૨૨. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

પઠમમગ્ગઞાણકથાવણ્ણના

૮૦૬. ઇદાનિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા નિદ્દેસે અનુપ્પત્તે સા યસ્સ ઞાણસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ, તં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતો પરં ગોત્રભુઞાણં હોતી’’તિ આહ. ઇતો પરન્તિ ઇતો અનુલોમઞાણતો ઉપરિ. તન્તિ ગોત્રભુઞાણં. નેવ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ભજતિ અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારાનં અગ્ગહણતો. ન ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ભજતિ સતિપિ નિબ્બાનારમ્મણત્તે કિલેસાનં અખેપનતો. તતો એવેતં વિઞ્ઞાણધાતૂનં વિસયં ઉદ્દેસન્તં દસ્સનકિચ્ચં કરોન્તં કિરિયમનોધાતુ વિય મગ્ગસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયં વુચ્ચતિ. અન્તરાતિ છટ્ઠસત્તમવિસુદ્ધીનં વેમજ્ઝે. અબ્બોહારિકમેવ હોતિ ઉભયવિસુદ્ધિલક્ખણતાભાવતો. તથાપિ વુટ્ઠાનગામિનિયા પરિયોસાનતાય વિપસ્સનાપક્ખિકં. તેનેવસ્સ તંસોતપતિતતા. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાસોતે…પે… સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ. એતેનસ્સ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિભજનં દસ્સેતિ. સોતસ્સ અરિયસ્સઆદિતો પજ્જનં સોતાપત્તિ, સો એવ મગ્ગો, સોતં વા અરિયં આદિતો પજ્જતિ અધિગચ્છતીતિ સોતાપત્તિ, પઠમકો. તસ્સ મગ્ગો સોતાપત્તિમગ્ગો. પટિસન્ધિવસેન સકિદેવ ઇમં મનુસ્સલોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, તસ્સ મગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો. પટિસન્ધિવસેન કામભવં ન આગચ્છતીતિ અનાગામી, તસ્સ મગ્ગો અનાગામિમગ્ગો. કિલેસાદીનં હનનાદિના અરહં, અગ્ગમગ્ગટ્ઠો. તસ્સ ભાવો અરહત્તં, સો એવ મગ્ગોતિ અરહત્તમગ્ગો. ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં એકજ્ઝં ગહેત્વા ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

તેહિ તીહિપીતિ હેટ્ઠા તિણ્ણં અનુલોમઞાણાનં વુત્તત્તા વુત્તં, તીસુ વા દ્વિન્નં અન્તોગધત્તા. તીહિપીતિ વા વિકપ્પન્તરસમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો, તેન તીહિપિ દ્વીહિપીતિ વુત્તં હોતિ. અત્તનો બલાનુરૂપેનાતિ અત્તનો અત્તનો આનુભાવાનુકૂલં. પઠમઞ્હિ અનુલોમઞાણં સબ્બોળારિકં, દુતિયં તતો નાતિઓળારિકં, તતિયં તતો નાતિઓળારિકં તમં અન્તરધાપેતિ. અથ વા બલાનુરૂપેનાતિ હેટ્ઠા સઙ્ખારુપેક્ખાય આહિતબલાનુરૂપેન. પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન હિ અનુલોમઞાણસ્સાપિ મગ્ગઞાણસ્સ વિય સદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તાનં પવત્તિઆકારસિદ્ધો અત્થેવ મુદુતિક્ખતાવિસેસો. પલિબોધતો ઉપટ્ઠાતિ પલિબોધભાવપટિચ્છાદકસ્સ તમસ્સ અન્તરધાપિતત્તા. ‘‘આસેવનન્તે’’તિ ઇમિના દુતિયસ્સ વા તતિયસ્સ વા અનુલોમઞાણસ્સ અનન્તરં ગોત્રભુઞાણુપ્પત્તિ, ન પઠમસ્સાતિ દસ્સેતિ તસ્સ અનાસેવનત્તા. ન હિ અલદ્ધાસેવનં ગોત્રભુઞાણં ઉપ્પાદેતું સક્કોતિ. નિમિત્તાદિવિરહતો, તબ્બિધુરતો ચ ‘‘અનિમિત્ત’’ન્તિઆદિના નિબ્બાનં વિસેસિતં. પુથુજ્જનગોત્તન્તિ અરિયેહિ અસમ્મિસ્સં પુથુજ્જનસમઞ્ઞં. ગોત્તન્તિ હિ એકવંસજાનં સમાના સમઞ્ઞા, એવં ઇધાપીતિ. પુથુજ્જનસઙ્ખન્તિ તસ્સેવ વેવચનં, પુથુજ્જનભૂમિન્તિ પુથુજ્જનવત્થું. એકન્તિકતાય એકવારમેવ ચ ઉપ્પજ્જનતો અપુનરાવટ્ટકં.

બહિદ્ધા વુટ્ઠાનવિવટ્ટનેતિ અસઙ્ખતધાતુયા બહિભાવતો બહિદ્ધાસઞ્ઞિતા સઙ્ખારગતા વુટ્ઠાનભૂતે વિવટ્ટને નિપ્ફજ્જમાને પઞ્ઞા. અભિભુય્યતીતિ અભિભવતિ. પક્ખન્દતીતિ અનુપવિસતિ. એત્થ ચ ‘‘ઉપ્પાદં અભિભુય્યતી’’તિઆદિના પુથુજ્જનગોત્તાભિભવનં તદતિક્કમનમાહ. ‘‘અનુપ્પાદં પક્ખન્દતી’’તિઆદિના અરિયગોત્તભાવનં તદુભયભાવતો.

૮૦૭. એકાવજ્જનાનં નાનાવીથિતા નત્થીતિ ન તંનિસેધનાય એકવીથિગ્ગહણં, અથ ખો નાનારમ્મણાનમ્પિ એકાવજ્જનાનં નાનાવીથિતા નત્થીતિ દસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. મહામાતિકન્તિ મહન્તં ઉદકવાહકં. લઙ્ઘિત્વાતિ અનોતરન્તો એવ અતિક્કમિત્વા. ઉલ્લઙ્ઘિત્વાતિ ઉપરિભાગેનેવ લઙ્ઘિત્વા. નિન્નપોણપબ્ભારતા ઉત્તરુત્તરવિસિટ્ઠા નિન્નતાવ.

અટ્ઠહિ ઞાણેહિ અનુક્કમેન આહિતવિસેસં અનુલોમઞાણં નિબ્બાનારમ્મણસ્સ ઞાણસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં જાતન્તિ આહ ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિના વેગેન ધાવિત્વા’’તિ. રૂપં અનેકસન્તતિસમ્બન્ધતાય અનેકવટ્ટરચિતા રજ્જુ વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘રૂપરજ્જું વા’’તિ. અત્તભાવસ્સ રુક્ખટ્ઠાનિયતાય વુત્તત્તા તંસમ્બન્ધદણ્ડટ્ઠાનિયતા વેદનાદીસુ એકસ્સેવ યુત્તા, ન વેદનાદિસમુદાયસ્સાતિ વુત્તં ‘‘વેદનાદીસુ અઞ્ઞતરદણ્ડં વા’’તિ. અનુલોમાવજ્જનેનાતિ અનુલોમસ્સ આવજ્જનેન. યેન આવજ્જનેન અનુલોમઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તેન તં આરમ્મણં. ‘‘પઠમેન અનુલોમચિત્તેન ઉલ્લઙ્ઘિત્વા’’તિ ઇદં સક્કાયતીરસ્સ તસ્સ અતિક્કમનારમ્ભતાય વુત્તં. ‘‘દુતિયેન નિબ્બાનનિન્નપોણપબ્ભારમાનસો’’તિ ઇદં તસ્સ સબ્બસઙ્ખારતો સાતિસયં અલગ્ગં હુત્વા વિસઙ્ખારે અલ્લીનભાવતો વુત્તં. નિબ્બાને આરમ્મણકરણવસેન પતતિ યોગાવચરો. એકારમ્મણેતિ એકવારંયેવ આલમ્બિતે આરમ્મણે. તેનાહ ‘‘અલદ્ધાસેવનતાયા’’તિ. તેન એકારમ્મણે આસેવના ઉપકારવતી, ન તથા નાનારમ્મણેતિ દસ્સેતિ.

૮૦૮. તત્રાતિ અનુલોમગોત્રભૂનં ઇતરીતરકિચ્ચાકરણે. નક્ખત્તયોગન્તિ નક્ખત્તેન ચન્દસ્સ યોગં, નક્ખત્તયોગવિભાવનિયં વા કાલં, દિવસન્તિ અત્થો.

તત્થાતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં.

એવં નિબ્બત્તાહીતિ અનુલોમઞાણાનિ વિય સઙ્ખારે અનાલમ્બિત્વા અહં વિય નિબ્બાનારમ્મણે વત્તાહીતિ મગ્ગસ્સ ગોત્રભુના દિન્નસઞ્ઞામુઞ્ચનં, અનુબન્ધનઞ્ચ નિબ્બાનારમ્મણકરણમેવ સન્ધાય વુત્તં.

૮૦૯. તત્રાતિ તસ્મિં ગોત્રભુના દિન્નસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વા વિય તેન ગહિતારમ્મણેયેવ વત્તિત્વા મગ્ગસ્સ લોભક્ખન્ધાદિનિબ્બિજ્ઝને. ઉસું અસતિ ખિપ્પતીતિ ઇસ્સાસો, ધનુગ્ગહો. સરગોચરટ્ઠાનં નામ અટ્ઠઉસભમત્તં. તઞ્ચ ખો દૂરે પાતિનો મજ્ઝિમપુરિસસ્સ વસેન ચતુહત્થાય યટ્ઠિયા વીસતિયટ્ઠિ ઉસભં, તેન અટ્ઠઉસભમત્તે પદેસે હત્થવસેન ચત્તારીસાધિકછસતહત્થે પદેસે. ફલકસતન્તિ અસનસારમયં ફલકસતં. કુમ્ભકારચક્કસદિસે ચક્કયન્તે. આવિજ્ઝિત્વાતિ ભમેત્વા. દણ્ડકઘટ્ટનાય ઉપ્પાદેતબ્બસદ્દો દણ્ડકસઞ્ઞા. ફલકસતવિનિવિજ્ઝનસ્સ પચ્ચયભૂતા દણ્ડકસઞ્ઞા વિય ગોત્રભુઞાણં લોભક્ખન્ધાદિનિબ્બિજ્ઝનસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ પચ્ચયભાવતો. ઇસ્સાસો વિય મગ્ગઞાણં નિબ્બિજ્ઝિતબ્બનિવિજ્ઝનતો.

૮૧૦. અટ્ઠમભવતો પટ્ઠાય નિબ્બત્તનકં અનમતગ્ગસંસારવટ્ટદુક્ખસમુદ્દં સોસેતિ. સદ્ધાધનં સીલધનં હિરિધનં ઓત્તપ્પધનં સુતધનં ચાગધનં પઞ્ઞાધનન્તિ ઇમેસં સત્તન્નં અરિયધનાનં. સમ્મુખીભાવન્તિ પચ્ચક્ખસિદ્ધિં. પાણાતિપાતાદિપઞ્ચવેરાનિ ચેવ પઞ્ચવીસતિમહાભયાનિ ચાતિ સબ્બવેરભયાનિ. અઞ્ઞેસઞ્ચ રતનત્તયે નિવિટ્ઠસદ્ધાદીનં. સમુદાયે પવત્તો સોતાપત્તિમગ્ગસદ્દો તદેકદેસેપિ પવત્તતીતિ આહ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન સમ્પયુત્તં ઞાણ’’ન્તિ.

પઠમમગ્ગઞાણં નિટ્ઠિતં.

સોતાપન્નપુગ્ગલકથાવણ્ણના

૮૧૧. તસ્સેવ સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તસ્સ. કામઞ્ચેત્થ નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ દ્વે, તિક્ખપઞ્ઞસ્સ તીણિ ફલચિત્તાનિ હોન્તિ, અવિસેસતો પન ગહિતસ્સ મગ્ગસ્સ વસેન ‘‘દ્વે, તીણિ વા’’તિ વુત્તં. સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહૂતિ યં અત્તનો પવત્તિસમનન્તરં નિયમેનેવ ફલપ્પદાનતો આનન્તરિકસમાધીતિ આહૂતિ અત્થો. અનન્તરમેવ પવત્તનકં ફલં અનન્તરં, તત્થ નિયુત્તો, તં વા પયોજનં એતસ્સાતિ આનન્તરિકો, મગ્ગો.

આસેવનન્તેતિ આસેવનતો અન્તે, આસેવનલાભિનો અનુલોમઞાણસ્સ અનન્તરન્તિ અત્થો. લદ્ધાસેવનમેવ અનુલોમં ગોત્રભું ઉપ્પાદેતિ. ઉપરિ પન છ, સત્ત વા જવનાનિ પવત્તન્તિ, તસ્મા ચત્તારિ ફલચિત્તાનિ હોન્તીતિ વદેય્યાતિ આહ ‘‘સત્તચિત્તપરમા ચ એકાવજ્જનવીથી’’તિ.

તં પન ન સારતો પચ્ચેતબ્બન્તિ યોજના. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૮૧૨. એત્તાવતાતિ પઠમમગ્ગાનન્તરં ફલસ્સ ઉપ્પત્તિમક્કેન. ભુસં પમત્તોપીતિ દેવરજ્જચક્કવત્તિરજ્જાદિપમાદટ્ઠાનં આગમ્મ ભુસં પમત્તોપિ. યેસં યથાવુત્તઆવજ્જનજવનચિત્તાનં ઉપ્પત્તિયા એસ સોતાપન્નો પચ્ચવેક્ખતિ નામાતિ અધિપ્પાયો.

એતેનેવ પસઙ્ગેન સેસાનં અરિયાનં પચ્ચવેક્ખણાનિ દસ્સેતું ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોયેવ ચેસો, યદિદં પઞ્ચન્નં, ચતુન્નઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનં દસ્સનન્તિ અત્થો. ‘‘અભાવેનેવા’’તિ એતેન પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણસમત્થતા કસ્સચિ હોતિ, કસ્સચિ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. લોભો એવ લોભધમ્મો.

દુતિયમગ્ગઞાણકથાવણ્ણના

૮૧૩. કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવાયાતિ એતેસં કિલેસાનં તનુભાવત્થં. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ તનુભાવો અધિચ્ચુપ્પત્તિયા, પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચ. સકદાગામિસ્સ હિ વટ્ટાનુસારિમહાજનસ્સ વિય કિલેસા અભિણ્હં ન ઉપ્પજ્જન્તિ, કદાચિ કદાચિ વિરળાકારા હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. તથા ઉપ્પજ્જન્તાપિ મદ્દન્તા છાદેન્તા અન્ધકારં કરોન્તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, દ્વીહિ પન મગ્ગેહિ પહીનત્તા મન્દમન્દા તનુકાકારા હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. કેચિ પન ‘‘સકદાગામિસ્સાપિ કિલેસા ચિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પજ્જન્તાપિ બહલાવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તથા હિસ્સ પુત્તધીતરો દિસ્સન્તી’’તિ, તં અકારણં વત્થુપટિસેવનેન વિનાપિ ગબ્ભગ્ગહણસબ્ભાવતો. તસ્મા વુત્તનયેનેવ દ્વીહિ કારણેહિ તેસં તનુભાવો વેદિતબ્બો. દુતિયાયાતિ ગણનવસેનપિ દુતિયાય, ઉપ્પત્તિવસેનપિ દુતિયાય ભૂમિયા. પત્તિયાતિ સામઞ્ઞફલસ્સ પટિલાભાય. તઞ્હિ સમ્પયુત્તાનં નિસ્સયભાવતો તે ધમ્મા ભવન્તિ એત્થાતિ ભૂમિ. યસ્મા વા સમાનેપિ લોકુત્તરભાવે સયમ્પિ ભવતિ ઉપ્પજ્જતિ, ન નિબ્બાનં વિય અપાતુભૂતં, તસ્માપિ ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. યોગં કરોતીતિ વિપસ્સનાભિયોગં કરોતિ. ‘‘નવહાકારેહિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ ભવન્તી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૯૯) વુત્તનયેનેવ યદગ્ગેન ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખતં સમ્પાદેતિ, તદગ્ગેન બલાનિ, બોજ્ઝઙ્ગાનિ ચ પટુતરભાવં આપાદેન્તો ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા લક્ખણત્તયતીરણવસેન ઞાણેન પરિમદ્દતિ. તત્થ અપરાપરં ઞાણં ચારેન્તો પરિવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાવીથિં ઓગાહતી’’તિ. વુત્તનયેનેવાતિ ઉદયબ્બયઞાણાદીનં ઉપ્પાદને વુત્તનયેન. ગોત્રભુઅનન્તરન્તિ એત્થ ગોત્રભુ વિય ગોત્રભુ. પઠમમગ્ગપુરેચારિકઞાણઞ્હિ પુથુજ્જનગોત્તાભિભવનતો, અરિયગોત્તભવનતો ચ નિપ્પરિયાયતો ગોત્રભૂતિ વુચ્ચતિ, ઇદં પન તંસદિસતાય પરિયાયતો ગોત્રભુ. એકચ્ચસંકિલેસવિસુદ્ધિયા, પન અચ્ચન્તવિસુદ્ધિયા આરમ્મણકરણતો ચ વોદાનન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ પટ્ઠાને ‘‘અનુલોમં વોદાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા ૧.૧.૪૧૭). યસ્મા પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે ઉપ્પાદાદિઅભિભવનત્થં ઉપાદાય ‘‘અટ્ઠ ગોત્રભુધમ્મા સમાધિવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, દસ ગોત્રભુધમ્મા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૬૦) ગોત્રભુનામેનેવેતં આગતં, તસ્મા ઇધાપિ ‘‘ગોત્રભુઅનન્તર’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

દુતિયઞાણં નિટ્ઠિતં.

તતિયમગ્ગઞાણકથાવણ્ણના

૮૧૪. સકિદેવાતિ એકવારંયેવ. ‘‘ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ લોકે પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ. ઇમે ચત્તારોપિ ઇધ ન ગહિતા. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં એકોવ ઇધ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

કામરાગબ્યાપાદાનં અનવસેસપ્પહાનાયાતિ તેસંયેવ સકદાગામિમગ્ગેન તનુકતાનં સંયોજનાનં નિરવસેસપ્પહાનાય. પટિસન્ધિવસેન કામભવસ્સ અનાગમનતો અનાગામી.

તતિયઞાણં નિટ્ઠિતં.

ચતુત્થમગ્ગઞાણકથાવણ્ણના

૮૧૫. ઓપપાતિકોતિ ઉપપાતયોનિકો. ઇમિનાસ્સ ગબ્ભસેય્યા પટિક્ખિત્તા. તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ તત્થ સુદ્ધાવાસે પરિનિબ્બાયિતા. અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન તસ્મા લોકા ઇધ અનાવત્તનસભાવો, બુદ્ધદસ્સનધમ્મસ્સવનાનં પનત્થાય આગમનં હોતિયેવ.

રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાનં અનવસેસપ્પહાનાયાતિ એતેસં પઞ્ચન્નં ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં નિસ્સેસપ્પજહનત્થાય. તત્થ રૂપભવે છન્દરાગો રૂપરાગો. અરૂપભવે છન્દરાગો અરૂપરાગો. માનો અરહત્તમગ્ગવજ્ઝમાનો. તથા ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જા.

ચતુત્થઞાણં નિટ્ઠિતં.

અરહન્તપુગ્ગલકથાવણ્ણના

૮૧૬. મહાખીણાસવોતિ મહાનુભાવતાનિબન્ધનં પૂજાવચનમેતં, ન ઉપાદાયવચનં યથા ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ. ન હિ ચૂળખીણાસવો નામ અત્થિ. અન્તિમદેહં ધારેતીતિ અન્તિમદેહધારી. ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારભારાનં ઓહિતત્તા ઓરોપિતત્તા ઓહિતભારો. અનુપ્પત્તો સદત્થં સકત્થન્તિ અનુપ્પત્તસદત્થો. સદત્થોતિ ચ અરહત્તં વેદિતબ્બં. તઞ્હિ અત્તુપનિબન્ધનટ્ઠેન, અત્તાનં અવિજહનટ્ઠેન, અત્તનો પરમત્થટ્ઠેન ચ અત્તનો અત્થત્તા સકત્થોતિ વુચ્ચતિ. પરિક્ખીણાનિ દસપિ ભવસંયોજનાનિ એતસ્સાતિ પરિક્ખીણભવસંયોજનો. ખન્ધાદિઅત્થં સમ્મા અઞ્ઞાય વિમુત્તોતિ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો. અગ્ગો ચ સો દક્ખિણેય્યો ચ, અગ્ગદક્ખિણં વા અરહતીતિ અગ્ગદક્ખિણેય્યો.

બોધિપક્ખિયકથાવણ્ણના

૮૧૭. ચતુન્નં મગ્ગઞાણાનં વસેન ચતુઞાણાય. આનુભાવવિજાનનત્થન્તિ સતિપટ્ઠાનપારિપૂરિઆદિકસ્સ આનુભાવસ્સ બોધનત્થં.

પરિપુણ્ણા બોધિપક્ખિયા એતસ્સાતિ પરિપુણ્ણબોધિપક્ખિયો, મગ્ગો. તસ્સ ભાવો પરિપુણ્ણબોધિપક્ખિયભાવો. વુટ્ઠાનબલેહિ સમ્પયુત્તતાવ વુટ્ઠાનબલસમાયોગો, યે સંયોજનાદયો યેન પઠમમગ્ગાદિના પહાતબ્બા.

૮૧૮. બુજ્ઝનટ્ઠેન વા બોધો, મગ્ગચિત્તુપ્પાદો. તસ્સ બુજ્ઝનકિરિયાય અનુગુણભાવતો પક્ખે ભવાતિ બોધિપક્ખિયા.

૮૧૯. તેસુ બોધિપક્ખિયેસુ. આરમ્મણેસૂતિ કાયાદિઆરમ્મણેસુ. ઓક્ખન્દિત્વાતિ અનુપવિસિત્વા. પક્ખન્દિત્વાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉપટ્ઠાનતોતિ અસુભાકારાદિગ્ગહણવસેન ઉપગન્ત્વા અવટ્ઠાનતો. કાયાદીસુ અસુભાકારાદિગ્ગહણં પુબ્બભાગસતિપટ્ઠાનવસેન સુભસઞ્ઞાદિપહાનકિચ્ચસાધનં મગ્ગસતિપટ્ઠાનવસેન વેદિતબ્બં. તત્થ હિ એકાવ સતિ ચતુકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તતિ.

૮૨૦. પદહન્તીતિ વાયમન્તિ, કાયચિત્તાનિ પગ્ગણ્હન્તિ વા. અસોભાહેતૂનં સંકિલેસધમ્માનં પજહનેન, સોભાહેતૂનઞ્ચ વોદાનધમ્માનં ભાવનેન સોભનં, સુન્દરન્તિ અત્થો. સેટ્ઠભાવાવહનતોતિ પાસંસતમભાવસાધનતો. પધાનભાવકારણતોતિ ઉત્તમભાવહેતુતો.

૮૨૧. પુબ્બે વુત્તેનાતિ ઇદ્ધિવિધઞાણનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૯) વુત્તેન. ઇજ્ઝનટ્ઠો નિપ્ફજ્જનટ્ઠો, પટિલાભસમ્પદા વા, યેન વા ઇજ્ઝન્તિ ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તિ, તં ઇજ્ઝનં. સમાધિપધાનસઙ્ખારપમુખા મગ્ગધમ્મા ઇધ ‘‘ઇદ્ધી’’તિ અધિપ્પેતા. પુબ્બઙ્ગમટ્ઠો અધિપતિપચ્ચયભાવો. તસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગો ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, તસ્મા સમ્પયુત્તા છન્દાદયો પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન પાદો. તસ્સા એવ ફલભૂતાય વુટ્ઠાનગામિનિયા છન્દાદયો પુબ્બભાગકારણટ્ઠેન પાદો. સોતિ ઇદ્ધિપાદો. ઇમે લોકુત્તરાવાતિ ઇમે યથાવુત્તા છન્દાદયો ઉત્તરચૂળભાજનીયે આગતનયેન લોકુત્તરા વેદિતબ્બા. છન્દાદિઅધિપતિવસેન પટિલદ્ધધમ્માપિ ફસ્સાદયો ઇદ્ધિપાદા હોન્તીતિ અત્થો. કામઞ્ચેત્થ ઇદ્ધિપાદો નો અધિપતિ, અધિપતિ વા નો ઇદ્ધિપાદો નામ નત્થિ, યથા પન એકસ્મિં રજ્જે રજ્જારહેસુ ચતૂસુ રાજકુમારેસુ એકસ્મિં કાલે એકોવ રજ્જમનુસાસતિ, ન સબ્બે, એવં એકમેકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે એકોવ અધિપતિ, ઇદ્ધિપાદો ચ હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૮૨૨. અસ્સદ્ધિયં સદ્ધાપટિપક્ખા અકુસલા ધમ્મા, અવત્થુગતો પસાદપતિરૂપકો મિચ્છાધિમોક્ખો વા. કોસજ્જં થિનમિદ્ધપધાનો અકુસલચિત્તુપ્પાદો. પમાદો સતિસમ્મોસો તથાપવત્તા અકુસલા ખન્ધા. અભિભવનસઙ્ખાતેન અધિપતિયટ્ઠેનાતિ અસ્સદ્ધિયાદીનં અભિભવનતો અભિભવનન્તિ વત્તબ્બેન અધિમોક્ખપગ્ગહઉપટ્ઠાનઅવિક્ખેપપજાનનસ્સ એકલક્ખણેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ અધિપતિયટ્ઠેન. અસ્સદ્ધિયાદીહિ ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, તસ્મા અકમ્પિયટ્ઠેન ચ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન ચ બલન્તિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

૮૨૩. બુજ્ઝનકસત્તસ્સાતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પટિવિજ્ઝનકસત્તસ્સ. યો હેસો લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય સતિઆદિધમ્મસામગ્ગિયા કરણભૂતાય બુજ્ઝતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ બોધીતિ વુચ્ચતિ અરિયસાવકો, તસ્સ બોધિસ્સ બુજ્ઝનકસત્તસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. નિય્યાનિકટ્ઠેનાતિ વટ્ટતો નિસ્સરણટ્ઠેન.

૮૨૪. પુબ્બભાગે નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તીતિ સમ્બન્ધો. ચુદ્દસવિધેનાતિ આનાપાનઇરિયાપથચતુસમ્પજઞ્ઞપટિક્કૂલમનસિકારધાતુમનસિકારપબ્બાનિ, નવ સિવથિકપબ્બાનિ ચાતિ એવં ચુદ્દસવિધેન. કાયં પરિગ્ગણ્હતો ચ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં લબ્ભતિ, ન વેદનાદયો પરિગ્ગણ્હતો. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘સુખં વેદન’’ન્તિઆદિનાતિ વા ‘‘સામિસ’’ન્તિઆદિનાતિ વા ‘‘નિરામિસ’’ન્તિઆદિનાતિ વા એવં નવવિધેન. સરાગદોસમોહસંખિત્તમહગ્ગતસમાહિતસઉત્તરવિમુત્તપદાનં સપટિપક્ખાનં વસેન સોળસવિધેન. નીવરણુપાદાનક્ખન્ધાયતનબોજ્ઝઙ્ગસચ્ચપબ્બાનં વસેન પઞ્ચવિધેન. ઇમસ્મિં અત્તભાવેતિ પચ્ચુપ્પન્ને અત્તભાવે. અનુપ્પન્નપુબ્બન્તિ અત્તનો અભૂતપુબ્બં. પરસ્સ ઉપ્પન્નં અકુસલં દિસ્વા તન્નિમિત્તઞ્ચ વધબન્ધારહાદીનીતિ અધિપ્પાયો. તસ્સાતિ તાદિસસ્સ. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા ‘‘તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ. તસ્સ પહાનાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઝાનવિપસ્સના ઇતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવે ઉપ્પન્નપુબ્બાપિ સિયુન્તિ વુત્તં ‘‘ઇમસ્મિં અત્તભાવે અનુપ્પન્નપુબ્બ’’ન્તિ, છન્દિદ્ધિપાદસમ્માવાચાનંયેવ ગહણં. તેસુ વુત્તેસુ સેસિદ્ધિપાદસેસવિરતિયો અત્થતો વુત્તાવ હોન્તીતિ લક્ખણહારવસેન અયમત્થો વેદિતબ્બો. એવં નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ પુબ્બભાગે એતે સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદા. ચતુન્નં ઞાણાનન્તિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગઞાણાનં. કામં સબ્બેપિ બોધિપક્ખિયધમ્મા મગ્ગચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાવ, તથાપિ સાતિસયો સમ્મપ્પધાનબ્યાપારો મગ્ગક્ખણેતિ વુત્તં ‘‘ફલક્ખણે ઠપેત્વા ચત્તારો સમ્મપ્પધાને’’તિ. અવસેસા તેત્તિંસ લબ્ભન્તિ, તે ચ ખો પરિયાયતો, ન નિપ્પરિયાયતોતિ અધિપ્પાયો.

૮૨૫. સેસેસુ પનાતિ ઇદ્ધિપાદાદીસુ પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ. યથા સતિવીરિયેસુ ‘‘સતિપટ્ઠાનં સમ્મપ્પધાન’’ન્તિ સઙ્ખિપનવસેન હાપનં, ‘‘કાયાનુપસ્સના’’તિઆદિવિભાગદસ્સનવસેન વડ્ઢનં અત્થિ, ઈદિસં હાપનવડ્ઢનં નત્થીતિ અત્થો.

૮૨૬. ઇદાનિ સબ્બેસુ એવ યથારહં લબ્ભમાનવિભાગદસ્સનત્થં ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તેસૂતિ સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ. છદ્ધાતિ એકધા દ્વેધા ચતુધા પઞ્ચધા અટ્ઠધા નવધાતિ એવં છપ્પકારેન તે ભવન્તિ.

છન્દિદ્ધિપાદાદિવસેનાતિ છન્દો છન્દિદ્ધિપાદવસેનેવ, ચિત્તં ચિત્તિદ્ધિપાદવસેનેવ, પીતિપસ્સદ્ધિઉપેક્ખા બોજ્ઝઙ્ગવસેનેવ, સઙ્કપ્પાદયો મગ્ગવસેનેવાતિ એવં નવ એકવિધાવ હોન્તિ.

ચુદ્દસેવ અસમ્ભિન્નાતિ સતિ વીરિયં છન્દો ચિત્તં પઞ્ઞા સદ્ધા સમાધિ પીતિ પસ્સદ્ધિ ઉપેક્ખા સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો સમ્માઆજીવોતિ ઇમે અસમ્ભિન્ના પદન્તરસમ્ભેદેન વિના અગ્ગહિતગ્ગહણેન ગય્હમાના ચુદ્દસેવ ચ સભાવધમ્મા. ચુદ્દસાતિ ચ ઉક્કંસપરિચ્છેદેન વુત્તં. તઞ્ચ ખો પઠમજ્ઝાનિકમગ્ગચિત્તુપ્પાદવસેન, દુતિયજ્ઝાનિકે પન સમ્માસઙ્કપ્પાભાવતો તેરસ, તતિયચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનિકેસુ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાભાવતો દ્વાદસ હોન્તિ. ‘‘સત્તતિંસપ્પભેદતો’’તિ ઇદમ્પિ ઉક્કંસવસેનેવ વુત્તં, અવકંસતો પન વુત્તનયેન એકસ્મિં ખણે છત્તિંસ, પઞ્ચતિંસ હોન્તિ, ચતુન્નં અધિપતીનં એકજ્ઝં અનુપ્પજ્જનતો એકસ્મિં ખણે એકસ્સેવ ઇદ્ધિપાદસ્સ સમ્ભવોતિ દ્વત્તિંસ ચ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં.

સત્તતિંસપભેદતો કથન્તિ આહ ‘‘સકિચ્ચનિપ્ફાદનતો’’તિઆદિ, એકચ્ચસ્સ સભાવતો એકસ્સાપિ અત્તનો આનુભાવાનુરૂપકાયાનુપસ્સનાદિતંતંકિચ્ચસાધનતોતિ અત્થો. સરૂપેન ચ વુત્તિતોતિ અભેદસ્સ ચિત્તિદ્ધિપાદાદિકસ્સ સરૂપેનેવ પવત્તનતો ચ.

એત્થાતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયં. કસ્મા પન બોધિપક્ખિયેસુ ઝાનકોટ્ઠાસો ન ગહિતો, નનુ ઝાનરહિતો અરિયમગ્ગો નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, તતો એવ ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘બોધિપક્ખિયેસુ ઝાનં ન ગહિત’’ન્તિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણસ્સ ઝાનસ્સ મગ્ગગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. તઞ્હિ સન્ધાય ‘‘યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતી’’તિઆદિ (ધ. સ. ૨૭૭, ૩૪૩ આદયો) વુત્તં. આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણસ્સ પનેત્થ સમ્ભવો એવ નત્થિ. અપરો નયો – કસ્મા પન બોધિપક્ખિયેસુ ઝાનકોટ્ઠાસો ન ગહિતો, નનુ ઝાનરહિતો અરિયમગ્ગો નત્થિ, ન ચ તં પટિપદા વિય એકન્તપુબ્બભાગિયં, નાપિ એકચ્ચપટિસમ્ભિદા વિય મગ્ગનિસ્સન્દો, અથ ખો મગ્ગચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નો, યતો ‘‘લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૨૭૭, ૩૪૩ આદયો) વુત્તં, મગ્ગમગ્ગપરિવારધમ્મા ચ બોધિપક્ખિયધમ્માતિ? વુચ્ચતે – યં તાવ વુત્તં ઝાનરહિતો અરિયમગ્ગો નત્થી’’તિ, તત્થ ન અરિયમગ્ગસમ્પયોગમત્તેન ઝાનસ્સ બોધિપક્ખિયતા લબ્ભતિ અતિપ્પસઙ્ગતો. આહારાદીનમ્પિ હિ બોધિપક્ખિયતા આપજ્જેય્યાતિ. એતેન મગ્ગચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નતા બોધિપક્ખિયભાવસ્સ અકારણન્તિ દસ્સિતં હોતિ.

યં પન વુત્તં ‘‘મગ્ગમગ્ગપરિવારધમ્મા ચ બોધિપક્ખિયા’’તિ, તત્થ પરિવારટ્ઠો કિં સહપવત્તિઅત્થો, ઉદાહુ પરિક્ખારટ્ઠોતિ? યદિ પુરિમો પક્ખો, સો પગેવ નિલ્લોચિતો. અથ દુતિયો, ઇદં વિચારેતબ્બં. કથં પવત્તમાનં ઝાનં મગ્ગસ્સ પરિક્ખારો? યદિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન, એવં સતિ ફસ્સાદીનમ્પિ મગ્ગપરિક્ખારતા આપજ્જતિ. અથ પટિપક્ખવિધંસનેન, ન સબ્બે ઝાનધમ્મા પટિપક્ખવિધંસનસમત્થા. ન હિ વિચારો, વેદના ચ કસ્સચિ સંકિલેસધમ્મસ્સ ઉજુપટિપક્ખભાવેન પવત્તન્તિ. યં પન પેટકે ‘‘સુખં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ, વિચારો વિચિકિચ્છાય પટિપક્ખો’’તિ વુત્તં, તં પરિયાયેન વુત્તં. ન હિ સુખં સયં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પટિપક્ખો, પટિપક્ખસ્સ પન સમાધિસ્સ પચ્ચયતાય પટિપક્ખો. ન ચ વિચારો પઞ્ઞા વિય, અધિમોક્ખો વિય વા વિચિકિચ્છાય પટિપક્ખો, પટિપક્ખસ્સ પટિરૂપતાય પન પટિપક્ખો વુત્તો. તથા પીતિપિ ન બ્યાપાદસ્સ અદોસો વિય ઉજુપટિપક્ખો, અદોસસમ્પયોગતો પન પટિપક્ખો વુત્તો. તેન વુત્તં ‘‘તં પરિયાયેન વુત્ત’’ન્તિ. વિતક્કસમાધયો એવ પન ઝાનધમ્મેસુ ઉજુકં પટિપક્ખવિધંસનસમત્થાતિ પટિપક્ખવિદ્ધંસનસમત્થસ્સ પરિપુણ્ણસ્સ ઝાનકોટ્ઠાસસ્સ અભાવતો ન ચસ્સ બોધિપક્ખિયેસુ સઙ્ગહો કતો. યસ્મા પન સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માસમાધિ ચ મગ્ગપરિયાપન્ના ઝાનધમ્મા, તસ્મા તે સન્ધાય તંસમ્પયુત્તતાય વા ઇતરેપિ ગહેત્વા પરિયાયેન વુત્તં પાળિયં ‘‘યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતિ નિય્યાનિક’’ન્તિઆદિ (ધ. સ. ૨૭૭).

વુટ્ઠાનબલસમાયોગકથાવણ્ણના

૮૨૭. વુટ્ઠાનં નિમિત્તતો, પવત્તતો ચ વુટ્ઠાનં. બલસમાયોગો સમથવિપસ્સનાબલેહિ સમ્પયુત્તતા. પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન દુક્ખાદીસુ વિસેસદસ્સનટ્ઠેન મગ્ગપઞ્ઞાપિ વિપસ્સનાતિ વુચ્ચતીતિ ‘‘લોકિયવિપસ્સના’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘વુટ્ઠાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (પટિ. મ. ૨.૫). નિમિત્તારમ્મણત્તા નેવનિમિત્તા વુટ્ઠાતિ, પવત્તિ…પે… છિન્દનતો ન પવત્તા વુટ્ઠાતીતિ યોજના. તત્થ નિમિત્તતો વુટ્ઠાનં સઙ્ખારનિમિત્તં નિસ્સજ્જિત્વા નિબ્બાનારમ્મણકરણં. પવત્તતો વુટ્ઠાનં હેતુનિરોધેન આયતિં વિપાકપ્પવત્તસ્સ અનુપ્પવત્તિધમ્મતાપાદનં. તેનાહ ‘‘સમુદયસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો પવત્તા ન વુટ્ઠાતી’’તિ.

દુભતોતિ ઉભતો, દ-કારાગમં કત્વા એવં વુત્તં. દુભાતિ વા પદન્તરમેવેતં ઉભયસદ્દેન સમાનત્થં. દસ્સનટ્ઠેનાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિલક્ખણેન ચતુસચ્ચદસ્સનટ્ઠેન. મિચ્છાદિટ્ઠિયાતિ દ્વાસટ્ઠિપ્પભેદાયપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા. તદનુવત્તકકિલેસેહીતિ અપાયગમનીયતાય તસ્સા મિચ્છાદિટ્ઠિયા અનુવત્તકેહિ વિચિકિચ્છાદિકિલેસેહિ. ખન્ધેહીતિ એત્થાપિ તદનુવત્તકસદ્દો આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બો. તે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિઆદિપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનારહા વેદિતબ્બા. મિચ્છાસઙ્કપ્પાતિઆદીસુપિ તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠાતિ. બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ વુટ્ઠાતીતિ પાળિ સંખિત્તા. યથા મિચ્છાદિટ્ઠિમિચ્છાસઙ્કપ્પા, એવં મિચ્છાવાચાદયોપિ અપાયગમનીયા એવ વેદિતબ્બા. મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવા ચેતનાસભાવા. મિચ્છાસતિ તથાપવત્તા ચત્તારો ખન્ધા. ઉપરિમગ્ગત્તયે સમ્માદિટ્ઠિ તંતંમગ્ગવજ્ઝા માનતો વુટ્ઠાતિ. સો હિ ‘‘અહમસ્મી’’તિ પવત્તિયા દિટ્ઠિટ્ઠાનિયો, મિચ્છામગ્ગતો પનેત્થ વુટ્ઠાનં અનુદ્ધરિત્વા તંતંમગ્ગવજ્ઝસંયોજનાનુસયેહેવ વુટ્ઠાનં ઉદ્ધટં.

અણુસહગતાતિ અણુભાવં ગતા પત્તા, તનુભૂતાતિ અત્થો.

૮૨૮. એવં વુટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ બલસમાયોગં દસ્સેતું ‘‘લોકિયાનઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. સમથબલં અધિકં હોતિ સમાધિભાવનાભાવતો. વિપસ્સનાબલં અધિકં હોતિ ઞાણુત્તરત્તા વિપસ્સનાભાવનાય. સમાનભાવેન યુગે નદ્ધા બદ્ધા વિય હોન્તીતિ યુગનદ્ધા. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનટ્ઠેના’’તિ, કિચ્ચતો અનૂનાધિકભાવેનાતિ અત્થો. તતો એવ સમાયોગોતિ સમપરિચ્છેદયોગોતિ અત્થો.

સમાધિપટિપક્ખદસ્સનત્થં ‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસેહી’’તિ વુત્તં, ઉદ્ધચ્ચપધાનેહિ કિલેસેહીતિ અધિપ્પાયો. અવિક્ખેપો સમાધીતિ સમુચ્છિન્દનેન વિક્ખેપસ્સ ઉજુપટિપક્ખભૂતો સમાધિ. નિરોધગોચરોતિ નિબ્બાનારમ્મણો. વુટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ વુટ્ઠાનકભાવેન નિમિત્તતો, પવત્તતો ચ વુટ્ઠહમાનવસેન. એકરસાતિ સમાનકિચ્ચા.

પહાતબ્બધમ્મપહાનકથાવણ્ણના

૮૨૯. યે ધમ્માતિ યે સંકિલેસધમ્મા. સંયોજનાદીસુ સંયોજનટ્ઠેન બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનિ, વિબાધનટ્ઠેન, ઉપતાપનટ્ઠેન વા કિલેસા, મિચ્છાસભાવાતિ મિચ્છત્તા, લોકે ધમ્મા લોકપરિયાપન્ના ધમ્માતિ લોકધમ્મા, મચ્છેરસ્સ ભાવો, કમ્મં વાતિ મચ્છરિયં, વિપરીતટ્ઠેન વિપલ્લાસા, ગન્થનટ્ઠેન ગન્થા, અયુત્તા ગતીતિ અગતિ, આસવન્તીતિ આસવા, ઓહનન્તીતિ ઓઘા, યોજનટ્ઠેન યોગા, નીવરન્તીતિ નીવરણાનિ, ધમ્મસભાવં અતિક્કમ્મ પરતો આમસન્તીતિ પરામાસા, ભુસં આદિયન્તીતિ ઉપાદાનાનિ, અપ્પહીનભાવેન સન્તાને અનુ અનુ સેન્તીતિ અનુસયા, મલીનભાવકરણટ્ઠેન મલા, અકુસલકમ્માનિ ચ તાનિ સુગતિદુગ્ગતીનં, તત્થ નિબ્બત્તનકસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથા ચાતિ અકુસલકમ્મપથા, ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ એત્થાતિ ચિત્તુપ્પાદો, ચિત્તચેતસિકરાસિ, અકુસલો ચ સો ચિત્તુપ્પાદો ચાતિ અકુસલચિત્તુપ્પાદોતિ અકુસલસદ્દં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

ખન્ધેહિ ખન્ધાનન્તિ ઇધલોકક્ખન્ધેહિ પરલોકક્ખન્ધાનં. યાવઞ્હિ તેતિ તે રૂપરાગાદયો યાવ પવત્તન્તિ ન સમુચ્છિજ્જન્તિ, તાવ એતેસં ખન્ધફલદુક્ખાનં અનુપરમો અવિચ્છેદોતિ. એતેન તેસં સંયોજનત્થં વિભાવેતિ. ઉદ્ધન્તિ રૂપારૂપભવેસુ, તતિયમગ્ગુપ્પત્તિયા વા ઉદ્ધં. ઉદ્ધં ભજન્તીતિ ઉદ્ધંભાગા, રૂપારૂપભવા, તેસં અવિચ્છેદહેતુતાય હિતાનિ ઉદ્ધંભાગિયાનિ.

કિલિસ્સન્તિ, કિલેસેન્તિ ચાતિ દુવિધમ્પિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સયં સંકિલિટ્ઠત્તા’’તિઆદિમાહ.

મિચ્છાવિમુત્તિ ‘‘લોકથૂપિકાદીસુ મોક્ખો’’તિ પવત્તમિચ્છાવિમોક્ખો. અભિનિવિસનાદિવસેન મિચ્છા વિપરીતં ન સમ્મા પવત્તનતો મિચ્છાઞાણં મોહોવ.

લોકપ્પવત્તિયાતિ ખન્ધપ્પવત્તિયં સતિ. અનુપરમધમ્મકત્તાતિ પુઞ્ઞપાપવસેન અપરાપરં અવિચ્છિજ્જનતો. ‘‘લાભહેતુકો લાભો’’તિઆદિના કારણોપચારેન.

આવાસે મચ્છરિયં, આવાસહેતુકં વા મચ્છરિયં આવાસમચ્છરિયં.

તયોતિ વત્થું અભિન્દિત્વા વુત્તં, ભિન્દિત્વા પન વુચ્ચમાને દ્વાદસ હોન્તિ.

ગન્થકરણં કારણભાવેન પટિબદ્ધતાકરણં ગન્થનન્તિ તં રૂપકાયેપિ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નામકાયસ્સ ચેવ રૂપકાયસ્સ ચા’’તિ. તત્થ બ્યાપાદસ્સાપિ અભિસજ્જનુપનય્હવસેન પવત્તનતો ગન્થનટ્ઠો વેદિતબ્બો, યતો તસ્સ પટિઘસંયોજનભાવો વુત્તો.

છન્દદોસમોહભયેહીતિ છન્દદોસમોહભયહેતુ. તઞ્હીતિ અકત્તબ્બકરણં, કત્તબ્બાકરણઞ્ચ.

સવનાતિ પવત્તનતો. સવનતોતિ કિલેસાસુચિભાવેન વિસ્સન્દનતો. પુન સવનતોતિ પસવનતો.

આકડ્ઢનટ્ઠેન, દુરુત્તરણટ્ઠેન ચાતિ એતેન ઓઘા વિય ઓઘાતિ દસ્સેતિ. આરમ્મણેન, દુક્ખેન ચ વિયોગસ્સ અપ્પદાનસઙ્ખાતેન યોજનટ્ઠેન યોગાતિ દસ્સેતિ, સંકિલેસકરણટ્ઠેનાતિ અત્થો. તેસઞ્ઞેવાતિ કામરાગાદીનંયેવ. તે હિ સોતવસેન વત્તમાના સોતો વિય સોતપતિતે સત્તે અપાયસમુદ્દં પાપેન્તિ, સંસારસમુદ્દતો ચ સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેન્તિ, યથાગહિતઞ્ચ આરમ્મણં વિસ્સજ્જિતું ન દેન્તિ, યાદિસઞ્ચ પાપં કત્વા દુક્ખપ્પત્તે પુનપિ તાદિસેન યોજેન્તિ.

ચિત્તસ્સાતિ કુસલચિત્તસ્સ, વિસેસતો ઝાનચિત્તસ્સ. આદિતો વરણં આવરણં. કિલેસવાસનં નેત્વા વરણં નીવરણં. કુટ્ટકવાટાદીહિ વિય પિદહનં પટિચ્છાદનં, તં પન કુસલાદીનિ સઙ્ગણ્હિતું, પરિઞ્ઞાતું, ઞાતુઞ્ચ અપ્પદાનવસેન દટ્ઠબ્બં.

તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સભાવન્તિ કાયાદિકસ્સ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ અસુભાદિસભાવં. અભૂતં સભાવન્તિ સુભાદિસભાવં.

થામગતટ્ઠેનાતિ થામગતભાવેન. થામગતન્તિ ચ અનઞ્ઞસાધારણો કામરાગાદીનં સભાવો દટ્ઠબ્બો. યેન તે એવ ભગવતા ‘‘અનુસયા’’તિ વુત્તા. અનુસયનઞ્ચ મગ્ગેન અપ્પહીનભાવેન પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહતા. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુનં કામરાગાદીનં ઉપ્પત્તિહેતુભાવેન અનુસેન્તિયેવા’’તિ.

દુમ્મોચનીયભાવેન પવત્તિં સન્ધાયાહ ‘‘તેલઞ્જનકલલં વિયા’’તિ.

૮૩૦. સેસાતિ અનપાયગમનીયા. સુખુમા કામરાગપટિઘાતિ સમ્બન્ધો. ચતુત્થઞાણવજ્ઝા એવાતિ અવધારણેન પઠમઞાણાદિવજ્ઝતા નિવત્તીયતિ. તયિદં નિયમદસ્સનં અઞ્ઞત્થાપિ નેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પરતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘નિયમં ન કરિસ્સામા’’તિ એતેન નિયમે અકતે હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝતાપિ અનુઞ્ઞાતા એવ હોતીતિ.

લોભ…પે… ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનીતિઆદીસુ પઠમઞાણાદીહિ હતાપાયગમનીયાદિભાવાનીતિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. આદિસદ્દેન ઓળારિકસુખુમતા ગહિતા.

યસેતિ પરિવારે.

અગતીસુ છન્દાદયો કિઞ્ચાપિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝા, તથાપિ તંમૂલકસ્સ અકત્તબ્બકરણસ્સ, કત્તબ્બાકરણસ્સ ચ અપાયગમનીયતાય પઠમમગ્ગવજ્ઝા.

કતાકતાકુસલાકુસલવિસયં યં વિપ્પટિસારભૂતં કુક્કુચ્ચં, તં ઇધ તતિયઞાણવજ્ઝં વુત્તં. યં પન ‘‘કુક્કુચ્ચપકતતાય આપત્તિમાપજ્જતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૩૮; કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વુત્તં કુક્કુચ્ચં, તં સન્ધાય ‘‘કુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૭૬) અટ્ઠસાલિનિયં વુત્તં. તસ્મા દ્વિન્નં વચનાનં અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસુ અધિપ્પાયો મગ્ગિતબ્બો, ન વિરોધતો પચ્ચેતબ્બો. ઓળારિકાનવસેસપ્પહાનં વા સન્ધાય કુક્કુચ્ચસ્સ પઠમતતિયઞાણવજ્ઝતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભગવતા પટિક્ખિત્તં અનુવસિત્વા અનુવસિત્વા આવસથપિણ્ડં ભુઞ્જિતુ’’ન્તિ, ‘‘કુક્કુચ્ચાયન્તો ન પટિગ્ગહેસી’’તિ (પાચિ. ૨૦૪) પન આગતં કુક્કુચ્ચં, ન નીવરણં અરહતો ઉપ્પજ્જનતો, નીવરણપટિરૂપકં પન ‘‘કપ્પતિ ન કપ્પતી’’તિ વીમંસનભૂતં વિનયકુક્કુચ્ચં નામ, તં તથાપવત્તચિત્તુપ્પાદોવ.

કામરાગપટિઘાનુસયા અણુસહગતા તતિયઞાણવજ્ઝા. ઓળારિકાનં પન દુતિયઞાણવજ્ઝતા હેટ્ઠા વુત્તનયાવ.

ચિત્તુપ્પાદગ્ગહણેન ચેત્થ મક્ખપળાસમાયાસાઠેય્યપમાદથમ્ભસારમ્ભાદીનં સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૩૧. અફલો વાયામોતિ એત્થ અતીતાનં તાવ પજહને અફલો હોતુ વાયામો નિરુદ્ધત્તા, અનાગતાનં પન કથન્તિ તેસમ્પિ વક્ખમાનં અવિપરીતમત્થં અજાનન્તો નત્થિતામત્તં ગહેત્વા ચોદેતિ, તથાપિ ‘‘અફલો’’તિ પુબ્બે પહાતબ્બાનં નત્થિતાય ચોદના કતા, ઇદાનિ પહાનસ્સ. યદિ હિ પહાનં અત્થિ, કથં પહાતબ્બા સન્તિ? અથ પહાતબ્બા સન્તિ, કથં પહાનં હોતિ? પહાતબ્બા ચ સન્તિ, પહાનઞ્ચ હોતીતિ વિપ્પટિસિદ્ધમેતં. કસ્મા? પહાતબ્બેસુ સન્તેસુ પહાનસ્સ અસમ્ભવતો તદુપગો વાયામો અફલો આલોકતમાનં સહાવટ્ઠાને સતિ આલોકસ્સ અફલતા વિય. અથાપિ કથઞ્ચિ પહાનં સિયા? સંકિલેસિકા ચ મગ્ગભાવના આપજ્જતિ પહાતબ્બપહાયકાનં સહાવટ્ઠાનતો. વિપ્પયુત્તતા વા કિલેસાનં ચિત્તવિપ્પયુત્તસઙ્ખારવાદીનં વિપ્પયુત્તસઙ્ખારાનં વિયાતિ અધિપ્પાયો. તં પન નેસં વાદીનં યથા મતિમત્તં, એવમિધાપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન ચ પચ્ચુપ્પન્નકિલેસો ચિત્તવિપ્પયુત્તો નામ અત્થી’’તિ. અરૂપધમ્મા હિ એકવત્થુકાદિભાવેન વત્તમાના ખણત્તયપરિયાપન્ના પચ્ચુપ્પન્ના, તે કથં ચિત્તેન વિપ્પયુત્તા નામ સિયું, તસ્મા નત્થેવ વિપ્પયુત્તતા કિલેસાનં. આવેણિકાતિ અસાધારણા, સયમેવ ઉપ્પાદિતા પાળિ અનારુળ્હાતિ અધિપ્પાયો. પાળિયંયેવ હિ પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સ્વાયં પુગ્ગલો. હઞ્ચીતિ યદિ.

વિનિબદ્ધોતિ માનેન પત્થદ્ધચિત્તો. પરામટ્ઠોતિ મિચ્છાભિનિવિટ્ઠો. થામગતોતિ થામગતકિલેસો થિરભાવગતાનુસયો. તેન હિ નત્થિ મગ્ગભાવનાતિ યસ્મા તીસુપિ કાલેસુ કિલેસાનં પહાનં ન યુજ્જતિ, તિકાલિકા ચ કિલેસા, તસ્મા નત્થિ મગ્ગભાવના, તાય સાધેતબ્બં કિચ્ચં નત્થીતિ અત્થો. ‘‘ન હિ નત્થિ મગ્ગભાવના’’તિઆદિના ચતુક્ખત્તું વુત્તસ્સ પટિક્ખેપસ્સ પટિક્ખેપો. ઇદં વુત્તં ‘‘પાળિયંયેવ હી’’તિઆદિં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

એવમેવાતિ યથા અજાતફલે તરુણરુક્ખે મૂલે છિન્ને અસતિ છેદને આયતિં ઉપ્પજ્જનારહાનિ છેદનપચ્ચયા અનુપ્પજ્જમાનાનિ વિનટ્ઠાનિ નામ હોન્તિ, એવમેવ મગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પજ્જનારહા કિલેસા મગ્ગભાવનાય અનુપ્પજ્જમાના ‘‘પહીના’’તિ વુચ્ચન્તીતિ ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. ઉપ્પાદોતિ ઉપ્પાદસીસેન ઉપ્પાદવન્તો ખન્ધા વુત્તા. અનુપ્પાદેતિ નિબ્બાને. અજાતાયેવ ન જાયન્તિ, તસ્મા પહીના નામ હોન્તીતિ ‘‘નત્થિ કિલેસપ્પહાન’’ન્તિ પરવાદિના કતો પટિક્ખેપો ‘‘ન હી’’તિ પટિક્ખિત્તો. તે પન નેવ ઉપ્પજ્જિત્વા વિગતા, નાપિ ભવિસ્સન્તિ, ન ચ ઉપ્પન્નાતિ ‘‘અતીતે કિલેસે પજહતી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. હેતુનિરોધાતિ દુક્ખહેતૂનં કિલેસાનં નિરોધા. દુક્ખનિરોધોતિ આયતિં ઉપ્પજ્જનકદુક્ખસ્સ નિરોધો. ઉપ્પાદપવત્તનિમિત્તાયૂહના પચ્ચુપ્પન્નભવવસેન ગહિતા.

૮૩૨. એતેનાતિ ‘‘અજાતાયેવ ન જાયન્તી’’તિઆદિવચનેન. વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં ભૂમિપવત્તિટ્ઠાનં લદ્ધવન્તો ભૂમિલદ્ધા યથા ‘‘અગ્ગિઆહિતો’’તિ, લદ્ધભૂમિકાતિ અત્થો. વત્તમાનાદિઉપ્પન્નવિધુરતાય ભૂમિલદ્ધુપ્પન્ના એવ નામ તેતિ વુત્તં.

૮૩૩. અનુભવિત્વા, ભવિત્વા ચ અપગતં ભૂતાપગતં. અનુભૂતભૂતા હિ ભૂતતાસામઞ્ઞેન ભૂતસદ્દેન વુત્તા. સામઞ્ઞમેવ હિ ઉપસગ્ગેન વિસેસીયતીતિ. અનુભૂતસદ્દો ચ કમ્મવચનિચ્છાય અભાવતો અનુભાવકવાચકો દટ્ઠબ્બો. વિકપ્પગાહવસેન રાગાદીહિ, તબ્બિપક્ખેહિ ચ અકુસલં, કુસલઞ્ચ આરમ્મણરસં અનુભવતિ, ન વિપાકો કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા, નાપિ કિરિયા અહેતુકાનં અતિદુબ્બલતાય, સહેતુકાનઞ્ચ ખીણકિલેસસ્સ છળઙ્ગુપેક્ખાવતો ઉપ્પજ્જમાનાનં અતિસન્તવુત્તિત્તા. એત્થ ચ પુરિમનયે કુસલાકુસલમેવ વત્તું અધિપ્પાયવસેન ‘‘ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. યં ‘‘ઉપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૬૫૧-૬૬૨; વિભ. ૩૯૦-૩૯૧) એત્થ ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ગહેત્વા તંસદિસાનં પહાનં, વુદ્ધિ ચ વુત્તા. પચ્છિમનયે ચ-સદ્દેન કુસલાકુસલઞ્ચ આકડ્ઢિત્વા સબ્બં સઙ્ખતં વુત્તં ભુત્વાપગતભાવાભિધાનાધિપ્પાયેન. વિપચ્ચિતું ઓકાસકરણવસેન ઉપ્પત્તિતં અતીતં કમ્મઞ્ચ તતો ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધો વિપાકો ચ અનાગતો ઓકાસકતુપ્પન્નોતિ વુત્તો ઓકાસો કતો એતેન, ઓકાસો કતો એતસ્સાતિ ચ અત્થદ્વયવસેન, યં ઉપ્પન્નસદ્દેન વિનાપિ વિઞ્ઞાયમાનં ઉપ્પન્નં સન્ધાય ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાનં કમ્માન’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧૭, ૨૧૯) વુત્તં.

તાસુ તાસુ ભૂમીસૂતિ મનુસ્સદેવાદિઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. તસ્મિં તસ્મિં સન્તાને અનુપ્પત્તિધમ્મતં અનાપાદિતતાય અસમૂહતં. અસમૂહતત્તાયેવ હિસ્સ નત્થીતિ નવત્તબ્બતાય ઉપ્પન્નવોહારો.

૮૩૪. ‘‘કા ભૂમિ, કો વા ભૂમિલદ્ધો’’તિ આસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ‘‘વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા’’તિ એતેન ખન્ધાનં અપરિઞ્ઞાતતં દસ્સેતિ, ન આરમ્મણભાવમત્તં તેભૂમકગ્ગહણેનેવ તસ્સ સિદ્ધત્તા. અપરિઞ્ઞાતા હિ ખન્ધા કિલેસાનં ભૂમીતિ અધિપ્પેતા. ખન્ધેસુ વત્થુભૂતેસુ. આરમ્મણવસેનાતિ આરમ્મણકરણવસેન. અતીતાનાગતે, પગેવ પચ્ચુપ્પન્નેતિ અધિપ્પાયો. તન્તિ તં અઞ્ઞસન્તાનગતં કિલેસજાતં. તતો અઞ્ઞસ્મિં સન્તાને આરમ્મણકરણમત્તેન ભૂમિલદ્ધં નામ યદિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ કિલેસજાતસ્સ. અપ્પહેય્યતો પરસન્તતિપતિતત્તા ન કોચિ ભવમૂલં પજહેય્ય. ભૂમિલદ્ધઞ્હિ અનુસયિતં નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. વત્થુવસેનાતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવસેન. યત્થ યત્થ ભવે, સન્તાને વા. પરિઞ્ઞાતાનં અભૂમિભાવતો ‘‘અપરિઞ્ઞાતા’’તિ વુત્તં. ઉપ્પાદતો પભુતીતિ તેસં ખન્ધાનં ઉપ્પજ્જનતો પટ્ઠાય. કિલેસાનં અપ્પહીનભાવં ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્સ કારણસ્સ અભાવતો તેસુ ખન્ધેસુ કિલેસજાતં અનુસેતિ, તસ્મા તં અનુસયિતં કિલેસજાતં, તેનેવ અનુસયનસઙ્ખાતેન અપ્પહીનટ્ઠેન ભૂમિલદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં.

૮૩૫. તત્થ ચ ભૂમિભૂતેસુ ખન્ધેસુ ન સબ્બે સબ્બેસં વત્થૂ હોન્તિ, અથ ખો વિસેસો અત્થીતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ યેસૂ’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ. યેસૂતિ સતિપિ અજ્ઝત્તભાવસામઞ્ઞે યેસુ અતીતાદિકામાવચરાદિભેદભિન્નેસુ ખન્ધેસુ. તે એવ યથાનુસયિતા ખન્ધા. કિં પનેતે કિલેસા આરમ્મણં કરોન્તા વિય પરિચ્છિજ્જ પરિચ્છિજ્જ અનુસેન્તીતિ? યતો તે એવ ખન્ધા તેસં કિલેસાનં વત્થૂતિ વુત્તા, ન હેવ ખો અનુસયાનં વત્થું પરિચ્છિજ્જ પવત્તિ અત્થિ. અતીતાદિકામાવચરાદિવસેન પન યથાપરિચ્છિન્ને વત્થુસ્મિં યો કિલેસાનં અપ્પહીનટ્ઠો, સો પરિચ્છિજ્જ પવત્તો વિય હોતીતિ ‘‘અતીતક્ખન્ધેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તેન વત્થુવસેન ભૂમિલદ્ધં હોતીતિ વત્થુભેદેન સિયા તસ્સ ભેદોતિ દસ્સેતિ. તથાવવત્થિતભાવતો એવ હિ ‘‘અઞ્ઞતરો લોલજાતિકો તં રસપથવિં અઙ્ગુલિયા સાયી’’તિઆદિવચનં (દી. નિ. ૩.૧૨૦) કામાવચરક્ખન્ધેસુ અનુસયિતાનં રસતણ્હાદીનં રૂપારૂપાવચરક્ખન્ધે અતિક્કમિત્વા પુન કામાવચરક્ખન્ધવત્થુકતં વિભાવેતિ. તેનાહ ‘‘તથા કામાવચરક્ખન્ધેસૂ’’તિઆદિ. યથા ચેત્થ રૂપારૂપાવચરક્ખન્ધે અતિક્કમિત્વા પવત્તિ, એવં કામાવચરક્ખન્ધે અતિક્કમિત્વા પવત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘એસ નયો રૂપારૂપાવચરેસૂ’’તિ.

પરિયુટ્ઠાનાભિભવનવસેન ચ કિલેસાનં અનુસયનટ્ઠો અનુમીયતિ તદભાવે અભાવતો. યસ્સ યે અનુસયા પહીના, તેસં વત્થુ તેન સમતિક્કન્તં પરિઞ્ઞાતત્તાતિ કુતો નેસં ભૂમિસમઞ્ઞાતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સોતાપન્નાદીસુ પના’’તિઆદિ. ઇધ વટ્ટમૂલકિલેસાતિ અનુસયા અધિપ્પેતા, ન અવિજ્જા, ભવતણ્હા ચ. યં કિઞ્ચિ ચેતનાચેતસિકભેદં, કાયિકાદિભેદં વા. ઇતીતિ એવં, અપ્પહીનાનુસયત્તાતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ. તે પનેતે અનુસયા અતીતાદિકામાવચરાદિવસેન યથાપરિચ્છિન્ને તત્થ તત્થ વત્થુસ્મિં અનુસયન્તાપિ તે તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અવિભાગેનેવ વત્થું કત્વા અનુસેન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સેતં વટ્ટમૂલ’’ન્તિઆદિમાહ.

૮૩૬. ઇદાનિ તમત્થં અન્વયબ્યતિરેકવસેન ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘પથવીરસાદિ વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. રુક્ખગચ્છલતાદીનં પચ્ચયભૂતો સસમ્ભારપથવિયા રસો પથવીરસો. આપોરસેપિ એસેવ નયો. સાખા નામ ખુદ્દકસાખા. પસાખો વિટપો. રુક્ખપવેણિન્તિ રુક્ખપરાપરં. સન્તાનયમાનેતિ અપરાપરં અનુપ્પબન્ધન્તે.

મણ્ડૂકકણ્ટકોતિ એકો મચ્છકણ્ટકોતિ વદન્તિ. અનુપાદાનોતિ પહીનચતુરુપાદાનો, રૂપાદીસુ વા કિઞ્ચિપિ અગણ્હન્તો.

૮૩૭. ઇધ સમુદાચારો નામ લદ્ધત્તલાભતાતિ ખણત્તયસમઙ્ગિસમુદાચારુપ્પન્નન્તિ આહ ‘‘વત્તમાનુપ્પન્નમેવ સમુદાચારુપ્પન્ન’’ન્તિ. પુબ્બભાગે અનુપ્પજ્જમાનમ્પીતિ તસ્મિં આપાથગતે આરમ્મણે આદિતો પવત્તજવનવારેસુ અનુપ્પજ્જમાનમ્પિ. અધિગ્ગહિતત્તાતિ અયોનિસોમનસિકારેન અભિરુય્હ ગહિતત્તા, દળ્હં ગહિતત્તાતિ અત્થો. અપરભાગેતિ અપરસ્મિં કાલભાગે, કાલન્તરેતિ અત્થો. એકન્તેન ઉપ્પત્તિતોતિ પચ્ચયસમવાયે સતિ તથા અયોનિસોમનસિકારસ્સ તત્થ નિબ્બત્તત્તા નિયમેન ઉપ્પજ્જનતો. કલ્યાણિગામેતિ એવંનામકે ગામે. રોહણે કિર અભિરૂપાનં ઇત્થીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય સો ગામો તથા વુચ્ચતિ. ચિત્તસન્તતિમનારુળ્હન્તિ પચ્ચુપ્પન્નતં પટિસેધેતિ. ‘‘ઉપ્પત્તિનિવારકસ્સ હેતુનો અભાવા’’તિ એતેન પચ્ચયે સતિ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહતાય અવિક્ખમ્ભિતસ્સ ઉપ્પન્નતાપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ અસમૂહતુપ્પન્નમ્પિ પચ્ચયે સતિ ઉપ્પજ્જનારહમેવ? સચ્ચમેતં, પહાનવિસેસભાવકતો પન નેસં ભેદો. યથા અવિક્ખમ્ભિતાસમૂહતભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં સતિ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહં, એવં આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નમ્પીતિ તિવિધસ્સાપિ ભૂમિલદ્ધેન એકસઙ્ગહતા વુત્તા.

૮૩૮. અકુસલમ્પિ ભૂતાપગતુપ્પન્નં અતીતત્તા ન પહાતબ્બં, તથા એકચ્ચં ઓકાસકતુપ્પન્નં ઇતરં અપ્પહાતબ્બતો, સેસદ્વયં ખણત્તયસમઙ્ગિભાવતોતિ આહ ‘‘અમગ્ગવજ્ઝત્તા’’તિ. કેનચીતિ ચતૂસુ મગ્ગઞાણેસુ કેનચિ. તસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ ચતુબ્બિધસ્સપિ ઉપ્પન્નસ્સ. તં ઉપ્પન્નભાવં વિનાસયમાનન્તિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન ઉપ્પજ્જનારહતં વિનાસેન્તં. પઠમં લોકિયઞાણેન યથાબલં પહીનમેવ લોકુત્તરઞાણં પજહતીતિ લોકિયગ્ગહણં કતં.

પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકથાવણ્ણના

૮૩૯. સચ્ચાભિસમયકાલસ્મિન્તિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પટિવિજ્ઝનક્ખણે. વુત્તાનીતિ ‘‘દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૯૯), ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) ચ વુત્તાનિ. યથાસભાવેનાતિ અવિપરીતસભાવેન. ‘‘જાનિતબ્બાની’’તિ વત્વા તેસં જાનનવિધિં ઉપમાવસેન અટ્ઠકથાયં તાવ વુત્તનયેન દસ્સેતું ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ યથા પદીપોતિઆદિ એકસ્સ ઞાણસ્સ એકક્ખણે ચત્તારિ કિચ્ચાનિ કથં સમ્ભવન્તિ. ન હિ તાદિસં કિઞ્ચિ લોકે દિટ્ઠં અત્થિ, ન ચ વચનં લબ્ભતીતિ અન્તોલીનચોદનં મનસિ કત્વા વુત્તં ‘‘પરિઞ્ઞાભિસમયેના’’તિ. અનવસેસતો પરિચ્છિજ્જ જાનનસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન અભિસમેતિ અસમ્મોહવસેન પટિવિજ્ઝતિ. પહાનાભિસમયેનાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન અસમ્મોહતો અભિસમેતિ. મગ્ગં ભાવનાભિસમયેનાતિ મગ્ગઞાણં સમ્માસઙ્કપ્પાદિસેસમગ્ગં સહજાતાદિપચ્ચયતાવસેન ભાવનાભિસમયેન. અભિસમેતિ પુબ્બભાગભાવનાસમ્ભૂતેન અરિયમગ્ગભાવનાસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન અભિસમેતિ અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝતિ. મગ્ગઞાણઞ્હિ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ સમ્મોહં વિદ્ધંસેન્તં અત્તનિપિ સમ્મોહં વિદ્ધંસેતિયેવ. નિરોધન્તિ નિબ્બાનં. સચ્છિકિરિયાભિસમયેનાતિ પચ્ચક્ખકરણસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન. પાપુણાતીતિ અધિગચ્છતિ. સ્વાયં અધિગમો દસ્સનપટિવેધોતિ આહ ‘‘પસ્સતિ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

‘‘નિરોધં…પે… પટિવિજ્ઝતી’’તિ એતેન નિરોધસચ્ચમેકં આરમ્મણપટિવેધેન ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ અસમ્મોહપટિવેધેન મગ્ગઞાણં પટિવિજ્ઝતીતિ એવં યુત્તિવસેન વિભાવિતં એકપટિવેધં આગમેનપિ સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સબ્બં વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘યો દુક્ખસમુદયં પસ્સતિ, સો દુક્ખમ્પિ પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) આગતં સમુદયં સચ્ચાદિમૂલકં યોજનં સઙ્ગણ્હાતિ.

ન ચેતં કાલન્તરદસ્સનં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો એકપટિવેધમેવાતિ દસ્સેન્તેન ‘‘મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં, દુક્ખેપેતં ઞાણ’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૭૯૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૯) અપરં સુત્તપદં આનીતં. તથા હિ ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ…પે… પટિપદમ્પિ સો પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) એકસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિનો અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિભાવવિચારણાય તમત્થં સાધેતું આયસ્મતા ગવમ્પતિત્થેરેન વુત્તં, પચ્ચેકઞ્ચ સચ્ચત્તયદસ્સનયોજના કતા. અઞ્ઞથા કમાભિસમયે પુરિમદિટ્ઠસ્સ પુન અદસ્સનતો સમુદયાદિં પસ્સતો દુક્ખાદિદસ્સનં પુન અવત્તબ્બં સિયા, વુચ્ચમાને ચ સબ્બદસ્સનં દસ્સનન્તરપરમન્તિ દસ્સનાનુપરમો એવ સિયાતિ.

નિસ્સયભાવહેતુતાય દુક્ખપરિઞ્ઞાય વટ્ટિઝાપનસદિસતા, પટિપક્ખવિદ્ધંસનતાય સમુદયપ્પહાનસ્સ અન્ધકારવિધમનસદિસતા, ઞાણાલોકપરિબ્રૂહનતાય મગ્ગભાવનાય આલોકવિદ્ધંસનસદિસતા, તેન તેન મગ્ગેન યથા યથા નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયા, તથા તથા કિલેસસ્નેહપરિયાદાનં હોતીતિ નિરોધસચ્છિકિરિયાય સ્નેહપરિયાદાનસદિસતા કારણૂપચારેન વુત્તા.

૮૪૦. ઓભાસેતીતિ પકાસેતિ. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિન્તિ સબ્બકિલેસદરથપરિળાહવૂપસમભાવતો કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિભૂતં.

૮૪૧. અપ્પેતીતિ પપ્પોતિ. દુક્ખપરિઞ્ઞાય સક્કાયતીરસમતિક્કમભાવતો ઓરિમતીરપ્પહાનસદિસતા, મગ્ગભાવનાય સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્માવહનતાય ભણ્ડવહનસદિસતા.

૮૪૨. પવત્તં ઞાણં અસ્સાતિ પવત્તઞાણો, મગ્ગો. અસ્સ મગ્ગસ્સ.

તથટ્ઠેનાતિ તથસભાવેન, પીળનાદિઅવિપરીતસભાવેનાતિ અત્થો. એકપટિવેધાનીતિ એકજ્ઝં પટિવિજ્ઝિતબ્બાકારાનિ.

દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા બુદ્ધાનુસ્સતિવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪૪) વુત્તમેવ. એકસઙ્ગહિતાનીતિ એકેનેવ સઙ્ગહિતાનિ. કેન? તથટ્ઠેન, સચ્ચટ્ઠેનાતિ અત્થો. યં એકસઙ્ગહિતન્તિઆદિ ઞાણસ્સ એકપટિવેધદસ્સનં. મગ્ગઞાણઞ્હિ નિરોધમેવ આરમ્મણં કરોન્તમ્પિ યો સો દુક્ખાદીસુ તચ્છાવિપલ્લાસભૂતભાવસઙ્ખાતો સચ્ચટ્ઠો, તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહવિદ્ધંસનેન તં યાથાવતો પટિવિજ્ઝન્તં પચ્ચક્ખં કરોન્તમેવ પવત્તતિ. યતો અપરભાગે પીળનાદયો સોળસપિ સચ્ચટ્ઠા અરિયસ્સ હત્થામલકં વિય યાથાવતો ઉપટ્ઠહન્તિ.

૮૪૩. અત્થાતિ ઞાણેન અરણીયતો અત્થાતિ લદ્ધસમઞ્ઞા આકારા. અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનવસેનાતિ સમુદયાદિસચ્ચન્તરદસ્સનવસેન. આવિભાવતોતિ પકાસભાવતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે આકારા દુક્ખાદીસુ સભાવવસેન, સચ્ચન્તરદસ્સનવસેન ચ આવિભવન્તિ, તે પીળનાદયો ચત્તારોયેવાતિ સોળસેવ વુત્તા, ન અઞ્ઞેતિ. અયમત્થો ઇધાધિપ્પેતોતિ કથમિદં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તત્થ કતમં દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિ. તેનેતં દસ્સેતિ – યસ્મા પાળિયં વિસું વિસું આરમ્મણકરણવસેનપિ સચ્ચઞાણં વુત્તં કિચ્ચનિબ્બત્તિવસેનપિ, તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘સભાવતો, સચ્ચન્તરદસ્સનતો ચ સચ્ચાનં આકારા આવિભવન્તી’’તિ.

કિચ્ચનિબ્બત્તિવસેન દસ્સનં આવિભાવતો દસ્સનસદિસન્તિ તં અનામસિત્વા ઇતરમેવ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ દસ્સનેસુ. આયૂહિતન્તિ પિણ્ડવસેન નિબ્બત્તિતં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્નં નામ, સબ્બં તં સમુદિતમેવ નિબ્બત્તતીતિ. સઙ્ખતન્તિ પચ્ચયન્તરેહિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય કતં. રાસિકતન્તિ પુઞ્જકતં. અનેકમેવ હિ પચ્ચયુપ્પન્નં એકજ્ઝં નિબ્બત્તમાનં અત્તનો પચ્ચયેહિ રાસિકતં વિય હોતીતિ. તસ્માતિ સમુદયેન આયૂહિતત્તા. અસ્સાતિ દુક્ખસચ્ચસ્સ. યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્નો, તસ્સ કિલેસસન્તાપહરો. સયમ્પિ કિલેસપરિળાહાભાવતો સુસીતલો. સન્તાપટ્ઠો આવિભવતિ ઉળારદસ્સનેન તદઞ્ઞસ્સ અનુળારભાવો વિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આયસ્મતો’’તિઆદિ. અવિપરિણામધમ્મસ્સ નિચ્ચસભાવસ્સ વત્તબ્બમેવ નત્થિ પટિપક્ખતો આવિભવનાકારસ્સ સુખસિદ્ધિતો.

નિદાનટ્ઠો આવિભવતિ ઇદમસ્સ નિદદાતીતિ. સંયોગપલિબોધટ્ઠા પટિપક્ખવસેન આવિભવનાકારાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસંયોગભૂતસ્સા’’તિઆદિ. કિલેસદુક્ખેહિ સંયોજનટ્ઠો સંયોગટ્ઠો. સંસારચારકે પલિબુદ્ધનટ્ઠો પલિબોધટ્ઠો.

કિલેસસઙ્ગણિકાદિવસેન અવિવેકભૂતસ્સ. વિવેકટ્ઠો ઉપધિવિવેકતા. સબ્બસઙ્ખારવિવિત્તતા અસઙ્ખતભાવોતિ એવં અચ્છરિયબ્ભુતસભાવોપિ અરિયમગ્ગો સઙ્ખતો એવ, અયમેવ ચ એકો અસઙ્ખતોતિ નિરોધસ્સ અસઙ્ખતભાવો સુપાકટો હોતિ. દુક્ખં વિસં મરણધમ્મતો તસ્સ અગદભૂતં અમતં નિબ્બાનં.

‘‘મગ્ગો’’તિ સમ્ભાવેતબ્બતં પત્તો સુખુમસન્તભાવેન ઉપટ્ઠિતો નિકન્તિભૂતોપિ નાયં સમુદયો હેતુ નિબ્બાનસ્સ પત્તિયા. અયં અરિયમગ્ગો હેતૂતિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સને વુત્તનયેન મગ્ગસ્સ હેતુટ્ઠો આવિભવતિ. નિરોધદસ્સનેનાતિ અતિવિય નિપુણસ્સ પરમગમ્ભીરસ્સ નિરોધસચ્ચસ્સ દસ્સનેન. તેનાહ ‘‘પરમસુખુમાની’’તિઆદિ. દુક્ખદસ્સનેનાતિ અતિવિય આદીનવપ્પત્તિયા વિપુલતરાદીનવસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ દસ્સનેન. તપ્પટિપક્ખતો આધિપતેય્યટ્ઠો. તેનાહ ‘‘અનેકરોગાતુર…પે… ઉળારભાવો વિયા’’તિ. એવમેતે યથારહં અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ સચ્ચેસુ આવિભવનાકારા વિભાવિતા.

એકેકસ્સાતિ એકેકસ્સ અત્થસ્સ, પીળનાયૂહનનિસ્સરણનિય્યાનટ્ઠે સન્ધાયાહ. તિણ્ણં તિણ્ણન્તિ સઙ્ખતાદિઅત્થે. યે પન વાદિનો. નાનાભિસમયન્તિ નાનાઞાણેન અભિસમયં, ચતુન્નં સચ્ચાનં નાનાક્ખણે નાનાઞાણેન પટિવિજ્ઝનન્તિ અત્થો. યદિ હિ મગ્ગઞાણસ્સ ચતૂસુ સચ્ચેસુ નાનાભિસમયો સિયા, દુક્ખદસ્સનાદીહિ પઠમમગ્ગાદીહિ પહાતબ્બાનં સંયોજનત્તયાદીનં એકદેસપ્પહાનં આપજ્જતિ. તથા ચ સતિ એકદેસસોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠતાદિપ્પસઙ્ગો. તંતંદસ્સનાનન્તરઞ્ચ તંતંફલેન ભવિતબ્બન્તિ તંતંપહેય્યકિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભૂતાનં ફલાનં મગ્ગાનં વિય ચતુક્કતા સિયા. તથા ચ સતિ એકદેસસોતાપન્નતાદિપ્પસઙ્ગો. કિઞ્ચ ભિય્યો – યદિ મગ્ગઞાણસ્સ નાનાભિસમયો સિયા, અઞ્ઞેન ઞાણેન દુક્ખં પસ્સતિ. અઞ્ઞેન સમુદયં, અઞ્ઞેન નિરોધં, અઞ્ઞેન મગ્ગં, એવં સતિ મગ્ગકિચ્ચં અપરિપુણ્ણમેવ સિયા. મગ્ગદસ્સનેન હિ દ્વયગતિ, તેનેવ વા તસ્સ દસ્સનં, અઞ્ઞેન વાતિ. તત્થ પઠમો તાવ પક્ખો ન યુજ્જતિ અત્તનિ પવત્તિયા અસમ્ભવતો. ન હિ તેનેવ અઙ્ગુલગ્ગેન તમેવ પરામસિતું સક્કા. અથ અઞ્ઞેન અનવટ્ઠાનપ્પસઙ્ગો ‘‘યેન મગ્ગં પસ્સતિ, સોપિ મગ્ગો. તમ્પિ યેન પસ્સતિ, સોપિ મગ્ગો’’તિ. તસ્મા એકાભિસમયતો યથાવુત્તો અસમ્મોહપટિવેધોવ યુત્તો. અપિચ પરિચ્છિન્દિતબ્બં, સમુચ્છિન્દિતબ્બઞ્ચ સચ્ચદ્વયં આરબ્ભ પવત્તમાનસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ પરિચ્છિન્દનસમુચ્છિન્દનાનિ ન સમ્ભવન્તિ તતો અનિસ્સરણતો. ન હિ દુક્ખપરિઞ્ઞાસમુદયપ્પહાનાનિ દુક્ખસમુદયસચ્ચારમ્મણેન ઞાણેન કાતું સક્કુણેય્યાનિ. નિબ્બાનારમ્મણેન પન તત્થ, ઇતરદ્વયે ચ સમ્મોહં વિદ્ધંસેન્તેન સક્કા કાતુન્તિ એકાભિસમયો એવ યુત્તો. અયં પન અત્થો પાળિયં આગતો એવાતિ ‘‘તેસં ઉત્તરં અભિધમ્મે કથાવત્થુસ્મિં વુત્તમેવા’’તિ.

પરિઞ્ઞાદિપ્પભેદકથાવણ્ણના

૮૪૫. અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાતિઆદીનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. અપિચ સુતમયાય, ચિન્તામયાય, એકચ્ચભાવનામયાય ચ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય ઞાતા અભિઞ્ઞાતા. આવેણિકા ભૂમિ પરિઞ્ઞન્તરાનં અવિસયભાવતો. ન હિ નામરૂપપરિચ્છેદપચ્ચયપરિગ્ગહણવસેન તીરણપરિઞ્ઞાદીનં પવત્તિ અત્થિ.

૮૪૬. અનુલોમઞાણમ્પિ અનિચ્ચાદિવસેનેવ સઙ્ખારે આરબ્ભ પવત્તતિ, પગેવ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાદયોતિ આહ ‘‘યાવ અનુલોમા આવેણિકા ભૂમી’’તિ. કામઞ્ચેત્થ તીરણપરિઞ્ઞાભૂમિયં ઞાતપ્પહાનપરિઞ્ઞાયોપિ લદ્ધાવસરા, તત્થ પન યથા તીરણપરિઞ્ઞા સાતિસયં કિચ્ચકારી, ન તથા ઇતરાતિ આવેણિકગ્ગહણં.

૮૪૭. નિપ્પરિયાયેન પહાનપરિઞ્ઞા નામ મગ્ગઞાણન્તિ ‘‘યાવ મગ્ગઞાણા ભૂમી’’તિ વુત્તં. અયં ઇધ અધિપ્પેતાતિ ઇધ અભિસમયકાલે કિચ્ચવિચારે અયં પહાનપરિઞ્ઞા અધિપ્પેતા તદત્થત્તા સેસપરિઞ્ઞાનં. તેનાહ ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ.

તદત્થાયેવાતિ પહાનપરિઞ્ઞત્થા એવ. અથ વા તદત્થાયેવાતિ પહાનત્થા એવ. અથ વા તદત્થાયેવાતિ મગ્ગત્થા એવ. ઞાતતીરણપરિઞ્ઞા હિ યાવદેવ મગ્ગાધિગમત્થાય પવત્તા. નિયમતો ઞાતા ચેવ તીરિતા ચ હોન્તિ ઞાતતીરિતભાવેહિ વિના પહાનાભાવતો, પહાનસિદ્ધિયઞ્ચ ઞાતતીરિતભાવસિદ્ધિતો. મગ્ગઞાણઞ્હિ દુક્ખે પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પવત્તમાનં તસ્સ સભાવલક્ખણં વિય સામઞ્ઞલક્ખણમ્પિ પટિવિજ્ઝતીતિ વુચ્ચતિ તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહવિદ્ધંસનતો. તેનાહ ‘‘પરિઞ્ઞત્તયમ્પિ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

૮૪૮. પરિઞ્ઞા વિયાતિ તિવિધતાસામઞ્ઞં નિદસ્સેતિ, ન પરિઞ્ઞાપહાતબ્બતાસામઞ્ઞં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનસ્સ અરિપઞ્ઞાકિચ્ચભાવતો. કામચ્છન્દાદયો યથા ન ચિત્તં પરિયુટ્ઠાય તિટ્ઠન્તિ, એવં પરિયુટ્ઠાનસ્સ નિસેધનં અપ્પવત્તિકરણં વિક્ખમ્ભનં, વિક્ખમ્ભનમેવ પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં. પાકટત્તાતિ ‘‘અયં અબ્યાપન્નચિત્તો વિગતથિનમિદ્ધો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૧૯૮) પરેસમ્પિ પાકટત્તા. ‘‘ન સહસા ચિત્તં અજ્ઝોત્થરન્તી’’તિ ઇદં પટિલદ્ધમત્તસ્સ ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં, સુભાવિતે પન પગુણજ્ઝાને યાવ ચરિમકચિત્તમ્પિ ન અજ્ઝોત્થરન્તેવ. અથ વા ઝાનસ્સ પુબ્બભાગેપીતિ ઝાનાધિગમત્થાય પુબ્બભાગપટિપત્તિયા. પચ્છાભાગેપીતિ ઝાનં લભિત્વા અઞ્ઞકિચ્ચપ્પસુતસ્સપિ. વિતક્કાદયોતિ વિતક્કવિચારપીતિસુખરૂપસઞ્ઞાદયો. દુતિયજ્ઝાનાદીનં પટિપક્ખા દુતિયાદીસુ અપ્પિતેસુયેવ વિક્ખમ્ભન્તિ, તતો તતો વુટ્ઠિતમત્તસ્સ પન પવત્તન્તિ પરિત્તચિત્તવસેનેવ વુટ્ઠહનતો.

૮૪૯. ‘‘પદીપેન અન્ધકારસ્સ વિયા’’તિ ઇદં પટિપક્ખેન પહીનભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. પટિપક્ખો હિ પદીપો અન્ધકારસ્સ, ઘટપ્પહારો પન સેવાલસ્સ ન પટિપક્ખો, કેવલં પવત્તિનિવારણમત્તમેવ કરોતીતિ. તેન અસતિપિ ઉજુવિપચ્ચનીકતાય દુતિયજ્ઝાનાદીનં વિતક્કાદીનં વિક્ખમ્ભનસ્સ તં નિદસ્સનં સુટ્ઠુતરં યુજ્જતિ. ‘‘વિપસ્સનાય અવયવભૂતેના’’તિ ઇદં ઇધાધિકતતદઙ્ગપ્પહાનસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. સીલવિસોધનાદિનાપિ હિ તદઙ્ગપ્પહાનં હોતિયેવાતિ. ઞાણઙ્ગેનાતિ ઞાણસઙ્ખાતેન કારણેન. તદઙ્ગેન તદઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં. સતિ વિજ્જમાને ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે કાયે, સયં વા તત્થ સતિ દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ, ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૮૧; ૪.૩૪૫) નયેન વુત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિ. સોળસવત્થુકા, અટ્ઠવત્થુકા ચ કઙ્ખાવ મલં કઙ્ખામલં. સમૂહગાહસ્સાતિ ‘‘અત્તા અત્તનિય’’ન્તિ એવં પવત્તસમૂહગહણસ્સ પહાનં કલાપસમ્મસનેન એકાદસસુ ઓકાસેસુ પક્ખિપિત્વા વિકિરણવસેન ખન્ધાનં દસ્સનતો. અસ્સાદસઞ્ઞાયાતિ પઞ્ચક્ખન્ધે અસ્સાદનવસેન પવત્તમિચ્છાસઞ્ઞાય. અપ્પટિસઙ્ખાનસ્સાતિ પટિસઙ્ખાનપટિપક્ખસ્સ મોહસ્સ. અનુપેક્ખનસ્સાતિ અપેક્ખાય. સઙ્ખારેસુ નિચ્ચાદિગાહો સચ્ચપટિલોમગાહો મગ્ગસચ્ચાધિગમસ્સ વિલોમનતો. સાદીનવેસુ અનાદીનવસઞ્ઞિતા, અનાદીનવે ચ સાદીનવસઞ્ઞિતા સચ્ચપટિલોમગાહોતિ ચ વદન્તિ.

એવં વિસુદ્ધિક્કમેન તદઙ્ગપ્પહાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠારસમહાવિપસ્સનાવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘યં વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં વા પન પહાનન્તિ સમ્બન્ધો.

૮૫૦. વુત્તમેવ ‘‘સબ્બં સઙ્ખારગતં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતી’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૪૨).

સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણાનં વસેન ઘનગ્ગહણં ઘનસઞ્ઞા, તસ્સા ઘનસઞ્ઞાય.

નિરોધે અધિમુત્તતા, તાયાતિ તિયદ્ધગતાનં સઙ્ખારાનં નિરોધમેવ દિસ્વા તત્થ અધિમુચ્ચનવસેન પવત્તપઞ્ઞા, તાય. આયૂહનસ્સાતિ અભિસઙ્ખરણસ્સ.

તં તં પરિચ્છેદન્તિ આદાનનિક્ખેપાદિકં તં તં પરિચ્છેદં. અઞ્ઞથાપવત્તિદસ્સનન્તિ વુત્તપરિચ્છેદતો પુબ્બે, પચ્છા ચ અઞ્ઞાકારપ્પવત્તિયા દસ્સનં, અવત્થાવિસેસપ્પવત્તિદસ્સનં વા. ધુવસઞ્ઞાયાતિ થિરભાવગ્ગહણસ્સ.

સારાદાનાભિનિવેસસ્સાતિ અસારેસુ સારગહણાભિનિવેસસ્સ.

સંસયમિચ્છાઞાણાનં વસેન સમ્મુય્હનં સમ્મોહો, સો એવ અભિનિવેસોતિ સમ્મોહાભિનિવેસો. સઙ્ખારેસુ લેણતાણભાવગ્ગહણં આલયાભિનિવેસો, અત્થતો ભવનિકન્તિ.

યથા ચિત્તં સઙ્ખારે મુઞ્ચિત્વા વિવટ્ટં નિબ્બાનં પક્ખન્દતિ, તથા પવત્તનતો સઙ્ખારુપેક્ખા ચ અનુલોમઞ્ચ ‘‘વિવટ્ટાનુપસ્સના’’તિ વુત્તં. નિવિટ્ઠભાવેન ઓગાળ્હભાવેન પવત્તસંયોજનાદિકિલેસા એવ કિલેસાભિનિવેસો. નિબ્બેધભાગિયં સમાધિન્તિ વિપસ્સનાસમાધિમાહ.

૮૫૧. અસનિવિચક્કં અસનિમણ્ડલં. એવં પહાનન્તિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનમાહ. કમ્મકિલેસાનં, સબ્બેસમ્પિ વા સઙ્ખારાનં ખયં નિરોધં ગચ્છતીતિ ખયગામી, અરિયમગ્ગો. લોકુત્તરગ્ગહણેનેવ સિદ્ધેપિ ખયગામિગ્ગહણં વણ્ણભણનત્થં. સમુચ્છેદપ્પહાનમેવાતિ અવધારણં નિપ્પરિયાયતં ઉપાદાય. તદત્થાનેવાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનત્થાનેવ. તેન વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગપ્પહાનાનં મગ્ગસમ્ભારતમાહ તેહિ વિના અસિજ્ઝનતો. અથ વા તદત્થાનેવાતિ મગ્ગત્થાનેવ. તેન તદત્થતાય તેસં તંકિચ્ચતં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તમેવત્થં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘પટિરાજાનં વધિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. યમ્પિ તતો પુબ્બે કતન્તિ યં તતોરજ્જપ્પત્તિતો પુબ્બે કતં પચ્ચન્તસાધનદુગ્ગવિદ્ધંસનાદિ. યથા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ રઞ્ઞા કતન્તિયેવ વુચ્ચતિ, એવં લોકિયઞાણેન સાધિતાનિપિ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગપ્પહાનાનિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન પવત્તસ્સ મગ્ગસ્સ કિચ્ચભાવેન વુચ્ચન્તિ, તદત્થતાય, તેસં તંસન્તતિપતિતતાય ચ મગ્ગસ્સાતિ વેદિતબ્બા.

૮૫૨. લોકિયસ્સ, લોકિયા વા સચ્છિકિરિયા લોકિયસચ્છિકિરિયા. એવં લોકુત્તરસચ્છિકિરિયા વેદિતબ્બા. લાભીમ્હીતિ લાભી અમ્હિ. તથા વસીમ્હીતિ એત્થાપિ. પચ્ચક્ખતો ઞાણફસ્સેનાતિ પચ્ચક્ખતો આરમ્મણકરણસઙ્ખાતેન ઞાણફસ્સનેન. ‘‘પચ્ચક્ખતો’’તિ ચ ઇમિના અનુમાનતો આરમ્મણકરણં નિવત્તેતિ, ‘‘ઈદિસમિદ’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખણવસેન પચ્ચક્ખતો જાનનં હેત્થ ‘‘ઞાણફસ્સો’’તિ અધિપ્પેતો. ફસ્સિતાતિ ઞાણેન ફુટ્ઠા.

ઝાનમગ્ગફલાનિ વિય અત્તનો સન્તાને અનુપ્પાદેત્વાપિ તપ્પટિચ્છાદકસમ્મોહવિદ્ધંસનવસેન તથાવિદ્ધંસનપવત્તઞાણં અપરપ્પચ્ચયઞાણં.

પસ્સન્તો પચ્ચક્ખતો જાનન્તો. અમતોગધન્તિ અમતપરિયાપન્નં, અમતસઙ્ખાતન્તિ અત્થો.

સોતાપત્તિમગ્ગો પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો દસ્સનં, તેન દસ્સનેન સચ્છિકિરિયા દસ્સનસચ્છિકિરિયા. કિઞ્ચાપિ ગોત્રભુઞાણં તતો પઠમતરં નિબ્બાનં પસ્સતિ, આલમ્બનકરણતો દિસ્વા કત્તબ્બકિચ્ચાકરણતો પન ન દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. સા દુવિધાપીતિ સા દસ્સનભાવનાવસેન દુવિધાપિ સચ્છિકિરિયા. દસ્સનભાવનાવસેનાતિ દસ્સનમગ્ગભાવનામગ્ગવસેન. તેન અમગ્ગવસેન પવત્તનિબ્બાનસ્સ પચ્ચવેક્ખણસચ્છિકિરિયં નિવત્તેતિ. નિબ્બાનસ્સાતિ પન ઇમિના મગ્ગફલેસુ પચ્ચવેક્ખણસચ્છિકિરિયં. ઇમસ્સ ઞાણસ્સાતિ ઇમસ્સ યથાધિગતસ્સ લોકુત્તરઞાણસ્સ.

૮૫૩. અભિમતાતિ અધિપ્પેતા. ભાવના નામ ઉપ્પાદના, સન્તાનપરિભાવના ચાતિ તદુભયં દસ્સેન્તો ‘‘લોકિયાન’’ન્તિઆદિમાહ. યદગ્ગેન હિ લોકિયા કુસલાદયો ઉપ્પાદિતા, વડ્ઢિતા ચ, તદગ્ગેનસ્સ સીલભાવના, કાયભાવના, ચિત્તભાવના, પઞ્ઞાભાવના ચ લોકિયા નિપ્ફાદિતા હોતિ, તાય ચ સન્તાનોપિ પરિભાવિતોતિ. તાસુ લોકિયલોકુત્તરભાવનાસુ ઇધ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિકથાયં લોકુત્તરભાવના અધિપ્પેતા, ન ઇતરા તસ્સા સમ્ભારભાવતો. ચતુબ્બિધમ્પેતં ઞાણન્તિ એતં ચતુબ્બિધમ્પિ અરિયમગ્ગઞાણં લોકુત્તરાનિ સમ્માવાચાદિભેદાનિ સીલાદીનિ ઉપ્પાદેતિ. કથં? સહજાતાદિપચ્ચયતાય. સીલાદીનીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સમાધિસ્સ ગહણં, ન પઞ્ઞાય. ન હિ તદેવ તં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગચિત્તુપ્પાદો પન ઉપ્પાદેતિ. તદન્તોગધભાવા સમ્માસઙ્કપ્પો. સો હિ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ગહિતોતિ વદન્તિ. સીલાદીનીતિ વા ફલસીલાદીનમ્પિ ગહણન્તિ પઞ્ઞાયપિ ગહણં યુજ્જતિયેવ. સહજાતપચ્ચયાદિતાયાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અનન્તરપચ્ચયાદિતાયપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેહિ ચ સન્તાનં વાસેતીતિ તેહિ સમુચ્છિન્દનપટિપસ્સમ્ભનવસેન પવત્તેહિ લોકુત્તરેહિ સીલાદીહિ અરિયપુગ્ગલો અત્તનો સન્તાનં પરિભાવેતિ. યં નિસ્સાય પરાવુત્તીતિ વદન્તિ. યથા પરિઞ્ઞત્તયમ્પિ પહાનત્તયમ્પિ મગ્ગઞાણસ્સ કિચ્ચન્તિ વુત્તં પરિયાયેન, ન એવમિધ. ઇધ પન લોકુત્તરભાવનાવ અસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ કિચ્ચં. ન હેત્થ ભાવનાય પરિયાયો લબ્ભતીતિ અવધારણં. તેન લોકિયભાવનં નિવત્તેતિ.

એવં સરૂપેનેવ આગતાયાતિ ‘‘ચિત્તં ભાવય’’ન્તિ સમાધિ વિય ચિત્તસીસેન અનાગન્ત્વા ‘‘પઞ્ઞં ભાવય’’ન્તિ એવં સરૂપેનેવ આગતાય પઞ્ઞાય. યં વુત્તં ઉદ્દેસવસેન. એત્તાવતા તં વિત્થારિતં હોતિ. અયઞ્ચ પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતીતિ સમ્બન્ધો.

ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ બાવીસતિમપરિચ્છેદવણ્ણના.