૨૩. પઞ્ઞાભાવનાનિસંસનિદ્દેસવણ્ણના

આનિસંસપકાસનાવણ્ણના

૮૫૪. અનેકસતાનિસંસા સાવકબોધિઆદિવિપુલોદાતગુણવિસેસાવહત્તા. વિત્થારતોતિ નયદસ્સનં અકત્વા ‘‘અયમ્પિ પઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસો, અયમ્પી’’તિ અનુપદદસ્સનવસેન વિત્થારતો પકાસેતું ન સુકરં અતિબહુભાવતો. અસ્સાતિ પઞ્ઞાભાવનાય. નાનાકિલેસવિદ્ધંસનન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિવસેન નાનાવિધાનં કિલેસધમ્માનં તદઙ્ગાદિવસેન પજહનં. અરિયફલરસાનુભવનન્તિ સોતાપત્તિફલાદિફલસુખપટિસંવેદનં.

નાનાકિલેસવિદ્ધંસનકથાવણ્ણના

૮૫૫. ‘‘અરિયફલરસાનુભવન’’ન્તિ એતેનેવ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં દીપીયતીતિ ‘‘અરિયમગ્ગક્ખણે’’તિ વિસેસવચનં, તબ્ભાવભાવતો વા. સિદ્ધે હિ સમુચ્છેદપ્પહાને પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં સિદ્ધમેવ હોતીતિ.

ભીમવેગાનુપતિતાતિ સકલં લોકં ભિન્દન્તેન વિય ભીમેન ભયાનકેન વેગેન સહસા પતિતા. સિલુચ્ચયેતિ પબ્બતે સેલપુથુલે. સતેજુજ્જલમણ્ડલોતિ સરદકાલસમિદ્ધેન અત્તનો તેજસા સમુજ્જલદુદ્દિક્ખમણ્ડલો. વધબન્ધનાદિદુગ્ગતિપરિપક્કિલેસાદિજાતિઆદિસબ્બાનત્થવિધાયકં. સન્દિટ્ઠિકન્તિ પચ્ચક્ખભૂતં. જઞ્ઞાતિ જાનેય્ય. ઇધાતિ ઇમિસ્સં પઞ્ઞાભાવનાયં.

ફલસમાપત્તિકથાવણ્ણના

૮૫૬. અરિયસ્સ મગ્ગસ્સ ફલં અરિયફલં, અરિયઞ્ચ તં વિસુદ્ધત્તા ફલઞ્ચાતિપિ અરિયફલં, તસ્સ રસો, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિસુખં, અનુભવનં નિબ્બાનારમ્મણસ્સ તસ્સ પટિસેવનં. તત્રાતિ તેસુ દ્વીસુ આકારેસુ. અસ્સાતિ અરિયફલસ્સ.

૮૫૭. સંયોજનેસુ પહીનેસુ સબ્બેપિ કિલેસા પહીનાયેવ હોન્તીતિ સંયોજનાનંયેવ ગહણં. સંયોજનપ્પહાનમત્તમેવ અરિયમગ્ગસ્સ ફલં નામ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અત્થન્તરં વિપાકભૂતન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ફલં નામ ન કોચિ અઞ્ઞો ધમ્મો અત્થી’’તિ. કે પનેતં વદન્તીતિ? અન્ધકાદયો. તે હિ ‘‘અરહત્તં અરહત્તન્તિ, આવુસો, વુચ્ચતિ…પે… મોહક્ખયો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૧૫) સુત્તપદસ્સ અત્થં અઞ્ઞથા ગહેત્વા નિપ્પરિયાયતો ‘‘અરહત્તં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ, કિલેસપ્પહાનમેવ તથા વોહરીયતી’’તિ વદન્તા સેસફલેપિ પટિક્ખિપન્તિ. ઇદં સુત્તમ્પીતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિમાહ. પકટ્ઠો ઉક્કટ્ઠો યોગોતિ પયોગો, અરિયમગ્ગો, પયોગનિમિત્તં જાતકિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધિ. યા પન અરિયમગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા લબ્ભમાનાપિ યસ્સા વિપાકપઞ્ઞાય નિપ્પજ્જમાનાય નિપ્પજ્જતિ, સા પટિપ્પસ્સદ્ધિયં નિપ્ફાદેતબ્બાયં પઞ્ઞાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિપઞ્ઞાતિ વુત્તા. સમ્માદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વુટ્ઠાતીતિ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉજુવિપચ્ચનીકદસ્સનવસેન વત્વા તદઞ્ઞતોપિ વુટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘તદનુવત્તકકિલેસેહી’’તિ વુત્તં, તસ્સા મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમ્પયોગતો, ઉપનિસ્સયતો ચ અનુવત્તકકિલેસેહિ. તેન તદેકટ્ઠપ્પહાનમાહ. ખન્ધેહીતિ તદનુવત્તકક્ખન્ધેહિ, તાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમ્પયુત્તક્ખન્ધેહિ ચેવ તપ્પચ્ચયા આયતિં ઉપ્પજ્જનક્ખન્ધેહિ ચાતિ અત્થો. બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહીતિ યથાવુત્તકિલેસક્ખન્ધેહિ બહિદ્ધાભૂતેહિ વિપસ્સનાય ગોચરભૂતેહિ સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તેહિ.

એવં મગ્ગકિચ્ચં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ વસેન ફલં દસ્સેતું ‘‘તમ્પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તમ્પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધત્તાતિ તસ્સ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વુટ્ઠાનાદિપયોગસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા. મગ્ગો હિ નિમિત્તતો, પવત્તતો ચ વુટ્ઠહન્તો કિલેસે પજહતીતિ અત્તનો ખણે તં પયોગં કરોતિ નામ, ફલક્ખણે પનસ્સ સો પયોગો પટિપ્પસ્સદ્ધો વૂપસન્તો નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘તમ્પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા’’તિ. ઉપ્પજ્જતીતિ મગ્ગાનન્તરં દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા ઉપ્પજ્જતિ. ફલસમાપત્તિકાલે પન બહુક્ખત્તું, નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જતિ. સબ્બમ્પિ યથાવુત્તપયોગપટિપ્પસ્સદ્ધિનિમિત્તં ઉપ્પજ્જનતો ‘‘તમ્પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. મગ્ગસ્સેતં ફલન્તિ યથાવુત્તા વિપાકા સમ્માદિટ્ઠિ નામ, એતં અરિયમગ્ગસ્સ ફલન્તિ વેદિતબ્બં. વિત્થારેતબ્બન્તિ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે અભિનિરોપનટ્ઠેન સમ્માસઙ્કપ્પો મિચ્છાસઙ્કપ્પા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૬૩) સઙ્કપ્પાદિવસેન, સેસમગ્ગવસેન ચ વિત્થારતો વેદિતબ્બં.

ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, ઇમે ધમ્મા અપ્પમાણારમ્મણાતિ અપ્પમાણારમ્મણતાય મગ્ગેહિ નિબ્બિસેસતાય. તથા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઙ્ખાતો મહગ્ગતો ધમ્મો નિરોધતો વુટ્ઠાનવેલાયં અપ્પમાણસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ અરિયફલસ્સ અનન્તરપચ્ચયતાય ચ દીપનાતિ એવમાદીનિપિ એત્થ અરિયફલસ્સ સભાવધમ્મભાવેન અત્થિતાય સાધકાનિ, ન યથાદસ્સિતપટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયેવાતિ અધિપ્પાયો.

૮૫૮. ફલસમાપત્તિયન્તિ ફલપવત્તિસઙ્ખાતાય સમાપત્તિયં. અસ્સાતિ અરિયફલસ્સ. સરૂપકત્તુકારણાકારટ્ઠિતિવુટ્ઠાનાનન્તરવસેન ઇદં પઞ્હાકમ્મં.

૮૫૯. અરિયફલસ્સ નિરોધે અપ્પનાતિ અરિયસ્સ ફલઝાનસ્સ નિબ્બાને આરમ્મણભૂતે અપ્પનાકારેન પવત્તિ.

૮૬૦. સબ્બેપિ પુથુજ્જનાતિ ઝાનસમાપત્તિલાભિનોપિ પુથુજ્જના ન સમાપજ્જન્તિ, પગેવ ઇતરે. અરિયા સબ્બેપિ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તીતિ કામં સામઞ્ઞજોતના, સા પન વિસેસનિવિટ્ઠાયેવ હોતિ. અધિગતત્તાતિ પન હેતુકિત્તનં. ઉપરિમાનમ્પિ હેટ્ઠિમાય લોકિયસમાપત્તિયા વિય સમાપજ્જનં સાધેન્તં વિય ઠિતન્તિ તં નિવત્તેન્તો ‘‘ઉપરિમા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપરિમાતિ સકદાગામિઆદયો. હેટ્ઠિમન્તિ સોતાપત્તિફલાદિં. ન સમાપજ્જન્તિ સતિપિ અધિગતત્તે. કસ્માતિ ચે? કારણમાહ ‘‘પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા’’તિ. એતેન ઉપરિમો અરિયો હેટ્ઠિમં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ અત્તના અધિગતત્તા, યથા તં લોકિયસમાપત્તિન્તિ, એવં પવત્તં હેતું બ્યભિચારેતિ. ન હિ લોકિયજ્ઝાનેસુ પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં નામ અત્થિ વિસેસાભાવતો. ઇધ પન અસમુગ્ઘાટિતકમ્મકિલેસનિરોધનેન પુથુજ્જનેહિ વિય સોતાપન્નસ્સ, સોતાપન્નાદીહિ સકદાગામિઆદીનં પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં અત્થિ. યતો હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ફલધમ્મા ઉપરૂપરિ મગ્ગધમ્મેહિ નિવત્તિતા પટિપક્ખેહિ વિય અભિભૂતા અપ્પવત્તિધમ્મતંયેવ આપન્ના. તેનાહ ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા’’તિ.

અપિચ કુસલકિરિયપવત્તિ નામ અઞ્ઞાદિસી, વિપાકપવત્તિ ચ અઞ્ઞાદિસી, અનન્તરફલત્તા ચ લોકુત્તરકુસલાનં હેટ્ઠિમતો ઉપરિમો ભવન્તરગતો વિય હોતિ. તંતંફલવસેનેવ હિ અરિયાનં સોતાપન્નાદિનામલાભો. તે સચે અઞ્ઞફલસમઙ્ગિનોપિ હોન્તિ, સોતાપન્નાદિનામમ્પિ તેસં અવટ્ઠિતં સિયા, તેન તેન ઝાનેન ગહિતપટિસન્ધિકો વિયાતિ તસ્સ તસ્સ અરિયસ્સ તં તં ફલં ભવઙ્ગસદિસન્તિ ન ઉપરિમસ્સ હેટ્ઠિમફલસમઙ્ગિતાય લેસોપિ સમ્ભવતિ, કુતો તસ્સ સમાપજ્જનન્તિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠિમા ચ ઉપરિમન્તિ હેટ્ઠિમા ચ સોતાપન્નાદયો અરિયા ઉપરિમં સકદાગામિફલાદિં ન સમાપજ્જન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કારણમાહ ‘‘અનધિગતત્તા’’તિ. ન હિ અનધિગતસમાપત્તિં સમાપજ્જિતું સક્કા.

‘‘અત્તનો અત્તનોયેવ પન ફલં સમાપજ્જન્તી’’તિ ઇમિના સબ્બેપિ અરિયા અત્તનો અત્તનો ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તીતિ અત્થે આપન્ને તત્થ કેસઞ્ચિ મતિભેદં દસ્સેતું ‘‘કેચિ પના’’તિઆદિ વુત્તં. એતે હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનોતિ યસ્મા હિ તે ‘‘ઉપરિમા દ્વે’’તિ વુત્તા અનાગામિનો, અરહન્તો ચ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનો, ઇતરે પન સીલેસુ પરિપૂરકારિનો, તસ્મા દ્વે એવ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તીતિ. ન હિ સમાધિપારિપૂરિયા વિના સમાપત્તિવળઞ્જનં સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયો. તન્તિ ‘‘સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનો’’તિ તેહિ વુત્તકારણં. અકારણમેવાતિ અયુત્તિયેવ. કસ્માતિ ચે? આહ ‘‘પુથુજ્જનસ્સાપી’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – સબ્બસો અસમુચ્છિન્નકિલેસસ્સ પુથુજ્જનસ્સાપિ અત્તના પટિલદ્ધલોકિયસમાપત્તિસમાપજ્જનં લબ્ભતિ, કિમઙ્ગં પન સમુચ્છિન્નેકચ્ચકિલેસાનં હેટ્ઠિમાનં અરિયાનં, તસ્મા તેસં સમાધિસ્મિં અપરિપૂરકારિતા અત્તનો ફલસમાપત્તિં અસમાપજ્જનસ્સ અકારણન્તિ. યુત્તિચિન્તા નામ પાળિઅનારુળ્હે અત્થે યુત્તા, અયં પનત્થો પાળિઆરુળ્હોતિ કારણાપદેસે અનાદરકરણમુખેન પાળિં દસ્સેન્તો ‘‘કિઞ્ચેત્થા’’તિઆદિમાહ. સોતાપત્તિમગ્ગપટિલાભત્થાયાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ સમધિગમાય. સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાયાતિ સોતાપત્તિફલસમાપત્તિયા સમાપજ્જનત્થં. એસ નયો સેસેસુપિ.

એત્થ ચ ‘‘સુઞ્ઞતવિહારસમાપત્તત્થાય અનિમિત્તવિહારસમાપત્તત્થાયા’’તિઆદિના સરૂપતો ઉદ્ધટત્તા તતો પુબ્બે આગતા મગ્ગફલવારા અપ્પણિહિતવસેન વુત્તા. તત્થ અનત્તાનુપસ્સનામુખેન, અનિચ્ચાનુપસ્સનામુખેન ચ પવત્તાનં ફલસમાપત્તીનં પુરેચરા ગોત્રભુધમ્મા નવદસભાવેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાયા’’તિઆદિના પન ચતૂસુપિ ફલેસુ એકસદિસં દેસનાય આગતત્તા સોતાપન્નસકદાગામિનોપિ અત્તનો ફલં સમાપજ્જન્તીતિ વિઞ્ઞાયતિ. મગ્ગાનન્તરફલવસેન તં વુત્તન્તિ ચ ન સક્કા વત્તું વિપસ્સનાવસેન દસન્નં ગોત્રભુધમ્માનં દસ્સનવસેન દેસનાય આરદ્ધત્તા, મગ્ગવારેનેવ ચ તદત્થસિદ્ધિતો. ન ચ મગ્ગાનન્તરં ફલં ‘‘ફલસમાપત્તી’’તિ વુચ્ચતિ વિસું પરિકમ્માભાવતો. તસ્મા ફલસમાપત્તિવચનેનેવ સોતાપન્નાદીનમ્પિ ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનં સિદ્ધં. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

૮૬૧. પયોજનમ્પિ તદત્થાય પટિપત્તિયા કારણં હોતિ તન્નિમિત્તં પટિપજ્જનતોતિ ‘‘કસ્મા સમાપજ્જન્તી’’તિ કારણં પુચ્છિત્વા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થ’’ન્તિ પયોજનં વિસ્સજ્જિતં. કસ્માતિ વા સમ્પદાને નિસ્સક્કવચનં, કિસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થન્તિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે કિલેસદરથપરિળાહવૂપસમેન સન્તેન સુખવિહારેન વિહરણત્થં. સતિપિ વિપાકભાવે પરિકમ્મેન વિના અનુપ્પજ્જનતો ફલસમાપત્તિધમ્માનં તસ્સ તસ્સ અરિયસ્સ રુચિવસેનેવ પવત્તિ, યતો નેસં સાધિપતિતાતિ આહ ‘‘અદ્ધાન…પે… સમાપજ્જન્તી’’તિ.

૮૬૨. દ્વીહિ આકારેહીતિ દ્વીહિ કારણેહિ. યથા હિ લોકિયજ્ઝાનાનં સમધિગમો સમ્પયોગસમઙ્ગિભાવેન સિજ્ઝમાનો પહાનઙ્ગસમતિક્કમમુખેન વુચ્ચતિ તથા સમધિગન્તબ્બત્તા, એવં ફલસમાપત્તિપિ નિબ્બાનમનસિકારેન સિજ્ઝમાના તદઞ્ઞારમ્મણામનસિકારમુખેન વુચ્ચતિ સબ્બસઙ્ખારતો વિનિવટ્ટિતમાનસતાવસેન સમિજ્ઝનતો. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનતો’’તિઆદિ. ઉદયબ્બયઞાણાદિઞાણપરમ્પરવસેન હિ સબ્બફલચિત્તં સઙ્ખારતો સબ્બસો નિબ્બિન્નવિરત્તચિત્તસ્સ તતો વિનિસ્સટનિબ્બાનારમ્મણં પવત્તતિ. એવં પવત્તમાનઞ્ચ તં નિબ્બાનતો અઞ્ઞસ્સ આરમ્મણસ્સ અમનસિકારા, નિબ્બાનસ્સ ચ મનસિકારા પવત્તતીતિ વુચ્ચતિ.

અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયાતિ અનિમિત્તવિમોક્ખદ્વયાય ફલસમાપત્તિયા, અનિચ્ચાનુપસ્સનામુખેન વા સમાપજ્જિતબ્બાય ફલસમાપત્તિયા. સમાપત્તિયાતિ સમાપજ્જનત્થાય. સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદિસબ્બસઙ્ખારનિમિત્તાનં. અમનસિકારોતિ આદીનવતો દિસ્વા વિસ્સટ્ઠતાય અનાવજ્જનં અસમન્નાહારો. અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારોતિ સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તાભાવતો અનિમિત્તાય. કેહિચિ પચ્ચયેહિ ન સઙ્ખતત્તા ચ અસઙ્ખતાતિ લદ્ધનામાય અસઙ્ખતાય ધાતુયા ફલસમાપત્તિસહજાતેન મનસિકારેન મનસિકરણં, તસ્સા વા ધાતુયા ફલસમાપત્તિચિત્તસઙ્ખાતે મનસિકરણં.

૮૬૩. ઉદયબ્બયાદિવસેનાતિ ઉદયબ્બયભઙ્ગભયતુપટ્ઠાનાદિવસેન પવત્તનકાનં નવન્નમ્પિ ઞાણાનં બ્યાપારં વદતિ. તેનાહ ‘‘પવત્તાનુપુબ્બવિપસ્સનસ્સા’’તિ. સઙ્ખારારમ્મણગોત્રભુઞાણાનન્તરન્તિ સઙ્ખારારમ્મણસ્સ ‘‘વોદાન’’ન્તિ લદ્ધનામસ્સ ગોત્રભુઞાણસ્સ અનન્તરં. કસ્મા પનેત્થ ગોત્રભુઞાણં મગ્ગઞાણપુરેચારિકં વિય નિબ્બાનારમ્મણં ન હોતીતિ? ફલધમ્માનં અનિય્યાનિકભાવતો. અરિયમગ્ગધમ્મા એવ હિ નિય્યાનિકા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કતમે ધમ્મા નિય્યાનિકા? ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના’’તિ (ધ. સ. ૧૨૯૫, ૧૬૦૯). તસ્મા એકન્તેન નિય્યાનિકસભાવસ્સ ઉભતોવુટ્ઠાનભાવેન પવત્તમાનસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતેન ઞાણેન નિમિત્તતો વુટ્ઠિતેનેવ ભવિતબ્બન્તિ તસ્સ નિબ્બાનારમ્મણતા યુત્તા, ન પન અરિયમગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા તસ્સ વિપાકભાવેન પવત્તમાનાનં કિલેસાનં અસમુચ્છિન્દનતો અનિય્યાનિકત્તા અવુટ્ઠાનસભાવાનં ફલઞાણાનં પુરેચારિકઞાણસ્સ કદાચિપિ નિબ્બાનારમ્મણતા ઉભયત્થ અનુલોમઞાણાનં અતુલ્યાકારતો. અરિયમગ્ગવીથિયઞ્હિ અનુલોમઞાણાનિ અનિબ્બિદ્ધપુબ્બાનં થૂલથૂલલોભક્ખન્ધાદીનં સાતિસયં પદાલનેન લોકિયઞાણેસુ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તાનિ મગ્ગઞાણાનુગુણાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ફલસમાપત્તિવીથિયં પન તાનિ તેન તેન મગ્ગેન તેસં તેસં કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા તત્થ કિલેસવિક્ખમ્ભને નિરુસ્સુક્કાનિ કેવલં અરિયાનં ફલસમાપત્તિસુખસમઙ્ગિભાવસ્સ પરિકમ્મમત્તાનિ હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન તેસં કુતોચિ વુટ્ઠાનસમ્ભવો, યતો નેસં પરિયોસાનઞાણં સઙ્ખારનિમિત્તવુટ્ઠાનતો નિબ્બાનારમ્મણં સિયા.

એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સેક્ખસ્સ અત્તનો ફલસમાપત્તિવળઞ્જનત્થાય ઉદયબ્બયાદિવસેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ વિપસ્સનાઞાણાનુપુબ્બિયા ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો’’તિ ઇદઞ્ચ અટ્ઠકથાવચનં સમત્થિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘સેક્ખસ્સાપિ ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો’’તિ. નિબ્બાનારમ્મણે અપ્પનજ્ઝાનવસેન યથાપરિચ્છિન્નકાલં નિરન્તરં ફલચિત્તસ્સેવ પવત્તનં સમાપજ્જનં ફલસમાપત્તીતિ આહ ‘‘ફલસમાપત્તિવસેન નિરોધે ચિત્તં અપ્પેતી’’તિ. યદિ અનુપુબ્બવિપસ્સનાનં વસેન ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનં, તેન નીહારેન સેક્ખસ્સ ઉપરિમગ્ગેનાપિ ભવિતબ્બન્તિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘ફલસમાપત્તિનિન્નતાયા’’તિઆદિ. તેન અઞ્ઞોયેવ વિપસ્સનાચારો અરિયમગ્ગાવહો, અઞ્ઞો ફલસમાપત્તિઆવહોતિ દસ્સેતિ, સ્વાયં વિપસ્સનાય વિભાગો વુત્તો એવ. યે પનાતિ અભયગિરિવાસિનો સન્ધાયાહ. તે હિ મગ્ગફલવિપસ્સનાય આલોળેત્વા વદન્તિ. તેનેવ હિ ‘‘એવં સતી’’તિઆદિ વુત્તં. અરહા પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ યદિ ઇતરત્થાપિ વિપસ્સના તદત્થાય સંવત્તેય્યાતિ અધિપ્પાયો. પાળિવસેનેવ ચ પટિક્ખિત્તન્તિ ‘‘દસ ગોત્રભુધમ્મા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ મગ્ગત્થા ફલત્થા વિપસ્સના વિસું કત્વા પવત્તપાળિવસેનેવ તેસં વચનં પટિક્ખિત્તન્તિપિ ન ગહેતબ્બં, અઞ્ઞથા ‘‘દસ ગોત્રભુધમ્મા’’તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ. ઇદમેવ પન ગહેતબ્બન્તિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનં. ફલઞ્ચસ્સાતિઆદિ મહગ્ગતવિપાકાનં વિય લોકુત્તરવિપાકાનઞ્ચ કુસલસરિક્ખતાદસ્સનં. ઝાનતો સરિક્ખતાદસ્સનેનેવ ચેત્થ બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવસેનાપિ સરિક્ખતા દસ્સિતાયેવાતિ વેદિતબ્બં.

૮૬૪. ઠિતિયાતિ પબન્ધટ્ઠિતિયા. યથાપરિચ્છિન્નકાલઞ્હિ સમાપત્તિયા પબન્ધવસેનાવટ્ઠાનં ઇધ ઠિતીતિ. ‘‘ચન્દે વા સૂરિયે વા એત્તકં ઠાનં ગતે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ કાલાવધિગ્ગહણવસેન સમાપજ્જનં ચિત્તસ્સ અભિસઙ્ખરણં અભિસઙ્ખારો.

૮૬૫. સબ્બાનેવેતાનીતિ રૂપનિમિત્તાદિસબ્બાનેવ એતાનિ એકતો કામં ન મનસિ કરોતિ અસમ્ભવતો. સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ અનવસેસપરિયાદાનવસેન. સમુદાયસદ્દા હિ અવયવેસુપિ પવત્તન્તિ, અવયવબ્યતિરેકેન ચ સમુદાયો ન લબ્ભતીતિ અવયવગતમ્પિ કિચ્ચં સમુદાયવસેન વુત્તં. તસ્માતિ સબ્બેસં સઙ્ખારનિમિત્તાનં એકતો મનસિકારાભાવતો. યસ્મા ભવઙ્ગચિત્તે ઉપ્પન્ને ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યં ભવઙ્ગસ્સા’’તિઆદિ. ભવઙ્ગસ્સ આરમ્મણં નામ કમ્માદિ. મનસિ કરોતોતિ ભવઙ્ગસહગતેન મનસિકારેન મનસિ કરોતો, તં વા આરમ્મણં ભવઙ્ગમનસિ કરોતો.

૮૬૬. ફલસ્સ ફલમેવ વા અનન્તરં હોતિ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં. ભવઙ્ગં વા સબ્બપચ્છિમસ્સ. ફલાનન્તરં મગ્ગવીથિયં, ફલસમાપત્તિયઞ્ચ. ‘‘યેન ફલેન નિરોધા વુટ્ઠાનં હોતી’’તિ ઇદં ફલુપ્પત્તિયા નિરોધા વુટ્ઠાનભાવતો વુત્તં. તન્તિ નિરોધાવુટ્ઠાનભાવેન વુત્તં અનાગામિફલં વા અગ્ગફલં વા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાનન્તરન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ કુસલસ્સ, કિરિયસ્સ વા અનન્તરં સતિપિ સત્તાહાતિક્કમે વિજાતિયેન અન્તરિકત્તા.

પટિપ્પસ્સદ્ધદરથન્તિ સબ્બસો પસ્સદ્ધકિલેસદરથં. અમતારમ્મણન્તિ નિબ્બાનારમ્મણં. સુભન્તિ અસોભનતાય કિલેસસ્સાપિ અભાવતો સોભનં. તણ્હાસઙ્ખાતં લોકામિસં વન્તં છડ્ડિતં એતેનાતિ વન્તલોકામિસં. વૂપસન્તકિલેસતાય, સુસન્તતાય ચ સન્તં. યેન ધમ્મેન યોગતો સમણો નામ હોતિ, તસ્સ અરિયમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ સામઞ્ઞસ્સ ફલન્તિ સામઞ્ઞફલં.

ઓજવન્તેનાતિ સભાવસમ્પન્નેન. સુચિનાતિ કિલેસાસુચિવિરહતો પરિસુદ્ધેન. સુખેનાતિ અનુત્તરસુખેન. અભિસન્દિતન્તિ સબ્બસો લૂખભાવાપગમનેન સિનેહિતં. સાતાતિસાતેનાતિ મહગ્ગતસાતતો, લોકુત્તરકુસલસાતતો ચ અતિવિય સાતેન મધુરેન. મગ્ગસુખતોપિ હિ ફલસુખં સન્તતરતાય પણીતતરં. અમતેન સમ્મોદિતં. ‘‘મધું વિયા’’તિ ઇમિના સાતાતિસાતતંયેવ વિભાવેતિ.

તસ્સ અરિયસ્સ ફલસ્સ રસભૂતં સારભૂતં તં સુખં પઞ્ઞં ભાવેત્વા યસ્મા પણ્ડિતો વિન્દતિ પટિલભતીતિ યોજના.

નિરોધસમાપત્તિકથાવણ્ણના

૮૬૭. તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘નિરોધસમાપત્તિયા સમાપજ્જનસમત્થતા’’તિ સંખિત્તવચને. ઇદં સરૂપાદિવસેન પઞ્હાકમ્મં. કત્થાતિ કસ્મિં ભવે.

૮૬૮. અનુપુબ્બનિરોધવસેનાતિ વિપસ્સનાનુગતા અટ્ઠ સમાપત્તિયો આરોહન્તેન તંતંપટિપક્ખનિરોધમુખેન તિણ્ણં સઙ્ખારાનં અનુપુબ્બતો નિરોધવસેન. યથાપરિચ્છિન્નકાલં યા ચિત્તચેતસિકાનં અપ્પવત્તિ, અયં નિરોધસમાપત્તીતિ અત્થો. કે સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તીતિ કામં સમાપજ્જનસમત્થા પધાનતાય પઠમં પુચ્છિતા, તબ્બિસ્સજ્જનં પન ગરુભાવતો પચ્છા વિસ્સજ્જેતું અસમાપજ્જનકે તાવ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બેપિ…પે… ન સમાપજ્જન્તી’’તિ આહ યથા ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ. તત્થ ‘‘સબ્બેપી’’તિ ઇદં પુથુજ્જનાદીનં તિણ્ણં વિસેસનં. તે હિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં લાભિનોપિ અલાભિનો વિય સમાધિસ્મિં અપરિપૂરકારિતાય નિરોધં સમાપજ્જિતું ન સક્કોન્તિ. કામચ્છન્દાદિસમુચ્છિન્દનેન હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિતા, ન ઝાનાધિગમમત્તેન. અનાગામિનો, અરહન્તોતિ એત્થ સુક્ખવિપસ્સકા ચ અનાગામિનો, સુક્ખવિપસ્સકા ચ અરહન્તોતિ સુક્ખવિપસ્સકસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. ઉભયેપિ ચેતે સતિપિ વિપસ્સનાબલે સમાધિબલસ્સ અભાવતો નિરોધં ન સમાપજ્જન્તિ. અનુપુબ્બવિહારસમ્ભવતઞ્ઞેવેત્થ સમાધિબલં ઇચ્છિતબ્બં. પુરિમકા પન તયો સતિપિ સમાધિબલે વિપસ્સનાબલસ્સ અભાવતો, અપરિપુણ્ણત્તા ચ સમાપજ્જિતું ન સક્કોન્તિ. અપરિપુણ્ણતા ચસ્સ સઙ્ખારાનં ન સમ્મા પરિમદ્દિતત્તા. અટ્ઠ સમાપત્તિ…પે… સમાપજ્જન્તી’’તિ વત્વા તત્થ કારણં પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘દ્વીહિ બલેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તયો ચ સઙ્ખારાનન્તિ એત્થ તયોતિ સામિઅત્થે પચ્ચત્તવચનં, તિણ્ણન્તિ અત્થો. ઞાણચરિયાહીતિ ઞાણપ્પવત્તીહિ. નિરોધસમાપત્તિયાતિ નિરોધસમાપજ્જનાય ઞાણં. અયઞ્ચ સમ્પદાતિ અયં બલદ્વયસમન્નાગમાદિકા યથાવુત્તનિરોધસમાપત્તિઆવહા સમ્પત્તિ. અનાગામિખીણાસવેતિ અનાગામિનો ચેવ ખીણાસવે ચ.

૮૬૯. સમથબલન્તિ કામચ્છન્દાદિકે પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો, સો એવ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયટ્ઠેન બલં. અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સના, સા એવ વુત્તનયેન બલન્તિ વિપસ્સનાબલં. નેક્ખમ્મવસેનાતિઆદીસુ કામચ્છન્દવિક્ખમ્ભનસ્સ નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પસ્સ, અલોભપધાનસ્સ વા તથાપવત્તકુસલચિત્તુપ્પાદસ્સ વસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાસઙ્ખાતો યો અવિક્ખેપો, તં સમથબલં. બ્યાપાદવિક્ખમ્ભનસ્સ અબ્યાપાદવિતક્કસ્સ, અદોસપધાનસ્સ વા તથાપવત્તકુસલચિત્તુપ્પાદસ્સ વસેનેવ. થિનમિદ્ધવિક્ખમ્ભિકાય વિભૂતં કત્વા મનસિકરણેન ઉપટ્ઠિતઆલોકસઞ્ઞાય વસેન. ઉદ્ધચ્ચવિક્ખમ્ભનસ્સ અવિક્ખેપસ્સ સમાધાનસ્સ વસેન. સકલમિચ્છાવિતક્કવિક્ખમ્ભનસ્સ સિખાપત્તઆનાપાનસ્સતિસિદ્ધપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિઅસ્સાસપસ્સાસાનં વસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાસઙ્ખાતો યો અવિક્ખેપો, તં સમથબલન્તિ અત્થયોજના.

એવં ઉપચારસ્સ ઝાનસ્સ વસેન સમથબલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં વસેન પટિપક્ખેહિ અનભિભવનીયતાય ચ બલપ્પત્તિવસેન દસ્સેતું ‘‘પઠમજ્ઝાનેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નીવરણેતિ નીવરણનિમિત્તં નીવરણપચ્ચયા. ન કમ્પતિ ઝાનસમઙ્ગિપુગ્ગલો, ઝાનસમ્પયુત્તસમાધિ વા. સો હિ વિસેસતો ઇધ ‘‘સમથબલ’’ન્તિ અધિપ્પેતો. તથા હિ કેનટ્ઠેન સમથબલન્તિ બલટ્ઠો પુચ્છિતો. ઉદ્ધચ્ચેતિ ઉદ્ધચ્ચનિમિત્તં. ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસેતિ ઉદ્ધચ્ચેન સમ્પયુત્તમોહઅહિરિકાદિકિલેસહેતુ. ખન્ધેતિ ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તચતુક્ખન્ધનિમિત્તં. ન કમ્પતીતિઆદીનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. કમ્પનં વા ઠાનાપગમો. ચલનં પરિબ્ભમનં. વેધનં સન્ધાવનં. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ન ચલતિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતક્ખન્ધે ન વેધતીતિ વા યોજેતબ્બં. ઉદ્ધચ્ચગ્ગહણઞ્ચેત્થ સમથસ્સ ઉજુપટિપક્ખતાય તદભિભવેન બલપ્પત્તિદસ્સનત્થં. તેનેતં અટ્ઠન્નમ્પિ સમાપત્તીનં સાધારણતો કિચ્ચાતિસયદસ્સનં દટ્ઠબ્બં. ઇદં સમથબલન્તિ યાયં નેક્ખમ્માદિવસેન લદ્ધાય ચિત્તેકગ્ગતાય નીવરણાદીહિ અકમ્પનીયતા, તાનિ ચ અભિભવિત્વા અવટ્ઠાનં, ઇદં સમથબલં.

ઇદાનિ વિપસ્સનાબલં નિદ્દિસન્તો યસ્મા વિપસ્સના સઙ્ખેપતો સત્તહિ અનુપસ્સનાહિ સઙ્ગહિતા, તસ્મા તતો તતો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય તાસં વસેન અનુપસ્સના કાતબ્બા, તત્તકેનેવ ચેત્થ અનુપસ્સનાકિચ્ચં પરિપુણ્ણં હોતીતિ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સના વિપસ્સનાબલં…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના વિપસ્સનાબલ’’ન્તિ સરૂપતો દસ્સેત્વા પુન તા હેટ્ઠા વુત્તનયેન વિસયવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાપિ પટિપક્ખેહિ અનભિભવનીયતાવ બલટ્ઠોતિ દસ્સેતું ‘‘કેનટ્ઠેન વિપસ્સનાબલ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અવિજ્જાયાતિ દ્વાદસસુ અકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ અવિજ્જાનિમિત્તં. અવિજ્જાસહગતકિલેસેતિ અવિજ્જાય સમ્પયુત્તલોભદોસાદિકિલેસવત્થુનિમિત્તં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. અવિજ્જગ્ગહણઞ્ચેત્થ વિપસ્સનાય ઉજુપટિપક્ખતાય તદભિભવેન બલપ્પત્તિદસ્સનત્થં. તેનેતં સત્તન્નમ્પિ અનુપસ્સનાનં સાધારણતો કિચ્ચાતિસયદસ્સનં દટ્ઠબ્બં. ઇદં વિપસ્સનાબલન્તિ યાયં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન લદ્ધસ્સ વિપસ્સનાઞાણસ્સ નિચ્ચસઞ્ઞાદિનિમિત્તં અકમ્પનીયતા, તા ચ અભિભવિત્વા અવટ્ઠાનં, ઇદં વિપસ્સનાબલં.

વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારા વાચં સઙ્ખરોન્તિ પવત્તેન્તીતિ કત્વા. તેનાહ ‘‘પુબ્બે ખો, આવુસો વિસાખ, વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા પચ્છા વાચં ભિન્દતિ, તસ્મા વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮). તે પન દુતિયજ્ઝાને વૂપસન્તા હોન્તીતિ આહ ‘‘દુતિયજ્ઝાનં…પે… પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તી’’તિ. કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા, અસ્સાસપસ્સાસા. તથા હિ વુત્તં ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા ખો, આવુસો વિસાખ, કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપ્પટિબદ્ધા, તસ્મા અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮). તે પન યસ્મા ચતુત્થજ્ઝાને વૂપસન્તા હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં…પે… પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તી’’તિ. ચિત્તેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચિત્તસઙ્ખારા, સઞ્ઞા વેદના. તથા હિ વુત્તં ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપ્પટિબદ્ધા, તસ્મા સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ (સં. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮). તે પન યસ્મા નિરોધં સમાપન્નસ્સ વૂપસમન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સઞ્ઞાવેદયિત…પે… પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તી’’તિ.

ઞાણચરિયાસુ વિવટ્ટાનુપસ્સનાગ્ગહણેનેવ તસ્સ આદિભૂતા સેસાનુપસ્સનાપિ ગહિતાવ હોન્તિ તદવિનાભાવતો. મગ્ગો ઞાણચરિયા, ફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયાતિ મગ્ગફલસમાપત્તીનં ઞાણચરિયાભાવવચનં મગ્ગફલધમ્માનં ઞાણપધાનત્તા, ઞાણેન વા ઇન્દ્રિયાધિપતિહેતુમગ્ગપચ્ચયાદિવસેન સાતિસયપચ્ચયભૂતેન સેસા મગ્ગફલધમ્મા ચરિતા પવત્તિતાતિ કત્વા તથા વુત્તં. સમાધિચરિયાસુપિ એસેવ નયો. ઇમાહિ સોળસહીતિ અટ્ઠન્નં અનુપસ્સનાનં, અટ્ઠન્નઞ્ચ મગ્ગફલઞાણાનં વસેન ઇમાહિ સોળસહિ ઞાણપવત્તીહિ.

નવહિ સમાધિચરિયાહીતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો અટ્ઠ સમાધિચરિયા, તાસં ઉપચારસમાધિ ઉપચારસમાધિભાવનાસામઞ્ઞેન એકા સમાધિચરિયાતિ એવં નવહિ સમાધિચરિયાહિ. તેનાહ ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાધિચરિયા’’તિઆદિ. પઠમજ્ઝાનપટિલાભત્થાય વિતક્કો ચાતિઆદિ નાનાવજ્જનુપચારવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, ઉપરિસમાપત્તીનમ્પિ ઉપચારસ્સ તથેવ વુત્તત્તા. ન હિ એકાવજ્જને ચતુત્થજ્ઝાનાદિઉપચારે પીતિઆદયો સમ્ભવન્તિ. એત્થ ચ ‘‘પઠમજ્ઝાનપટિલાભત્થાયા’’તિઆદિવચનેન ઉપચારસમાધિસ્સાપિ પારિપૂરી ઇચ્છિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. કિં પનેત્થ સમથબલસમાધિચરિયાનં નાનત્તં, કિં વા વિપસ્સનાબલલોકિયઞાણચરિયાનં? યથા સમથબલેપિ ‘‘નેક્ખમ્મવસેના’’તિઆદિના ઉપચારસમાધિના સદ્ધિં અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ અપ્પનાસમાધિયેવ વુત્તો, તથા સમાધિચરિયાસુ, વિપસ્સનાબલલોકિયઞાણચરિયાસુ ચ વિપસ્સનાવ વુત્તાતિ? કિઞ્ચાપિ વુત્તા, વિવટ્ટાનુપસ્સના પન પુરેચરઞાણાદિવિપસ્સનાબલે અવુત્તા એવ ઞાણચરિયાસુ વુત્તા. અપિચ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયટ્ઠો બલટ્ઠો, પઞ્ચન્નં વસીભાવાનં વસેન સુચિણ્ણતા ચરિયટ્ઠો, એતેનેવ સમથબલસમાધિચરિયાનમ્પિ નાનત્તં સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વસીભાવતા પઞ્ઞાતિ એત્થ વસો એતસ્સ અત્થીતિ વસી, તસ્સ ભાવો વસીભાવો, સા એવ વસીભાવતા. ‘‘વસિયો’’તિ પન પાળિયં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તત્તા તાયો દસ્સેતું ‘‘વસીતિ પઞ્ચ વસિયો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઝાનં આવજ્જન્તસ્સ નિરન્તરં ઝાનઙ્ગેસુ ચિત્તપ્પવત્તનસમત્થતા આવજ્જનવસી. સમાપજ્જિતુકામસ્સ સીઘં ઝાનં સમાપજ્જનસમત્થતા સમાપજ્જનવસી. અચ્છરામત્તં વા કતિપયચ્છરામત્તં વા ખણં ઝાનં ઠપેતું સમત્થતા અધિટ્ઠાનવસી. તથેવ લહું વુટ્ઠાતું સમત્થતા વુટ્ઠાનવસી. પચ્ચવેક્ખણવસી પન આવજ્જનવસિયા એવ સિજ્ઝતિ. પચ્ચવેક્ખણજવનાનેવ હિ તત્થ આવજ્જનાનન્તરાનીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન હેટ્ઠા આગતો એવ. અયઞ્ચ વસીભાવો સમાધિચરિયાનં વસેન વુત્તો. ઞાણચરિયાસુ પન લોકુત્તરાનં ઞાણચરિયાનં વસીભાવાપાદનકિચ્ચં નામ નત્થિ. પટિપક્ખસ્સ સુવિહતત્તા સભાવસિદ્ધો તત્થ વસીભાવો, લોકિયાનં પન પગુણબલવભાવાપાદનેન વસીભાવો લબ્ભતેવ.

૮૭૦. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોતિ અનવસેસનિદ્દેસો. ચુદ્દસહિ ઞાણચરિયાહિ હોતિ અગ્ગમગ્ગફલાનં અનધિગતત્તાતિ. યદિ એવન્તિ યદિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન ‘‘સોળસહિ ઞાણચરિયાહી’’તિ વુત્તં, તતો અવકંસવસેનપિ ઇચ્છિતબ્બં, એવં સન્તે કિં ન હોતિ નિરોધસમાપજ્જનન્તિ અધિપ્પાયો. પઞ્ચ કામગુણા વત્થુભૂતા એતસ્સ સન્તીતિ પઞ્ચકામગુણિકો, કામરાગો. અપ્પહીનત્તા અસમુચ્છિન્નત્તા. ન હિ કામરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનમત્તં નિરોધસ્સ અધિટ્ઠાનં ભવિતું સક્કોતિ. તસ્માતિ સમાધિપારિપન્થિકસ્સ કામરાગસ્સ સુપહીનત્તા. એતેન કામં મગ્ગફલઞાણચરિયા લોકિયઞાણસમાધિચરિયા વિય નિરોધસમાપજ્જને સરૂપેન ન વિનિયુજ્જન્તિ તદા અપ્પવત્તનતો, તસ્સ તસ્સ પન પટિપક્ખસ્સ સમુચ્છિન્દનેન બલચરિયાનં વિસેસપચ્ચયતાય નિરોધસમાપત્તિયા અધિટ્ઠાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. એસાતિ અનાગામી. ઇદઞ્હિ ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સા’’તિઆદિવચનં અનાગામિનોવ નિરોધા વુટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વચનતો, અઞ્ઞથા ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકિરિયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વુચ્ચેય્ય.

૮૭૧. ‘‘પઞ્ચવોકારભવે’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચતુવોકારભવેપિ અરૂપજ્ઝાનવસેન યથારહં અનુપુબ્બસમાપત્તિ લબ્ભતીતિ? કામં લબ્ભતિ, સા પન ‘‘અનુપુબ્બસમાપત્તી’’તિ ન વુચ્ચતિ એકદેસભાવતો. અટ્ઠસમાપત્તિવસેનેવ ચ ‘‘અનુપુબ્બસમાપત્તી’’તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઠમજ્ઝાનાદીનં ઉપ્પત્તિ નત્થી’’તિ. વત્થુસ્સ અભાવાતિ હદયવત્થુનો અભાવાતિ વદન્તિ, કરજકાયસઙ્ખાતસ્સ પન વત્થુનો અભાવાતિ અત્થો. યદિ હિ આરુપ્પે નિરોધં સમાપજ્જેય્ય, ચિત્તચેતસિકાનં, અઞ્ઞસ્સ ચ કસ્સચિ અભાવતો અપઞ્ઞત્તિકોવ ભવેય્ય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસદિસો. કિઞ્ચાયં ઉપાદાય નિરોધં સમાપન્નોતિ વુચ્ચેય્ય, કિં વા એતાય વત્થુચિન્તાય. અઙ્ગવેકલ્લતોવ નત્થિ આરુપ્પે નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનં.

૮૭૨. સઙ્ખારાનં પવત્તિભેદેતિ સઙ્ખતધમ્માનં ખણે ખણે ઉપ્પજ્જને, ભિજ્જને ચ, તેસં વા કુસલાદિભેદભિન્ને યથારહં તીહિ દુક્ખતાહિ ઉપદ્દુતે પવત્તિવિભાગે. ચિત્તચેતસિકવિગમેહિ રૂપધમ્મેસુ લબ્ભમાનાપિ સઙ્ખારદુક્ખતા અબ્બોહારિકતં આપજ્જતિ. ઉક્કણ્ઠિત્વાતિ નિબ્બિન્દિત્વા. નિબ્બાનં પત્વાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં પત્વા વિય. સુખન્તિ નિદ્દુક્ખં.

૮૭૩. સમથવિપસ્સનાવસેનાતિ યુગનદ્ધાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારિતાય સહિતાનં વસેન. ઉસ્સક્કિત્વાતિ ઉક્કંસં પત્વા યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના, યાવ ચ અનુલોમઞાણા આરુહિત્વા. નિરોધયતોતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા તં નિરોધેન્તસ્સ. અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિપિ ચિત્તસ્સ અનુપ્પજ્જનેન એવમસ્સા નિરોધસમાપત્તિયા સમાપજ્જનં હોતિ. ‘‘યો હી’’તિઆદિના ‘‘સમથવિપસ્સનાવસેના’’તિ વુત્તમેવત્થં બ્યતિરેકમુખેન વિવરતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિ તદુદ્ધં સુદ્ધસમથવિપસ્સનાય અભાવતો. યો વિપસ્સનાવસેનેવ ઉસ્સક્કતિ સચે અરિયો ફલસમાપત્તત્થિકો, સો અત્તનો ફલસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિ. અથ પુથુજ્જનો, સેખો વા મગ્ગત્થિકો તાય ચે વિપસ્સનાય મગ્ગં પત્વા ફલે ઠિતો, સોપિ ફલસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિચ્ચેવ વુચ્ચતિ. સોતિ ઉભયવસેન પટિપન્નો. તન્તિ નિરોધસમાપત્તિં.

૮૭૪. યેન ફલદ્વયસમન્નાગમાદિના નિરોધં સમાપજ્જિતું સમત્થો હોતિ, સો વિધિ પગેવ વિભાવિતોતિ સમાપજ્જનાકારમેવ દસ્સેન્તો ‘‘કતભત્તકિચ્ચો’’તિઆદિમાહ. તઞ્હિ સબ્બાસમ્પિ ભાવનાનં સાધારણં પુબ્બકિચ્ચં. તત્થ સઙ્ખારેતિ તસ્મિં પઠમજ્ઝાને, પઠમજ્ઝાનચિત્તુપ્પાદે વા સઙ્ખારે.

‘‘વિપસ્સતી’’તિ વુત્તં, કીદિસી પનેત્થ વિપસ્સના ઇચ્છિતબ્બાતિ તં નિદ્ધારણત્થં ‘‘વિપસ્સના પનેસા’’તિઆદિના તમેવ વિપસ્સનં તિધા ભિન્દિત્વા દસ્સેતિ. મન્દા ચે વિપસ્સના, દન્ધાભિઞ્ઞં મગ્ગં સાધેતિ. તિક્ખા ચે, ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિ અયં મન્દતિક્ખતાય વિસેસો. લક્ખણપ્પત્તા પન વિપસ્સના મગ્ગસ્સ પચ્ચયો હોતિયેવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ખાર…પે… હોતિયેવા’’તિ. તિક્ખાવ વટ્ટતિ સઙ્ખારારમ્મણેપિ સતિ સબ્બસઙ્ખારેહિ વિવટ્ટનાકારેનેવ પવત્તનતો, મગ્ગો વિય વિસઙ્ખારગતસ્સ ફલસ્સ પચ્ચયભાવતો ચ. તેનાહ ‘‘મગ્ગભાવનાસદિસા’’તિ. યસ્મા અતિમન્દા સમથાદિકા સઙ્ખારાનં નિરોધને અસમત્થા સમથનિટ્ઠા હોતિ, અતિતિક્ખા ઞાણાદિકા સાતિસયં સઙ્ખારેસુ દોસદસ્સને ફલસમાપત્તિનિટ્ઠા હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘નાતિમન્દનાતિતિક્ખા વટ્ટતી’’તિ. એસ નિરોધસમાપજ્જનકો. તે સઙ્ખારેતિ તે પઠમજ્ઝાનસઙ્ખારે.

‘‘તથેવા’’તિ ઇમિના ‘‘નાતિમન્દાય નાતિતિક્ખાયા’’તિ ઇમમત્થં આકડ્ઢતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતી’’તિ વત્તબ્બં, હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા પન તં અવત્વા ‘‘ચતુબ્બિધં પુબ્બકિચ્ચં કરોતિ’’ચ્ચેવ વુત્તન્તિ કેચિ, તં તેસં મતિમત્તં. વિપસ્સનાચારતો હિ સમાધિચારો, તસ્મા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય પુબ્બકિચ્ચં કાતબ્બં. તથા હિ પરતોપિ ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઇમં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા’’તિઆદિં (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૭૯) વક્ખતિ, ન પન ‘‘તત્થ સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સિત્વા’’તિ. નાનાબદ્ધઅવિકોપનન્તિ અત્તના અસમ્બદ્ધસ્સ પરિક્ખારસ્સ અવિનાસનં. યથા તં ન વિનસ્સતિ, તથા અધિટ્ઠાનં. સઙ્ઘપટિમાનનન્તિ સઙ્ઘસ્સ પટિમાનનાવજ્જનં. સત્થુપક્કોસનન્તિ સત્થુ પક્કોસનાવજ્જનં. અદ્ધાનપરિચ્છેદન્તિ જીવિતદ્ધાનપરિચ્છેદં પુબ્બકિચ્ચં કરોતીતિ સમ્બન્ધો.

૮૭૫. અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં. તથા ચિત્તુપ્પાદનમેવ હેત્થ અધિટ્ઠાનં.

ચિત્તજરૂપાદીનં અનુપ્પજ્જનતો, પચ્છાજાતપચ્ચયાદિઉપત્થમ્ભાભાવતો ચ સત્તાહમેવ તથા સરીરં પવત્તતિ, તતો પરં કિલમતીતિ સત્તાહમેવ પરિચ્છિન્દિત્વા નિરોધં સમાપજ્જન્તીતિ વદન્તિ.

સમાપત્તિવસેનેવાતિ નિરોધસમાપત્તિવસેનેવ. નં અગ્ગિઆદિઅન્તરાયં રક્ખતિ સમાપન્નકો અધિટ્ઠાનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા ઇદ્ધિકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૭૪) વુત્તમેવ.

૮૭૬. એતસ્સાતિ નિરોધં સમાપજ્જન્તસ્સ, નિરોધસમાપજ્જનસ્સ વા. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપસઙ્કમનસમયે વુટ્ઠાતિયેવ. કાલપરિચ્છેદસદિસઞ્હેતં.

એવં ગરુકાતિ અગ્ગિઆદીહિપિ અનભિભવનીયં નિરોધં સમાપન્નં સમાપત્તિતો વુટ્ઠાપનતો એવં ગરુકા હિ સઙ્ઘસ્સ આણા નામ, તસ્મા અત્તનો હિતસુખં આકઙ્ખન્તેન જીવિતહેતુપિ સઙ્ઘસ્સ આણા ન અતિક્કમિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

૮૭૭. ન પક્કોસતિ ‘‘સત્થા તં, આવુસો, આમન્તેતી’’તિ. ‘‘વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ આવજ્જિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

૮૭૮. જીવિતદ્ધાનસ્સાતિ અત્તનો જીવિતકાલસ્સ જીવિતપ્પવત્તિયા. આયુ એવ આયુસઙ્ખારા. ‘‘આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાની’’તિ ચ વદન્તિ, તે ચસ્સ પકતિચિત્તસ્સેવ આરમ્મણં હોન્તિ. અન્તોનિરોધે મરણં નત્થિ ચરિમભવઙ્ગેન મીયનતો. આવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જિતબ્બં ‘‘સહસા મરણં મા અહોસી’’તિ. સહસા હિ મરણે અઞ્ઞબ્યાકરણભિક્ખુઓવાદદાનસાસનાનુભાવદીપનાનં અનિસ્સરો સિયા, અનાગામિનો વા અગ્ગમગ્ગાનધિગમો સિયા. અવસેસન્તિ નાનાબદ્ધઅવિકોપનાદિતિવિધમ્પિ પુબ્બકિચ્ચં. વુત્તં અટ્ઠકથાયં.

૮૭૯. કિઞ્ચાપિ ‘‘એકં વા દ્વે વા’’તિ અનિયમેત્વા વિય વુત્તં, દ્વે વારે એવ પન નિયમતો વદન્તિ. ચિત્તવારેતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચિત્તવારે. નિરોધં ફુસતીતિ અચિત્તકભાવમેવાહ. નિરોધસ્સ પયોગત્તાતિ ચિત્તનિરોધાય પયોગભાવતો, બલદ્વયસમ્ભરણાદિપયોગસ્સ ચિત્તનિરોધત્તાતિ અત્થો. સમથવિપસ્સનાબલસમન્નાગમો, ઞાણસમાધિચરિયાવસીભાવો ચેત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનવસેનેવ ઇચ્છિતબ્બોતિ આહ ‘‘દ્વે સમથવિપસ્સનાધમ્મે યુગનદ્ધે કત્વા’’તિ. અનુપુબ્બનિરોધસ્સ પયોગોતિ પઠમજ્ઝાનાદીનં, તદનુપસ્સનાનઞ્ચ અનુપુબ્બતો નિરોધનસ્સાયં પયોગો. ઇદં વુત્તનયેન અટ્ઠસમાપત્તિઆરોહનં ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા સમાપજ્જનસ્સ. તસ્મા દ્વિન્નં ચિત્તાનં ઉપરિ ચિત્તાનિ ન પવત્તન્તીતિ યોજના.

પરતો અચિત્તકો ભવિતું ન સક્કોતીતિ સકલં યથાપરિચ્છિન્નકાલં અચિત્તકો ભવિતું ન સક્કોતિ. તઞ્ચ ખો સઙ્ઘપટિમાનનસત્થુપક્કોસનઅદ્ધાનપરિચ્છેદાવજ્જનાનં અકરણેન, ન નાનાબદ્ધઅવિકોપનસ્સ. તસ્સ હિ અકરણેન કદાચિ કેવલં તાદિસસ્સ પરિક્ખારસ્સ અવિનાસો ન સિયા, ન નિરોધસમાપત્તિવિબન્ધો. અયઞ્ચ અત્થો મહાનાગત્થેરવત્થુના વિભાવિતો એવ. એવં સન્તે તીહિ આકારેહિ નિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનં હોતીતિ આપજ્જતિ, તસ્મા તં ન સારતો પચ્ચેતબ્બં. પટિનિવત્તિત્વા પુન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનેયેવ પતિટ્ઠાતીતિ ઇમિના સમાપત્તિયા વિબન્ધે જાતે એવં હોતીતિ દસ્સેતિ, અવિબન્ધેનેવ પન યથાપરિચ્છિન્નકાલવીતિક્કમને ફલચિત્તુપ્પત્તિયા વુટ્ઠાનં હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા ગમ્ભીરકન્દરોરુળ્હતત્તપાસાણક્કન્તપુરિસનિદસ્સનમ્પિ સમત્થિતં હોતીતિ કેચિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘પુબ્બકિચ્ચસ્સ અકતત્તા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નમત્તોવ ‘પટિનિવત્તિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને પતિટ્ઠાતી’તિ વુત્તત્તા સઙ્ઘપટિમાનનાદિએકચ્ચપુબ્બકિચ્ચાકરણે અઙ્ગવેકલ્લતો નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનં ન ઇજ્ઝતેવા’’તિ વદન્તિ. વત્તસદિસઞ્હેતં નિરોધસમાપત્તિયા, યદિદં પુબ્બકિચ્ચકરણં. તસ્મા તત્થ યં ગરુતરં, તસ્સ અકરણં સમાપજ્જનં વિબન્ધતીતિ અપરે. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને પતિટ્ઠાતી’’તિ ચ ઇદં પુન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ સમાપજ્જિતબ્બત્તા વુત્તં. સમાપજ્જિત્વા હિ વુટ્ઠાય પુબ્બકિચ્ચસ્સ કાતબ્બત્તા.

યથા પનાતિઆદિ કતપુબ્બકિચ્ચતાસામઞ્ઞેન ઉપમાસંસન્દનં.

૮૮૦. અસ્સાતિ નિરોધસમાપત્તિયા. ‘‘કાલપરિચ્છેદવસેના’’તિઆદિના ચતૂહિ આકારેહિ નિરોધસમાપત્તિયા ઠાનં દસ્સેતિ.

૮૮૨. વિવેકનિન્નન્તિ નિસ્સરણવિવેકનિન્નં, પગેવ સઙ્ખારવિમુખતાય, ફલચિત્તુપ્પત્તિયા ચાતિ વેદિતબ્બં.

૮૮૩. ઊસઙ્ખારત્તયપટિપ્પસ્સદ્ધિયા, અવસેસચેતસિકવિઞ્ઞાણાભાવેન રૂપધમ્મમત્તાવસેસતાય ચ મતનિરોધસમાપન્નાનં અવિસેસં ગહેત્વા પુચ્છા ‘‘મતસ્સ ચ સમાપન્નસ્સ ચ કો વિસેસો’’તિ. કામં નેસં સઙ્ખારત્તયપટિપ્પસ્સદ્ધિઆદીહિ અવિસેસો, રૂપધમ્મમત્તાવસેસતાય પન આયુઉસ્માઇન્દ્રિયાનં અપગમાનપગમનં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૮૮૪. સભાવતોતિ સભાવધમ્મતો, પરમત્થતોતિ અત્થો. પરમત્થતો હિ વિજ્જમાનાનં સઙ્ખતાદિભાવેન વત્તબ્બતં લભતિ, ન અવિજ્જમાનં. સમાપજ્જન્તસ્સ વસેનાતિ યસ્મા સમાપજ્જન્તસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ સમથવિપસ્સનાધમ્મે યુગનદ્ધે કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો આરોહન્તસ્સ અનુક્કમેન સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનપયોગનિબ્બત્તિયા નિરોધસમાપત્તિ નિપ્ફન્ના નામ હોતિ, તસ્મા તં પયોગનિબ્બત્તિં ઉપાદાય ‘‘નિપ્ફન્ના’’તિ વત્તું વટ્ટતિ.

સઙ્ખારવૂપસમતો, સન્તધમ્મસમન્વયતો ચ સન્તં. અરિયેહિ એવ નિસેવિતબ્બત્તા અરિયનિસેવિતં. તિસ્સન્નમ્પિ દુક્ખતાનં નિબ્બુતભાવતો નિબ્બાનમિતિ સઙ્ખં ઉપાગતં. અરિયં પઞ્ઞન્તિ સુવિસુદ્ધં મગ્ગફલપઞ્ઞં. ઇમિસ્સાપીતિ નિરોધસમાપત્તિયા. સમાપત્તિસમત્થતાતિ સમાપજ્જનસમત્થતા.

આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધિકથાવણ્ણના

૮૮૫. આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધીતિ આહુનેય્યપાહુનેય્યદક્ખિણેય્યઅઞ્જલિકરણીયઅનુત્તરપુઞ્ઞક્ખેત્તભાવસિદ્ધિ. અવિસેસેનાતિ દસ્સનમગ્ગપઞ્ઞાદિવિસેસેન વિના, એતિસ્સા લોકુત્તરપઞ્ઞાય. આનેત્વા હુનિતબ્બન્તિ આહુનં, દૂરતોપિ આનેત્વા દાતબ્બદાનં, તં પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ આહુનેય્યો. પાહુનં વુચ્ચતિ આગન્તુકદાનં, તં પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ પાહુનેય્યો. દક્ખિણં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો, અઞ્જલિકરણં અઞ્જલિકમ્મં, તં અરહતીતિ અઞ્જલિકરણીયો. અનુત્તરં ઉત્તમં સત્તાનં પુઞ્ઞવિરુહનટ્ઠાનન્તિ અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

૮૮૬. મન્દાય વિપસ્સનાય આગતોતિ અતિક્ખાય વિપસ્સનાય વસેન પઠમમગ્ગપઞ્ઞં ભાવેત્વા સોતાપન્નભાવં આગતો. સદ્ધાદીનં મુદૂનં ઇન્દ્રિયાનં વસેન મુદિન્દ્રિયોપિ સમાનો. સત્તક્ખત્તુપરમોતિ સત્તક્ખત્તું પરમા ભવૂપપત્તિ અત્તભાવગ્ગહણં, તતો પરં અટ્ઠમં ભવં નાદિયતીતિ સત્તક્ખત્તુપરમો. સંસરિત્વાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન અપરાપરં ગન્ત્વા. દુક્ખસ્સન્તં કરોતીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તં પરિયોસાનં કરોતિ. અયં કાલેન દેવલોકસ્સ, કાલેન મનુસ્સલોકસ્સાતિ મિસ્સકસ્સ ભવસ્સ વસેન ‘‘સત્તસુગતિભવે સંસરિત્વા’’તિ વુત્તો. કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયતો પટ્ઠાય હિ નીચકુલે ઉપપત્તિ નામ નત્થિ, મહાભોગકુલેસુયેવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. દ્વે વા તીણિ વા કુલાનીતિ દેવમનુસ્સવસેન દ્વે વા તયો વા ભવે. ઇતિ અયમ્પિ મિસ્સકભવેનેવ કથિતો. દેસનામત્તમેવ ચેતં ‘‘દ્વે વા તીણિ વા’’તિ. યાવ છટ્ઠભવા સંસરન્તોપિ કોલંકોલોવ હોતિ. અત્તભાવગ્ગહણસઙ્ખાતં એકંયેવ ખન્ધબીજં એતસ્સ અત્થીતિ એકબીજી. ‘‘માનુસકં ભવ’’ન્તિ ઇદમ્પિ દેસનામત્તં. ‘‘દેવભવં નિબ્બત્તેતી’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. કો પનેતેસં ઇમં પભેદં નિયમેતીતિ? તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના. સચે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના બલવતી હોતિ, એકબીજી નામ હોતિ. તતો મન્દાય કોલંકોલો, તતો મન્દતરાય સત્તક્ખત્તુપરમો.

૮૮૭. પટિસન્ધિવસેન સકિં આગચ્છતીતિ સકદાગામી. સકિદેવાતિ એકવારંયેવ. ‘‘ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ. ઇમે ચત્તારોપિ ઇધ ન ગહિતા. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં ઇધ ગહિતો.

૮૮૮. પટિસન્ધિવસેન ઇધ અનાગમનતો અનાગામી. ઇન્દ્રિયવેમત્તતાવસેનાતિ સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચકઇન્દ્રિયાનં પરોપરિયત્તેન. પઞ્ચધા ઇધ વિહાય નિટ્ઠો હોતીતિ સો અનાગામી અન્તરાપરિનિબ્બાયિઆદિભાવેન પઞ્ચપકારેન ઇમં લોકં પજહિત્વા પરિનિબ્બાયનકો હોતિ. આયુવેમજ્ઝસ્સ અન્તરાયેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનતો અન્તરાપરિનિબ્બાયી. ઉપહચ્ચાતિ વા ઉપગન્ત્વા કાલકિરિયં. અપ્પયોગેનાતિ અધિમત્તપયોગેન વિના અપ્પકસિરેનેવ તિક્ખિન્દ્રિયતાય સુખેનેવ. સપ્પયોગેનાતિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઉદ્ધં વા હિ ભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં, વટ્ટસોતં વાતિ ઉદ્ધંસોતો. ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંસોતો. પટિસન્ધિવસેન અકનિટ્ઠભવં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી.

યત્થુપપન્નોતિ અવિહાદીસુ યત્થ યત્થ ઉપપન્નો. ઇમેસં પન અનાગામીનં પભેદજાનનત્થં ઉદ્ધંસોતઅકનિટ્ઠગામિચતુક્કં વેદિતબ્બં – યો હિ અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા તયો દેવલોકે સોધેત્વા સુદસ્સીદેવલોકે ઠત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં ઉદ્ધંસોતો નઅકનિટ્ઠગામી નામ. યો ઇતો અકનિટ્ઠમેવ ગન્ત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયં નઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા ચતૂસુ દેવલોકેસુ તત્થ તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ, અયં નઉદ્ધંસોતો નઅકનિટ્ઠગામી નામ. એતે પન અવિહેસુ ઉપપન્નસમનન્તરા આયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વા, પત્વા ચ પરિનિબ્બાયનવસેન તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતોતિ પઞ્ચ. તે અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન દસ હોન્તિ. તથા અતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીસૂતિ ચત્તારો દસકા ચત્તાલીસં. અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ. તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ ચત્તારો. તે અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિવિભાગેન અટ્ઠાતિ અટ્ઠચત્તાલીસં અનાગામિનો.

સોતાપન્ના પન પટિપદાભેદેન ચત્તારો સત્તક્ખત્તુપરમા, ચત્તારો કોલંકોલા, ચત્તારો એકબીજિનોતિ સદ્ધાધુરેન પટિપન્ના દ્વાદસ, તથા પઞ્ઞાધુરેનાતિ ચતુવીસતિ.

સકદાગામિનો સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુત્તા પટિપદાવસેન ચત્તારો, તથા અનિમિત્તઅપ્પણિહિતવિમોક્ખેહીતિ દ્વાદસ.

૮૮૯. તથા અરહન્તો. તે પન દ્વાદસ પઞ્ઞાવિમુત્તા, દ્વાદસ ઉભતોભાગવિમુત્તા, દ્વાદસ તેવિજ્જા, દ્વાદસ છળભિઞ્ઞા, દ્વાદસ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાતિ સમસટ્ઠિ હોન્તિ. એવમેતે સદ્ધિં પચ્ચેકસમ્બુદ્ધસમ્માસમ્બુદ્ધેહિ છચત્તાલીસાધિકસતં અરિયા. યસ્મા તેસં અરિયભાવસિદ્ધિ અરિયાય પઞ્ઞાભાવનાય, તેન વુત્તં ‘‘આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધિપિ ઇમિસ્સા લોકુત્તરપઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસો’’તિ. લોકિયવિજ્જાભિઞ્ઞાહિ વિનાપિ ઉભતોભાગવિમુત્તતા હોતીતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો વિસું ગહિતો. યં સન્ધાય વુત્તન્તિ યં ચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞાભાવનં સન્ધાય હેટ્ઠા સઙ્ખેપતો ગાથાવણ્ણનાયં વુત્તં, તં પન વુત્તાકારં નિગમનવસેન દસ્સેતું ‘‘મગ્ગક્ખણે’’તિઆદિ વુત્તં. કામં ચતૂસુપિ મગ્ગક્ખણેસુ તં જટં વિજટેતિ નામ, ફલક્ખણેસુપિ યથારહં વિજટિતજટો, અગ્ગફલક્ખણેયેવ પન સબ્બસો વિજટિતજટો, તતો પરં વિજટેતબ્બાય જટાય અભાવતો. તેનેત્થ હેટ્ઠા હેટ્ઠિમમગ્ગપઞ્ઞાભાવનાનિસંસસ્સ વુત્તત્તાવ ચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞાભાવનાવસેન અત્થો વુત્તો.

રતિન્તિ અભિરતિં, અભિરુચિન્તિ અત્થો. તત્થાતિ અરિયાય પઞ્ઞાભાવનાય.

૮૯૦. ઇમિસ્સા ગાથાયાતિ ઇમિસ્સં ગાથાયં. ગાથા હિ અત્તનો અત્થભૂતસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ આધારભાવેન વુત્તા, સામિવચનં વા એતં અત્થસ્સ તંસમ્બન્ધિભાવતો.

પઞ્ઞાભાવનાનિસંસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ તેવીસતિમપરિચ્છેદવણ્ણના.

નિગમનકથાવણ્ણના

૮૯૧. ઇમિસ્સા દાનિ ગાથાયાતિઆદીનં ગાથાનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ. સ્વાયં ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગં ભાસિસ્સ’’ન્તિ એવં પટિઞ્ઞાતો વિસુદ્ધિમગ્ગો એત્તાવતા ભાસિતો હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૮૯૨. તત્થાતિઆદીસુ અયં પદસમ્બન્ધેન સદ્ધિં સઙ્ખેપત્થો – તેસં ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિગાથાયં વુત્તાનં સીલાદિપ્પભેદાનં અત્થાનં પઞ્ચન્નમ્પિ મહાનિકાયાનં અટ્ઠકથાનયે અટ્ઠકથાતન્તિયં તત્થ તત્થ વુત્તો યો વિનિચ્છયો, યેભુય્યેન તં સબ્બં સમાહરિત્વા સમાનેત્વા નિકાયન્તરસ્સ નિકાયગતવાદદોસસઙ્કરેહિ મુત્તો સો નિચ્છયો યસ્મા પકાસિતો, તસ્મા વિસુદ્ધિકામેહિ યોગીહિ એતસ્મિં વિસુદ્ધિમગ્ગે આદરો કરણીયોયેવાતિ.

નિગમનગાથાયો

એત્તાવતા ચ –

સુવિસુદ્ધસમાચારો, વિસુદ્ધનયમણ્ડિતં;

વિસુદ્ધિમગ્ગં લોકસ્સ, યદચ્ચન્તવિસુદ્ધિયા.

અભાસિ કરુણાવેગ-સમુસ્સાહિતમાનસો;

મહેસિ વિપુલોદાત-વિસુદ્ધિમતિપાટવો.

તસ્સ અત્થં પકાસેતું, કથામગ્ગં પુરાતનં;

નિસ્સાય યા સમારદ્ધા, અત્થસંવણ્ણના મયા.

આયાચિતો સિદ્ધગામ-પરિવેણનિવાસિના;

થેરેન દાઠનાગેન, સુદ્ધાચારેન ધીમતા.

સા એસા પરમત્થાનં, તત્થ તત્થ યથારહં;

નિધાનતો પરમત્થ-મઞ્જૂસા નામ નામતો.

સમ્પત્તા પરિનિટ્ઠાનં, અનાકુલવિનિચ્છયા;

અટ્ઠાસીતિપ્પમાણાય, પાળિયા ભાણવારતો.

ઇતિ તં સઙ્ખરોન્તેન, યં તં અધિગતં મયા;

પુઞ્ઞં તસ્સાનુભાવેન, લોકનાથસ્સ સાસને.

ઓગાહેત્વા વિસુદ્ધાય, સીલાદિપટિપત્તિયા;

સબ્બેપિ દેહિનો હોન્તુ, વિમુત્તિરસભાગિનો.

ચિરં તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસનં;

તસ્મિં સગારવા નિચ્ચં, હોન્તુ સબ્બેપિ પાણિનો.

સમ્મા વસ્સતુ કાલેન, દેવો રાજા મહીપતિ;

સદ્ધમ્મનિરતો લોકં, ધમ્મેનેવ પસાસતૂતિ.

બદરતિત્થવિહારવાસિના આચરિયધમ્મપાલેન કતા

પરમત્થમઞ્જૂસા નામ વિસુદ્ધિમગ્ગમહાટીકા સમત્તા.

વિસુદ્ધિમગ્ગ-મહાટીકા સમત્તા.