો. અત્તપટિક્ખેપતોતિ પરપરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો પટિક્ખિપનતો. ‘‘સુઞ્ઞતો’’તિઆદિના હિ ધમ્માનં બાહિરકપરિકપ્પિતઅત્તવિરહો વુત્તો, ઇમિના પન અતંસભાવતો અત્તા ન હોતીતિ.

૭૦૭. એત્થ ચ ‘‘ઉપ્પાદવયવત્તિતો’’તિઆદિના ચતૂહિ કારણેહિ અનિચ્ચા, ‘‘અભિણ્હસમ્પટિપીળનતો’’તિઆદિના ચતૂહિ કારણેહિ દુક્ખા, ‘‘સુઞ્ઞતો’’તિઆદિના ચતૂહિ કારણેહિ અનત્તાતિ રૂપધમ્મે નિરુળ્હં લક્ખણત્તયં પુબ્બે અત્તના અસલ્લક્ખિતં સલ્લક્ખેત્વા સમ્મસન્તો તં તત્થ આરોપેતીતિ વુચ્ચતિ. તથા પનાનેન આદાનનિક્ખેપનવસેન સમ્મસિતત્તા આહ ‘‘રૂપે તિલક્ખણં આરોપેત્વા’’તિ.

તત્થ ચ યસ્મા અનિચ્ચલક્ખણગ્ગહણપુબ્બકં દુક્ખલક્ખણગ્ગહણં, દુક્ખલક્ખણગ્ગહણપુબ્બકં વા અનત્તલક્ખણગ્ગહણં. અનિચ્ચલક્ખણઞ્ચેત્થ રૂપભેદેન દસ્સિયમાનં યથોળારિકતો દીપેતબ્બન્તિ તં વસ્સસતપરિચ્છેદેન પઠમં દસ્સેન્તેન વસ્સસતં ઠિતસ્સ ‘‘દસ વા વીસતિ વા’’તિઆદિના વિભજિત્વા અનુક્કમેન યાવઉદ્ધરણાદિકોટ્ઠાસવસેન રૂપસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા તતો ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ તિલક્ખણારોપનં વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો સમ્મસનન્તિ દસ્સેતું ‘‘તમેવ વસ્સસત’’ન્તિઆદિના વયવસેન રૂપસ્સ સમ્મસનવિધિ આરદ્ધો. તત્થ યસ્મા ઓળારિકવસેનેવાયં આદિતો રૂપભેદો ગય્હતિ, તસ્મા ન વસ્સસતં સમકોટ્ઠાસવસેન વિભત્તં, મજ્ઝિમાવત્થાય વા તથારૂપત્તા મજ્ઝિમવયે એકં વસ્સં વડ્ઢિતં.

૭૦૮. મન્દતાબાહુલ્લેન પવત્તં વસ્સાનં દસકં મન્દદસકં. એસ નયો સેસેસુપિ.

તદાતિ પઠમે વસ્સદસકે. સોતિ પુગ્ગલો. ચપલોતિ અનવટ્ઠિતકિરિયતાય તરલો. તેન મોમૂહભાવતો વિસેસેતિ. ન હેસ નવમદસકે વિય મોમૂહભાવેન મન્દો, અથ ખો ચપલતાયાતિ. તેનાહ ‘‘કુમારકો’’તિ. તતિયે દસકે મંસપારિપૂરિયા યથારહં છવિવણ્ણો વિપ્પસીદતીતિ આહ ‘‘વણ્ણાયતનં વેપુલ્લં પાપુણાતી’’તિ. ચતુત્થે દસકે અટ્ઠીનં, ન્હારૂનઞ્ચ થિરભાવપ્પત્તિયા બલઞ્ચ થામો ચ વેપુલ્લં પાપુણાતિ. પઞ્ચમે દસકે યોબ્બનમદસ્સ દૂરીભાવેન યેભુય્યેન કિલેસતનુતાય પઞ્ઞા યથારહં સુવિસદા હોતિ. ખિડ્ડાય રતિ ખિડ્ડારતિ. કપલ્લિકાદિનિસ્સયવિસેસેન પદીપસ્સ સુદ્ધતાદિ વિય નિસ્સયવિસેસેન પઞ્ચમછટ્ઠદસકેસુ પઞ્ઞાય બુદ્ધિહાનિયો વેદિતબ્બા. પુરતો પબ્ભારો હોતિ કટિસન્ધિગીવાસન્ધીનં વસેન રસ્સસ્સાપિ, પગેવ દીઘસ્સ. પબ્ભારોતિ ચ ગરુભાવેન પલમ્બકો. મોમૂહો હોતિ સતિપઞ્ઞાવિપ્પવાસતો. સયનબહુલોવ હોતિ ઠાનાદિવસેન સરીરભારં વહિતું અસક્કોન્તો.

૭૦૯. તિણ્ણં તિણ્ણં વસ્સાનન્તિ યેભુય્યતાય વુત્તં. ચતુવસ્સિકોપિ હિ એકો કોટ્ઠાસો હોતીતિ. દ્વિસતં કોટ્ઠાસે કત્વા એકેકઅયનવસેનાતિપિ વેદિતબ્બં.

વસ્સાને પવત્તરૂપન્તિ સમ્બન્ધો.

તં પન વસ્સાનં દ્વિધા સમત્તં, ન પુબ્બે વિય ચતુમાસન્તિ આહ ‘‘દ્વેમાસ’’ન્તિ. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. સો પન વસ્સાનો ઉતુ સાવણપોટ્ઠપાદમાસા, અસ્સયુજકત્તિકમાસા સરદો, મિગસિરફુસ્સમાસા હેમન્તો, માઘફગ્ગુનમાસા સિસિરો, ચિત્તવેસાખમાસા વસન્તો, જેટ્ઠાસળ્હમાસા ગિમ્હો ઉતૂતિ વેદિતબ્બો. છ કોટ્ઠાસે કત્વાતિ દસદસનાટિકાવસેન છ કોટ્ઠાસે કત્વા.

૭૧૦. અભિમુખં પુરતો કમનં અભિક્કમો. પટિનિવત્તનવસેન કમનં પટિક્કમો. આમુખં લોકનં આલોકનં. વિવિધં ઇતો ચિતો ચ લોકનં વિલોકનં. હત્થપાદાનં સઙ્કુચનં સમિઞ્જનં. આયમનં પસારણં.

પાદુદ્ધરણકાલેતિ દુતિયપાદુદ્ધરણકાલે. પાદસ્સાતિ ઉદ્ધટપાદસ્સ. ઓમત્તાતિ સત્તિતો હીનપ્પમાણા. તેનાહ ‘‘મન્દા’’તિ. ઇતરાતિ તેજોવાયોધાતુયો. યથા પાદસ્સ ઉદ્ધરણં સિજ્ઝતિ, તથા પવત્તચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપેસુ એકંસતો તેજોવાયોધાતૂનં અધિમત્તતા ઇચ્છિતબ્બા સલ્લહુકસભાવતાય તાસં. તતો એવ ચ ઇતરાસં ઓમત્તતા ગરુસભાવત્તા. તંસમ્બન્ધત્તા પન સેસં તિસમુટ્ઠાનરૂપં તગ્ગતિકમેવ હોતિ. કાયવચીવિઞ્ઞત્તિપવત્તિયં વાયોપથવીઅધિમત્તતા ઇમસ્સ અત્થસ્સ નિદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પુરતો હરણે, પચ્છતો હરણે ચ ઉદ્ધરણે વિય સલ્લહુકસભાવરૂપપ્પવત્તીતિ તાસંયેવ દ્વિન્નં ધાતૂનં અધિમત્તતા ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ ‘‘તથા અતિહરણવીતિહરણેસૂ’’તિ. યથા ઉદ્ધરણાદીસુ સલ્લહુકસભાવત્તા પચ્છિમાનં દ્વિન્નં ધાતૂનં કિચ્ચં અધિકં હોતિ, ઇતરાસં હીનં, એવં વોસ્સજ્જનાદીસુ તીસુ ગરુસભાવત્તા પુરિમાનં દ્વિન્નં કિચ્ચં અધિકં હોતિ, ઇતરાસં હીનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વોસ્સજ્જને’’તિઆદિ.

તદુપાદાયરૂપાનીતિ તા ધાતુયો નિસ્સાય પવત્તઉપાદારૂપાનિ. એત્થેવાતિ ઉદ્ધરણેયેવ. તેનાહ ‘‘અતિહરણં અપ્પત્વા’’તિ. ઇતીતિ એવં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઉદ્ધરણાદિકોટ્ઠાસે. પબ્બંપબ્બન્તિઆદિ તેસં ધમ્માનં કોટ્ઠાસન્તરસઙ્કરાભાવદસ્સનં. તટતટાયન્તાતિ તટતટાયન્તિ વિય, તેન નેસં પવત્તિક્ખણસ્સ ઇત્તરતં દસ્સેતિ.

૭૧૧. અસ્સાતિ સમ્મસનસ્સ. દારુતિણુક્કાદીસૂતિ દારુઉક્કાતિણુક્કાદીસુ. ‘‘કિં અન્ધબાલ એકઘનં સતતં સબ્બદાભાવિં એકન્તિ મઞ્ઞસી’’તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘કિમેત્થ મનાપ’’ન્તિ. ઇદમ્પીતિ યદિદં તેલવટ્ટિક્ખયેન પદીપસ્સ અપઞ્ઞાયનં વુત્તં, ઇદમ્પિ. અઙ્ગુલઙ્ગુલન્તરેતિ અઙ્ગુલિયા મિતં અઙ્ગુલન્તિ અઙ્ગુલપ્પમાણે પદેસેતિ અત્થો. તન્તુનો અવયવલેસભૂતં પરમસુખુમભાવપ્પત્તં અંસું સન્ધાયાહ ‘‘અંસું પન મુઞ્ચિત્વા’’તિ.

તત્થાતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. તત્થ કામં ઉપમેય્યે વિય ઉપમાયં પાકટો કાલભેદો નત્થિ, એકકોટ્ઠાસગતં પન કોટ્ઠાસન્તરં ન પાપુણાતીતિ એત્તાવતા ઉપમાભાવો વેદિતબ્બો. ઉપમાયમ્પિ વા તાવ યાવાતિ કાલસ્સ ભેદમત્તા લબ્ભતેવાતિ તસ્સા ગહણે કાલભેદવસેનાપિ ઉપમા યોજેતબ્બા.

૭૧૨. પુબ્બે આદાનનિક્ખેપાદિવસેન ચતુસન્તતિરૂપં સઙ્ઘરિત્વા દસ્સિતં, ઇદાનિ આહારસમુટ્ઠાનાદિવસેન ભિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તદેવ રૂપં વિસઙ્ખરિત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિસઙ્ખરિત્વા વિભજિત્વા. ‘‘વિસઙ્ઘરિત્વા’’તિ વા પાઠો, અયમેવત્થો. આહારમયન્તિ આહારેન નિબ્બત્તં. ઝત્તન્તિ મિલાતં. કિલન્તન્તિ ખિન્નં. ધાતન્તિ તિત્તં. પીણિતન્તિ મંસૂપચયસમ્પત્તિયા પીણિતં. તતો એવ મુદુ. સિનિદ્ધન્તિ સિનિદ્ધચ્છવિતાય સણ્હં. તતો એવ ફસ્સવન્તં.

૭૧૩. ઉણ્હકાલે સમુટ્ઠિતં રૂપન્તિ ઉણ્હસન્તાપેન સન્તત્તં રૂપં સન્ધાયાહ. સીતઉતુનાતિ સપ્પાયેન સીતઉતુના.

૭૧૪. આયતનદ્વારવસેનાતિ આયતનસઙ્ખાતદ્વારવસેન. કમ્મદ્વારનિવત્તનત્થં આયતનગ્ગહણં. કાયદ્વારેતિ પસાદકાયદ્વારે. મનોદ્વારં નામ સાવજ્જનં ભવઙ્ગં. તસ્સ નિસ્સયભાવતો હદયવત્થું સન્ધાય નિસ્સિતવોહારેન ‘‘મનોદ્વારે’’તિ વુત્તં, યત્થ મનોદ્વારુપ્પત્તિ.

૭૧૫. સોમનસ્સિતદોમનસ્સિતવસેનાતિ સોમનસ્સિતદોમનસ્સિતપુગ્ગલવસેન, સોમનસ્સિતદોમનસ્સિતકાલવસેન વા.

અયમત્થોતિ અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો સઙ્ખારાનં અતિઇત્તરખણતાસઙ્ખાતો અત્થો.

જીવિતન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં. સુખદુક્ખાતિ સુખદુક્ખવેદના. ઉપેક્ખાપિ હિ સુખદુક્ખાસુ એવ અન્તોગધા ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવતો. અત્તભાવોતિ જીવિતવેદનાવિઞ્ઞાણાનિ ઠપેત્વા અવસિટ્ઠધમ્મા વુત્તા. સઞ્ઞાતિ કેચિ. કેવલાતિ અત્તના નિચ્ચભાવેન વા અવોમિસ્સા. એકચિત્તસમાયુત્તાતિ એકેકેન ચિત્તેન સહિતા. લહુસો વત્તતે ખણોતિ વુત્તનયેન એકચિત્તક્ખણિકતાય લહુકો અતિઇત્તરો જીવિતાદીનં ખણો વત્તતિ.

ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ કપ્પન્તિ ચતુરાસીતિસહસ્સપરિમાણં કપ્પં, અચ્ચન્તસંયોગે એતં ઉપયોગવચનં. કપ્પન્તિ ચ સામઞ્ઞવસેન એકવચનં. મરૂતિ દેવા. દ્વીહિ ચિત્તેહિ સમોહિતાતિ એવં ચિરજીવિનોપિ તે દ્વીહિ ચિત્તેહિ સહિતા હુત્વા ન તિટ્ઠન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તેસમ્પિ સન્તાને જીવિતાદીનિ દ્વીહિ ચિત્તેહિ સહ ન તિટ્ઠન્તિ, એકેન ચિત્તેન સહ ઉપ્પન્નાનિ તેનેવ સહ નિરુજ્ઝનતો યાવ દુતિયા ન તિટ્ઠન્તીતિ.

યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સાતિ ચવન્તસ્સ સત્તસ્સ ચુતિચિત્તેન સદ્ધિં નિરુદ્ધાતિ વત્તબ્બા યે ખન્ધા. તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધાતિ યે વા ઇધ પવત્તિયં તિટ્ઠન્તસ્સ ધરન્તસ્સ ભઙ્ગપ્પત્તિયા નિરુદ્ધક્ખન્ધા. સબ્બેપિ સદિસા તે સબ્બેપિ એકસદિસા અત્થઙ્ગતા અપ્પટિસન્ધિકા પુન આગન્ત્વા પટિસન્ધાનાભાવેન વિગતા. યથા હિ ચુતિક્ખન્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, એવં તતો પુબ્બેપિ ખન્ધા. તસ્મા એકચિત્તક્ખણિકં સત્તાનં જીવિતન્તિ અધિપ્પાયો.

અનન્તરા ચ યે ભગ્ગાતિ યે સઙ્ખારા અનન્તરમેવ ભગ્ગા નિરુદ્ધા. યે ચ ભગ્ગા અનાગતેતિ યે ચ સઙ્ખારા અનાગતે ભગ્ગા ભઞ્જનસીલા ભિજ્જિસ્સન્તિ. તદન્તરા નિરુદ્ધાનન્તિ તેસં અતીતાનાગતાનં અન્તરા વેમજ્ઝે પચ્ચુપ્પન્નતં પત્વા નિરુદ્ધાનં ભગ્ગાનં. વેસમં નત્થિ લક્ખણેતિ તેસં તિવિધાનમ્પિ ભઙ્ગલક્ખણનિમિત્તં વિસમતા વિસદિસતા નત્થિ.

અનિબ્બત્તેન ન જાતોતિ અનુપ્પન્નેન ચિત્તેન જાતો ન હોતિ, અજાતો નામ હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નેન વત્તમાનેન ચિત્તેન જીવતિ જીવમાનો નામ હોતિ. ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકોતિ ચુતિચિત્તસ્સ વિય સબ્બસ્સપિ તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગપ્પત્તિયા અયં લોકો પરમત્થતો મતો નામ હોતિ નિરુદ્ધસ્સ અપ્પટિસન્ધિકત્તા. એવં સન્તેપિ પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા યાયં તં તં સન્તં સનિસ્સયં ચિત્તં ઉપાદાય ‘‘તિસ્સો જીવતિ, ફુસ્સો જીવતી’’તિ એવં વચનપ્પવત્તિયા વિસયભૂતા સન્તાનપઞ્ઞત્તિ, સા એત્થ પરમત્થિયા પરમત્થભૂતા. તથા હિ વદન્તિ ‘‘નામગોત્તં ન જીરતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૭૬).

અનિધાનગતા ભગ્ગાતિ યે ભગ્ગા, ન તે કત્થચિ નિધાનં ગતા, અથ ખો અભાવમેવ ગતા. પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે યતો આગચ્છેય્યું વત્તમાનભાવં. નિબ્બત્તા યેપીતિ યે પટિલદ્ધત્તભાવા પચ્ચુપ્પન્ના, તેપિ આરગ્ગે સાસપૂપમા તિટ્ઠન્તિ. યથા નામ સૂચિયં ઠિતાયં સાસપો ખિત્તો તસ્સા સિખં ફુટ્ઠમત્તો વિગચ્છતિ ન તિટ્ઠતિ, એવં સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તિ, ન તેસં અવટ્ઠાનં અત્થીતિ.

ભઙ્ગો નેસં પુરક્ખતોતિ તેસં નિબ્બત્તધમ્માનં ભઙ્ગો નામ પુરતો એવ કતો, એકંસભાવી ન અપસક્કતીતિ અત્થો. પુરાણેહીતિ પુરિમકેહિ અતીતેહિ.

અદસ્સનતોતિ અપસ્સિતબ્બતો. આયન્તીતિ આગચ્છન્તિ. ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ ઇમિનાપિ કુતોચિ રાસિતો આગમનાભાવમેવાહ. ભગ્ગા ગચ્છન્તુદસ્સનન્તિ ભગ્ગાપિ કત્થચિ ઉપગમનાભાવતો સબ્બેન સબ્બં અદસ્સનં અભાવમેવ ગચ્છન્તિ. તત્થ નિદસ્સનમાહ ‘‘વિજ્જુપ્પાદો…પે… વયન્તિ ચા’’તિ.

૭૧૬. ‘‘વિવટ્ટકપ્પતો પટ્ઠાય ઉપ્પજ્જનકરૂપ’’ન્તિ ઇમિના સયમેવ ઉપ્પજ્જનકધમ્મતાય ‘‘ધમ્મતારૂપ’’ન્તિ અન્વત્થનામતં દસ્સેતિ. અયલોહાદીસુ અયો નામ કાળલોહં. લોહં નામ જાતિલોહં વિજાતિલોહં કિત્તિમલોહં પિસાચલોહન્તિ ચતુબ્બિધં. તત્થ અયો રજતં સુવણ્ણં તિપુ સીસં તમ્બલોહં વેકન્તકલોહન્તિ ઇમાનિ સત્ત જાતિલોહાનિ. નાગનાસિકલોહં વિજાતિલોહં. કંસલોહં વટ્ટલોહં હારકૂટન્તિ તીણિ કિત્તિમલોહાનિ. મોરક્ખકાદિ પિસાચલોહં. તત્થ તમ્બલોહં વેકન્તકન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ જાતિલોહેહિ સદ્ધિં સેસં સબ્બમ્પિ ઇધ ‘‘લોહ’’ન્તિ ગહિતન્તિ. તિપૂતિ સેતતિપુ. સીસન્તિ કાળતિપુ. સુવણ્ણં આકરુપ્પન્નરસવિદ્ધાદિભેદં. મુત્તા સામુદ્દિકમુત્તાદિ. મણીતિ વેળુરિયલોહિતઙ્ગમસારગલ્લાનિ ઠપેત્વા અવસેસો સબ્બો મણિવિસેસો. વેળુરિયો વંસવણ્ણમણિ. સઙ્ખો સામુદ્દિકસઙ્ખો. સિલાતિ કાળસિલાપણ્ડુસિલાદિભેદા સબ્બાપિ રતનસમ્મતસિલા. પવાળં નામ વટ્ટુમં વિદ્ધમં. લોહિતઙ્ગં રત્તમણિ. મસારગલ્લં કબરમણિ. ભૂમિઆદયો પાકટાવ. તદસ્સાતિ તં ધમ્મતારૂપં અસ્સ યોગિનો.

તરુણપલ્લવવણ્ણન્તિ અમ્બાદીનં તરુણપલ્લવેન સમાનવણ્ણં. સભાગરૂપસન્તતિન્તિ વણ્ણાદિના સમાનભાગં રૂપસન્તાનં. અનુપ્પબન્ધાપયમાનન્તિ હેતુફલપરમ્પરાય સમ્બન્ધનવસેન પવત્તન્તિ.

સોતિ યોગી. તન્તિ અસોકરુક્ખપણ્ણં. પરિગ્ગહેત્વાતિ ઞાણેન પરિચ્છિજ્જ ગહેત્વા. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના અસોકપણ્ણે વુત્તેન નયેન. સબ્બમ્પિ અયલોહાદિભેદં ધમ્મતારૂપં. તમ્પિ હિ સીતકાલે સીતલં, ઉણ્હકાલે સૂરિયસન્તાપેન ઉણ્હતરં હોતિ. તત્થ સીતભાવેન પવત્તં રૂપં ઉણ્હં ઉણ્હભાવેન પવત્તં રૂપં સીતં ન પાપુણાતિ. તત્થ તત્થેવ તટતટાયન્તં ભિજ્જતીતિઆદિના યોજેતબ્બં.

અરૂપસત્તકસમ્મસનકથાવણ્ણના

૭૧૭. કલાપતોતિ અરૂપધમ્મકલાપતો.

યસ્મા તત્થ ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણા સુપાકટા, સુવિઞ્ઞેય્યા ચ, તસ્મા તેસં વસેન દસ્સેન્તો ‘‘કલાપતોતિ ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા’’તિ આહ. યે ઇમે સમ્મસને ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા, સબ્બે તે વિનટ્ઠાતિ સમ્બન્ધો.

પવત્તં ચિત્તન્તિ સત્તસુ ઠાનેસુ સમ્મસનવસેન પવત્તં ચિત્તં. સમ્મસન્તોતિ એકજ્ઝં ગહેત્વા સમ્મસન્તો. તં યુત્તતરન્તિ તં અરિયવંસકથાયં વુત્તં યુત્તતરં આસન્નભાવેન વિભૂતતરં રૂપસત્તકે સમ્મસનં સહ ગહેત્વા સમ્મસનસ્સ વુત્તત્તા. અપિચ રૂપસત્તકે સમ્મસનસ્સ રૂપધમ્મેસુ સાતિસયં ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા પવત્તત્તા તબ્બિસયં અરૂપસમ્મસનં સાતિસયં અનિચ્ચાદિલક્ખણપ્પટિવેધાય સમ્પવત્તતીતિ તં યુત્તતરં, ન પન અપુબ્બકેસાદિસમ્મસનં કત્વા તબ્બિસયં પવત્તિતં. તથા સતિ કમ્મટ્ઠાનં નવં નવં એવ સિયા, પુબ્બે ગહિતં સમ્મસનવિસયં છડ્ડેત્વા અઞ્ઞસ્સ સમ્મસનવિસયસ્સ ગણ્હનતો. સેસાનિપીતિ યમકતો સમ્મસનાદીનિપિ. તેનેવાતિ અરિયવંસકથાનયેનેવ.

૭૧૮. તમ્પિ ચિત્તન્તિ આદાનનિક્ખેપતો સમ્મસનવસેન પવત્તચિત્તુપ્પાદમ્પિ. ચિત્તસીસેન હિ નિદ્દેસો. એસ નયો સબ્બત્થ. યમકતો સમ્મસતિ નામ નામરૂપધમ્મે આરબ્ભ યુગળવસેન સમ્મસનસ્સ પવત્તનતો. અયઞ્હિ પુબ્બે રૂપસત્તકવસેન સમ્મસિત્વા ઠિતોપિ ઇદાનિ આદાનનિક્ખેપાદિવસેન સમ્મસિત્વાવ તં સમ્મસતિ. ખણિકતો સમ્મસનાદીસુપિ એસેવ નયો.

૭૧૯. એતમ્પીતિ એતં ચતુત્થસમ્મસનચિત્તમ્પિ. પઠમચિત્તન્તિ આદાનનિક્ખેપાદિવસેન રૂપં સમ્મસિતચિત્તં, યં રૂપપરિગ્ગાહકચિત્તન્તિ અધિપ્પેતં. સમ્મસિતસમ્મસિતચિત્તસમ્મસનેન તેસં ખણિકભાવસ્સ વિભાવનતો ઇદં સમ્મસનં ‘‘ખણિકતો સમ્મસન’’ન્તિ વુત્તં.

૭૨૦. ઇદમેવ ચ સમ્મસનં દિગુણિતં અનેકસમ્મસનપટિપાટિસમ્ભવતો ‘‘પટિપાટિતો સમ્મસન’’ન્તિ વુત્તં. વટ્ટેય્યાતિ સમ્ભવેય્ય. તથા સતિ પટિપાટિસમ્મસનપસુતા એવ ભાવના સિયા, ન મૂલકમ્મટ્ઠાનુપકારી, ન ચાયં સમાપત્તિચારો. યસ્મા ચ તત્તકેન રૂપધમ્મેસુ, અરૂપધમ્મેસુ ચ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ સુટ્ઠુ વિભૂતાનિ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યાવ દસમચિત્તસમ્મસના…પે… ઠપેતબ્બ’’ન્તિ. ઠપેતબ્બન્તિ ચ ન એકાદસમં દ્વાદસમેન સમ્મસિતબ્બન્તિ પટિપાટિતો સમ્મસનસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનપરં, ન તતો સમ્મસનતો ઓરમનદસ્સનપરં, તસ્મા પુનપિ રૂપં પરિગ્ગહેત્વા યાવ દસમચિત્તસમ્મસના ભાવનમનુયુઞ્જતેવ. વુત્તન્તિ અરિયવંસકથાયં વુત્તં.

૭૨૧. વિસું સમ્મસનનયો નામ નત્થીતિ અનિચ્ચાદિમનસિકારવિનિમુત્તો અઞ્ઞો વિપસ્સનામનસિકારો નત્થિ. વિપસ્સનાય ચ દિટ્ઠિઆદિવિક્ખમ્ભના ઇધ દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનાદયોતિ અધિપ્પેતા. વિપસ્સનાય એવ હિ પવત્તિવિસેસેન દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનાદયો ઇજ્ઝન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ સત્તસઞ્ઞાતિ સત્તા અત્થીતિ ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞા. દુબ્બલાય અત્તદિટ્ઠિયા સહગતસઞ્ઞાતિપિ વદન્તિ. સત્તસઞ્ઞં ઉગ્ઘાટિતચિત્તેનાતિ સત્તસઞ્ઞાય વિક્ખમ્ભનવસેન પવત્તચિત્તેન દિટ્ઠિ નુપ્પજ્જતિ, સઞ્ઞાવિપલ્લાસહેતુઉપ્પજ્જનકા ચિત્તદિટ્ઠિવિપલ્લાસા તદભાવેન હોન્તીતિ. માનો નામ યો દિટ્ઠૂપનિસ્સયો અપાયગમનીયો, સો દિટ્ઠિયા વિક્ખમ્ભિતાય વિક્ખમ્ભિતો એવ હોતિ, દિટ્ઠિયા સમુચ્છિન્નાય સમુચ્છિજ્જનતોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિઉગ્ઘાટિત…પે… માનો નુપ્પજ્જતી’’તિ. માનો વિક્ખમ્ભિયમાનો તણ્હાય પવત્તિં નિવારેતિ, અભિમતવિસયેસુ એવ તણ્હાય પવત્તનતોતિ વુત્તં ‘‘માનસમુગ્ઘાટિત…પે… તણ્હા નુપ્પજ્જતી’’તિ. તણ્હાતિ ઇધ સુખુમા નિકન્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘તણ્હાય…પે… પરિયાદિન્ના નામ હોતી’’તિ.

અયં નયોતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનો સમ્મસનવિધિ.

મમ વિપસ્સનાતિ ઇમસ્સાપિ અત્તનિયસઞ્ઞિતાય વિપસ્સનાય સામિભૂતો અત્તા પરામસીયતીતિ દિટ્ઠિગાહતાતિ તથા ‘‘ગણ્હતો હિ દિટ્ઠિસમુગ્ઘાટનં નામ ન હોતી’’તિ વુત્તં. કામઞ્ચાયં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિસમધિગમેન વિસુદ્ધદિટ્ઠિકો, મગ્ગેન પન અસમુગ્ઘાટિતત્તા અનોળારિકાય ચ દિટ્ઠિયા વસેનેવં વુત્તં.

સુટ્ઠૂતિ સમ્મા. મનાપન્તિ ચ કિરિયાવિસેસનં, મનવડ્ઢનાકારેનાતિ અત્થો. ઉભયેનાપિ વિપસ્સનાવિસયં અધિમાનમાહ. તેન વુત્તં ‘‘માનસમુગ્ઘાટો નામ ન હોતી’’તિ.

વિપસ્સિતું સક્કોમીતિ તત્થ સમત્થતાપદેસેન ગુણવિસેસયોગતો વિપસ્સનાય અસ્સાદેતબ્બતા દસ્સીયતિ, ચિત્તં વિપસ્સિતું સક્કોમિ. તસ્મા વિપસ્સન્તો એવ કાલં વીતિનામેસ્સામીતિ વિપસ્સનં અસ્સાદેન્તસ્સાતિ યોજના.

યસ્મા દિટ્ઠિસમુગ્ઘાટનં નામેત્થ વિસેસતો અનત્તાનુપસ્સનાય હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેન્તેન ‘‘સચે સઙ્ખારા’’તિઆદિના અનત્તાનુપસ્સનાવિધિં વત્વા યસ્મા પન અનત્તતો અનુપસ્સન્તેન સઙ્ખારા અનિચ્ચતોપિ દુક્ખતોપિ અનુપસ્સિતબ્બા એવ તદુપબ્રૂહનતો, તસ્મા ‘‘હુત્વા અભાવટ્ઠેના’’તિઆદિ વુત્તં.

યસ્મા માનસમુગ્ઘાટનં નામ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય હોતિ. ખણે ખણે ભિજ્જનકે સઙ્ખારે પસ્સન્તસ્સ કુતો માનસ્સ અવસરો. અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાટાયાતિ હિ વુત્તં.

યસ્મા નિકન્તિપરિયાદાનં નામ દુક્ખાનુપસ્સનાય હોતિ. ન હિ સભાવતો, દુક્ખવત્થુતો ચ દુક્ખભૂતે સઙ્ખારે પસ્સન્તસ્સ તત્થ ઈસકમ્પિ અભિરતો હોતિ. અસ્સાદાનુપસ્સિનો હિ તત્થ તણ્હા ઉપ્પજ્જેય્ય. સેસં અનત્તલક્ખણે વુત્તનયમેવ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – વુત્તનયેન પટિપાટિતો સમ્મસનં પસુતસ્સ યોગિનો યદા અનત્તાનુપસ્સના તિક્ખા સૂરા વિસદા પવત્તતિ, ઇતરા દ્વેપિ તદનુગતિકા, તદાનેન દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનં કતં હોતિ. અત્તદિટ્ઠિમૂલિકા હિ સબ્બા દિટ્ઠિયો. અનત્તાનુપસ્સના ચ અત્તદિટ્ઠિયા ઉજુપટિપક્ખા.

યદા પન અનિચ્ચાનુપસ્સના તિક્ખા સૂરા વિસદા પવત્તતિ, ઇતરા દ્વેપિ તદનુગતિકા, તદાનેન માનસમુગ્ઘાટનં કતં હોતિ. સતિ હિ નિચ્ચગાહે માનજપ્પના ‘‘ઇદં નિચ્ચં, ઇદં ધુવ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૫૦૧) બકબ્રહ્મુનો વિય. અનિચ્ચાનુપસ્સના ચ નિચ્ચગાહસ્સ ઉજુપટિપક્ખા.

યદા પન દુક્ખાનુપસ્સના તિક્ખા સૂરા વિસદા પવત્તતિ, ઇતરા દ્વેપિ તદનુગતિકા, તદાનેન નિકન્તિપરિયાદાનં કતં હોતિ. સતિ હિ સુખસઞ્ઞાય તણ્હાગાહોવ, દુક્ખાનુપસ્સના ચ નિકન્તિયા ઉજુપટિપક્ખા. એવં તિસ્સન્નં અનુપસ્સનાનં કિચ્ચવિસેસવસેન દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનાદીનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિ અયં વિપસ્સના અત્તનો અત્તનો ઠાનેયેવ તિટ્ઠતી’’તિ. અનુપસ્સનાનં યથારહં સકકિચ્ચકરણઞ્હિ સકટ્ઠાનેયેવ ઠાનં, તસ્મા વિસું સમ્મસનનયો નત્થીતિ ન વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૭૨૨. સબ્બાકારતોતિ ઇધ વિય એકદેસેન અવત્વા સબ્બાકારતો સરૂપતો, કિચ્ચતો ચ અનવસેસતો વત્તબ્બા. ઇધેવાતિ તીરણપરિઞ્ઞાયમેવ. એકચ્ચાનંયેવેત્થ અનુપસ્સનાનં પટિલાભોતિ આહ ‘‘એકદેસં પટિવિજ્ઝન્તો’’તિ, તા પન સયમેવ સરૂપતો દસ્સેસ્સતિ. તપ્પટિપક્ખે ધમ્મેતિ યા અનુપસ્સના ઇધ સમ્ભવન્તિ, તાસં પટિપક્ખે ધમ્મે નિચ્ચસઞ્ઞાદિકે પજહતિ વિક્ખમ્ભેતિ.

ખયાનુપસ્સનન્તિ સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગાનુપસ્સનં. ભાવેન્તોતિ વડ્ઢેન્તો. ઘનસઞ્ઞન્તિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણાનં વસેન એકત્તગ્ગહણં. ખયાનુપસ્સનન્તિ હુત્વા અભાવાનુપસ્સનન્તિ વદન્તિ. યાય પઞ્ઞાય ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૮) પસ્સતિ, સા ખયાનુપસ્સના. ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય તસ્સા પારિપૂરીતિ ઘનસઞ્ઞાય પહાનં હોતિ, તતો પુબ્બે અપરિપુણ્ણતાય તં ન હોતિ. એવમઞ્ઞત્થાપીતિ પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણતા પહાનતીરણપરિઞ્ઞાસુ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બા. પચ્ચક્ખતો, અન્વયતો ચ સઙ્ખારાનં ભઙ્ગં દિસ્વા તત્થેવ ભઙ્ગસઙ્ખાતે નિરોધે અધિમુત્તતા વયાનુપસ્સના, તાય આયૂહનં પજહતિ. યદત્થં, યાય ચ આયૂહતિ, તસ્મિં પવત્તે તણ્હાય ચસ્સ ચિત્તં ન નમતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘વયાનુપસ્સનં ભાવેન્તો આયૂહનં પજહતી’’તિ. જાતસ્સ જરામરણેહિ દ્વિધા પરિણામદસ્સનં, રૂપસત્તકાદિવસેન વા પરિગ્ગહિતસ્સ તંતંપરિચ્છેદતો પરં અઞ્ઞભાવદસ્સનં વિપરિણામાનુપસ્સના, તાય ધુવસઞ્ઞં થિરભાવગહણં પજહતિ.

અનિમિત્તાનુપસ્સનાદયો અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો એવ. નિમિત્તન્તિ સન્તતિયં, સમૂહે ચ એકત્તસઞ્ઞાય ગય્હમાનં કાલન્તરાવટ્ઠાયિભાવેન, નિચ્ચભાવેન ચ સઙ્ખારાનં સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય સવિગ્ગહં વિય ઉપટ્ઠાનમત્તં. પણિધિન્તિ સુખપત્થનં, રાગાદિપણિધિં વા, અત્થતો તણ્હાવસેન સઙ્ખારેસુ નિન્નતં. અભિનિવેસન્તિ અત્તાભિનિવેસં. એતેસઞ્હિ નિમિત્તાદીનં પટિપક્ખભાવેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો અનિમિત્તાદિનામેહિ વુત્તાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ પહાતબ્બા નિચ્ચસઞ્ઞાદયો વિય નિમિત્તગ્ગાહાદયોવ પટિપક્ખાતિ દટ્ઠબ્બા. રૂપાદિઆરમ્મણં ઞત્વા તદારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા સઙ્ખારા એવ ભિજ્જન્તિ, સઙ્ખારાનં મરણં, ન અઞ્ઞો કોચિ અત્થીતિ ભઙ્ગવસેન સુઞ્ઞતં ગહેત્વા પવત્તા વિપસ્સના અધિપઞ્ઞા ચ સા ધમ્મેસુ ચ વિપસ્સનાતિ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સના, તાય નિચ્ચસારાદિઆદાનવસેન પવત્તં અભિનિવેસં સતણ્હં દિટ્ઠિં પજહતિ. યથાભૂતઞાણદસ્સનં નામ સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનં. તેન ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) એવમાદિકં, ‘‘ઇસ્સરતો લોકો સમ્ભવતી’’તિ એવમાદિકઞ્ચ સમ્મોહાભિનિવેસં પજહતિ. ભયતુપટ્ઠાનવસેન ઉપ્પન્નં સબ્બભવાદીસુ આદીનવદસ્સનઞાણં આદીનવાનુપસ્સના, તાય કસ્સચિપિ આલયનિસ્સયઅદસ્સનતો આલયાભિનિવેસં તથાપવત્તં તણ્હં પજહતિ. સઙ્ખારાનં મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયભૂતં પટિસઙ્ખાઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સના, તાય અનિચ્ચાદીસુ અપ્પટિસઙ્ખાતત્તા પટિસઙ્ખાનસ્સ પટિપક્ખભૂતં અવિજ્જં પજહતિ. સઙ્ખારુપેક્ખા, અનુલોમઞાણઞ્ચ વિવટ્ટાનુપસ્સના. તસ્સા હિ વસેન તસ્સ પદુમપલાસે ઉદકબિન્દુ વિય સબ્બસઙ્ખારેહિ ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ, તસ્મા તાય સંયોગાભિનિવેસં કામસંયોગાદિકિલેસપ્પવત્તિં પજહતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો સત્ત અનુપસ્સના હેટ્ઠા અત્થતો વિભત્તાતિ, પરતો ચ સંવણ્ણીયન્તીતિ ઇધ ન વુત્તા.

તાસૂતિ અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ. ઇમિનાતિ યોગિના. તસ્માતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયવસેન સઙ્ખારાનં દિટ્ઠત્તા. તંદસ્સનઞ્હિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સનાતિ. પટિવિદ્ધાતિ પટિલદ્ધા. યદગ્ગેન હિ ઞાણેન સવિસયો પટિવિદ્ધો, તદગ્ગેન તં પટિલદ્ધં નામ હોતિ. બ્યઞ્જનમેવ નાનં યથા ‘‘રુક્ખો પાદપો તરૂ’’તિ. તાપિ અનિમિત્તાપણિહિતસુઞ્ઞતાનુપસ્સના.

સબ્બાપિ વિપસ્સના, તસ્મા એકદેસેન પટિવિદ્ધા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયા એવ સઙ્ગહિતં, તસ્મા તં પગેવ સિદ્ધન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇદમ્પિ દ્વયં પટિવિદ્ધમેવ હોતી’’તિ. સેસેસુ નિબ્બિદાનુપસ્સનાદીસુ દસસુ. ‘‘કિઞ્ચિ પટિવિદ્ધં કિઞ્ચિ અપ્પટિવિદ્ધ’’ન્તિ ઇમિના તેસં એકદેસપટિવેધમાહ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય હિ સિદ્ધાય નિરોધાનુપસ્સના, ખયાનુપસ્સના, વયાનુપસ્સના, વિપરિણામાનુપસ્સના ચ એકદેસેન સિદ્ધા નામ હોન્તિ, દુક્ખાનુપસ્સનાય સિદ્ધાય નિબ્બિદાનુપસ્સના, આદીનવાનુપસ્સના ચ, અનત્તાનુપસ્સનાય સિદ્ધાય ઇતરાતિ.

ઉદયબ્બયઞાણકથાવણ્ણના

૭૨૩. પરતો પટિપદાઞાણદસ્સનકથાયં અબ્ભાદિવિગમેન આકાસસ્સ વિય, પઙ્કમલવિગમેન ઉદકસ્સ વિય, કાળકાપગમેન સુવણ્ણસ્સ વિય સંકિલેસવિગમેન ઞાણસ્સ પરિસુદ્ધીતિ આહ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પહાનેન વિસુદ્ધઞાણો’’તિ. અનેકાકારવોકારસઙ્ખારેસુ લક્ખણત્તયસલ્લક્ખણસમ્મસનસ્સ કતત્તા વુત્તં ‘‘સમ્મસનઞાણસ્સ પારં ગન્ત્વા’’તિ. તત્થ સમ્મસનઞાણસ્સાતિ નયવિપસ્સનાસઙ્ખાતસ્સ કલાપસમ્મસનઞાણસ્સ. તસ્સેવ હિ થિરભાવાય ઇતરે સમ્મસનવિસેસાતિ વદન્તિ. સમ્મસનઞાણસ્સાતિ વા કલાપસમ્મસનાદિસમ્મસનઞાણસ્સ. અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય સદિસા હિ સા. તાય હિ દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનાદિ સમ્ભવતીતિ. વિત્થારતો ભાવનાવિધાનં પરતો વત્તુકામો ‘‘સઙ્ખેપતો તાવ આરભતી’’તિ આહ. સઙ્ખેપતો હિ આરમ્ભો આદિકમ્મિકસ્સ સુકરો. તત્રાતિ સઙ્ખેપેન આરમ્ભે.

કથન્તિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. યં ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનં…પે… ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં, તં કથં ઞાતબ્બન્તિ ચેતિ અત્થો. સન્તતિપચ્ચુપ્પન્ને, ખણપચ્ચુપ્પન્ને વા ધમ્મે ઉદયબ્બયદસ્સનાભિનિવેસો કાતબ્બો, ન અતીતાનાગતેતિ વુત્તં ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માન’’ન્તિ. ઉદયદસ્સનઞ્ચેત્થ યાવદેવ વયદસ્સનત્થન્તિ વયદસ્સનસ્સ પધાનતં દસ્સેતું ‘‘વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા’’તિ વત્વા તં પન વયદસ્સનં ઉદયદસ્સનપુબ્બકન્તિ આહ ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ.

જાતન્તિ નિબ્બત્તં પટિલદ્ધત્તભાવં. અયં હિ જાતસદ્દો ખણત્તયસમઙ્ગિતં સન્ધાય વુત્તો ‘‘યે ધમ્મા જાતા ભૂતા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૪૬) વિય, ન અતીતં

‘‘યે તે જાતા ન તે સન્તિ, યે ન જાતા તત્થેવ તે;

લદ્ધત્તભાવા નો ભગ્ગા, તેવ સન્તિ સભાવતો’’તિ. –

આદીસુ વિય, નાપિ જાતતામત્તં ‘‘યં તં જાતં ભૂતં સઙ્ખત’’ન્તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘જાતં રૂપં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭; સં. નિ. ૫.૩૭૯), પચ્ચુપ્પન્નરૂપં નામ જાતં ખણત્તયપરિયાપન્નન્તિ અત્થો. તં પન આદિતો દુપ્પરિગ્ગહન્તિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નવસેન વિપસ્સનાભિનિવેસો કાતબ્બો. તસ્સાતિ રૂપસ્સ. પચ્ચયલક્ખણપપઞ્ચં અનામસિત્વા નિબ્બત્તિલક્ખણં ઉદયોતિ નિબ્બત્તનસઞ્ઞિતં સઙ્ખતલક્ખણં ઉદયો ઉપ્પાદો. વિપરિણામલક્ખણં વયોતિ વિપરિણામસઞ્ઞિતં સઙ્ખતલક્ખણં વયો વિનાસો. અનુપસ્સનાઞાણન્તિ યા ઉદયસ્સ, વયસ્સ ચ અનુપેક્ખના, તં ઞાણં. કિઞ્ચાપિ કલાપસમ્મસનાદીસુ જાતિજરામરણસીસેન જાતિજરામરણવન્તો ધમ્મા વુત્તા, ઇધ પન ઉદયબ્બયઞાણનિદ્દેસે ‘‘જાતિ પચ્ચુપ્પન્ના, તસ્સા નિબ્બત્તિલક્ખણં ઉદયો, વિપરિણામલક્ખણં વયો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૪૯) વુચ્ચમાને જાતિજરામરણાનં જાતિજરામરણવન્તતા, નિપ્ફન્નતા ચ અનુઞ્ઞાતા વિય હોતીતિ તં પરિહરિતું પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ ભવપરિયોસાનાવ દેસના કતા.

સોતિ યોગી. ઇમિના પાળિનયેનાતિ ઇમાય ‘‘જાતં રૂપં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના દસ્સિતાય પાળિગતિયા. જાતિન્તિ ન પસૂતિં, ન ચ પઠમાભિનિબ્બત્તિમત્તં, અથ ખો ઉપ્પાદં નિબ્બત્તિવિકારં. સ્વાયં વિકારો યસ્મા સઙ્ખારાનં અભિનવાવટ્ઠાનજરા વિય નવભાવાપગમોતિ આહ ‘‘અભિનવાકાર’’ન્તિ. સમનુપસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. અનુપ્પન્નસ્સ રાસિ વા નિચયો વા નત્થિ યતો આગચ્છેય્ય ઉપ્પજ્જમાનં અલદ્ધત્તભાવસ્સ સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ઉપ્પજ્જમાન…પે… નત્થી’’તિ. યથા અનાગતે અદ્ધનિ ઇમે ધમ્મા સબ્બેન સબ્બં નત્થિ, એવં અતીતેપિ અદ્ધનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિરુજ્ઝમાનસ્સાપી’’તિઆદિં વત્વા અવિજ્જમાનાનંયેવ રૂપારૂપધમ્માનં હેતુપચ્ચયસમવાયે ઉપ્પાદો, ઉપ્પજ્જિત્વા ચ સબ્બસો અભાવૂપગમોતિ ઇમમત્થં સમુદાયગતં તદેકદેસભૂતાય ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રાસિતોતિ રાસિભાવેન સમુસ્સિતો પુઞ્જો રાસિ. યથા તથા પિણ્ડિભૂતો નિચયો. ભૂમિયં નિદહિત્વા ઠપિતં નિધાનં. ઉપવીણેતિ એતેનાતિ ઉપવીણં, વીણાવાદનં.

૭૨૪. એવં સઙ્ખેપતો ઉદયબ્બયમનસિકારવિધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘પુન યાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જાસમુદયાતિ અવિજ્જાય ઉપ્પાદા, અત્થિભાવાતિ અત્થો. નિરોધવિરોધીહિ ઉપ્પાદો અત્થિભાવવાચકોપિ હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. તસ્મા પુરિમભવસિદ્ધાય અવિજ્જાય સતિ ઇમસ્મિં ભવે રૂપસ્સ ઉપ્પાદો હોતીતિ અત્થો. પચ્ચયસમુદયટ્ઠેનાતિ પચ્ચયસ્સ ઉપ્પન્નભાવેન, અત્થિભાવતોતિ અત્થો. અવિજ્જાદીહિ ચ તીહિ અતીતકાલિકાનિ તેસં સહકારીકારણભૂતાનિ ઉપાદાનાદીનિપિ ગહિતાનેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

પવત્તિપચ્ચયેસુ કબળીકારાહારસ્સ બલવતાય સો એવ ગહિતો ‘‘આહારસમુદયા’’તિ. તસ્મિં પન ગહિતે પવત્તિપચ્ચયતાસામઞ્ઞેન ઉતુચિત્તાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસ્સ પચ્ચયતો ઉદયદસ્સનં વિભાવિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અવિજ્જાતણ્હુપનિસ્સયસહિતેનેવ કમ્મુના રૂપકાયસ્સ નિબ્બત્તિ. અસતિ ચ અવિજ્જુપનિસ્સયાય ભવનિકન્તિયા જાતિયા અસમ્ભવો એવાતિ. યથા ચ રૂપસ્સ અવિજ્જાતણ્હુપનિસ્સયતા, એવં વેદનાદીનમ્પિ દટ્ઠબ્બા. આહારો પન ઉપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ પોસકો, કબળીકારાહારસ્સ અધિપ્પેતત્તા, કામધાતાધિટ્ઠાનત્તા ચ દેસનાય. ઉક્કંસનિદ્દેસેન વા આહારગ્ગહણં. ‘‘નિબ્બત્તિલક્ખણ’’ન્તિઆદિના કાલવસેન ઉદયદસ્સનમાહ. તત્થ અદ્ધાનવસેન પગેવ ઉદયં પસ્સિત્વા ઠિતો ઇધ સન્તતિવસેન દિસ્વા અનુક્કમેન ખણવસેન પસ્સતિ. પઞ્ચ લક્ખણાનીતિ અવિજ્જા તણ્હા કમ્મં આહારોતિ ઇમેસં પચ્ચયાનં અત્થિતાસઙ્ખાતલક્ખણાનિ ચેવ રૂપસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણઞ્ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ. તેસં અત્થિતા હિ રૂપસ્સ ઉદયો લક્ખીયતિ એતેહીતિ લક્ખણાનીતિ વુચ્ચન્તિ. નિબ્બત્તિ પન સઙ્ખતલક્ખણમેવાતિ.

અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ અગ્ગમગ્ગઞાણેન અવિજ્જાય અનુપ્પાદનિરોધતો અનાગતસ્સ રૂપસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ પચ્ચયાભાવે અભાવતો. પચ્ચયનિરોધટ્ઠેનાતિ અવિજ્જાસઙ્ખાતસ્સ અનાગતે ઉપ્પજ્જનકરૂપપચ્ચયસ્સ નિરુદ્ધભાવેન. તણ્હાનિરોધા કમ્મનિરોધાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આહારનિરોધાતિ પવત્તિપચ્ચયસ્સ કબળીકારાહારસ્સ અભાવે. રૂપનિરોધોતિ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ અભાવો હોતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. વિપરિણામલક્ખણન્તિ ભઙ્ગકાલવસેન તેસં વયદસ્સનં. તસ્મા તં અદ્ધાવસેન પગેવ પસ્સિત્વા ઠિતો ઇધ સન્તતિવસેન દિસ્વા અનુક્કમેન ખણવસેન પસ્સતિ. પઞ્ચ લક્ખણાનીતિ ઇધ અવિજ્જાદીનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં અનુપ્પાદનિરોધો, રૂપસ્સ ખણનિરોધો ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ. તેસઞ્હિ અનુપ્પાદનિરોધો, રૂપસ્સ અચ્ચન્તનિરોધો લક્ખીયતિ એતેહીતિ લક્ખણાનીતિ વુચ્ચન્તિ.

વિપરિણામો સઙ્ખતલક્ખણમેવ. એસ નયો વેદનાક્ખન્ધાદીસુ. અયં પન વિસેસો – ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩), ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના, ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના, સઞ્ઞા, ચેતના’’તિ, ચ વચનતો ફસ્સો વેદના (વિભ. ૨૩૧) સઞ્ઞા સઙ્ખારક્ખન્ધાનં પવત્તિપચ્ચયો, તંનિરોધા ચ તેસં નિરોધો, મહાપદાન (દી. નિ. ૨.૬૦) મહાનિદાનસુત્તેસુ, અભિધમ્મે ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવારે ‘‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (કથા. ૭૧૯) વચનતો નામરૂપં વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિપચ્ચયો, તંનિરોધા તસ્સ નિરોધોતિ વુત્તં ‘‘ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો’’તિઆદિ.

એત્થ ચ કેચિ તાવ આહુ ‘‘અરૂપક્ખન્ધાનં ઉદયબ્બયદસ્સનં અદ્ધાસન્તતિવસેનેવ, ન ખણવસેના’’તિ. તેસં મતેન ખણતો ઉદયબ્બયદસ્સનમેવ ન સિયા. અપરે પનાહુ ‘‘પચ્ચયતો ઉદયબ્બયદસ્સને અતીતાદિવિભાગં અનામસિત્વા સબ્બસાધારણતો અવિજ્જાદિપચ્ચયા વેદનાસમ્ભવં લબ્ભમાનતં પસ્સતિ, ન ઉપ્પાદં. અવિજ્જાદિઅભાવે ચ તસ્સા અસમ્ભવં અલબ્ભમાનતં પસ્સતિ, ન ભઙ્ગં. ખણતો ઉદયબ્બયદસ્સને પચ્ચુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદં, ભઙ્ગઞ્ચ પસ્સતી’’તિ, તં યુત્તં. સન્તતિવસેન હિ રૂપારૂપધમ્મે ઉદયતો, વયતો ચ મનસિ કરોન્તસ્સ અનુક્કમેન ભાવનાય બલપ્પત્તકાલે ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તિયા ખણતો ઉદયબ્બયા ઉપટ્ઠહન્તીતિ. અયઞ્હિ પઠમં પચ્ચયતો ઉદયબ્બયં મનસિ કરોન્તો અવિજ્જાદિકે પચ્ચયધમ્મે વિસ્સજ્જેત્વા ઉદયબ્બયવન્તે ખન્ધે ગહેત્વા તેસં પચ્ચયતો ઉદયબ્બયદસ્સનમુખેન ખણતોપિ ઉદયબ્બયં મનસિ કરોતિ.

તસ્સ યદા ઞાણં તિક્ખં વિસદં હુત્વા પવત્તતિ, તદા રૂપારૂપધમ્મા ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તા, ભિજ્જન્તા ચ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘એવમ્પિ રૂપસ્સ ઉદયો’’તિઆદિ. તત્થ એવમ્પિ રૂપસ્સ ઉદયોતિ એવં વુત્તનયેન અવિજ્જાસમુદયાપિ. તણ્હા…પે… કમ્મ…પે… આહારસમુદયાપિ રૂપસ્સ સમ્ભવો. એવમ્પિ રૂપસ્સ વયોતિ એવં વુત્તનયેનેવ અવિજ્જાનિરોધાપિ તણ્હા…પે… આહારનિરોધાપિ રૂપસ્સ વયો અનુપ્પાદોતિ પચ્ચયતો વિત્થારેન મનસિકારં કરોતિ. એવમ્પિ રૂપં ઉદેતીતિ એવં વુત્તનયેન નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ આહારઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ ઉદેતિ ઉપ્પજ્જતિ નિપ્પજ્જતીતિ. એવં વુત્તનયેનેવ વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તો કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ આહારઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ વેતિ નિરુજ્ઝતીતિ ખણતો વિત્થારેન મનસિકારં કરોતીતિ યોજના.

૭૨૫. એવં મનસિ કરોતો ન યાવ ઉદયબ્બયઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ ઉદયબ્બયા સુટ્ઠુ પાકટા ન હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇતિ કિરિમે ધમ્મા…પે… પટિવેન્તી’’તિ, નયદસ્સનવસેન વા એવં વુત્તં. પઠમઞ્હિ પચ્ચુપ્પન્નધમ્માનં ઉદયબ્બયં દિસ્વા અથ અતીતાનાગતે નયં નેતિ. દુક્ખાદિસચ્ચપ્પભેદા, અનુલોમાદિપટિચ્ચસમુપ્પાદપ્પભેદા, એકત્તાદિનયપ્પભેદા, અનિચ્ચતાદિલક્ખણપ્પભેદા ચ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદનયલક્ખણપ્પભેદા. પટિચ્ચસમુપ્પાદગ્ગહણેનેવ ચેત્થ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્માનમ્પિ ગહણં, તેસમ્પિ અત્તનો ફલં પતિ પટિચ્ચ સમુપ્પાદભાવતો.

૭૨૬. યન્તિ કરણે પચ્ચત્તવચનં, યેન ઞાણેનાતિ અત્થં વદન્તિ. યન્તિ વા કિરિયાપરામસનં. ખન્ધાનં સમુદયં પસ્સતિ, ખન્ધાનં નિરોધં પસ્સતીતિ એત્થ યદેતં દસ્સનન્તિ અત્થો. યં પનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ યથા અવિજ્જાદિસમુદયનિરોધતો ખન્ધાનં સમુદયનિરોધસ્સ અઞ્ઞત્તા ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિઆદિવચનભેદો (પટિ. મ. ૧.૫૦) કતો, ન એવં નિબ્બત્તિવિપરિણામલક્ખણેહિ ખન્ધાનં ઉદયબ્બયસ્સ ભેદો અત્થિ અભિન્નાધિકરણત્તાતિ ‘‘નિબ્બત્તિલક્ખણવિપરિણામલક્ખણાનિ પસ્સન્તો ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં પસ્સતી’’તિ વચનભેદં અકત્વા વુત્તં. ઉપ્પત્તિક્ખણેયેવ હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા ઉપ્પાદક્ખણેયેવ નિબ્બત્તિલક્ખણં, ભઙ્ગક્ખણેયેવ ચ વિપરિણામલક્ખણં, તસ્મા તાનિ પસ્સન્તો ખણતો ખન્ધાનં ઉદયબ્બયે પસ્સતિ નામાતિ ‘‘યં પના’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ.

૭૨૭. ઇચ્ચસ્સેવન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા ‘‘અવિજ્જા સમુદયા’’તિઆદિ પચ્ચયતો ખન્ધાનં ઉદયબ્બયદસ્સનં, ‘‘નિબ્બત્તિલક્ખણ’’ન્તિઆદિ ખણતો, તસ્માતિ અત્થો. અસ્સાતિ યોગિનો. એવન્તિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. યે પન ‘‘ઇચ્ચસ્સ પચ્ચયતો’’તિ પઠન્તિ, તેસં ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. જનકાવબોધતોતિ ખન્ધાનં જનકસ્સ અવિજ્જાદિપચ્ચયસ્સ અવબુજ્ઝનતો. જાતિદુક્ખાવબોધતોતિ જાતિસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ અવબુજ્ઝનતો. દુક્ખસચ્ચં પાકટં હોતિ એકદેસદસ્સનેન પબ્બતસમુદ્દાદિદસ્સનકાનં વિય. મરણદુક્ખાવબોધતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘પચ્ચયાનુપ્પાદેના’’તિ એતેન પચ્ચયાનં અનુપ્પાદનિરોધો ઇધ પચ્ચયનિરોધોતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયવતન્તિ પચ્ચયતો ઉપ્પજ્જનકાનં. યઞ્ચસ્સ ઉદયબ્બયદસ્સનન્તિ યં અસ્સ યોગિનો પચ્ચયતો, ખણતો ચ ઉદયબ્બયાનં દસ્સનં. તત્થ અસમ્મોહો, તપ્પધાનો વા વિતક્કાદિધમ્મપુઞ્જો મગ્ગો વાયં લોકિકોતિ નિય્યાનાનુલોમતો લોકિકો મગ્ગો એવાયં. ઇતિ તસ્મા મગ્ગસચ્ચં પાકટં હોતિ સભાવાવબોધતો. તેનાહ ‘‘તત્ર સમ્મોહવિઘાતતો’’તિ, તદઙ્ગવસેનાતિ અત્થો. અથ વા યથાવુત્તો સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતો મગ્ગો અરિયમગ્ગસ્સ ઉપાયભૂતો અસમ્મોહસભાવો અત્તાનમ્પિ પકાસેતિ પદીપો વિયાતિ મગ્ગસચ્ચં પાકટં હોતિ. સ્વાયં પાકટભાવો મોહન્ધકારવિધમનેનાતિ આહ ‘‘તત્ર સમ્મોહવિઘાતતો’’તિ.

૭૨૮. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદિકો અનુલોમો પટિચ્ચસમુપ્પાદો પવત્તિયા અનુલોમનતો. ‘‘અવિજ્જાસમુદયા’’તિઆદિના અવિજ્જાદીસુ સન્તેસૂતિ અયમત્થો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતીતિ અવબોધતો’’તિ. પવત્તિયા વિલોમનતો ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિઆદિકો પટિલોમો પટિચ્ચસમુપ્પાદો. તે ચ સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૨.૨૦). પટિચ્ચસમુપ્પન્નસ્સ ચ પાકટતા પચ્ચયાકારપાકટતાય એવ ‘‘ઇમસ્સેતં ફલ’’ન્તિ અવબોધતો.

૭૨૯. પુરિમપુરિમાનં નિરોધો ઉત્તરુત્તરાનં ઉપ્પાદાનુબન્ધોતિ અયમત્થો પચ્ચયતો ઉદયદસ્સનેન સિજ્ઝમાનો એકત્તનયાધિગમાય હોતિ. યતો ‘‘અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૧૭) વોહારસિદ્ધિયા ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા અનોકાસતા. તેનાહ ‘‘હેતુફલસમ્બન્ધેના’’તિઆદિ. સઙ્ખારા ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તીતિ અયમત્થો ખણતો ઉદયદસ્સનેન સિજ્ઝમાનો નાનત્તનયાધિગમાય હોતિ. યતો પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં સભાવભેદાવબોધતો ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તાય સસ્સતદિટ્ઠિયા અનોકાસતા. તેનાહ ‘‘ખણતો ઉદયદસ્સનેના’’તિઆદિ. પચ્ચયતો ઉદયબ્બયદસ્સનેન પચ્ચયે સતિ ફલસ્સ ભાવો, અસતિ અભાવોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ સિદ્ધિયા અત્થિતામત્તેનેવ તે ધમ્મા કારણન્તિ અબ્યાપારનયો પાકટો હોતિ. યતો અત્તદિટ્ઠિયા અનોકાસતા વસવત્તિતાય અલબ્ભનેય્યતો. તેન વુત્તં ‘‘ધમ્માન’’ન્તિઆદિ. અવસવત્તિભાવો પરાયત્તતા, સા ચ સપ્પચ્ચયતાય વેદિતબ્બા. પચ્ચયતો ઉદયદસ્સનેન તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ ઇમે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પજ્જમાના ચ પચ્ચયાનુરૂપમેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ હેતુફલસ્સ હેતુઅનુરૂપતો સિદ્ધિયા અકિરિયદિટ્ઠિયા અનોકાસતાવાતિ આહ ‘‘પચ્ચયતો પના’’તિઆદિ. સતિ કારણે કુતો અકિરિયવાદો. કરોતીતિ હિ કારણં.

૭૩૦. પચ્ચયતો ઉદયં પસ્સતો પચ્ચયે સતિ સભાવે સતિ ફલસ્સ સમ્ભવોતિ અત્થિતામત્તેન ઉપકારકતાતિ સઙ્ખતાનં નિરીહતા, અસતિ ચ અભાવોતિ પચ્ચયાધીનવુત્તિતા ચ વિઞ્ઞાયમાના અત્તસુઞ્ઞતં વિભાવેતીતિ આહ ‘‘પચ્ચયતો ચસ્સ…પે… તાવબોધતો’’તિ. અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં હોતિ ખણતો ઉદયબ્બયદસ્સનેન સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયતો પરિચ્છિન્નતાય વિઞ્ઞાયમાનત્તા. તેનાહ ‘‘હુત્વા અભાવાવબોધતો’’તિ. ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનઞ્હિ હુત્વા અભાવો. પુબ્બન્તાપરન્તવિવેકો અતીતાનાગતભાવસુઞ્ઞતા. ન હિ સઙ્ખારા ખણત્તયતો પુબ્બે, પચ્છા ચ વિજ્જન્તિ, તસ્મા પુબ્બન્તાપરન્તવિવેકાવબોધતોતિ આદિઅન્તવન્તતાપટિવેધતોતિ અત્થો. દુક્ખલક્ખણમ્પિ પાકટં હોતિ ઉદયબ્બયદસ્સનેનાતિ સમ્બન્ધો. ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તા સઙ્ખારા ઉપ્પાદતો ઉદ્ધં જરાભઙ્ગાવત્થન્તરુપ્પત્તિયા નિરન્તરં વિબાધીયન્તેવ. સા ચ નેસં વિબાધિયમાનતા સમ્મા ઉદયબ્બયદસ્સનેન વિભૂતા હોતીતિ આહ ‘‘દુક્ખ…પે… બોધતો’’તિ.

સભાવલક્ખણમ્પીતિ ઉદયબ્બયદસ્સનેન ન કેવલં અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણમેવ, અથ ખો પથવીફસ્સાદીનં કક્ખળફુસનાદિસઞ્ઞિતં સભાવસઙ્ખાતં લક્ખણમ્પિ પાકભાવવિદ્ધં સભાવાવચ્છિન્નં પાકટં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નાવબોધતો’’તિ. સભાવલક્ખણેતિ સભાવસઞ્ઞિતે લક્ખણે, તંતંધમ્માનં સલક્ખણે. સઙ્ખતલક્ખણસ્સ તાવકાલિકત્તમ્પીતિ ઉપ્પાદાદિસઙ્ખતલક્ખણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણાદિપરિત્તકાલિકતાપિ ખણન્તરાનવટ્ઠાનતો તસ્સ. તેનાહ ‘‘ઉદયક્ખણે’’તિઆદિ. ઉદયવયમત્તગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉદયબ્બયદસ્સનવસેનેવ ઇમસ્સ ઞાણસ્સ પવત્તનતો, ન ઠિતિક્ખણસ્સ અભાવા.

૭૩૧. ન કેવલઞ્ચ નિચ્ચનવા, અથ ખો પરિત્તકાલટ્ઠાયિનો. કથન્તિ આહ ‘‘સૂરિયુગ્ગમને’’તિઆદિ. તત્થ ઉદકે દણ્ડેન કતલેખા ઉદકે દણ્ડરાજિ. ઉસ્સાવબિન્દુઆદયો પઞ્ચ કિચ્ચાપિ ઉત્તરુત્તરિ અતિપરિત્તટ્ઠાયિભાવદસ્સનત્થં નિદસ્સિતા, તથાપિ તે દન્ધનિરોધા એવ નિદસ્સિતા, તતોપિ લહુતરનિરોધત્તા સઙ્ખારાનં. તથા હિ ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયાયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ પાદે ચ બન્ધખુરધારા સન્નિપાતતોપિ સીઘતરો રૂપધમ્માનં નિરોધો વુત્તો, પગેવ અરૂપધમ્માનં. ન કેવલં નિચ્ચનવા, નાપિ પરિત્તકાલટ્ઠાયિનોવ, અથ ખો અસારા. કથન્તિ આહ ‘‘માયા’’તિઆદિ. માયાદયો હિ મણિઆદિવસેન દિસ્સમાના અતંસભાવતાય અસારા. તત્થ મન્તોસધભાવિતા ઇન્દજાલાદિકા માયા. મિગતણ્હિકા મરીચિ. સુપિનમેવ સુપિનન્તં. મણ્ડલાકારેન આવિજ્ઝિયમાનં અલાતમેવ અલાતચક્કં. ગન્ધબ્બદેવપુત્તાનં કીળનિચ્છાવસેન નગરં વિય આકાસે ઉપટ્ઠાનમત્તં ગન્ધબ્બનગરં.

એત્તાવતાતિ ય્વાયં ‘‘જાતં રૂપં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિપાળિનયાનુસારેન (પટિ. મ. ૧.૪૯), ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિપાળિનયાનુસારેન (મ. નિ. ૧.૩૪૭, ૩૬૧; ૨.૧૧૩; ૩.૮૬, ૮૯; પટિ. મ. ૧.૪૮) વા યાવ ઉદયબ્બયપટિવેધા ભાવનાવિધિ આરદ્ધો, એત્તાવતા. કલાપસમ્મસનાદિકોપિ હિ સબ્બો ભાવનાવિધિ ઉદયબ્બયઞાણુપ્પાદનસ્સેવ, ન પરિસપરિસરીરકરબન્ધોતિ. વયધમ્મમેવાતિ ભિજ્જનસભાવમેવ. વયં ઉપેતિ અત્તનો ધમ્મતાય. યઞ્હિ ઉપક્કમેન વિનસ્સતીતિ વુચ્ચતિ, તમ્પિ અત્તનો ધમ્મતાય એવ વિનસ્સતિ અહેતુકત્તા વિનાસસ્સ. ઉપક્કમહેતુ પન વિસદિસુપ્પાદો હોતિ. ઇમિના આકારેનાતિ ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; પટિ. મ. ૨.૩૦) હિ વુત્તં, તસ્મા વયં અનાલમ્બિત્વાપિ ‘‘વયધમ્મમેવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઉદયસ્સ, ‘‘ઉપ્પન્નઞ્ચ ઇદં વયં ઉપેતી’’તિ વયસ્સ ચ ઇમિના યથાવુત્તેન પચ્ચક્ખકરણાકારેન. અધુના ઉપ્પન્નં, ન તાવ બલપ્પત્તન્તિ આહ ‘‘તરુણવિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ. કલાપસમ્મસનાદિવસેન પવત્તં સમ્મસનં ન નિપ્પરિયાયેન વિપસ્સનાસમઞ્ઞં લભતિ, ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિવસેન પવત્તમેવ લભતીતિ આહ ‘‘યસ્સાધિગમા આરદ્ધવિપસ્સકોતિ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ.

વિપસ્સનુપક્કિલેસકથાવણ્ણના

૭૩૨. ઇમાય ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાસઙ્ખાતાય તરુણવિપસ્સનાય વસેન, ન આરદ્ધવિપસ્સનાનં ભઙ્ગાનુપસ્સનાદિસઙ્ખાતાય તરુણવિપસ્સનાય, નાપિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાદિસઙ્ખાતાય બલવવિપસ્સનાય વસેનાતિ અત્થો. ન હિ તદા વિપસ્સનુપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તીતિ. આરદ્ધવિપસ્સકસ્સાતિ ચ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સેવાતિ એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનુપક્કિલેસા હી’’તિઆદિ. દિટ્ઠિગાહાદિવત્થુભાવેન વિપસ્સનં ઉપક્કિલેસન્તીતિ વિપસ્સનુપક્કિલેસા. ‘‘અરિયસાવકસ્સા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન વુત્તં બલવવિપસ્સનાપત્તસ્સાપિ અનુપ્પજ્જનતો. વિપ્પટિપન્નકસ્સાતિ સીલવિપત્તિઆદિવસેન યથા તથા વિપ્પટિપન્નકસ્સ. તસ્સ પન પટિપત્તિયા ગરહિતબ્બતં દસ્સેન્તો ‘‘વિપ્પટિપન્નકસ્સા’’તિ આહ. ચ-સદ્દો ઉપરિપદદ્વયેપિ યોજેતબ્બો. નિક્ખિત્તકમ્મટ્ઠાનસ્સાતિ વિપસ્સનં આરભિત્વા અન્તરા વોસાનં આપન્નસ્સ. કુસીતપુગ્ગલસ્સાતિ સીલસમ્પન્નસ્સેવ કોસજ્જેન ભાવનં અનનુયુઞ્જન્તસ્સ. અથ વા વિપ્પટિપન્નકસ્સાતિ વિપસ્સનાભાવનાસઙ્ખાતાય સમ્માપટિપત્તિયા અભાવેન વિગરહિતપટિપત્તિકસ્સ. વિપસ્સનાપટિપત્તિયેવ હિ સસમ્ભારા પુબ્બભાગે સમ્માપટિપત્તિ, તદઞ્ઞા વિપ્પટિપત્તિ, સા ચ તત્થ નિક્ખિત્તધુરસ્સ હોતિ. નિક્ખિત્તધુરતા ચ કોસજ્જેનાતિ વુત્તં ‘‘નિક્ખિત્તકમ્મટ્ઠાનસ્સ કુસીતપુગ્ગલસ્સા’’તિ. યુત્તપ્પયુત્તસ્સાતિ યોગેન ઞાણેન ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ. સા પન યુત્તપ્પયુત્તતા સમથવસેનાપિ હોતીતિ આહ ‘‘આરદ્ધવિપસ્સકસ્સા’’તિ. ઉપ્પજ્જન્તિયેવ ન નુપ્પજ્જન્તિ અઞ્ઞથા મગ્ગામગ્ગઞાણસ્સેવ અસમ્ભવતો.

ઓભાસાદીસુ ‘‘અરિયધમ્મો’’તિ પવત્તં ઉદ્ધચ્ચં વિક્ખેપો ધમ્મુદ્ધચ્ચં, તેન ધમ્મુદ્ધચ્ચેન વિપસ્સનાવીથિતો ઉક્કમનેન વિરૂપં ગહિતં પવત્તિતં માનસં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસં. ઓભાસો ધમ્મોતિ કારણૂપચારેનાહ, ઈદિસં ઓભાસં વિસ્સજ્જેન્તો મમ અરિયમગ્ગોતિ અત્થો. ઓભાસં આવજ્જતિ ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિ વા ‘‘મગ્ગો’’તિ વા ‘‘ફલ’’ન્તિ વા. નિબ્બાનન્તિ ગણ્હન્તો તત્થ પવત્તધમ્મે મગ્ગફલભાવેન ગણ્હાતિ, ઞાણાદિકે પન મગ્ગફલભાવેનેવ ગણ્હાતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચન્તિ તતો ઓભાસહેતુ યો વિક્ખેપો, તં ઉદ્ધચ્ચન્તિ અત્થો. ‘‘ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘અનિચ્ચતો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ અનિચ્ચ…પે… નપ્પજાનાતિ ‘‘મગ્ગં પત્તોસ્મી’’તિ સઞ્ઞાય અનિચ્ચતાદિવસેન મનસિકારસ્સેવ અભાવતો. અયઞ્ચ અત્થો –

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા મમ સન્તિકે અરહત્તપ્પત્તિં બ્યાકરોતિ, સબ્બો સો ચતૂહિ મગ્ગેહિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરેન. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ, તસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો…પે… કરોતો સંયોજનાનિ પહીયન્તિ અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતિ…પે… સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુનો ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ, હોતિ સો, આવુસો, સમયો યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ, તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતિ…પે… અનુસયા બ્યન્તીહોન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦) –

ઇમિના સુત્તપદેનેવ વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ચતુત્થમગ્ગવિસ્સજ્જને યથાવુત્તમગ્ગફલનિબ્બાનધમ્મા ધમ્મો. તત્થ ઉદ્ધચ્ચં ‘‘અધિગતમગ્ગાદિકોહમસ્મી’’તિ અમગ્ગાદીસુ વિક્ખેપો ધમ્મુદ્ધચ્ચં, તેન ઉપદ્દુતં વિગ્ગહિતમાનસં હોતિ. નિકન્તિ ઓભાસાદીસુ અપેક્ખા સુખુમરૂપા તણ્હા, સા વિપસ્સનાભિરતિઆકારેન ઉપટ્ઠહન્તી અધિમાનિકેન ‘‘ધમ્મો’’તિ ગય્હતીતિ આહ ‘‘નિકન્તિ ‘ધમ્મો’તિ નિકન્તિં આવજ્જતી’’તિ.

૭૩૩. વિપસ્સનોભાસોતિ વિપસ્સનાચિત્તસમુટ્ઠિતં, સસન્તતિપતિતં ઉતુસમુટ્ઠાનઞ્ચ ભાસુરં રૂપં. તત્થ વિપસ્સનાચિત્તસમુટ્ઠિતં યોગિનો સરીરટ્ઠમેવ પભસ્સરં હુત્વા તિટ્ઠતિ, ઇતરં સરીરં મુઞ્ચિત્વા ઞાણાનુભાવાનુરૂપં સમન્તતો પત્થરતિ, તં તસ્સેવ પઞ્ઞાયતિ, તેન ફુટ્ઠોકાસે રૂપગતમ્પિ પસ્સતિ, પસ્સન્તો ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સતિ, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણેનાતિ વીમંસિતબ્બન્તિ વદન્તિ. દિબ્બચક્ખુલાભિનો વિય તં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ વુત્તં વિય દિસ્સતીતિ. વિપસ્સનાવીથિ નામ પટિપાટિયા પવત્તમાના વિપસ્સનાવ. ઉક્કન્તા નામ હોતિ યોગિના ‘‘મગ્ગપ્પત્તોમ્હી’’તિ અધિમાનેન વિસ્સટ્ઠત્તા, તસ્સ વા યોગિનો વિપસ્સના તતો એવ વીથિ ઉક્કન્તા નામ હોતિ. મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનમેવાહ.

વેમત્તતાયાતિ અપ્પવિપુલતાવસેન વિસદિસતાય. અસ્સાતિ ઓભાસસ્સ. દ્વીહિ કુટ્ટેહિ પરિચ્છિન્નં ગેહં દ્વિકુટ્ટગેહં. તસ્સ કિર અબ્ભન્તરેપિ એકા ભિત્તિ હોતિ બહિપિ, ઉભિન્નં અન્તરે અનુપરિયાયપથં હોતિ, સાયન્હે તત્થ સન્થરિતાનિ પઞ્ચવણ્ણાનિ કુસુમાનિ, વિસદઞાણસ્સ ઓભાસેન ફરિતટ્ઠાને રૂપગતઞ્ચ દિબ્બચક્ખુનો વિય પઞ્ઞાયન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ભન્તે મય્હ’’ન્તિઆદિ.

એવં ઓભાસસ્સ વેમત્તતાય વત્થું દસ્સેત્વા ચિરકાલવિપ્પલમ્બને વત્થું દસ્સેતું ‘‘અયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયં પન વિપસ્સનુપક્કિલેસોતિ વક્ખમાનપ્પકારં સન્ધાયાહ, ન સબ્બં. સોતિ સો સમથવિપસ્સનાલાભી અધિમાનિકો.