૨૧. પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણકથાવણ્ણના

૭૩૭. વિપસ્સનાચારસ્સ મત્થકપ્પત્તિયા સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં સિખાપ્પત્તા વિપસ્સના. સિખાપ્પત્તિ પનસ્સ ઉદયબ્બયઞાણાદીનં અત્તટ્ઠમાનંવસેન જાતાતિ આહ ‘‘અટ્ઠન્નં પન ઞાણાનં વસેન સિખાપ્પત્તા વિપસ્સના’’તિ. ઓળારિકોળારિકસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકમોહતમસ્સ વિગમનેન સચ્ચપ્પટિવેધાનુકૂલત્તા ‘‘સચ્ચાનુલોમિકઞાણ’’ન્તિ અનુલોમઞાણમાહ. તાનિ પન ઞાણાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠન્નન્તિ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઉદયબ્બયદસ્સનેન સઙ્ખારાનં અનિચ્ચલક્ખણં, તદનુસારેન ઇતરલક્ખણાનિ ચ વિભાવેન્તીયેવ ઉદયબ્બયાનુપસ્સના પવત્તતીતિ કત્વા ‘‘વીથિપટિપન્નવિપસ્સનાસઙ્ખાતં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ કેચિ. તયિદં તસ્સ સબ્બસો તીરણપરિઞ્ઞાભાવમેવ મઞ્ઞમાનેહિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હિ ઉદયબ્બયઞાણં તીરણપરિઞ્ઞન્તોગધમેવ, ઉદયબ્બયાદીનં પન જાનનટ્ઠેન, પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન ચ ઞાણદસ્સનાનિ, ઉદયબ્બયઞાણાદીનિ. તાનિયેવ પટિપક્ખતો વિસુદ્ધત્તા ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, સા એવ અરિયમગ્ગો પટિપજ્જતિ એતાયાતિ પટિપદા ચાતિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ વુત્તં. તં પન ઉપ્પન્નમત્તં અપ્પગુણં સન્ધાય વુત્તં. પગુણઞ્હિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપહાનસિદ્ધિયા પહાનપરિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનભૂતં. યતો તદવિગમેન અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ એકચ્ચા અધિગતા એવ હોન્તિ. ન હિ ઉદયબ્બયાનં પચ્ચક્ખતો પટિવેધેન વિના સામઞ્ઞાકારાનં તીરણમત્તેન સાતિસયં પટિપક્ખપહાનં સમ્ભવતિ. અસતિ ચ પટિપક્ખપહાને કુતો ઞાણાદીનં વજિરમિવ અવિહતવેગતા, તિખિણવિસદાદિતા વા. તસ્મા પગુણભાવપ્પત્તં ઉદયબ્બયઞાણં પહાનપરિઞ્ઞાપક્ખિયમેવ દટ્ઠબ્બં. સબ્બસઙ્ખારાનં ભઙ્ગસ્સેવ અનુપસ્સના ભઙ્ગાનુપસ્સના, તદેવ ઞાણં ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં. યથાભૂતદસ્સાવી ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, તેભૂમકધમ્મા, તેસુ ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ ભાયિતબ્બાકારગાહિઞાણં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં. મુઞ્ચિતું ઇચ્છતીતિ મુઞ્ચિતુકમ્યં, ચિત્તં, પુગ્ગલો વા, તસ્સ ભાવો મુઞ્ચિતુકમ્યતા, તદેવ ઞાણં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં. પુન પટિસઙ્ખાનાકારેન પવત્તં ઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં. નિરપેક્ખતાય સઙ્ખારાનં ઉપેક્ખનવસેન પવત્તઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. તસ્માતિ યસ્મા ઉપક્કિલેસવિમુત્તં ઉદયબ્બયઞાણાદિનવવિધઞાણં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, તસ્મા.

૭૩૮. ‘‘ઉપક્કિલેસવિમુત્ત’’ન્તિ વિસેસનેન વિભાવિતમત્થં અનવબુજ્ઝન્તો ચોદકો ‘‘પુન ઉદયબ્બયઞાણે યોગો કિમત્થિયો’’તિ પુચ્છતિ. તત્થ કિમત્થિયોતિ કિં પયોજનો નિરત્થકો, પગેવ નિબ્બત્તિતત્તા પક્કસ્સ પચનં વિયાતિ અધિપ્પાયો. અથ વા લક્ખણસલ્લક્ખણાદિહેતુપટિપાટિગ્ગહણવસેન તમત્થં ઞાપેતુકામો આચરિયોવ કથેતુકમ્યતાવસેન ‘‘કિમત્થિયો’’તિ પુચ્છતિ. લક્ખણસલ્લક્ખણત્થોતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનં સમ્મદેવ ઉપધારણત્થો. તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ઉદયબ્બયઞાણં હી’’તિઆદિમાહ. નનુ ચ ઉદયબ્બયઞાણં નામ સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયમેવ પસ્સતિ, ન અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયં, તેન કથં અનિચ્ચતાદિલક્ખણત્તયસલ્લક્ખણં હોતીતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘ઉદયબ્બયઞાણં લક્ખણત્તયવિસયં હોતી’’તિ. ઉદયબ્બયે પન પટિવિદ્ધે અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તતો ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫; ૪૫, ૭૭; ૪.૧, ૪; પટિ. મ. ૨.૧૦) ઇતરલક્ખણમ્પિ. અથ વા ઉદયબ્બયગ્ગહણેન હુત્વા અભાવાકારો, અભિણ્હસમ્પટિપીળનાકારો, અવસવત્તનાકારો ચ વિભૂતતરો હોતીતિ કારણભાવેન ઉદયબ્બયઞાણે યોગસ્સ લક્ખણત્તયસલ્લક્ખણત્થતા વેદિતબ્બા, ન સમ્મુખેનેવ. હેટ્ઠાતિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિતો હેટ્ઠા. તઞ્હિ ઓભાસાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય તિક્ખં વિસદં હુત્વા પવત્તમ્પિ દિટ્ઠિઆદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠત્તા કુણ્ઠં અવિસદમેવ જાતં. તેનાહ ‘‘દસહિ…પે… નાસક્ખી’’તિ.

૭૩૯. અમનસિકારાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. ‘‘કિસ્સ અમનસિકારા’’તિ હિ ઇદં ‘‘કેન પટિચ્છન્નત્તા’’તિ પુચ્છિતસ્સ પટિચ્છાદકસ્સ હેતુપુચ્છા. સન્તતિયા હિસ્સ પટિચ્છન્નત્તા અનિચ્ચલક્ખણં ન ઉપટ્ઠાતિ, સા ચ સન્તતિ ઉદયબ્બયામનસિકારેન પટિચ્છાદિકા જાતા. ઇરિયાપથેહિ પટિચ્છન્નત્તા દુક્ખલક્ખણં ન ઉપટ્ઠાતિ, તે ચ ઇરિયાપથા અભિણ્હસમ્પટિપીળનામનસિકારેન પટિચ્છાદકા જાતા. ઘનેન પટિચ્છન્નત્તા અનત્તલક્ખણં ન ઉપટ્ઠાતિ, તે ચ ઘના નાનાધાતુવિનિબ્ભોગામનસિકારેન પટિચ્છાદકા જાતાતિ. ઉદયબ્બયં પસ્સતો ન ઉદયાવત્થા વયાવત્થં પાપુણાતિ, વયાવત્થા વા ઉદયાવત્થં. અઞ્ઞોવ ઉદયક્ખણો, અઞ્ઞોવ વયક્ખણોતિ એકોપિ ધમ્મો ખણવસેન ભેદતો ઉપટ્ઠાતિ, પગેવ અતીતાદિકોતિ આહ ‘‘ઉદયબ્બયં પન…પે… ઉપટ્ઠાતી’’તિ. તત્થ સન્તતિયા વિકોપિતાયાતિ પુબ્બાપરિયેન પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અઞ્ઞોઞ્ઞભાવસલ્લક્ખણેન સન્તતિયા ઉગ્ઘાટિતાય. ન હિ સમ્મદેવ ઉદયબ્બયં સલ્લક્ખેન્તસ્સ ધમ્મા સમ્બન્ધભાવેન ઉપટ્ઠહન્તિ, અથ ખો અયોસલાકા વિય અસમ્બન્ધભાવેનાતિ સુટ્ઠુતરં અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં હોતિ.

અભિણ્હસમ્પટિપીળનં મનસિ કત્વાતિ યથાપરિગ્ગહિતઉદયબ્બયવસેન સઙ્ખારાનં નિરન્તરં પટિપીળિયમાનતં વિબાધિયમાનતં મનસિ કરિત્વા. ઇરિયાપથે ઉગ્ઘાટિતેતિ ઇરિયાપથે લબ્ભમાનદુક્ખપટિચ્છાદકભાવે ઉગ્ઘાટિતે. એકસ્મિઞ્હિ ઇરિયાપથે ઉપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ વિનોદકં ઇરિયાપથન્તરં તસ્સ પટિચ્છાદકં વિય હોતિ, એવં સેસાપીતિ ઇરિયાપથાનં તંતંદુક્ખપટિચ્છાદકભાવે યાથાવતો ઞાતે તેસં દુક્ખપટિચ્છાદકભાવો ઉગ્ઘાટિતો નામ હોતિ સઙ્ખારાનં નિરન્તરં દુક્ખાભિતુન્નતાય પાકટભાવતો. તેનાહ ‘‘દુક્ખલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતી’’તિ. નાનાધાતુયોતિ નાનાવિધા પથવીઆદિધાતુયો નાનાવિધે સભાવધમ્મે. વિનિબ્ભુજિત્વાતિ ‘‘અઞ્ઞા પથવીધાતુ, અઞ્ઞા આપોધાતૂ’’તિઆદિના, ‘‘અઞ્ઞો ફસ્સો, અઞ્ઞા વેદના’’તિઆદિના ચ વિસું વિસું કત્વા. ઘનવિનિબ્ભોગે કતેતિ સમૂહઘને, કિચ્ચારમ્મણઘને ચ પભેદિતે. યા હેસા અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થદ્ધેસુ સમુદિતેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ એકત્તાભિનિવેસવસેન અપરિમદ્દિતસઙ્ખારેહિ ગય્હમાના સમૂહઘનતા, તથા તેસં તેસં ધમ્માનં કિચ્ચભેદસ્સ સતિપિ પટિનિયતભાવે એકતો ગય્હમાના કિચ્ચઘનતા, તથા સારમ્મણધમ્માનં સતિપિ આરમ્મણકરણભેદે એકતો ગય્હમાના આરમ્મણઘનતા ચ, તા ધાતૂસુ ઞાણેન વિનિબ્ભુજિત્વા દિસ્સમાના હત્થેન પરિમજ્જિયમાનો ફેણપિણ્ડો વિય વિલયં ગચ્છન્તિ, ‘‘યથાપચ્ચયં પવત્તમાના સુઞ્ઞા એતે ધમ્મા ધમ્મમત્તા’’તિ અનત્તલક્ખણં પાકટતરં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘નાનાધાતુયો…પે… ઉપટ્ઠાતી’’તિ.

૭૪૦. ધુવભાવપટિક્ખેપતો ન નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચં, ખન્ધપઞ્ચકં. યથાહ ‘‘રૂપં ખો, રાધ, અનિચ્ચં, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૭૨). તત્થ કારણં વદન્તો ‘‘ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવા’’તિ આહ. ઉપ્પાદો નિબ્બત્તિલક્ખણં, વયો વિપરિણામલક્ખણં, અઞ્ઞથત્તં જરા, તેસં સબ્ભાવતોતિ અત્થો. હુત્વા અભાવતોતિ ઉપ્પજ્જિત્વા વિનસ્સનતો. એત્થ ચ પુરિમેન જાતિજરામરણસબ્ભાવતો અનિચ્ચન્તિ દસ્સેતિ, દુતિયેન પાકભાવવિદ્ધંસાભાવતો. યસ્સ ભાવેન ખન્ધપઞ્ચકં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં અનિચ્ચલક્ખણન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેન હિ તં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ લક્ખીયતિ. આકારવિકારોતિ આકારવિકતિ. અભાવાકારો હિ વિકતિરૂપેન લબ્ભતિ, વિરૂપત્તા ન ઉપ્પાદાકારો. આકારવિકારોતિ વા આકારવિસેસો. હુત્વા અભાવો હિ પાકભાવતો ભિન્નો વિદ્ધંસાભાવત્તા તત્થ ચ અનિચ્ચલક્ખણં નિરુળ્હં. અનિચ્ચાકારો હિ દુક્ખાનત્તાકારેહિ વિય ઉપ્પાદાકારતો ચ વિસિટ્ઠો. તથા હિ સદ્દસ્સ વિદ્ધંસાભાવો સઙ્ખતભાવેનપિ સાધીયતિ.

સઙ્ખતભાવો ચ અત્થતો ઉપ્પાદવન્તતા. ઉપ્પાદો ચ પાકભાવસાધિતા ધરમાનાવત્થા. ઇમિના નયેન દુક્ખાનત્તાલક્ખણાનિ વેદિતબ્બાનિ. અપિચ યથા નિચ્ચપટિક્ખેપતો અનિચ્ચન્તિ નિચ્ચાકારપટિક્ખેપતો યથાવુત્તો અભાવાકારસઙ્ખાતો અનિચ્ચાકારો અનિચ્ચલક્ખણં, એવં સુખપટિક્ખેપતો દુક્ખન્તિ સુખાકારપટિક્ખેપતો અભિણ્હપટિપીળનાકારસઙ્ખાતો દુક્ખાકારો દુક્ખલક્ખણં, તથા અત્તપટિક્ખેપતો અનત્તાતિ અત્તાકારપટિક્ખેપતો અવસવત્તનાકારસઙ્ખાતો અનત્તાકારો અનત્તલક્ખણન્તિ દટ્ઠબ્બં. તે યિમે તયોપિ આકારા અસભાવધમ્મત્તા ખન્ધપરિયાપન્ના ન હોન્તિ. ખન્ધેહિ વિના અનુપલબ્ભનીયતો ખન્ધવિનિમુત્તાપિ ન હોન્તિ. ખન્ધે પન ઉપાદાય વોહારવસેન લબ્ભમાના તદાદીનવવિભાવનાય વિસેસકારણભૂતા તજ્જાપઞ્ઞત્તિવિસેસાતિ વેદિતબ્બા.

તયિદં સબ્બમ્પીતિ યથાવુત્તલક્ખણત્તયઞ્ચેવ લક્ખિતબ્બઞ્ચ ખન્ધપઞ્ચકં. ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણેન યાથાવસરસતો સલ્લક્ખેતી’’તિ ઇદં તદત્થે તબ્બોહારવસેન વુત્તં. ઉદયબ્બયઞાણત્થઞ્હિ લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સના ‘‘ઉદયબ્બયઞાણ’’ન્તિ કથિતા. ન હિ ઉદયબ્બયઞાણં દુક્ખલક્ખણાદિવિસયં. તબ્બિસયત્તે વા ઉદયબ્બયઞાણમેવ ન સિયા, ઉદયબ્બયઞાણં પન તિક્ખં, વિસદઞ્ચ કાતુકામેન લક્ખણત્તયતીરણમેવ કાતબ્બં. પરિકમ્મસદિસઞ્હેતં તસ્સ. એસ નયો સેસઞાણેસુપીતિ.

ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણં નિટ્ઠિતં.

ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણકથાવણ્ણના

૭૪૧. વહતીતિ પવત્તતિ. ઞાણસ્સ તિક્ખભાવો ભાવનાય પગુણભાવેન. પગુણા ચ ભાવના વિક્ખેપાભાવતો આરમ્મણે અપ્પિતા વિય પવત્તતીતિ ઞાણસ્સ તિક્ખભાવેન સઙ્ખારાનં લહુઉપટ્ઠાનતા દસ્સિતા. સઙ્ખારેસુ પન ઉદયબ્બયવસેન લહું લહું ઉપટ્ઠહન્તેસુ ઉદયદસ્સનઞ્ચ ‘‘ઉપ્પાદવતો વિનાસો’’તિ યાવદેવ વયદસ્સનત્થં તસ્સ નિબ્બિદાવહત્તાતિ વયે એવસ્સ આભોગસમન્નાહારો મનસિકારો પવત્તતિ, તેન ઉપ્પાદાદિં મુઞ્ચિત્વા વયમેવારબ્ભ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પાદં વા’’તિઆદિ. તત્થ ઉપ્પાદન્તિ નિબ્બત્તિવિકારં. ઠિતિન્તિ ઠિતિપ્પત્તં, જરન્તિ અત્થો. પવત્તન્તિ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં. નિમિત્તન્તિ સઙ્ખારનિમિત્તં. યં સઙ્ખારાનં સમુદયાદિઘનવસેન, સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સવિગ્ગહાનં વિય ઉપટ્ઠાનં, તં સઙ્ખારનિમિત્તં. કેચિ પન ‘‘પવત્તં નામ સઙ્ખારાનં અવિચ્છેદેન પવત્તનં ઉપ્પાદોવ, નિમિત્તં નામ ઉપ્પન્નાનં વિજ્જમાનતા ઠાનપરમ્પરા, તસ્મા ઉપ્પાદમેવ ગણ્હાતિ ચે, પવત્તં ગણ્હાતિ નામ. ઠિતિંયેવ ગણ્હાતિ ચે, નિમિત્તં ગણ્હાતિ નામા’’તિ વદન્તિ, તં ‘‘ઉપ્પાદં વા’’તિઆદિવચનેન વિરુજ્ઝતિ. ન હિ અસતિ ભેદે વિકપ્પો યુત્તો. ન સમ્પાપુણાતિ અગ્ગહણતો. કિં પન સમ્પાપુણાતીતિ આહ ‘‘ખય…પે… સન્તિટ્ઠતી’’તિ. તત્થ નિરોધસદ્દો અનુપ્પાદેપિ દિસ્સતીતિ ભેદસદ્દેન વિસેસિતં, ભેદસદ્દો વિસેસવાચકોપિ હોતીતિ વયસદ્દેન વિસેસિતં, સોપિ અનિરોધવાચકોપિ અત્થીતિ ખયસદ્દેન વિસેસિતં, ખયવયભેદસઙ્ખાતે ખણિકનિરોધેતિ અત્થો. સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ સતિસીસેન ઞાણમાહ. એતસ્મિં ઠાનેતિ ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તસ્સ ઉદયબ્બયઞાણસ્સ તિક્ખભાવાપત્તિયં વુત્તનયેન ઉદયમ્પિ મુઞ્ચિત્વા વયસ્સેવ મનસિકારકાલે.

આરમ્મણપટિસઙ્ખાતિ રૂપવેદનાદિઆરમ્મણં ખયવયવસેનેવ પટિસઙ્ખાય. યકારલોપેન હિ નિદ્દેસો ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮, ૪૦૫) વિય. યથાવુત્તસ્સ વા આરમ્મણસ્સ ખયવયભેદવસેન પટિસઙ્ખા આરમ્મણપટિસઙ્ખા. ભઙ્ગાનુપસ્સનેતિ યો તદારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગો, તસ્સ અનુપસ્સને. પઞ્ઞાતિ પકારતો જાનના. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં ઇદાનેવ સંવણ્ણીયતિ.

૭૪૨. યં કિઞ્ચિ આરમ્મણન્તિ રૂપં યાવ જરામરણન્તિ વિપસ્સિતબ્બભાવેન ગહિતં સબ્બં સઙ્ખારગતમાહ. પટિસઙ્ખાનં નામ જાનનં, તઞ્ચ ભઙ્ગાનુપસ્સનાય અધિપ્પેતત્તા ભઙ્ગતો દસ્સનમેવાતિ આહ ‘‘જાનિત્વા ખયતો વયતો દિસ્વાતિ અત્થો’’તિ. તસ્સ ઞાણસ્સાતિ સમ્બન્ધો.

રૂપારમ્મણમેવ રૂપારમ્મણતા યથા ‘‘દેવો એવ દેવતા’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘રૂપારમ્મણં ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. રૂપારમ્મણતાતિ વા ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા રૂપારમ્મણભાવે’’તિ આહ. અપરેન ચિત્તેન ભઙ્ગં અનુપસ્સતીતિ વિપસ્સનાવિસયં ભઙ્ગાનુપસ્સનમાહ. એવઞ્હિ ભઙ્ગાનુપસ્સના પગુણા હોતિ, આરમ્મણઞ્ચસ્સ વિભૂતતરં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. ઞાતન્તિ આરમ્મણમાહ અનુપસ્સનાવસેન ઞાતત્તા. ઞાણન્તિ અનુપસ્સનાઞાણં. ઉભોપિ વિપસ્સતીતિ તદુભયમ્પિ ખયતો વયતો વિપસ્સતીતિ. અયં હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – રૂપસ્સ યાવ જરામરણસ્સ ખયતો વયતો દસ્સનં આરમ્મણપટિસઙ્ખાતં, દસ્સનકઞાણસ્સ ખયતો વયતો દસ્સનં આરમ્મણપટિસઙ્ખાય ભઙ્ગસ્સ અનુપસ્સનન્તિ ઉભયત્થ પઞ્ઞા. પુરિમં વા તદભાવે અભાવતો પચ્છિમાયં પક્ખિપિત્વા પચ્છિમા એવ પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણન્તિ.

એત્થાતિ ‘‘તસ્સ ચિત્તસ્સ…પે… ભઙ્ગં અનુપસ્સતી’’તિ એત્થ. અનેકેહિ આકારેહીતિ અનિચ્ચતો અનુપસ્સનાદીહિ અનેકેહિ આકારેહિ. અનુ-સદ્દો ‘‘ભિય્યો’’તિ એતસ્મિં અત્થેતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં પસ્સતી’’તિ.

ઇધ સઙ્ખતધમ્મો નામ જાતિજરામરણપકતિકો, તસ્સ જાતિ આદિકોટિ, જરા મજ્ઝિમકોટિ, મરણં ઓસાનકોટિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ઉપ્પાદાદિતિવિધમ્પિ સઙ્ખતલક્ખણતાય અનિચ્ચલક્ખણં, તથાપિ જાતિજરાસુ દિટ્ઠાસુ ન તથા અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ યથા વયક્ખણેતિ આહ ‘‘ભઙ્ગો નામ અનિચ્ચતાય પરમા કોટી’’તિ, ઉત્તમા કોટિ પરિયોસાનકોટીતિ અત્થો. યથા હિ જરાધમ્મં, મરણધમ્મમેવ ચ જાયતીતિ જાતિ અનિચ્ચતાય આદિ કોટિ, તથા જાતિધમ્મં, મરણધમ્મમેવ ચ જીરતીતિ જરા મજ્ઝિમા કોટિ, જાતિધમ્મં, જરાધમ્મમેવ ચ ભિજ્જતીતિ ભઙ્ગો પરમા કોટીતિ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સતીતિ ન કલાપતો સમ્મસન્તો વિય ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૮) અનુમાનવસેન, નાપિ આરદ્ધવિપસ્સકો વિય ઉદયગ્ગહણપુબ્બકવયદસ્સનવસેન, અથ ખો ઉદયબ્બયઞાણાનુભાવેન પચ્ચક્ખતો ઉપટ્ઠિતેસુ ઉદયવયેસુ વુત્તનયેન ઉદયં મુઞ્ચિત્વા ભઙ્ગદસ્સનવસેનેવ અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, એવં અનુપસ્સતો પનસ્સ નિચ્ચગાહસ્સ લેસોપિ નત્થીતિ આહ ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ. તથા હેસ નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતીતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ ‘‘અનિચ્ચતો એવ અનુપસ્સતી’’તિ એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ તેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ વુત્તં. ન ચેત્થ દુક્ખતો અનુપસ્સનાદિનિવત્તનમાસઙ્કિતબ્બં પટિયોગીનિવત્તનપરત્તા, એવ-કારસ્સ ઉપરિ દેસનારુળ્હત્તા ચ તાસં. દુક્ખતો અનુપસ્સતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

અનિચ્ચતો તાવ અનુપસ્સના ભઙ્ગાનુપસ્સકસ્સ યુત્તા ‘‘ભઙ્ગો નામ અનિચ્ચતાય પરમા કોટી’’તિ, દુક્ખાદિતો પન કથન્તિ આહ ‘‘અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા’’તિઆદિ. એતેન યં અનિચ્ચં, તં એકન્તતો દુક્ખં અનત્તા, તતો ચ ન અભિનન્દનિયાદિરૂપં. તસ્મા ઉપરિ નિબ્બત્તેતબ્બતો ઞાણપરિકમ્મત્થઞ્ચ ઇતરાસમ્પિ છન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન અનુપસ્સતીતિ દસ્સેતિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતોતિઆદિના વિસું દસ્સનકિચ્ચં નત્થિ, ભઙ્ગદસ્સનેનેવ સબ્બં દિટ્ઠં હોતી’’તિ વદન્તિ, તં ભઙ્ગાનુપસ્સનાય મત્થકપ્પત્તિયં યુત્તં, તતો પન પુબ્બભાગે અનેકાકારવોકારા અનુપસ્સના ઇચ્છિતબ્બાવ. અઞ્ઞથા ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સતી’’તિઆદિકા (પટિ. મ. ૧.૫૧) પાળિ, ‘‘અનેકેહિ આકારેહિ પુનપ્પુનં પસ્સતી’’તિ આગતા તસ્સા અટ્ઠકથા ચ વિરોધિતા સિયા. તદેવ અનિચ્ચતો દિટ્ઠમેવ સબ્બસઙ્ખારગતં.

ન તં અભિનન્દિતબ્બન્તિ તં સઙ્ખારગતં તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનવસેન ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ ન અભિનન્દિતબ્બં. ન તત્થ રઞ્જિતબ્બન્તિ તત્થ સઙ્ખારગતે રઞ્જનવસેન ન પવત્તિતબ્બં, કામરાગો, ભવરાગો વા ન પવત્તેતબ્બોતિ અત્થો. રાગં નિરોધેતીતિ રાગં વિક્ખમ્ભનનિરોધં પાપેતિ, વિક્ખમ્ભેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘લોકિકેનેવ તાવ ઞાણેના’’તિ. સતિ ચ વિક્ખમ્ભને કથં સમુદયોતિ આહ ‘‘નો સમુદેતિ, સમુદયં ન કરોતી’’તિ.

એવં વિરત્તોતિ એવં ભઙ્ગાનુપસ્સનાનુસારેન વિરત્તો. યથા દિટ્ઠં સમ્પતિ ઉપટ્ઠિતં સઙ્ખારગતં નિરોધેતિ નિરોધં મનસિ કરોતિ, અદિટ્ઠમ્પિ અતીતાનાગતં અન્વયઞાણવસેન યથા ઇદં એતરહિ, એવં ઇતરેપીતિ અનુમિનન્તો નિરોધેતિ મનસિકતસ્સાપિ નિરોધં કરોતિ. નો સમુદેતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો, નો સમુદયં મનસિ કરોતીતિ અત્થો.

એવં પટિપન્નોતિ એવં વુત્તપ્પકારેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન પટિપન્નો. સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતોતિ ખન્ધેહિ, અભિસઙ્ખારેહિ ચ સહ કિલેસાનં પજહનતો. કિલેસે હિ પજહન્તો તન્નિમિત્તકકમ્મં, તતો નિબ્બત્તનકે ખન્ધે ચ પજહતિ નામ. સઙ્ખતદોસદસ્સનેનાતિ સઙ્ખતધમ્મેસુ અનિચ્ચદુક્ખતાદિઆદીનવદસ્સનેન. તબ્બિપરીતેતિ નિચ્ચસુખાદિસભાવે. તન્નિન્નતાયાતિ તદધિમુત્તતાય. પટિનિસ્સગ્ગસદ્દો પરિચ્ચાગત્થો, પક્ખન્દનત્થો ચાતિ પટિનિસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. તત્થ પક્ખન્દનં અધિમુચ્ચનં. યથાવુત્તેનાતિ તદઙ્ગાદિપ્પહાનપ્પકારેન, તન્નિન્નપ્પકારેન ચ. નિબ્બત્તનવસેનાતિ ઉપ્પાદનવસેન. નિબ્બત્તેન્તો હિ કિલેસે આદિયતીતિ તે અનિબ્બત્તેન્તો કિલેસે ન આદિયતિ નામ. અદોસદસ્સિતાવસેનાતિ દોસાનં અદસ્સાવિભાવેન. સઙ્ખતારમ્મણં આદિયતીતિ યોજના. અનાદીનવદસ્સિતાય હિ સઙ્ખારે આદિયતીતિ આદીનવદસ્સિતાય તે ન આદિયતિ ન ગણ્હાતિ.

૭૪૩. અસ્સાતિ યોગિનો. તેહિ ઞાણેહીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિઞાણેહિ. તન્તિ પહાનં. નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ નિચ્ચગાહં, સઞ્ઞાસીસેન નિદ્દેસો. સુખસઞ્ઞં અત્તસઞ્ઞન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સપ્પીતિકં તણ્હન્તિ સઉપ્પિલાવિતં અભિપત્થનં.

૭૪૪. ‘‘વત્થુસઙ્કમના’’તિ એત્થ વિપસ્સનાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો રૂપાદિઆરમ્મણં ‘‘વત્થૂ’’તિ અધિપ્પેતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘રૂપસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્કમનાતિ વિપસ્સનાભાવસામઞ્ઞતો એકત્તનયેન વુત્તં, અઞ્ઞથા અઞ્ઞદેવ રૂપભઙ્ગવિસયં ઞાણં, અઞ્ઞદેવ તદારમ્મણચિત્તભઙ્ગવિસયન્તિ કુતો સઙ્કમના. પઞ્ઞાવિવટ્ટનાયપિ એસેવ નયો. પઞ્ઞાયાતિ ઉદયબ્બયદસ્સનવસેન પવત્તમાનાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. વયસ્સેવ ગહણવસેન ઉદયતો વિનિવટ્ટના. તેનાહ ‘‘ઉદયં પહાય વયે સન્તિટ્ઠના’’તિ. ‘‘અનન્તરમેવ આવજ્જનસમત્થતા’’તિ ઇમિના ભઙ્ગાનુપસ્સનાય પગુણબલવભાવમાહ.

૭૪૫. ઉભોતિ દિટ્ઠાદિટ્ઠભાવેન દ્વેપિ આરમ્મણાનિ. એકવવત્થનાતિ ખણભઙ્ગુરતાય સમાનાતિ વવત્થાપના.

સંવિજ્જમાનમ્હીતિ પચ્ચક્ખતો ઉપલબ્ભમાને પચ્ચુપ્પન્ને. વિસુદ્ધદસ્સનોતિ ભઙ્ગદસ્સનસ્સ પરિબન્ધવિધમનેન વિસુદ્ધઞાણો, સુવિસુદ્ધભઙ્ગદસ્સનોતિ અત્થો. તદન્વયં નેતીતિ તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નસઙ્ખારભઙ્ગદસ્સિનો ઞાણસ્સ અન્વયં અનુગતભૂતં ઞાણં પવત્તેતિ. કત્થ પન પવત્તેતીતિ આહ ‘‘અતીતનાગતે’’તિ, અતીતે, અનાગતે ચ સઙ્ખારગતે. સબ્બેપીતિઆદિ તસ્સ પવત્તનાકારદસ્સનં.

ભઙ્ગસઙ્ખાતે નિરોધે, ન નિબ્બાનસઙ્ખાતેતિ અધિપ્પાયો. એસાતિ યા આરમ્મણન્વયેન ઉભો દિટ્ઠાદિટ્ઠે ખણભઙ્ગુરતાય એકભાવેન વવત્થાપના, એસા વયલક્ખણે વિપરિણામલક્ખણે વિપસ્સના ભઙ્ગાનુપસ્સનાતિ અત્થો.

૭૪૬. આરમ્મણઞ્ચ પટિસઙ્ખાતિઆદિ ભઙ્ગાનુપસ્સનાય દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા વુત્તસ્સેવત્થસ્સ દળ્હીકરણં. તયિદં ભઙ્ગદસ્સનં સઙ્ખારાનં અવસવત્તનાવબોધનેન અનત્તલક્ખણપટિવેધાયાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘સુઞ્ઞતો ચ ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. આરમ્મણસ્સ હિ ભઙ્ગારમ્મણચિત્તસ્સ ચ ભઙ્ગમનુપસ્સતો વિસેસતો સઙ્ખારા સુઞ્ઞા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ’’ન્તિઆદિ.

ન ચત્થિ અઞ્ઞોતિ એત્થ ઇમસ્મિં લોકે અઞ્ઞો ખન્ધવિનિમુત્તો અત્તા નામ કોચિ નત્થિ. તેસં ખયં પસ્સતીતિ તેસં ધમ્માનં ખણે ખણે ઉપટ્ઠહન્તં ભઙ્ગં પસ્સતિ. યથાવુત્તાય અપ્પમાદપટિપત્તિયા અપ્પમત્તો. યથા કિં? મણિંવ વિજ્ઝં વજિરેન યોનિસો યથા નામ કુસલો પુરિસો ઉપાયેન મણિં વિજ્ઝન્તો મણિસ્સ છિદ્દમેવ પસ્સતિ મનસિ કરોતિ, ન મણિસ્સ વણ્ણાદિં, એવમેવ સઙ્ખારાનં નિરન્તરં ભઙ્ગમેવ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ન સઙ્ખારેતિ અધિપ્પાયો. યથા વા વજિરેન મણિં વિજ્ઝન્તસ્સ વિદ્ધટ્ઠાનં ન પુન રુહતિ, એવં વજિરસદિસેન ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણેન ભઙ્ગે દિટ્ઠે ન પુન નિચ્ચગાહો રુહતિ, એવં ભઙ્ગમેવ પસ્સતીતિ અત્થો.

યા ચ આરમ્મણપટિસઙ્ખાતિ ‘‘રૂપારમ્મણતા ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતિ, તં આરમ્મણં પટિસઙ્ખા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૧) એવમાગતા યા ચ આરમ્મણપટિસઙ્ખા, ‘‘તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સતી’’તિ એવં વુત્તા યા ચ ભઙ્ગાનુપસ્સના, ‘‘સઙ્ખારાવ ભિજ્જન્તિ, તેસં ભેદો મરણં, ન અઞ્ઞો કોચિ અત્થી’’તિ એવં વુત્તં યઞ્ચ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનં, અયં એવં તિધા વુત્તાપિ અધિપઞ્ઞાવિપસ્સના નામાતિ અત્થો.

૭૪૭. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસૂતિ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાનુપસ્સનાસુ. નિબ્બિદાદીસૂતિ નિબ્બિદાવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાસુ. તયો ઉપટ્ઠાનેતિ અનિચ્ચાદિવસેન તિવિધે ઉપટ્ઠાને. ખયતો વયતો ઉપટ્ઠાનઞ્હિ અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં, ભયતો ઉપટ્ઠાનં દુક્ખતો, સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનં અનત્તતોતિ. દિટ્ઠીસૂતિ દિટ્ઠિનિમિત્તં ન વેધતિ. તા હિ અસંહીરતાય ન ચલતિ.

૭૪૮. દુબ્બલભાજનસ્સ વિયાતિ તિન્તઆમમત્તિકાભાજનસ્સ વિય ભેદમેવ પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ દુબ્બલભાજનૂપમા સરસભિદુરતાદસ્સનત્થં, વિપ્પકિરિયમાનસુખુમરજૂપમા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્બન્ધતાદસ્સનત્થં, ભિજ્જિયમાનતિલૂપમા ખણે ખણે ભિજ્જનકભાવદસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બા. ભેદમેવાતિ વિનાસમેવ પસ્સતિ ઉપ્પાદાદીનં અગ્ગહણતો. એવમેવાતિ યથા ઉદકબુબ્બુળકાનિ ઉદકતલાદિપચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાનિ ન ચિરટ્ઠિતિકાનિ સીઘં સીઘં ભિજ્જન્તિ, એવમેવ સબ્બે રૂપારૂપધમ્મા કમ્માદિપચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના ખણટ્ઠિતિકા સીઘં સીઘં ભિજ્જન્તીતિ ભેદમેવ પસ્સતિ. તુરિતતુરિતઞ્હિ નેસં ભેદદસ્સનત્થં ‘‘ભિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તી’’તિ આમેડિતવચનં.

મરીચિપિ ઇત્તરકાલિકાવ, નિસ્સયપબન્ધવસેન પન ચિરતરુપટ્ઠાનન્તિ ‘‘યથા પસ્સે મરીચિક’’ન્તિ વુત્તં, ન અયાથાવુપટ્ઠાનતોવ. લોકન્તિ ખન્ધલોકં. મચ્ચુરાજા ન પસ્સતિ અરહત્તાધિગમેન પુનબ્ભવાભાવતો.

૭૪૯. ભવદિટ્ઠિપ્પહાનન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિયા વિક્ખમ્ભનં. ન હિ નિરન્તરં ભઙ્ગમેવ પસ્સતો સસ્સતદિટ્ઠિયા અવસરો અત્થિ. તતો એવ જીવિતે નિરાલયત્તા જીવિતનિકન્તિપરિચ્ચાગો. સદાતિ સબ્બકાલં રત્તિન્દિવં. ભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તતા. ઇચ્છાચારાનં દૂરીભાવતો વિસુદ્ધાજીવિતા. ઉસ્સુક્કપ્પહાનં કિચ્ચાકિચ્ચેસુ અબ્યાવટતા તિબ્બસંવેગત્તા. વિગતભયતા કુતોચિપિ નિબ્ભયતા અત્તસિનેહાભાવતો. ખન્તિસોરચ્ચપટિલાભો અનિચ્ચતાય સુદિટ્ઠત્તા. પન્તસેનાસનેસુ અધિકુસલેસુ ચ અરતિયા, કામગુણેસુ રતિયા ચ સહનતો અભિભવનતો અરતિરતિસહનતા.

ઇમાનિ અટ્ઠગ્ગુણમુત્તમાનીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. મ-કારો ચ પદસન્ધિકરો, ભવદિટ્ઠિપ્પહાનાદિકે ઇમે અટ્ઠ ઉત્તમાનિસંસેતિ અત્થો. તહિન્તિ તત્થ ભઙ્ગાનુપસ્સનાયન્તિ અત્થો.

ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

ભયતુપટ્ઠાનઞાણકથાવણ્ણના

૭૫૦. સબ્બસઙ્ખારાનન્તિ તેભૂમકાનં સબ્બસઙ્ખારાનં. અધિકારવસેન હિ પદેસસબ્બવિસયો ઇધ સબ્બસદ્દો. આસેવન્તસ્સાતિ આદરવસેન સેવન્તસ્સ પવત્તેન્તસ્સ. ભાવેન્તસ્સાતિ વડ્ઢેન્તસ્સ બ્રૂહેન્તસ્સ. બહુલીકરોન્તસ્સાતિ પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સ યુઞ્જન્તસ્સ. પભેદકાતિ ખણે ખણે ભિજ્જનવસેન પભેદકા. આજીવિકા બ્યાધિઆદિનિમિત્તં મરિતુકામસ્સ, અમરિતુકામસ્સાપિ સૂરસ્સ ભાયિતબ્બમ્પિ ન ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ ‘‘સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સા’’તિ વુત્તં. યથા ભીરુકજાતિકસ્સ સીહાદયો સન્તાસનિમિત્તં ભયાનકભાવતો, તથા યોગિનો ભઙ્ગતો દિસ્સમાના સઙ્ખારાતિ આહ ‘‘સીહ…પે… ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ. પચ્ચુપ્પન્નાતિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્ના ઓળારિકા દીઘતરપબન્ધા, ખણપચ્ચુપ્પન્ના સુખુમતરા ઇત્તરકાલા, સન્તતિપચ્ચુપ્પન્ના મજ્ઝિમા ઇધ આદિતો પરિગ્ગહેતબ્બા. ભયતો ભાયિતબ્બતો ઉપતિટ્ઠનકેસુ ઞાણં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં.

યથા ઇત્થિયા પુત્તાનં સીસસ્સ છિન્નતા છિજ્જમાનતા ગય્હમાના ભયાવહા, એવં યોગિનો તિયદ્ધગતાનં સઙ્ખારાનં નિરોધા ગય્હમાનાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘એકિસ્સા કિર ઇત્થિયા’’તિઆદિ વુત્તં.

યથા પૂતિભૂતં ઓદનાદિ ન સભાવેન તિટ્ઠતિ વિનસ્સતિ, એવં યસ્સા ઇત્થિયા વિજાતવિજાતા પુત્તા ન જીવન્તિ મરન્તિ એવ, સા ‘‘પૂતિપજા’’તિ વુત્તા. પૂતિપજાગ્ગહણઞ્ચેત્થ વિસેસતો ગબ્ભગતમરણચિન્તાદસ્સનેન યોગિનો અનાગતસઙ્ખારનિરોધસન્નિટ્ઠાનદસ્સનત્થં. અતીતપચ્ચુપ્પન્નસઙ્ખારનિરોધો હિસ્સ સુપાકટો એવાતિ ન સો ઉપમાય સાધેતબ્બો. અન્તિમભવિકસ્સ ચ યોગિનો સત્તક્ખત્તું પરમાદિભાવિનો અતીતે દુક્ખબહુતાય, અનાગતદુક્ખપરિત્તતાય ચ દસ્સનત્થં બહુપજાવ ઇત્થી નિદસ્સિતા.

તત્થ યથા તસ્સા નવ પુત્તા મતા, એવં અજ્ઝત્તાદિપ્પભેદા અતીતા સઙ્ખારા, વુસિતપુબ્બા વા નવ સત્તાવાસા દટ્ઠબ્બા, મીયમાનપુત્તો વિય પચ્ચુપ્પન્ના સઙ્ખારા, પવત્તમાનો વા સત્તાવાસો દટ્ઠબ્બો. અજાતપુત્તો વિય અનાગતા સઙ્ખારા, ભાવી વા સત્તાવાસો દટ્ઠબ્બો. એવમવટ્ઠિતે યદેકે દસપુત્તમાતરં અગ્ગહેત્વા નવપુત્તમાતુગ્ગહણં સાત્થકન્તિ વદન્તિ, તદપાહતં હોતિ. દારકાનં મરણસ્સ ચિરકાલિકત્તા મરણાનુસ્સરણન્તિ વુત્તં. ગબ્ભગતો અપ્પચ્ચક્ખતાય ભાવીપક્ખેયેવ તિટ્ઠતીતિ અધિપ્પાયેન કુચ્છિગતો અનાગતસઙ્ખારટ્ઠાનિયો વુત્તો. એતસ્મિં ખણેતિ ભઙ્ગદસ્સનમુખેન સઙ્ખારાનં ભયાનકભાવેન ઉપટ્ઠાનક્ખણે.

૭૫૧. ન ભાયતિ ઞાણસ્સ ભાયનાકારેન અપ્પવત્તનતો. પટિઘચિત્તુપ્પાદવસેન હિ ભાયનં, ઞાણં પન ભાયિતબ્બવત્થું ભાયિતબ્બન્તિ યાથાવતો જાનાતિ. તેનાહ ‘‘અતીતા…પે… તીરણમત્તમેવા’’તિ, તિસ્સો અઙ્ગારકાસુયો અતિતાપેન તિક્ખમજ્ઝમુદુભેદાતિ અધિપ્પાયો. કામભવાદીનઞ્હિ તિણ્ણં ભવાનં નિદસ્સનભાવેન તાસં ગહણં, તથા ખદિરાદિસૂલત્તયસ્સ અપ્પણીતાદિભાવતો. તેનાહ ‘‘કેવલં હી’’તિઆદિ. અસ્સાતિ ઞાણસ્સ. બ્યસનાપન્નાતિ નાનાવિધવિપુલાનત્થપતિતા. ભયતોતિ ભાયિતબ્બતો.

સઙ્ખારનિમિત્તન્તિ ‘‘સઙ્ખારાનં સમૂહાદિઘનવસેન, સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સવિગ્ગહાનં વિય ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. સઙ્ખારાનં પન તથા ઉપટ્ઠાનં સઙ્ખારવિનિમુત્તં ન હોતીતિ આહ ‘‘અતીતા…પે… અધિવચન’’ન્તિ. મરણમેવાતિ ભઙ્ગમેવ. તેનાતિ ભઙ્ગદસ્સનેન. ખણે ખણે ભઙ્ગમેવ પસ્સતો હિ નિમિત્તસઞ્ઞિતં સઙ્ખારગતં અનિચ્ચતાય વુત્તનયેન સપ્પટિભયં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. પવત્તં નામ કામં સબ્બા ભવપવત્તિ, મત્થકપ્પત્તાય પન ભઙ્ગાનુપસ્સનાય સબ્બભવેસુ અભિણ્હસમ્પટિપીળનસ્સ સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠાનતો સન્તસુખાભિમતાપિ ભવા દુક્ખસભાવતાય ભયતો ઉપટ્ઠહન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પવત્તન્તિ રૂપારૂપભવપવત્તી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉભયન્તિ નિમિત્તં, પવત્તઞ્ચ. દ્વયમ્પિ હિ તં અત્તસુઞ્ઞમેવ હુત્વા ઉપટ્ઠહતીતિ.

ભયતુપટ્ઠાનઞાણં નિટ્ઠિતં.

આદીનવાનુપસ્સનાઞાણકથાવણ્ણના

૭૫૨. તાણન્તિ સઙ્ખારહેતુકા અનત્તતો રક્ખણં. નેવ પઞ્ઞાયતિ સબ્બભવાદીનં સાદીનવતાય એકસદિસત્તા. લેણન્તિ તસ્સ પરિહરણતાણાય ઉપલીયનં. ગતીતિ તદત્થં ગન્તબ્બટ્ઠાનં. પટિસરણન્તિ તસ્સેવ પટિસરણટ્ઠાનં. પત્થનાતિ આસીસના ન હોતિ. એતેન ‘‘નેતં મમા’’તિ તણ્હાગાહાભાવમાહ. પરામાસોતિ દિટ્ઠિપરામાસો. તેન ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ દિટ્ઠિગાહાભાવમાહ. તણ્હાગાહાભાવેનેવ ચેત્થ ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ માનગાહાભાવોપિ વુત્તોયેવ હોતિ, વા-સદ્દગ્ગહણેન વા.

ઇદાનિ પત્થનાદીનમભાવે કારણં દસ્સેતું ‘‘તયો ભવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તયો ભવા અઙ્ગારકાસુયો વિય જાતિઆદિદુક્ખાધિટ્ઠાનભાવેન મહાભિતાપતાય. ચત્તારો મહાભૂતા કટ્ઠમુખપૂતિમુખઅગ્ગિમુખસત્થમુખસઙ્ખાતા ઘોરવિસઆસીવિસા વિય કાયસ્સ થદ્ધતાવિસ્સન્દનદાહચ્છેદદુક્ખવિધાનતો વિસેસતો, અવિસેસતો પન આસયતો, વિસવિકારતો, અનત્થદાનતો, દુરુપચારતો, દુરાસદતો, અકતઞ્ઞુતો, અવિસેસકારિતો, અનેકાદીનવૂપદ્દવતો ચ. ‘‘ચત્તારો આસીવિસા ઉગ્ગતેજા ઘોરવિસાતિ ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નેતં મહાભૂતાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) હિ વુત્તં. પઞ્ચક્ખન્ધા એકક્ખન્ધભેદે અઞ્ઞક્ખન્ધાનવટ્ઠાનતો. અઞ્ઞમઞ્ઞાઘાતનતો, મરણદુક્ખાવહનતો ચ ઉક્ખિત્તાસિકવધકા વિય. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ઉક્ખિત્તાસિકો વધકોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ. છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ અત્તત્તનિયભાવેન ગહિતાનિપિ તતો રિત્તભાવતો સુઞ્ઞગામો વિય ભોજનાદિગય્હુપગમેત્થ અત્થીતિ પવિટ્ઠસુઞ્ઞગામો વિય. તથા હિ વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞગામોતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં. ચક્ખુતો ચેપિ નં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી ઉપપરિક્ખેય્ય, રિત્તકઞ્ઞેવ ખાયતિ, તુચ્છકઞ્ઞેવ ખાયતિ, સુઞ્ઞકઞ્ઞેવ ખાયતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) –

આદિ. છ બાહિરાયતનાનિ ગામઘાતકચોરા વિય સબ્બથાપિ ઘાતકભાવતો. તેનેવાહ ‘‘ચોરા ગામઘાતકાતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં બાહિરાનં આયતનાનં અધિવચનં. ચક્ખુ, ભિક્ખવે, હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેસુ રૂપેસૂ’’તિઆદિ. રાગગ્ગિઆદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, આદિત્તં. કેન આદિત્તં? રાગગ્ગિના દોસગ્ગિના મોહગ્ગિના જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૮) –

આદિ. સઙ્ખારાનં ગણ્ડાદિસદિસતા હેટ્ઠા વુત્તાયેવ. નિરસ્સાદાતિ અસ્સાદેતબ્બરહિતા દુક્ખસભાવત્તા. નિરસાતિ સમ્પત્તિરહિતા વિપત્તિપરિયોસાનત્તા. સબ્બત્થ યથા હેટ્ઠા નિરસ્સાદા નિરસા મહાઆદીનવરાસિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તીતિ સમ્બન્ધો, એવં ઉપરિપિ ‘‘સવાળકમિવ વનગહન’’ન્તિઆદીસુ તં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

સસદ્દૂલાતિ સબ્યગ્ઘા. ગાહા કુમ્ભિલાદયો. રક્ખસો દકરક્ખસો. ‘‘નિરસં નિરસ્સાદ’’ન્તિ ઇમિના આદીનવસ્સ અબ્બોકિણ્ણતં દસ્સેતિ. તથા હિસ્સ યોગિનો સબ્બેસુ ભવાદીસુ સબ્બેપિ સઙ્ખારા નિસ્સગ્ગતો નિરન્તરં સપ્પટિભયાવ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. યઞ્ચ સપ્પટિભયં, તં સાદીનવં. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ’’ન્તિઆદિ.

યન્તિ આદીનવઞાણં. ઇદં વુત્તન્તિ ઇદં દસવત્થુકં દ્વાદસવારપટિમણ્ડિતં અન્વયબ્યતિરેકવસેન તસ્સેવ પદભાજનં પટિસમ્ભિદાયં વુત્તં.

ઉપ્પાદો ભયન્તિ સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદો અખેમટ્ઠેન ભયવત્થુતાય ભયં. ઉપ્પાદમૂલકઞ્હિ સબ્બં તં સબ્બવત્થુકન્તિ સબ્યસનં. પવત્તં ભયન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. નત્થિ એતસ્સ ઉપ્પાદો, ન વા એતસ્મિં અધિગતે સઙ્ખારાનં આયતિં ઉપ્પાદોતિ અનુપ્પાદો, નિબ્બાનં. તઞ્ચ સબ્બસો ભયાભાવતો પરમસ્સાસભૂતત્તા નિબ્ભયટ્ઠેન ખેમન્તિ. સન્તિપદેતિ સબ્બસઙ્ખારૂપસમભૂતે અમતપદે. અપ્પવત્તન્તિઆદીહિપિ પવત્તાદિપટિક્ખેપમુખેન નિબ્બાનમેવ વદતિ. પવત્તિયં આદીનવં દિસ્વા તદનન્તરમેવ નિવત્તિયં આનિસંસદસ્સનવસેન સીઘં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તાનં વસેન ‘‘ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિ તતિયવારો વુત્તો. એસેવ નયો છટ્ઠવારાદીસુપિ. એત્થ ચ ઉપ્પાદો વિસેસો, ભયં વિસેસિતબ્બં સામઞ્ઞભાવતોતિ સતિપિ દ્વિન્નં પદાનં સમાનાધિકરણભાવે લિઙ્ગભેદો ગહિતો. યથા ‘‘દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૪; મ. નિ. ૩.૩૭૪). એસ નયો ‘‘ગતિ ભય’’ન્તિઆદીસુપિ.

ઉપ્પાદો સઙ્ખારાતિ એત્થ પન સબ્બેસં સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદં સામઞ્ઞેન ગહેત્વા સઙ્ખારા ભેદતો વિહિતા સબ્બત્થકમેવ તેસં વિભાગતો વિપસ્સિયમાનત્તાતિ વચનભેદો કતો.

આયૂહનં પટિસન્ધિં ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ઞાણં આદીનવે ઇદન્તિ આદીનવે વિસયભૂતે ઇદં પઞ્ચવત્થુકં ઞાણં વેદિતબ્બં. ઞાણં સન્તિપદેતિ સન્તિપદે નિન્નાદિભાવેન ઠિતં ઇદં ઞાણન્તિ અત્થો.

૭૫૩. કમ્મપચ્ચયા પચ્ચુપ્પન્નભવે ઉપ્પજ્જમાનાનં સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદો પાકટતરો હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘પુરિમકમ્મપચ્ચયા ઇધ ઉપ્પત્તી’’તિ. પવત્તં નામ ઇધ પવત્તિયં ધમ્મપ્પવત્તીતિ આહ ‘‘ઉપ્પન્નસ્સ પવત્તી’’તિ. સબ્બમ્પીતિ તિયદ્ધગતં રૂપારૂપં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાદિવિભાગં સબ્બમ્પિ. કમ્મન્તિ એતરહિ પવત્તં કમ્મં. એત્થ ચ ઉપ્પાદપવત્તઆયૂહનગ્ગહણેન પચ્ચુપ્પન્નદ્ધપરિયાપન્ના સઙ્ખારા ગહિતા, પટિસન્ધિગ્ગહણેન અનાગતદ્ધપરિયાપન્ના ઉપાદિત્તા. ઉપ્પાદગ્ગહણેન ચ અતીતદ્ધપરિયાપન્ના કમ્મસઙ્ખારા ઉલ્લિઙ્ગત્તા. નિમિત્તગ્ગહણેન પન સબ્બેપિ ગહિતા. યાય ગતિયા સા પટિસન્ધિ હોતિ સા નિરયાદિભેદા ગતિ સુચરિતદુચ્ચરિતવસેન ગન્તબ્બત્તા, સા પનત્થતો તંતંકમ્મનિયમિતા ભવસમઞ્ઞારહા વિપાકક્ખન્ધા, કટત્તા ચ રૂપન્તિ વેદિતબ્બા. ખન્ધાનં નિબ્બત્તનન્તિ સબ્બેસમ્પિ ખન્ધાનં નિબ્બત્તનં. પાકટા એવ સચ્ચવિભઙ્ગે લક્ખણાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠત્તા. વત્થુવસેનાતિ આરમ્મણસઙ્ખાતપવત્તિટ્ઠાનવસેન. યદિ તે પઞ્ચેવ વત્થુભાવેન ઇચ્છિતા, અથ કસ્મા સેસા વુત્તાતિ આહ ‘‘સેસા તેસં વેવચનવસેના’’તિ. તેન વિપસ્સકાનં ઞાણવિપ્ફારસ્સ વિસયસંવડ્ઢનત્થં દેસના વડ્ઢિતાતિ દસ્સેતિ.

અન્વયતો દસ્સિતસ્સ આદીનવઞાણસ્સ બ્યતિરેકતો દસ્સનત્થં પટિપક્ખઞાણદસ્સનં ‘‘યત્થ ઉપ્પાદો નત્થિ, તત્થ સબ્બેન સબ્બં ભયમ્પિ નત્થી’’તિ. ‘‘ભયતુપટ્ઠાનેન વા’’તિઆદિના પવત્તિં દસ્સેત્વા નિવત્તિદસ્સનં બુદ્ધાનં, અનુબુદ્ધાનઞ્ચ આચિણ્ણમેતં યથા પુરિમં સચ્ચદ્વયં દસ્સેત્વા નિરોધસચ્ચદેસનાતિ દસ્સેતિ. યથા લોકે કસ્સચિ આદીનવદસ્સનં નિરત્થકમ્પિ હોતિ, ન તથા ઇદં, ઇદં પન સાત્થકમેવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ વુત્તં. તપ્પટિપક્ખનિન્નં ચિત્તં હોતિ દાહાભિભૂતસ્સ સીતનિન્નતા વિય સુટ્ઠુ દિટ્ઠાદીનવતો એકંસેન મુઞ્ચિતુકમ્યતાભાવતો.

ભયન્તિ ભાયિતબ્બં. ‘‘નિયમતો દુક્ખ’’ન્તિ એતેનસ્સ દુક્ખભાવેન ભાયિતબ્બતાતિ ભાયિતબ્બતા દુક્ખભાવં ન બ્યભિચરતીતિ દસ્સેતિ. વટ્ટામિસં ઉપાદિન્નક્ખન્ધાતિ વદન્તિ. તિવિધમ્પિ વટ્ટં, વટ્ટસન્નિસ્સિતઞ્ચ વટ્ટામિસં. કિલેસેહિ આમસિતબ્બતો લોકામિસં, પઞ્ચ કામગુણા. કિલેસા એવ કિલેસામિસં. સઙ્ખારમત્તમેવાતિ એત્થ એવ-સદ્દેન વિસઙ્ખારં નિવત્તેતિ. ન હિ તત્થ સામિસતાલેસોપિ અત્થીતિ. મત્ત-સદ્દેન પન અપરિપુણ્ણતં વિભાવેતિ. ન હિ સબ્બસઙ્ખારગતં સામિસન્તિ. તસ્માતિ ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તસ્સ દુક્ખાદિભાવેન નિયતત્તા. યદિ યં ભયં, તં દુક્ખાદિસભાવમેવ, તથા સતિ ભયાદીસુ એકેનેવ અત્થસિદ્ધિ. કસ્મા સબ્બાનિ ગહિતાનીતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિ. યથા તેસુ એવ સઙ્ખારેસુ અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો પવત્તિવસેન આકારનાનત્તતો અનુપસ્સનાનાનત્તં, એવં ભયાકારાદિઆકારનાનત્તતો પવત્તિવસેનેવેત્થ ઞાણસ્સ નાનત્તં. તત્થ ભયાકારેન પવત્તં ઞાણં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં, ઇતરાકારવસેન પવત્તં આદીનવઞાણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

યસ્મા આદીનવઞાણસ્સ વિસયભાવેન વુત્તા પન્નરસાપિ અત્થા ઉપ્પાદાદીસુ પઞ્ચસ્વેવ અન્તોગધા, તત્થ ચ ઞાણં અન્વયબ્યતિરેકવસેન પવત્તનતો દસવિધં હોતિ. તસ્મા આહ ‘‘દસ ઞાણે પજાનાતી’’તિ. પજાનનઞ્ચ સાતિસયં વિસયગતસમ્મોહવિગમેન અસમ્મૂળ્હં, અત્તનિપિ અસમ્મૂળ્હમેવાતિ અત્તાનમ્પિ પજાનન્તં વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘પટિવિજ્ઝતિ સચ્છિકરોતી’’તિ. દ્વિન્નન્તિ દ્વીસુ કુસલસદ્દયોગેન હિ ભુમ્મત્થે સામિવચનં યથા ‘‘કુસલા નચ્ચગીતસ્સા’’તિ (જા. ૨.૨૨.૯૪). કુસલતાતિ કરણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘દ્વિન્નં કુસલતાયા’’તિ. દ્વિન્નન્તિ વા દ્વિન્નં ઞાણાનં વસેનાતિ અત્થો. પવત્તિયા યાથાવતો દિટ્ઠતાય તપ્પટિપક્ખતો સન્તિપદં સુવિનિચ્છિતમેવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તેનસ્સ ચિત્તં પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનાદિમિચ્છાગાહવસેન ન વિચલતિ. તત્થ સુપરિદિટ્ઠાદીનવત્તાતિ આહ ‘‘નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણકથાવણ્ણના

૭૫૪. સઙ્ખારગતેતિ સબ્બસ્મિં તેભૂમકે સઙ્ખારે. નિબ્બિન્દતીતિ ઞાણનિબ્બિદેન નિબ્બેદં આપજ્જતિ. તથાભૂતો ચ તત્થ ઉક્કણ્ઠન્તો, અનભિરમન્તો ચ નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉક્કણ્ઠતિ નાભિરમતી’’તિ.

તત્થ અનભિરમણસ્સ ઉપમં દસ્સેતું ‘‘સેય્યથાપી’’તિઆદિ વુત્તં. અનોતત્તદહં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતેસુ દ્વિયોજનસતુબ્બેધેસુ યથાક્કમં સાનુઅઞ્જનરજતસુવણ્ણસત્તરતનમયેસુગન્ધમાદનકાળકેલાસસુદસ્સનચિત્તકૂટભેદેસુ પઞ્ચસુ હિમવતો મહાસિખરેસુ પચ્છિમો ચિત્તકૂટપબ્બતો નામ. સીહપપાતાદીસુ સત્તસુ મહાસરેસુ.

સુવણ્ણપઞ્જરેતિ સુવણ્ણમયે સીહપઞ્જરે. પક્ખિત્તોતિ નિરુદ્ધો. તિવિધે સુગતિભવેતિ કામસુગતિઆદિકે તિવિધે સમ્પત્તિભવે.

હત્થપાદવાલવત્થિકોસેહિ ભૂમિફુસનેહિ સત્તહિ પતિટ્ઠિતોતિ સત્તપતિટ્ઠો. નગરમજ્ઝે નાભિરમતિ દ્વારપઞ્જરનાળનાદિઅવબાધનભયેન. દિટ્ઠેતિ અધિમુત્તિપુબ્બકેન અન્વયદસ્સનેન દિટ્ઠે. તેનાહ ‘‘તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસો’’તિ.

નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

૭૫૫. તં પનેતન્તિ નિબ્બિદાઞાણમાહ. ઞાણદ્વયેનાતિ ભયતુપટ્ઠાનાદીનવાનુપસ્સનાઞાણદ્વયેન. યસ્મા ભયતો દિસ્સમાના એવ સઙ્ખારા મહાદીનવા, નિબ્બિન્દિતબ્બા ચ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા એકમ્પિ તં ઞાણં તથાભાવનાબલપ્પત્તિયા અવત્થાવિસેસયુત્તં તિવિધકિચ્ચસામત્થિયવન્તં હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્થતો એક’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘સબ્બસઙ્ખારે’’તિઆદિ.

તયિદં તાસં અનુપસ્સનાનં મત્થકપ્પત્તિવસેન વુત્તં, આદિમ્હિ પન ભિન્નસભાવા એવ પવત્તન્તિ. ઉપ્પાદેસીતિ પાત્વાકાસિ, વિભાવેસીતિ અત્થો.

મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણકથાવણ્ણના

૭૫૬. ન સજ્જતિ બહ્વાદીનવતાય દિટ્ઠત્તા. મુઞ્ચિતુકામં નિસ્સરિતુકામં હોતિ અનાદિકાલિકસ્સ ખન્ધસ્સ પરિઞ્ઞાયમાનત્તા. મુઞ્ચિતુકામતા તતો અત્તાનં નિબ્બેધેતુકામતા નિસ્સરિતુકામતા અપગન્તુકામતા. પઞ્જરપક્ખિત્તોતિ પઞ્જરેન સમોરુદ્ધો. એવમાદયોતિ આદિ-સદ્દેન આદિત્તઅઙ્ગારઉપસટ્ઠદેસબ્યાળસાપદાકુલવનગહનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં નિટ્ઠિતં.

પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણકથાવણ્ણના

૭૫૭. ‘‘સબ્બભવ …પે… મુઞ્ચિતુકામો’’તિ વત્વા પુન સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતાતિ સબ્બગ્ગહણં સાતિસયમુત્તિદસ્સનત્થં અધિકવચનં અઞ્ઞમત્થં બોધેતીતિ. યઞ્હિ સઙ્ખારેહિ અનનુબન્ધસ્સ મુઞ્ચનં, તં સાતિસયં મુઞ્ચનં. તં પન વુચ્ચમાનાય પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય હોતીતિ તં દસ્સેતું ‘‘પુન તે એવં સઙ્ખારે’’તિઆદિ વુત્તં. તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારપરિગ્ગણ્હનં પુબ્બેપિ કતન્તિ પુનગ્ગહણં. ભવાદિગતસ્સ સઙ્ખારસ્સ અપરિતુલિતસ્સ અભાવતો ‘‘તે’’તિ વુત્તં. અનુપસ્સનાકારસ્સ અપુબ્બસ્સપિ અત્થિતાય ‘‘એવ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેનાતિ હિ અત્થો. સઙ્ખારાનં પરિગ્ગણ્હનં નામ પરિપુણ્ણલક્ખણવસેનેવ હોતીતિ ‘‘તિલક્ખણં આરોપેત્વા’’તિ વુત્તં.

અનચ્ચન્તિકતોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. પઠમેન આદિ-સદ્દેન ‘‘આદિઅન્તવન્તતો નિચ્ચપટિક્ખેપતો’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો.

દુતિયેન ‘‘ઉદયબ્બયપટિપીળનતો સુખપટિક્ખેપતો’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો.

અજઞ્ઞતોતિ અમનુઞ્ઞતો, અસોભનતો વા. જેગુચ્છતોતિ ‘‘ધી’’તિ જિગુચ્છિતબ્બતો. પટિક્કૂલતોતિ અભિરુચિયા પટિલોમનેન પટિક્કૂલભાવતો. ન મણ્ડનેન હતા અમણ્ડનહતા, અમણ્ડનેન સક્કા એતેસં સુભભાવં હન્તુન્તિ અત્થો. અમણ્ડનેન વા તેસં અસુભતા પાકટા હોતીતિ અમણ્ડનહતા. મણ્ડનેન વા ન હન્તબ્બસભાવા ‘‘અસૂરિયપસ્સા’’તિ વિય અમણ્ડનહતા. તતો અમણ્ડનહતભાવતોતિ રૂપસઙ્ખારે સન્ધાય વદતિ. વિરૂપતોતિ અસુન્દરતો. પટિઘસંયોજનવત્થુતાય પસ્સન્તે અત્તનિ બન્ધતીતિ બીભચ્છં અતિવિય વિરૂપં. યં દિટ્ઠમત્તમેવ દોમનસ્સુપ્પત્તિનિમિત્તં હોતિ. અજઞ્ઞજિગુચ્છનીયતા હિ ગૂથં વિય પરિચ્ચજિતબ્બં વા બીભચ્છં. ઇધ આદિ-સદ્દેન ‘‘અસુચિતો અમનાપતો’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો.

ચતુત્થેન આદિ-સદ્દેન ‘‘અપરિણાયકતો અત્તપટિક્ખેપતો’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો.

૭૫૮. અયન્તિ યોગાવચરો. મુઞ્ચનસ્સાતિ પુન અનનુબન્ધનત્થં સુમુત્તમુઞ્ચનસ્સ. ઉપાયસમ્પાદનત્થન્તિ અનિચ્ચાદિવસેન સુટ્ઠુ પરિગ્ગણ્હનં પરિમદ્દના ઉપાયો, તસ્સ સાધનત્થં.

મચ્છગહણત્થં ઉદકે તત્થ તત્થ ખિપન્તિ એતન્તિ ખિપ્પં, મચ્છાનં ગહણકૂટપં. ઓડ્ડાપેસીતિ ઓસારેસિ, ખિપીતિ અત્થો. સપ્પન્તિ કણ્હસપ્પં. ગહણેતિ યથાગહિતં સપ્પં અછડ્ડેત્વા ગહણે. હત્થં નિબ્બેઠેત્વાતિ સપ્પેન અત્તનો ભોગેન વેઠિતં હત્થપદેસં નિબ્બેઠેત્વા મોચેત્વા. આવિજ્ઝિત્વા આવેઠિકપ્પહાપનેન ભમેત્વા. નિસ્સજ્જિત્વાતિ છડ્ડેત્વા.

તત્થાતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. તત્થ આદિતોવાતિ વિઞ્ઞુતં પત્તકાલે. ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સમૂહાદિઘનગ્ગહણં ભિન્દિત્વા. સુમુત્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. સઙ્ખારાનં નિચ્ચાદિઆકારેન ઉપટ્ઠાતું અસમત્થતા અનિચ્ચસઞ્ઞાદિભેદાય વિપસ્સનાય સાતિસયં બલવભાવપ્પત્તિયા, સા ચ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચાદિઆકારસ્સ સુટ્ઠુતરં સલ્લક્ખણેનાતિ આહ ‘‘તિલક્ખણારોપનેન…પે… પાપેત્વા’’તિ. યથા હિ નિબ્બુદ્ધકરણે બલવતરેન પટિમલ્લેન તત્થ તત્થ મુટ્ઠિપ્પહારાદિના વિમથિતો ઇતરો તેન યુજ્ઝિતું અસમત્થતં પાપિતો હોતિ. ન કેવલં અસમત્થતં પાપિતોવ હોતિ, અથ ખો મરણમત્તં દુક્ખં વા મરણં વા પાપુણાતિ, એવમેતેપિ સઙ્ખારા એવં દુબ્બલભાવં પાપિતા ઉપરિઞાણાનુભાવેન નિબ્બિસેવનતં, સબ્બસો ભઙ્ગઞ્ચ પાપુણન્તીતિ.

૭૫૯. એત્તાવતાતિ એવં ‘‘અનચ્ચન્તિકતો’’તિઆદિના પરોચત્તાલીસાય આકારેહિ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચાદિભાવસલ્લક્ખણવસપ્પવત્તેન પટિસઙ્ખાનેન.

અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ભયતુપટ્ઠાનકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૫૦) વુત્તનયમેવ.

અયં પન વિસેસો – ‘‘પટિસઙ્ખા’’તિ પદસ્સ ‘‘જાનિત્વા’’તિ અત્થં વત્વા પટિસઙ્ખાનુપ્પજ્જનકિરિયાનં સમાનખણત્તા અસતિપિ પુબ્બાપરકાલત્તે સદ્દવોહારમત્તેન એવં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘કામ’’ન્તિઆદિમાહ. તેન ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩), નિહન્ત્વા તિમિરં સબ્બં, ઉગ્ગતોયં દિવાકરો’’તિ ચ એવમાદીસુ વિય સમાનકાલવસેનાયં સદ્દપયોગોતિ. તથા મનઞ્ચ ધમ્મે ચ પઠમં પટિચ્ચ પચ્છા ન મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિ, એવમિધાપીતિ દસ્સેતું ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. એદિસો સદ્દપયોગો યેભુય્યેન લોકે પુબ્બકાલવસેનેવ દિસ્સતીતિ પુબ્બકાલવસેનેવ ઇધાપિ તં દસ્સેતું ‘‘એકત્તનયેન વા…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ આહ. તસ્સત્થો – અપરાપરં ઉપ્પન્નેસુ ઞાણેસુ પુરિમસ્સ વસેન પટિસઙ્ખાનકિરિયા, તદઞ્ઞસ્સ વસેન ઉપ્પજ્જનકિરિયા ચ યોજેતબ્બા, ન ચ તાનિ ભેદતો અપેક્ખિતબ્બાનિ એકસન્તાનપતિતતાય એકત્તનયવસેન ગહિતત્તાતિ. ઇતરસ્મિં પદદ્વયેતિ ‘‘પવત્તં પટિસઙ્ખા, નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ પટિસઙ્ખા’’તિ ઇમસ્મિં પદદ્વયે.

પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણકથાવણ્ણના

૭૬૦. સઙ્ખારાનં અનિચ્ચદુક્ખાકારાદિપરિગ્ગણ્હનવસેન પવત્તમ્પિ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં વિસેસતો અનત્તાકારપરિગ્ગણ્હનપધાનન્તિ વુત્તં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા સુઞ્ઞાતિ પરિગ્ગહેત્વા’’તિઆદિ. તસ્મિઞ્હિ સતિ સચ્ચસમ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અસતિ. તદભાવતો હિ અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણપઞ્ઞાપકમ્પિ સરભઙ્ગસત્થારાદીનં સાસનં અનિય્યાનિકમેવ જાતં. અથ વા તેસં નિચ્ચસારાદીહિ રિત્તકં સન્ધાય ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા સુઞ્ઞાતિ પરિગ્ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. યઞ્હિ યતો રિત્તકં, તં તેન સુઞ્ઞન્તિ. સઙ્ખારાનં અત્તસુઞ્ઞતાય દુવિઞ્ઞેય્યભાવતો અનેકવારં પટિવિદ્ધાયપિ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય દળ્હીભાવાપાદનત્થં ‘‘પુન સુઞ્ઞમિદ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યદગ્ગેન સઙ્ખારા અનત્તતા, તદગ્ગેન અનત્તનિયા. સતિ હિ અત્તનિ અત્તનિયેન ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘સુઞ્ઞમિદં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિ. દ્વિકોટિકન્તિ દ્વિઅંસિકં, અત્તાનં નેવ દિસ્વા ઞાણચક્ખુના પચ્ચક્ખતો, અનુમાનતો ચ તસ્સ અનુપલબ્ભનીયતોતિ અધિપ્પાયો. પરં અઞ્ઞં સત્તં, સઙ્ખારં વા પરિક્ખારભાવે અત્તનો સુખદુક્ખસાધનભાવે ઠિતં ન દિસ્વાતિ યોજના. પુન પરિગ્ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ એતસ્મિં સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાધિકારે.

ક્વચીતિ કત્થચિ ઠાને, કાલે, ધમ્મે વા. અથ વા ક્વચીતિ અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા વા. અત્તનો અત્તાનન્તિ સકત્તાનં. ‘‘અયં ખો ભવં બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા…પે… સેટ્ઠો સજિતા વસી પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૨) પરેહિ પરિકપ્પિતં અત્તાનઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘કસ્સચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરસ્સાતિ ‘‘પરજાતિ, પરો પુરિસો’’તિ ચ એવં ગહિતસ્સ. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ-સદ્દો અટ્ઠાને પયુત્તોતિ આહ ‘‘મમ-સદ્દં તાવ ઠપેત્વા’’તિ. પરસ્સ ચાતિ અત્તતો અઞ્ઞસ્સ. ‘‘પરો પુરિસો’’તિ એવંભૂતો અત્થો મમત્થાય ઠિતો, તસ્સ વસેન મય્હં સબ્બં સિજ્ઝતીતિ એવં એકચ્ચદિટ્ઠિગતિકપરિકપ્પિતવસેન પરં અત્તાનં તઞ્ચ અત્તનો કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ચ ક્વચની’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ નાહં ક્વચનીતિ સકઅત્તનો અભાવં પસ્સતિ. ન કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ સકઅત્તનો એવ કસ્સચિ અનત્તનિયતં પસ્સતિ. ન ચ મમાતિ એતં દ્વયં યથાસઙ્ખ્યં સમ્બન્ધિતબ્બં. અત્થીતિ પચ્ચેકં. ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ અત્તા અત્થીતિ પરસ્સ અત્તનો અભાવં પસ્સતિ. તસ્સ પરસ્સ અત્તનો મમ કિઞ્ચનતા ન ચત્થીતિ પરસ્સ અત્તનો અનત્તનિયતં પસ્સતિ. એવં અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા ચ ખન્ધાનં અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતા સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જતા ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનેન દિટ્ઠા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘એવમય’’ન્તિઆદિ.

૭૬૧. ‘‘છહાકારેહી’’તિઆદિના નિદ્દેસાદીસુ તત્થ તત્થ આગતે પકારે સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય પરિબ્રૂહનં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતિ. તત્થ છહાકારેહીતિ છહિ ગહણાકારેહિ, ગહેતબ્બાકારેહિ વા. નિચ્ચેનાતિ ‘‘નિચ્ચો’’તિ પરિકપ્પિતેન અત્તના વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ. નિચ્ચેનાતિ વા નિચ્ચભાવેન. ધુવાદયો ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહિતસ્સેવ ગહેતબ્બાકારા. તબ્બિભાગેન હિ ઇમસ્સ છક્કતા. તત્થ નિચ્ચતા નામ કૂટટ્ઠતા. ધુવભાવો થિરતા. સદા ભાવિતા સસ્સતતા. નિબ્બિકારતા અવિપરિણામધમ્મતા. યાવ જરામરણાતિ પેય્યાલં અકત્વા પરિયોસાનપદમેવ દસ્સેતિ.

૭૬૨. ન સારન્તિ અસારં, નત્થિ એતસ્સ સારન્તિ નિસ્સારં. સારતો અપગતં, સારં વા તતો અપગતન્તિ સારાપગતં. કેચિ પનેત્થ ‘‘નિચ્ચસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા’’તિ પાળીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘અસારં નિસ્સારં સારાપગત’’ન્તિ પદત્તયં એકો સુઞ્ઞતાપરિગ્ગહાકારો, અઞ્ઞથા સત્તેવ આકારા સિયું, ન અટ્ઠાતિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘સુભસારસારેનાતિપિ પાળિયં અત્થીતિ ‘અસારં નિસ્સારં સારાપગત’ન્તિ ઇદં પદત્તયં ‘નિચ્ચસારસારેના’તિઆદીસુ પચ્ચેકં યોજેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. સેતવચ્છોતિ સેતવરુણકો. ‘‘મિનરુક્ખો’’તિપિ વદન્તિ. પાળિભદ્દકોતિ કિંસુકો.

૭૬૩. નિચ્ચસારાદીનં અભાવતો રિત્તતો પસ્સતિ. પરિત્તતો, લામકત્તા વા તુચ્છતો. અત્તસારાભાવેન સુઞ્ઞતો. સયં અનત્તતાય અનત્તતો. ઇસ્સરિયસ્સ અભાવતો, કેનચિ ઇસ્સરિયં કારેતું અસક્કુણેય્યતાય ચ અનિસ્સરિયતો. ફેણપિણ્ડેન ભાજનાદિં કાતુકામસ્સ વિય રૂપસ્સ નિચ્ચતાદિં કાતુકામસ્સ તં ન સિજ્ઝતિ, સકઇચ્છાવસેન વા કાચિ કિરિયા નત્થીતિ અકામકારિયતો. ‘‘એવં રૂપં હોતુ, મા એવ’’ન્તિ અલબ્ભનીયતો. સયં અઞ્ઞસ્સ વસે ન વત્તતિ, નાપિ અઞ્ઞં અત્તનો વસે વત્તેતીતિ અવસવત્તકતો. યસ્મિં સન્તાને સયં તસ્સ પરો વિય અવિધેય્યતાય પરતો. કારકાદિ વિય કારણેહિ, ફલેન ચ વિવિત્તતો. ન હિ કારણેન ફલં, ફલેન વા કારણં સગબ્ભં તિટ્ઠતિ. એસ નયો વેદનાદીસુપિ.

૭૬૪. રૂપં ન સત્તોતિઆદીસુ યો લોકવોહારેન સત્તો, રૂપં સો ન હોતીતિ અયમત્થો ઇધ નાધિપ્પેતો તસ્સાવુત્તસિદ્ધત્તા. ન હિ લોકો રૂપમત્તં ‘‘સત્તો’’તિ વોહરતિ, બાહિરકપરિકપ્પિતો પન અત્તા ‘‘સત્તો’’તિ અધિપ્પેતો. સો હિ તેહિ રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય પરેસં સઞ્જાપનટ્ઠેન ‘‘સત્તો’’તિ વુચ્ચતિ, રૂપં સો ન હોતીતિ અત્થો. સુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનઞ્હેતન્તિ. એસ નયો ન જીવોતિઆદીસુપિ. તત્થ જીવનટ્ઠેન જીવો. નરનટ્ઠેન નેતુભાવેન નરો. ‘‘અહમસ્મી’’તિ માનુપ્પત્તિટ્ઠાનતાય માનો એત્થ વાતિ પવત્તતીતિ માનવો. થિયતિ એત્થ ગબ્ભોતિ ઇત્થી. પધાનભાવેન પુરિ સેતીતિ પુરિસો. આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા. પચ્ચત્તં તસ્સ તસ્સ અહંકારવત્થુતાય ‘‘અહ’’ન્તિ ચ દિટ્ઠિગતિકેહિ અત્તા વુચ્ચતિ, રૂપં પન તાદિસં ન હોતીતિ સુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનવિધિં દસ્સેતું ‘‘રૂપં ન સત્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા અટ્ઠહિપિ પદેહિ રૂપસ્સ અત્તસુઞ્ઞતાવ દસ્સિતા. ઇતરેહિ ચતૂહિ તસ્સ કિઞ્ચનતાભાવો. તત્થ ન મમાતિ મય્હં અત્તનો સન્તકં ન હોતિ, તથા અઞ્ઞસ્સ અત્તનો સન્તકં ન હોતિ, કસ્સચિપિ અત્તનો સન્તકં ન હોતિ અત્તનોયેવ અભાવતો. ‘‘ન અત્તનિય’’ન્તિ પદેન પકાસિતો એવત્થો પરિયાયન્તરેહિ તીહિપિ પદેહિ પકાસિતો. એસ નયો વેદનાદીસુપિ.

૭૬૫. હેટ્ઠા કલાપસમ્મસનસ્સ દળ્હભાવાય વુત્તસમ્મસનનયાપિ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય દળ્હભાવાય સંવત્તન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તીરણપરિઞ્ઞાવસેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભયસ્સ અહિંસનેન અસરણતો. ‘‘સરણ’’ન્તિ ગહેતું અયુત્તતાય અસરણીભૂતતો. ‘‘અનસ્સાદતો’’તિ ઇદં પાળિયં નત્થિ. સતિ ચ તેચત્તાલીસ આકારા સિયું. રૂપપ્પવત્તિયં સબ્બાદીનવૂપલદ્ધિયા આદીનવતો. ‘‘સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો’’તિ ઇદં દ્વયં યથા અનિચ્ચતો દસ્સનં પનાળિકાય, નિચ્ચસારવિરહદીપનેન વા સુઞ્ઞતાવિભાવનં હોતિ, એવં સુઞ્ઞતાવિભાવનન્તિ કત્વા વુત્તં. તથા ‘‘યં ખો રૂપં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં રૂપસ્સ અસ્સાદો’’તિ (સં. નિ. ૩.૨૬) દસ્સનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાવિભાવનેન સુઞ્ઞતાવિભાવનં. ‘‘યં રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, અયં રૂપસ્સ આદીનવો’’તિ (સં. નિ. ૩.૨૬) ચ દસ્સનં નિચ્ચતાદિસુઞ્ઞતાભાવનતો. તથા ‘‘યો રૂપે છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ એવં સમુદયાદિદસ્સનાનં, ઇતરેસઞ્ચ યથારહં સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાનુબ્રૂહનતા દટ્ઠબ્બા. યં પન આદીનવતો દસ્સનં, પુબ્બે વત્વાપિ પુન વચનં અસ્સાદપટિક્ખેપતો દસ્સનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. વેદનાદીસુપિ દ્વાચત્તાલીસ આકારા નેતબ્બાતિ આહ ‘‘વેદનં…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો…પે… નિસ્સરણતો પસ્સતી’’તિ.

વુત્તમ્પિ ચ નિદ્દેસે એતં સુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનકથાસન્દસ્સનં ‘‘અસુકાય પાળિયા અયં નિદ્દેસો’’તિ દસ્સનત્થં, તસ્સ ફલસન્દસ્સનત્થઞ્ચ.

૭૬૬. એવં તીરણપરિઞ્ઞાવસેન પચ્ચેકં ખન્ધેસુ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગહેત્વાપિ તિવિધાનુપસ્સનાવસેનેવ ભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણુપ્પત્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં સુઞ્ઞતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિગ્ગણ્હન્તોતિ સમ્મસન્તો. ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ વિપ્પહાયાતિ અજ્ઝુપેક્ખકતાય સઙ્ખારાનં વિપત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકભયઞ્ચેવ તેસં સમ્પત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકપીતિઞ્ચ પજહિત્વા. અથ વા ભયતુપટ્ઠાનવસેન ઉપ્પજ્જનકઞાણભયઞ્ચ સમ્મસનવસેન ઉપ્પજ્જનકપીતિસઙ્ખાતં નન્દિઞ્ચ પહાય. ન હિ સબ્બસો સુઞ્ઞતાય દિટ્ઠાય ભયનન્દીનં અવસરો અત્થિ, અથ ખો ઉપેક્ખાવ સણ્ઠાતિ. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનો હોતી’’તિ. તત્થ યેન મિચ્છાગાહેન અનુદાસીનતા સિયા, તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અહન્તિ વા મમન્તિ વા ન ગણ્હાતી’’તિ આહ. ઇદાનિસ્સ ઉદાસીનતાય ઉપમં દસ્સેન્તો ‘‘વિસ્સટ્ઠભરિયો વિય પુરિસો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અનુદાસીનતાપુબ્બિકા ઉદાસીનતા વુચ્ચમાના ઇધ ઓપમ્મત્થં ફરતીતિ દસ્સેતું ‘‘ઇટ્ઠા કન્તા’’તિઆદિ વુત્તં. અતિવિય નં મમાયેય્ય ઇત્થીનં સાઠેય્યકૂટેય્યવઙ્કેય્યાદીનં અજાનનતો. મુઞ્ચિતુકામો હુત્વાતિ મુઞ્ચિતુકામોવ હુત્વા, તં વિસ્સજ્જેય્ય નિરપેક્ખતાય વસેનેવાતિ અધિપ્પાયો. અયં યોગાવચરો. મુઞ્ચિતુકામતાય ઉદ્ધં યાવ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તા વિપસ્સના પટિસઙ્ખાનુપસ્સના એવાતિ આહ ‘‘પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો’’તિ.

પતિલીયતીતિ એકપસ્સેન નિલીયતિ નિલીનં વિય હોતિ. પતિકુટતીતિ સઙ્કુચતિ. પટિવટ્ટતીતિ વિવટ્ટતિ. ન સમ્પસારિયતીતિ ન વિસરતિ, અભિરતિવસેન ન પક્ખન્દતીતિ અત્થો.

ઇચ્ચસ્સાતિ ઇતિ એવં અસ્સ યોગિનો.

૭૬૭. તિક્ખવિસદસૂરભાવેન સઙ્ખારેસુ અજ્ઝુપેક્ખને સિજ્ઝમાને તં પનેતં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં અનેકવારં પવત્તમાનં પરિપાકગમનેન અનુલોમઞાણસ્સ પચ્ચયભાવં ગચ્છન્તં નિબ્બાનં સન્તતો પસ્સતિ નામ. તથાભૂતઞ્ચ સબ્બં સઙ્ખારપ્પવત્તં વિસ્સજ્જેત્વા નિબ્બાનમેવ પક્ખન્દતિ નામ. તયિદં ઇધ ઞાણં અનુલોમગોત્રભુઞાણેહિ સદ્ધિં એકત્તં નેત્વા વુત્તં એકત્તનયવસેન. નો ચે નિબ્બાનં સન્તતો પસ્સતીતિ તાવ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ અપરિપક્કતમેવાહ. સમુદ્દં તરન્તીતિ સામુદ્દિકા, સંયત્તિકા. દિસાજાનનકો કાકો દિસાકાકો, લક્ખણમત્તઞ્ચેતં યો કોચિ તાદિસો સકુન્તો વેદિતબ્બો. વિદેસન્તિ અદેસં સમુદ્દે અપરિચિતટ્ઠાનં. અનુગન્ત્વાતિ અનુ અનુ ગન્ત્વા.

તયિદં વિપસ્સનાઞાણં. પિટ્ઠં વટ્ટયમાનં વિયાતિ થૂલથૂલતો વિવેચનવસેન નિપ્ફોટિયમાનં સણ્હં સણ્હં પિટ્ઠચુણ્ણં વિય. નિબ્બટ્ટિતકપ્પાસન્તિ નિબ્બટ્ટિતબીજં કપ્પાસં. વિહનમાનં વિયાતિ ધનુકેન વિહઞ્ઞમાનં વિય. ઉપમાદ્વયેનપિ પુનપ્પુનં સમ્મસનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ સુખુમતરભાવાપત્તિમાહ. યથા યથા હિ વિપસ્સનાભાવનાબલેન તિક્ખા, વિસદા, સૂરા ચ હોતિ, તથા તથા સુખુમતરાપિ હોતીતિ. સઙ્ખારવિચિનનેતિ પવિચયસ્સ સિખાપ્પત્તતાય સઙ્ખારેસુ વિય તેસં વિચિનનેપિ ઉદાસીનં હુત્વા તિવિધાનુપસ્સનાવસેન તિટ્ઠતિ પકારન્તરસ્સ અભાવતો. ‘‘સત્તધા અટ્ઠારસધા’’તિઆદિના વિભત્તાપિ હિ અનુપસ્સનાપકારા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસ્વેવ તીસુ અન્તોગધાતિ મત્થકપ્પત્તા વિપસ્સના તાસં એવ વસેન તિટ્ઠતિ.

૭૬૮. તત્રાતિ તસ્મિં વિમોક્ખમુખભાવાપજ્જને, અરિયપુગ્ગલવિભાગપચ્ચયત્થે ચ. ઇદં વિપસ્સનાઞાણં. તિણ્ણં ઇન્દ્રિયાનન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયસમાધિન્દ્રિયપઞ્ઞિન્દ્રિયાનં. આધિપતેય્યવસેનાતિ સમ્પયુત્તધમ્માનં અધિપતિભાવવસેન. અનિચ્ચાનુપસ્સનાબહુલસ્સ હિ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ, દુક્ખાનુપસ્સનાબહુલસ્સ સમાધિન્દ્રિયં, અનત્તાનુપસ્સનાબહુલસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ તિસ્સન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન બલવતરભાવં પત્તાનિ ઇમાનિ તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ વિમોક્ખમુખભાવં આપાદેન્તીતિ આહ ‘‘તિવિધાનુપસ્સના…પે… આપજ્જતિ નામા’’તિ. તિવિધવિમોક્ખમુખભાવન્તિ એત્થ કે પન તયો વિમોક્ખા, કાનિ વા તીણિ વિમોક્ખમુખાનીતિ અન્તોલીને અનુયોગે વિમોક્ખમુખાધીનત્તા વિમોક્ખાધિગમસ્સ વિમોક્ખમુખાનિ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘તિસ્સો હિ…પે… વુચ્ચન્તી’’તિ વત્વા અયઞ્ચ અત્થો પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથાહા’’તિઆદિમાહ.

લોકનિય્યાનાયાતિ લોકતો નિક્ખમનાય, સત્તલોકસ્સ વા વટ્ટદુક્ખતો નિક્ખમનાય. પરિચ્છેદપરિવટુમતોતિ ઉદયબ્બયવસેન પરિચ્છેદતો ચેવ પરિવટુમતો ચ. સમનુપસ્સનતાયાતિ સમ્મદેવ અનુ અનુ પસ્સનાય સંવત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો. અનિચ્ચાનુપસ્સના હિ સઙ્ખારે આદિતો ઉદયેન, અન્તતો વયેન પરિચ્છિન્ને પસ્સતિ. આદિઅન્તવન્તતાય હિ તે અનિચ્ચાતિ. અનિમિત્તાય ચ ધાતુયાતિ સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તવિરહતો ‘‘અનિમિત્તા’’તિ લદ્ધનામાય અસઙ્ખતાય ધાતુયા. ચિત્તસમ્પક્ખન્દનતાયાતિ પરિચ્છિન્દિત્વા અનુલોમઞાણાદિભાવેન સમ્મદેવ અધિચિત્તસ્સ અનુપવિસનત્થાય. અપ્પણિહિતાયાતિ રાગપણિધિઆદીનં અભાવેન ‘‘અપ્પણિહિતા’’તિ લદ્ધનામાય. સુઞ્ઞતાયાતિ અત્તસુઞ્ઞતાય ‘‘સુઞ્ઞતા’’તિ લદ્ધનામાય.

ગતિન્તિ નિબ્બત્તિં. સઙ્ખારાનં સભાવવિભાવનેન સંવેજિયમાનં ચિત્તં સમ્માપટિપત્તિયં સમુત્તેજિતં નામ હોતીતિ આહ ‘‘મનોસમુત્તેજનતાયાતિ ચિત્તસંવેજનતાયા’’તિ. મમંકારેન અત્તનિયસઞ્ઞિતસ્સ વત્થુનો સામિભૂતો અત્તા પઠમં પરામસીયતિ, તતો અત્તનિયન્તિ આહ ‘‘નાહં, ન મમાતિ એવં અનત્તતો સમનુપસ્સનતાયા’’તિ. તીણિ પદાનીતિ પરિચ્છેદપરિવટુમ, મનોસમુત્તેજન, સમનુપસ્સનપદાનીતિ વદન્તિ, ‘‘સબ્બસઙ્ખારે’’તિઆદીનિ પન તીણિ વાક્યાનિ તીણિ પદાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તેનેવાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં વસેન તેસં તિણ્ણં પદાનં વુત્તત્તા એવ. પઞ્હવિસ્સજ્જનેતિ ‘‘અનિચ્ચતો મનસિ કરોતો કથં સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને.

૭૬૯. એવં વિમોક્ખમુખાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિમોક્ખે દસ્સેતું ‘‘કતમે પના’’તિઆદિ વુત્તં. અનિચ્ચતો મનસિ કરોન્તોતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તો. અધિમોક્ખબહુલોતિ સદ્ધિન્દ્રિયબહુલો. યસ્સ વિસેસતો અનિચ્ચાનુપસ્સના તિક્ખા સૂરા હોતિ, તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. ‘‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિ હિ આદિતો સદ્ધામત્તકેન પટિપજ્જિત્વા વિપસ્સનાય ઉક્કંસગતાય તરુપલ્લવાદીસુ વિય મણિકનકાદીસુપિ તેસં અનિચ્ચતં સાતિસયં પચ્ચક્ખતો પસ્સતો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા’’તિ સત્થરિ સદ્ધા બલવતી પવત્તતીતિ સો અધિમોક્ખબહુલો, અધિમત્તસદ્ધો ચ હોતિ. તસ્સ અનિચ્ચાનુપસ્સનાબહુલતાય અનિચ્ચાકારતો વુટ્ઠાનં હોતીતિ સો ‘‘અનિમિત્તં વિમોક્ખં પટિલભતી’’તિ વુત્તં. પસ્સદ્ધિબહુલોતિ દુક્ખાનુપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તો ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા, તપ્પટિપક્ખતો સુખો નિરોધો’’તિ ચ મનસિકારવસેન નિબ્બાનસ્સ સન્તપણીતસુખભાવં અધિમુચ્ચન્તો અભિણ્હં પીતિપામોજ્જસમાયોગતો પસ્સદ્ધિબહુલો હોતિ. તતો ચ અધિમત્તસમાધિન્દ્રિયપટિલાભેન રાગપણિધિયા દૂરીભાવતો અપ્પણિહિતવિમોક્ખસમધિગમો હોતીતિ વુત્તં ‘‘દુક્ખતો…પે… પટિલભતી’’તિ. વેદબહુલોતિ અનત્તાનુપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તો અત્તસુઞ્ઞતાય નિપુણઞાણવિસયત્તા ઞાણબહુલો હોતિ. તતો ચ અધિમત્તપઞ્ઞિન્દ્રિયપટિલાભેન મોહસ્સ દૂરીભાવતો સુઞ્ઞતવિમોક્ખસમધિગમો હોતીતિ આહ ‘‘અનત્તતો…પે… પટિલભતી’’તિ.

યો અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિમિત્તવસેન સઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તો યત્થ ઇદં સઙ્ખારનિમિત્તં સબ્બસો નત્થિ, તં ‘‘અનિમિત્તં નિબ્બાન’’ન્તિ અનિમિત્તાકારેન અધિમુચ્ચન્તો વુટ્ઠાનગામિનિમગ્ગેન ઘટેતિ. તસ્સ મગ્ગો અનિમિત્તતો નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અનિમિત્તાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અરિયમગ્ગો’’તિ. સ્વાયં નિબ્બાનસ્સ અનિમિત્તાકારો નેવ મગ્ગેન કતો, ન વિપસ્સનાય, અથ ખો સભાવસિદ્ધો. તદારમ્મણતાય ચ મગ્ગો અનિમિત્તોતિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનિમિત્તાય ધાતુયા ઉપ્પન્નત્તા અનિમિત્તો’’તિ. યો દુક્ખાનુપસ્સનાવસેન પણિધિયા દૂરીભાવકરણેન અપ્પણિહિતં અધિમુચ્ચન્તો, યો અનત્તાનુપસ્સનાવસેન અત્તૂપલદ્ધિયા દૂરીભાવકરણેન સુઞ્ઞતં અધિમુચ્ચન્તોતિ ચ આદિના યોજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘એતેનેવ નયેના’’તિઆદિ.

૭૭૦. યદિ અરિયમગ્ગો તિવિધમ્પિ વિમોક્ખનામં લભતિ, અથ કસ્મા અભિધમ્મે વિમોક્ખદ્વયમેવ આગતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ અભિધમ્મે વિમોક્ખદ્વયવચનં. નિપ્પરિયાયતો વિપસ્સનાગમનં સન્ધાયાતિ ઉજુકમેવ વિપસ્સનતો મગ્ગસ્સ નામાગમનં સન્ધાય વુત્તં. કસ્મા? અનિમિત્તવિપસ્સના આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દાતું ન સક્કોતિ. કામં સુત્તે ‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહિ, માનાનુસયમુજ્જહા’’તિ (સુ. નિ. ૩૪૪) અનિમિત્તવિપસ્સના કથિતા, સા પન નિચ્ચનિમિત્તધુવનિમિત્તઅત્તનિમિત્તાનિ ઉગ્ઘાટેન્તીપિ સયં નિમિત્તધમ્મેસુ એવ ચરતીતિ સનિમિત્તાવ હોતીતિ. અપિચ અભિધમ્મો નામ પરમત્થદેસના, અનિમિત્તમગ્ગસ્સ ચ પરમત્થતો હેતુવેકલ્લમેવ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેન હિ અનિમિત્તવિમોક્ખો કથિતો. તત્થ ચ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, તં અરિયમગ્ગે એકઙ્ગમ્પિ ન હોતિ, અમગ્ગઙ્ગત્તા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દાતું ન સક્કોતિ. ઇતરેસુ દુક્ખાનુપસ્સનાય વસેન અપ્પણિહિતવિમોક્ખો, અનત્તાનુપસ્સનાય વસેન સુઞ્ઞતવિમોક્ખો.

તેસુ અપ્પણિહિતવિમોક્ખેન સમાધિન્દ્રિયં, સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતીતિ તાનિ અરિયમગ્ગસ્સ અઙ્ગત્તા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દાતું સક્કોન્તિ, ન અનિમિત્તમગ્ગો તદભાવતોતિ કેચિ. યે પન વદન્તિ ‘‘અનિમિત્તમગ્ગો આગમનતો નામં અલભન્તોપિ સગુણતો ચ આરમ્મણતો ચ નામં લભતી’’તિ, તેસં મતેન અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતમગ્ગાપિ સગુણતો એવ, આરમ્મણતો એવ ચ નામં લભેય્યુન્તિ? તં અયુત્તં. કસ્મા? મગ્ગો હિ દ્વીહિ કારણેહિ નામં લભતિ સરસતો ચ પચ્ચનીકતો ચાતિ, સભાવતો ચ પટિપક્ખતો ચાતિ અત્થો. અપ્પણિહિતમગ્ગો હિ રાગપણિધિઆદીહિ વિમુત્તો, સુઞ્ઞતમગ્ગો રાગાદીહિ સુઞ્ઞો એવાતિ તે સરસતો નામં લભન્તિ. તથા અપ્પણિહિતમગ્ગો પણિધિસ્સ પટિપક્ખો, સુઞ્ઞતમગ્ગો અત્તાભિનિવેસસ્સ એવાતિ તે પચ્ચનીકતો નામં લભન્તિ, અનિમિત્તમગ્ગો પન રાગાદિનિમિત્તાનં, નિચ્ચનિમિત્તાદીનં વા અભાવેન સરસતો એવ નામં લભતિ, નો પચ્ચનીકતો. ન હિ સો સઙ્ખારનિમિત્તારમ્મણાય અનિચ્ચાનુપસ્સનાય પટિપક્ખો, સા પનસ્સ અનુલોમભાવે ઠિતાતિ સબ્બથાપિ અભિધમ્મપરિયાયેન અનિમિત્તમગ્ગો ન લબ્ભતિ. તેન વુત્તં ‘‘તં નિપ્પરિયાયતો વિપસ્સનાગમનં સન્ધાયા’’તિ.

યસ્મા સુત્તન્તપરિયાયેન અનિમિત્તમગ્ગો લબ્ભતિ. વુટ્ઠાનગામિની હિ વિપસ્સના યં યં સમ્મસન્તી વુટ્ઠાનં ગચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દેતિ, તત્થ અનિચ્ચતો વુટ્ઠહન્તસ્સ મગ્ગો અનિમિત્તો હોતિ, દુક્ખતો વુટ્ઠહન્તસ્સ અપ્પણિહિતો, અનત્તતો વુટ્ઠહન્તસ્સ સુઞ્ઞતો, તસ્મા સુત્તન્તસંવણ્ણના એસાતિ કત્વા ઇધ તયોપિ વિમોક્ખા ઉદ્ધટા. યં પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે અભિનિવેસનિમિત્તપણિધિમુઞ્ચનં ઉપાદાય તિસ્સન્નમ્પિ અનુપસ્સનાનં તદાગમનવસેન તદન્વયસ્સ મગ્ગસ્સ ચ સુઞ્ઞતવિમોક્ખાદિભાવો નિદ્દિટ્ઠો, તસ્સ પરિયાયભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘વિપસ્સનાઞાણં હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સનાઞાણં પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘અપ્પણિહિતો, વિમોક્ખો’’તિ ચ કિઞ્ચાપિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણન્તિ ‘‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિ અનુપસ્સનાવસેન પવત્તઞાણં. નિચ્ચતો અભિનિવેસં મુઞ્ચતીતિ ‘‘તે નિચ્ચા’’તિ નિચ્ચાકારતો પવત્તમિચ્છાભિનિવેસવિદ્ધંસનવસેન, તદન્વયં પન મગ્ગઞાણં સમુચ્છેદવસેન મુઞ્ચતિ. ઇતીતિ તસ્મા. અનિચ્ચાભિનિવેસતો રિત્તતાય, વિમુત્તતાય ચ સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

તન્તિ તિવિધં વિપસ્સનાઞાણં. તત્થ યસ્સ પરિયાયતો, યસ્સ ચ નિપ્પરિયાયતો નામલાભો, તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારનિમિત્તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ન નિપ્પરિયાયેન, અથ ખો પરિયાયેનાતિ અત્થો. તસ્માતિ નિપ્પરિયાયકથાભાવતો. વિમોક્ખદ્વયમેવ વુત્તં અભિધમ્મેતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ એતસ્મિં વિપસ્સનાધિકારે. ‘‘તિવિધવિમોક્ખમુખભાવં આપજ્જિત્વા’’તિ એતસ્મિં વા ઉદ્દેસવચને.

૭૭૧. તેસં વિભાગાયાતિ તેસં યથાવુત્તાનં સત્તન્નં અરિયપુગ્ગલાનં સદ્ધાનુસારિઆદિભાવેન વિભત્તસભાવતાય.

૭૭૨. સદ્ધિન્દ્રિયં પટિલભતીતિ સદ્ધાનુસારિભાવિતાકારણભૂતં અધિમત્તં સદ્ધિન્દ્રિયં પટિલભતિ. અધિમોક્ખબહુલતાય, સદ્ધિન્દ્રિયાધિમત્તતાય ચ કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અપિચ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – અનિચ્ચાકારસલ્લક્ખણસ્સ સદ્ધાભિબુદ્ધિયા ઉપનિસ્સયભાવતો તદન્વયે મગ્ગે સદ્ધા તિક્ખતરા હોતિ, તેન અટ્ઠમકો સદ્ધાનુસારી નામ હોતિ. સેસેસુ સત્તસુ ઠાનેસૂતિ પઠમફલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગફલા સત્તસુ ઠાનેસુ. ‘‘સત્તસુ ઠાનેસૂ’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ સેસેસુ છસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તો, અગ્ગફલે પન સચાયં અરૂપજ્ઝાનલાભી, ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ, નો ચે અરૂપજ્ઝાનલાભી, પઞ્ઞાવિમુત્તો, ન સદ્ધાવિમુત્તો. અભિધમ્મે હિ –

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય દિટ્ઠા હોન્તિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, નો ચ ખો યથાદિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮) –

એકચ્ચાસવપરિક્ખયવચનતો સદ્ધાવિમુત્તસ્સ સેક્ખભાવો વિઞ્ઞાયતિ, ન અસેક્ખભાવો. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘દ્વે ધુરાનિ, દ્વે અભિનિવેસા, દ્વે સીસાની’’તિ વચનતો નત્થિ અરહતો સદ્ધાવિમુત્તતાતિ? સચ્ચમેતં નિપ્પરિયાયતો. નિપ્પરિયાયકથા હિ અભિધમ્મો, ઇધ પન પરિયાયેન એવં વુત્તં. યદિ પરિયાયતો અરહતો સદ્ધાવિમુત્તતા, કો પન સો પરિયાયો? સદ્ધાવિમુત્તન્વયતા. યો હિ અગ્ગમગ્ગક્ખણે સદ્ધાવિમુત્તો હોતિ, સો અગ્ગફલક્ખણેપિ તદન્વયતાય સદ્ધાવિમુત્તોતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે પરિયાયેન વુત્તોતિ ઇધાપિ તથેવ વુત્તં. અથ વા સદ્ધાવિમુત્તસદિસતાય અરહા સદ્ધાવિમુત્તો. કા પનેત્થ સદિસતા? યથા સદ્ધાવિમુત્તસ્સ સેક્ખસ્સ કિલેસક્ખયો કુણ્ઠેન અસિના કદલિચ્છેદસદિસો ‘‘નો ચ ખો યથાદિટ્ઠિપ્પત્તસ્સા’’તિ વચનતો, એવં તદન્વયસ્સાપિ અરહતોતિ અયમેત્થ સદિસતા. કિં પન નેસં કિલેસપહાને નાનત્તં અત્થીતિ? નત્થિ. અથ કસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ? આગમનીયનાનત્તેન. દિટ્ઠિપ્પત્તો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પકસિરેન અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ, સદ્ધાવિમુત્તો કિચ્છેન કસિરેન વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ. અપિચ પઞ્ઞાયપિ નેસં વેમત્તતા. સા ચ યાવતિકા લબ્ભતેવાતિ વદન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા પઠમમગ્ગાદીસુ સતિપિ ઇન્દ્રિયસમત્તે સદ્ધાદીનં તિક્ખતાવચનમ્પિ સમત્થિતં હોતિ.

૭૭૩. સોતિ દુક્ખતો વુટ્ઠિતો. સબ્બત્થાતિ અટ્ઠસુપિ ઠાનેસુ. નનુ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘દ્વે ધુરાની’’તિ નિયમિતત્તા પઠમમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી વા સિયા, ધમ્માનુસારી વા? ઇધ ન સદ્ધાનુસારી યુત્તો, કાયસક્ખિતાપિ અરહતો નત્થિ. અભિધમ્મે હિ –

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો કાયસક્ખી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કાયસક્ખી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮) –

એકચ્ચાસવપરિક્ખયવચનતો કાયસક્ખિનો સેક્ખભાવોવ વિઞ્ઞાયતીતિ? સચ્ચમેતં નિપ્પરિયાયતો, ઇધ પન પરિયાયેન વુત્તં. કો પન સો પરિયાયોતિ? કાયસક્ખિસદિસતા. ઉપચારરૂપજ્ઝાનસમાધિતો હિ સાતિસયં અરૂપસમાધિસમ્ફસ્સં લદ્ધા નિબ્બત્તીતિ એકચ્ચાસવપરિક્ખયં ઉપાદાય ‘‘કાયસક્ખી’’તિ વત્તબ્બપુગ્ગલેન સાતિસયસમાધિસમ્ફસ્સતદધિટ્ઠાનાસવપરિક્ખયસામઞ્ઞં અપેક્ખિત્વા કાયસક્ખી વિય કાયસક્ખીતિ અરહા પટિસમ્ભિદામગ્ગે વુત્તોતિ ઇધાપિ તમેવ નયં ગહેત્વા અરહતોપિ કાયસક્ખિતા વુત્તા. સુત્તન્તસંવણ્ણના હેસાતિ. નિપ્પરિયાયેન પન પઠમફલતો પટ્ઠાય છસુ ઠાનેસુ કાયસક્ખી નામ હોતિ, સો ચ ખો અટ્ઠસમાપત્તિલાભી, ન વિપસ્સનાયાનિકો સુક્ખવિપસ્સકો, ઉપચારમત્તલાભી, રૂપજ્ઝાનમત્તલાભી વા. પસ્સદ્ધિબહુલોતિ ચ પસ્સદ્ધિસીસેન સમાધિ વુત્તોતિ સાતિસયસમાધિલાભી સમથયાનિકોવ અધિપ્પેતો, સમથયાનિકસ્સેવ ચ કાયસક્ખિભાવો હેટ્ઠા વુત્તો. અરૂપજ્ઝાનન્તિ ચતુબ્બિધં અરૂપજ્ઝાનં. તત્થ પન એકમ્પિ લદ્ધા અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો એવ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અરૂપજ્ઝાન’’મિચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘ચત્તારિ અરૂપજ્ઝાનાની’’તિ. તેનાયં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં, નિરોધસમાપત્તિયા ચ વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. એસ નયો કાયસક્ખિમ્હિપિ. દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો.

૭૭૪. પઞ્ઞવતો નિપુણતરા, ગમ્ભીરા ચ અત્થા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તીતિ અનત્તતો મનસિ કરોતો વેદબહુલતા, પઞ્ઞિન્દ્રિયપટિલાભો ચ વુત્તો. ધમ્માનુસારી હોતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા. પઞ્ઞા હિ ઇધ ‘‘ધમ્મો’’તિ અધિપ્પેતા ‘‘સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો’’તિઆદીસુ વિય (જા. ૧.૧.૫૭).

૭૭૫. યસ્સા પાળિયા વસેન ઇધ અરિયપુગ્ગલસ્સ સદ્ધાવિમુત્તાદિભાવો વુત્તો, તં પાળિં દસ્સેતું ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૭૭૬. ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ એવમાદિઅત્થસ્સ સાધકં અપરમ્પિ વુત્તં. ‘‘સદ્દહન્તો વિમુત્તો’’તિ એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવદસ્સનેન સદ્ધાવિમુત્તસ્સ સેક્ખભાવમેવ વિભાવેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકતોતિ ફુટ્ઠાનં અનન્તરં ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં, ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકરણૂપાયેન સચ્છિકાતબ્બં સચ્છાકાસીતિ વુત્તં હોતિ. ભાવનપુંસકં વા એતં યથા ‘‘એકમન્ત’’ન્તિ (પારા. ૨). યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો, નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો, નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતોવ હોતિ. તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છાકાસીતિ કાયસક્ખીતિ વુચ્ચતિ, ન તુ વિમુત્તો એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા. દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. પઠમફલતો પટ્ઠાય હિ યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ. ‘‘દિટ્ઠિયા પત્તો’’તિ વા પાઠો, ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધં પત્તોતિ અત્થો. ઇમે ચ સદ્ધાવિમુત્તાદયો તયો પરમત્થતો અપરિયોસિતઞાણકિચ્ચાતિ તં નયં દસ્સેતું ‘‘સદ્દહન્તો વિમુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. ઝાનફસ્સન્તિ સાતિસયં ઝાનફસ્સં. તેન અરૂપજ્ઝાનફસ્સો સઙ્ગહિતો હોતિ.

‘‘દુક્ખા સઙ્ખારાતિ ઞાતં હોતી’’તિ ઇમિના દુક્ખસચ્ચપટિવેધમાહ, ‘‘સુખો નિરોધોતિ ઞાતં હોતી’’તિ ઇમિના નિરોધસચ્ચપટિવેધં. તદુભયેન ચ સમુદયમગ્ગસચ્ચપટિવેધં નાનન્તરિયકભાવતો. ‘‘ઞાતં હોતી’’તિ ઇમિના દુતિયમગ્ગકિચ્ચં, ‘‘દિટ્ઠં હોતી’’તિ ઇમિના તતિયમગ્ગકિચ્ચં, ‘‘વિદિતં હોતી’’તિ ઇમિના ચતુત્થમગ્ગકિચ્ચં, ‘‘સચ્છિકત’’ન્તિ ઇમિના પઠમફલકિચ્ચં, ‘‘ફુસિત’’ન્તિ ઇમિના સેસફલદ્વયકિચ્ચં. ઇતિ દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ મગ્ગફલઞાણબ્યાપારદસ્સનાનિ ઇમાનિ પદાનીતિ વદન્તિ.

૭૭૭. ઇતરેસૂતિ સદ્ધાનુસારિઆદિપદેસુ. સદ્ધં અનુસરતીતિ આગમનીયટ્ઠાને ઠિતં સદ્ધં અનુગચ્છતિ. યથા સા તિક્ખા સૂરા અહોસિ, મગ્ગક્ખણેપિ તદનુરૂપમેવ પવત્તેતીતિ અત્થો. સદ્ધાય વા અનુસરતીતિ સદ્ધાય કારણભૂતાય સચ્ચપટિવેધસ્સ અનુરૂપં સરતિ ગચ્છતિ, પટિપજ્જતીતિ અત્થો. દ્વીહિપિ અત્થવિકપ્પેહિ સદ્ધાય અધિમત્તતંયેવ વિભાવેતિ. ધમ્માનુસારીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તો, રૂપકાયતો ચ નામકાયતો ચ વિક્ખમ્ભનવસેન, સમુચ્છેદવસેન ચ વિમુત્તોતિ અત્થો. અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો ચ નામકાયેકદેસતો ચ વિમુત્તો, અરિયમગ્ગેન નામકાયતો વિમુત્તોતિ ઉભોહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો. પજાનન્તો વિમુત્તોતિ પઠમજ્ઝાનફસ્સેન વિના પરિજાનનાદિપ્પકારેહિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ જાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો તેસં કિચ્ચાનં મત્થકપ્પત્તિયા નિટ્ઠિતકિચ્ચતાય વિસેસેન મુત્તોતિ વિમુત્તો.

અયં પનેત્થ નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખેપકથા – યસ્સ અનિચ્ચાકારતો વુટ્ઠાનં હોતિ, સો અધિમોક્ખબહુલો સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ તિક્ખભાવેન પઠમમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ હોતિ, મજ્ઝે છસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તો. અગ્ગફલક્ખણે પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. તથા યસ્સ દુક્ખાકારતો વુટ્ઠાનં હોતિ, તસ્સ પસ્સદ્ધિબહુલતાય સમાધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ દુક્ખુપનિસાય સદ્ધાયપિ તિબ્બતરત્તા, ધુરનિયમતો ચ. સોપિ પઠમમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી એવ હોતિ, મજ્ઝે છસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તો, અન્તે પઞ્ઞાવિમુત્તો ચ હોતિ. યસ્સ પન અનત્તાકારતો વુટ્ઠાનં હોતિ, સો વેદબહુલો પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ તિક્ખભાવેન પઠમમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી એવ હોતિ, મજ્ઝે છસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તો, અન્તે પઞ્ઞાવિમુત્તો એવ હોતિ. ઇમે પન ન અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો, અટ્ઠવિમોક્ખલાભી પન પઠમમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી વા ધમ્માનુસારી વા સિયા. મજ્ઝે છસુ ઠાનેસુ કાયસક્ખી, પરિયોસાને ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ.

સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં.

૭૭૮. યં તં વિમોક્ખમુખભાવં આપજ્જિત્વા સત્તઅરિયપુગ્ગલવિભાગાય ચ પચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં, તં પનેતં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. પુરિમેન ઞાણદ્વયેનાતિ મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણદ્વયેન અત્થતો એકં, પવત્તિઆકારભેદતો નાનન્તિ અધિપ્પાયો. યથાવુત્તમત્થં અટ્ઠકથાય, પાળિયા ચ સાધેતું ‘‘તેનાહૂ’’તિઆદિ વુત્તં. મુઞ્ચિતુકમ્યતામુઞ્ચનુપાયકરણઞાણાનિપિ સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનભાવેનેવ પવત્તનતો સઙ્ખારુપેક્ખાસમઞ્ઞાનેવ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘ઇદં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં એકમેવ તીણિ નામાનિ લભતી’’તિ. તેન સઙ્ખારુપેક્ખાવોહારો મુઞ્ચિતુકમ્યતાદિઞાણસમુદાયવિસયોતિ દસ્સેતિ.

૭૮૦. ઉપ્પાદાદીનીતિ ઉપ્પાદપવત્તાદિઅપદેસેન વુત્તે સઙ્ખારે. પરિચ્ચજિતુકામતાતિ તપ્પટિબન્ધછન્દરાગપ્પહાનેન વિસ્સજ્જિતુકામતા. પટિસઙ્ખાનન્તિ પુનપ્પુનં તીરણં. મુઞ્ચિત્વાતિ નિરાલયભાવાપત્તિયા અપેક્ખાવિસ્સજ્જનવસેન વિસ્સજ્જિત્વા. અવસાનેતિ તથાકરણસ્સ ઉત્તરકાલં. યાવ નિબ્બાનસમ્પક્ખન્દના ન ઇજ્ઝતિ, તાવ વિચિનનેપિ ઉદાસીનતાય ઞાણસ્સ સન્તાનવસેન પવત્તિં સન્ધાયાહ ‘‘અજ્ઝુપેક્ખનં સન્તિટ્ઠના’’તિ. એવન્તિ અજ્ઝુપેક્ખનાકારસામઞ્ઞતો ‘‘મુઞ્ચિતુકમ્યતા ચ સા સન્તિટ્ઠના ચા’’તિ વુત્તાકારેન.

૭૮૧. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે ઞાણસઙ્ખાતા ધમ્મા, ઞાણપરિયાયો વા ઇધ ધમ્મ-સદ્દો, તસ્મા ઇમાનિ ઞાણાનીતિ અત્થો. એકત્તાતિ એકસભાવા.

૭૮૨. વુટ્ઠાનગામિની હોતિ વુટ્ઠાનગમનતો. સઙ્ખારુપેક્ખાદિઞાણત્તયસ્સાતિ સઙ્ખારુપેક્ખાનુલોમગોત્રભુસઞ્ઞિતસ્સ ઞાણત્તયસ્સ. કિચ્ચવસેન પવત્તિટ્ઠાનવસેનપિ લોકિયઞાણાનં ઉપરિ ઠિતત્તા વુત્તં ‘‘ઉત્તમભાવં પત્તત્તા’’તિ. નિમિત્તભૂતતોતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતતો ખન્ધપઞ્ચકતો. તેનાહ ‘‘અભિનિવિટ્ઠવત્થુતો’’તિ. તઞ્હિ વિપસ્સનાય ગોચરકરણસઙ્ખાતેન અભિનિવેસેન અભિનિવિટ્ઠવત્થુન્તિ પવુચ્ચતિ. તં પનેતં સસન્તતિપરિયાપન્નમ્પિ પરતો દિટ્ઠિતાય ‘‘બહિદ્ધા’’તિ વુત્તં. તદેવ હિ ‘‘બહિદ્ધા સબ્બનિમિત્તાની’’તિ તત્થ તત્થ વુચ્ચતિ. અજ્ઝત્તપવત્તતોતિ સસન્તાને મિચ્છાદિટ્ઠિપવત્તનઆદિતો, તદનુવત્તકકિલેસક્ખન્ધેહિ ચ. તઞ્હિ સસન્તતિયં કિલેસપ્પવત્તભાવતો, તન્નિમિત્તં અસતિ મગ્ગભાવનાય ઉપ્પજ્જનકઉપાદિન્નક્ખન્ધપવત્તભાવતો ચ તથા વુત્તં. વુટ્ઠહનઞ્ચ નેસં આરમ્મણાકરણં, આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનઞ્ચ. ઘટિયતિ અત્તનો અનન્તરમેવ મગ્ગસમુપ્પત્તિતો.

૭૮૩. તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘અભિનિવિટ્ઠવત્થુતો વુટ્ઠહનતો’’તિ સઙ્ખેપવચને. અજ્ઝત્તબહિદ્ધા રૂપારૂપપપઞ્ચક્ખન્ધલક્ખણત્તયવસેન અયં માતિકા ઉદ્દેસો. અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વાતિ સસન્તતિપરિયાપન્નેસુ ખન્ધેસુ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા. ‘‘અજ્ઝત્તા વુટ્ઠાતી’’તિ ઇદં વુટ્ઠાનગામિનિયા અજ્ઝત્તધમ્મારમ્મણત્તા પરિયાયતો વુત્તં, નિપ્પરિયાયતો પન મગ્ગો સબ્બતોપિ વુટ્ઠાતિ. બહિદ્ધા વુટ્ઠાતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એકપ્પહારેનાતિ એકજ્ઝં, તં પન અજ્ઝત્તાદિવિભાગં અકત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૮; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; પટિ. મ. ૨.૩૦) અવિભાગેન વુટ્ઠાનગામિનિયા પવત્તિવસેન વેદિતબ્બં, તયિદં સત્થુ સમ્મુખા દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેન્તસ્સ ઞાણુત્તરસ્સ સમ્ભવતીતિ વદન્તિ.

૭૮૪. સુદ્ધઅજ્ઝત્તદસ્સનમત્તેનેવ મગ્ગવુટ્ઠાનં ન હોતિ મમંકારવત્થુનોપિ પરિઞ્ઞેય્યત્તા મગ્ગસઙ્ખાતં વુટ્ઠાનં, મગ્ગેન વા વુટ્ઠાનં મગ્ગવુટ્ઠાનં.

૭૮૫. રાસિં કત્વાતિ ભૂતુપાદાયવસેન દુવિધં અન્તરભેદવસેન અનેકભેદમ્પિ ‘‘રુપ્પનટ્ઠેન રૂપ’’ન્તિ પિણ્ડતો ગહેત્વા. યથા રૂપે વિપસ્સનાભિનિવેસો યેભુય્યેન વિપસ્સનાયાનિકસ્સ, એવં અરૂપે વિપસ્સનાભિનિવેસો યેભુય્યેન સમથયાનિકસ્સ હોતિ. અભિનિવેસોતિ ચ વિપસ્સનાય પુબ્બભાગે કત્તબ્બનામરૂપપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તસ્મા પઠમં રૂપપરિગ્ગણ્હનં રૂપે અભિનિવેસો. એસ નયો સેસેસુપિ.

૭૮૬. યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ કામં ઉદયબ્બયપરિગ્ગણ્હનં અભિનિવેસોતિ દસ્સિતં, યથાઉપટ્ઠિતે પન રૂપારૂપધમ્મે, તેસઞ્ચ પચ્ચયે પરિગ્ગહેત્વા સઙ્ખેપેનેવ વિપસ્સનાઞાણં ચારેન્તો ઞાણુત્તરો યથાનિસિન્નોવ ઞાણપટિપાટિયા ખિપ્પમેવ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તો એકપ્પહારેન પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વુટ્ઠાતિ નામ. અઞ્ઞથા એકેનેવ લોકિયચિત્તેન પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પરિગ્ગહપરિજાનનાદીનં અસમ્ભવતો. ન હિ સનિદસ્સનસપ્પટિઘાદિં એકજ્ઝં આરમ્મણં કાતું સક્કા. યસ્સ પન એકવારં ઞાણેન ફસ્સિતં, પુન તં ફસ્સિતબ્બમેવ, તાદિસસ્સ વસેન વુત્તન્તિ વદન્તિ.

૭૮૮. એત્થ ચ અભિનિવેસો અકારણં વુટ્ઠાનમેવ પમાણં, તસ્મા હેટ્ઠા વુત્તવિમોક્ખઅરિયપુગ્ગલવિભાગાપિ વુટ્ઠાનવસેન સમ્ભવન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચ યોપી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તયોપિ જનાતિ વુટ્ઠાનવસેન ભેદે અસતિપિ અભિનિવેસવસેનેવ લદ્ધં ભેદં ગહેત્વા વુત્તં.

૭૮૯. સદ્ધિં પુરિમપચ્છિમઞાણેહીતિ ભયતુપટ્ઠાનાદિપુરિમઞાણેહિ ચેવ ગોત્રભુઆદિપચ્છિમઞાણેહિ ચ સહ. ઉદ્દાનન્તિ ઉદ્દેસો.

યત્થ કત્થચિ…પે… વટ્ટેય્યું તંતંઞાણટ્ઠાનિયસ્સ ઉપમાવત્થુનો લબ્ભનતો. ઇમસ્મિં પન ઠાનેતિ ઇમસ્મિં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાપદેસે. સબ્બન્તિ સબ્બં ઞાણં, સબ્બં વા ઞાણકિચ્ચં પાકટં હોતિ વેમજ્ઝે ઠત્વા વિભાવિયમાનત્તા. વુત્તા વિસુદ્ધિકથાયં.

૭૯૦. નિલીયિત્વાતિ ઉપવિસિત્વા. પરામસિત્વાતિ વીમંસિત્વા.

ગય્હુપગં અદિસ્વાતિ ગહણયોગ્ગં નિચ્ચસારાદિં અદિસ્વા. ચિત્તસ્સ વઙ્કભાવકરાનં માયાદીનં સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભનેન અનુલોમસ્સ ઉજુકસાખાસદિસતા. નિબ્બાનાલોચનતો ગોત્રભુઞાણસ્સ ઉદ્ધં ઉલ્લોકનસદિસતા. અપ્પતિટ્ઠે નિબ્બાને પતિટ્ઠિતત્તા મગ્ગઞાણસ્સ આકાસે ઉપ્પતનસદિસતા.

૭૯૧. સપ્પવિસ્સજ્જનં વિય ગોત્રભુઞાણં સબ્બસઙ્ખારગતં વિસ્સજ્જિત્વા નિબ્બાનસ્સ આલમ્બનતો. આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તસ્સ ઠાનં વિય મગ્ગઞાણં અસમ્મોહપટિવેધવસેન અત્તનોપિ દસ્સનતો. અભયટ્ઠાને ઠાનન્તિ અભયટ્ઠાનં સમ્પત્તમાહ, ન તસ્સ પાપુણપટિપત્તિં.

૭૯૨. અત્તત્થાદીનં અનવબુજ્ઝનતો ‘‘અહં, મમા’’તિ ગહણસ્સ નિદ્દોક્કમનસદિસતા. મુઞ્ચિતુકમ્યતાગ્ગહણેનેવ પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠનાપિ ગહિતા. તિસ્સન્નમ્પિ તાસં સંસારતો નિક્ખમનાધિમુત્તતાય નિક્ખમનમગ્ગોલોકનસદિસતા. મગ્ગે દિટ્ઠે મગ્ગપટિપત્તિ વિય અનુલોમે સિદ્ધે મગ્ગો સિદ્ધો એવાતિ અનુલોમસ્સ મગ્ગદસ્સનસદિસતા. સઙ્ખારનિમિત્તતો નિક્ખન્તત્તા આદિત્તઘરતો નિક્ખમનં વિય ગોત્રભુઞાણં. વેગેનગમનં વિય મગ્ગઞાણં વિસ્સજ્જેતબ્બગહેતબ્બપદેસેસુ સાધનકિચ્ચવિસેસયોગતો.

૭૯૩. પરતો ન મમાયિતબ્બતો ચ પસ્સિતબ્બાનં ખન્ધાનં ‘‘અહં, મમા’’તિ ગહણસ્સ રાજગોણાનં સકગહણસદિસતા વુત્તા.

૭૯૪. સભયે અભયદસ્સનહેતુતાય ખન્ધાનં ‘‘અહં, મમા’’તિ ગહણસ્સ યક્ખિનિયા સંવાસસદિસતા. સુસાનવિજહનં વિય સઙ્ખારસુસાનં વિજહિત્વા નિબ્બાનારમ્મણવસેન પવત્તં ગોત્રભુ.

૭૯૫. પુત્તગિદ્ધિનીતિ પુત્તવચ્છલા. ઓત્તપ્પમાનાતિ સારજ્જયમાના. ઓળારિકઓળારિકલોભક્ખન્ધાદિવિક્ખમ્ભનેન સઙ્ખારપરિચ્ચજનતો અનુલોમસ્સ તત્થેવ દારકોરોપનસદિસતા.

૭૯૬. વુટ્ઠાનગામિનિયા…પે… દસ્સનત્થં વુત્તા, ન પુરિમાસુ વિય ભયતુપટ્ઠાનાદીસુ ઠિતસ્સ ભાયનાદિઆકારદસ્સનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. અપરાપરુપ્પત્તિતો, ચિરાનુબન્ધતો, દુસ્સહતો ચ વટ્ટદુક્ખસદિસં જિઘચ્છાદુક્ખન્તિ આહ ‘‘સંસારવટ્ટજિઘચ્છાયા’’તિ. કાયગતાસતિ એવ ભોજનં કાયગતાસતિભોજનં. સા પનેત્થ મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માસતિ કાયાનુપસ્સનાદિકિચ્ચસાધનવસેન અમતરસપરિભોગતાય ચ ‘‘અમતરસં કાયગતાસતિભોજન’’ન્તિ વુત્તા. તેનાહ ભગવા ‘‘અમતં તે, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જન્તિ, યે કાયગતાસતિં પરિભુઞ્જન્તી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧.૬૦૦).

ફલરસામલકસિઙ્ગીવેરમુગ્ગમાસાદિ અનેકઙ્ગસમ્ભારં.

કપણાસેરિભાવાદિકરણેન તણ્હાસિનેહસ્સ સીતસદિસતા. મગ્ગતેજન્તિ અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં ઇન્દગ્ગિં.

રાગગ્ગિઆદયો એકાદસગ્ગી વૂપસમન્તિ એત્થાતિ એકાદસગ્ગિવૂપસમં, નિબ્બાનં.

અન્ધકારપરેતોતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન અન્ધકારેન કિઞ્ચિ અત્તત્થં વા પરત્થં વા કાતું અસક્કુણેય્યભાવેન અભિભૂતો. ઞાણમયો આલોકો એતિસ્સાતિ ઞાણાલોકા, મગ્ગભાવના.

અમતભૂતં, અમતભાવસાધકં વા ઓસધં અમતોસધં, નિબ્બાનં. હેટ્ઠા અત્તના વુત્તમેવ સઙ્ખારુપેક્ખાબ્યાપારં નિગમનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘તેન વુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ.

૭૯૭. નિરાલયતાય તણ્હાવસેન ભવાદીસુ અવિસટજ્ઝાસયો હુત્વા તતો સઙ્કુચિતચિત્તો પતિલીનભાવેન ચરતિ પવત્તતીતિ પતિલીનચરો, તસ્સ પતિલીનચરસ્સ. સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનતાય ભિક્ખુનો કાયચિત્તવિવેકસિદ્ધિયા વિવિત્તમાસનં ભજમાનસ્સ. સામગ્ગિયન્તિ યુત્તં, પતિરૂપન્તિ અત્થો. ભવનેતિ કામભવાદિકે તિવિધેપિ ભવે. સો હિ ઇધ ભવનટ્ઠેન ભવન્તિ વુત્તો. ન દસ્સયેતિ અનુપ્પજ્જનવસેન ન દસ્સેય્ય. તસ્સ તં અદસ્સનં સામગ્ગિયન્તિ બુદ્ધાદયો અરિયા આહૂતિ યોજના.

નિયમેત્વાતિ નિયતં એકંસિકં કત્વા. બોજ્ઝઙ્ગવિસેસં, મગ્ગઙ્ગવિસેસં, ઝાનઙ્ગવિસેસં, પટિપદાવિસેસં, વિમોક્ખવિસેસન્તિ વિસેસસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. વિસેસન્તિ છસત્તભાવો સત્તટ્ઠભાવો પઞ્ચાદિભાવોતિ ઇમં યથાક્કમં બોજ્ઝઙ્ગાદીનં અરિયમગ્ગે લબ્ભમાનભેદં. પાદકજ્ઝાનન્તિ મગ્ગસ્સ આસન્નવુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનભૂતં ઝાનં. વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતાતિ મગ્ગાસન્નાય એવ વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય ગોચરભૂતા વિપસ્સિતા. પુગ્ગલજ્ઝાસયોતિ ઉભિન્નં ભેદે સતિ વિપસ્સકસ્સ અજ્ઝાસયો. એત્થ ચ પઠમં કેચીતિ વુત્તો તિપિટકચૂળનાગત્થેરો. દુતિયં કેચીતિ વુત્તો મોરવાપીવાસિમહાદત્તત્થેરો. તતિયં કેચીતિ વુત્તો તિપિટકચૂળાભયત્થેરો.