૧૩. નેસજ્જિકઙ્ગકથાવણ્ણના

૩૬. સેય્યન્તિ ઇરિયાપથલક્ખણં સેય્યં. તપ્પટિક્ખેપેનેવ હિ તદત્થા ‘‘મઞ્ચો ભિસી’’તિ એવમાદિકા (ચૂળવ. ૩૨૧, ૩૨૨) સેય્યા પટિક્ખિત્તા એવ હોન્તિ. ‘‘નેસજ્જિકો’’તિ ચ સયનં પટિક્ખિપિત્વા નિસજ્જાય એવ વિહરિતું સીલમસ્સાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા સેય્યા એવેત્થ પટિયોગિની, ન ઇતરે તથા અનિટ્ઠત્તા, અસમ્ભવતો ચ. કોસજ્જપક્ખિયો હિ ઇરિયાપથો ઇધ પટિયોગિભાવેન ઇચ્છિતો, ન ઇતરે. ન ચ સક્કા ઠાનગમનેહિ વિના નિસજ્જાય એવ યાપેતું તથા પવત્તેતુન્તિ સેય્યાવેત્થ પટિયોગિની. તેનાહ ‘‘તેન પના’’તિઆદિ. ચઙ્કમિતબ્બં ન ‘‘નેસજ્જિકો અહ’’ન્તિ સબ્બરત્તિં નિસીદિતબ્બં. ઇરિયાપથન્તરાનુગ્ગહિતો હિ કાયો મનસિકારક્ખમો હોતિ.

ચત્તારો પાદા, પિટ્ઠિઅપસ્સયો ચાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ પઞ્ચઙ્ગો. ચતૂહિ અટ્ટનીહિ, પિટ્ઠિઅપસ્સયેન ચ પઞ્ચઙ્ગોતિ અપરે. ઉભોસુ પસ્સેસુ પિટ્ઠિપસ્સે ચ યથાસુખં અપસ્સાય વિહરતો નેસજ્જિકસ્સ ‘‘અનેસજ્જિકતો કો વિસેસો’’તિ ગાહં નિવારેતું અભયત્થેરો નિદસ્સિતો ‘‘થેરો અનાગામી હુત્વા પરિનિબ્બાયી’’તિ.

ઉપચ્છેદીયતિ એતેનાતિ ઉપચ્છેદનન્તિ વિનિબન્ધુપચ્છેદસ્સ સાધકતમભાવો દટ્ઠબ્બો. સબ્બકમ્મટ્ઠાનાનુયોગસપ્પાયતા અલીનાનુદ્ધચ્ચપક્ખિકત્તા નિસજ્જાય. તતો એવ પાસાદિકઇરિયાપથતા. વીરિયારમ્ભાનુકૂલતા વીરિયસમતાયોજનસ્સ અનુચ્છવિકતા. તતો એવ સમ્માપટિપત્તિયા અનુબ્રૂહનતા. પણિધાયાતિ ઠપેત્વા. તનુન્તિ ઉપરિમકાયં. વિકમ્પેતીતિ ચાલેતિ, ઇચ્છાવિઘાતં કરોતીતિ અધિપ્પાયો. વતન્તિ ધુતઙ્ગં.

ઇતિ નેસજ્જિકઙ્ગકથાવણ્ણના.

ધુતઙ્ગપકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૩૭. સેક્ખપુથુજ્જનાનં વસેન સિયા કુસલાનિ, ખીણાસવાનં વસેન સિયા અબ્યાકતાનિ. તત્થ સેક્ખપુથુજ્જના પટિપત્તિપૂરણત્થં, ખીણાસવા ફાસુવિહારત્થં ધુતઙ્ગાનિ પરિહરન્તિ. અકુસલમ્પિ ધુતઙ્ગન્તિ અકુસલચિત્તેનાપિ ધુતઙ્ગસેવના અત્થીતિ અધિપ્પાયો. તં ન યુત્તં, યેન અકુસલચિત્તેન પબ્બજિતસ્સ આરઞ્ઞિકત્તં, તં ધુતઙ્ગં નામ ન હોતિ. કસ્મા? લક્ખણાભાવતો. યં હિદં કિલેસાનં ધુનનતો ધુતસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ઞાણસ્સ, ચેતનાય વા અઙ્ગત્તં, ન તં અકુસલધમ્મેસુ સમ્ભવતિ. તસ્મા અરઞ્ઞવાસાદિમત્તેન આરઞ્ઞિકાદયો તાવ હોન્તુ, આરઞ્ઞિકઙ્ગાદીનિ પન ન હોન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘ન મય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇમાનીતિ ધુતઙ્ગાનિ. વુત્તં હેટ્ઠા વચનત્થનિદ્દેસે. ન ચ અકુસલેન કોચિ ધુતો નામ હોતિ, કિલેસાનં ધુનનટ્ઠેનાતિ અધિપ્પાયો. યસ્સ ભિક્ખુનો એતાનિ સમાદાનાનિ અઙ્ગાનિ, એતેન પઠમેનાપિ અત્થવિકપ્પેન ‘‘નત્થિ અકુસલં ધુતઙ્ગ’’ન્તિ દસ્સેતિ. ન ચ અકુસલં કિઞ્ચિ ધુનાતીતિ અકુસલં કિઞ્ચિ પાપં ન ચ ધુનાતિ એવ અપ્પટિપક્ખતો. યેસં સમાદાનાનં તં અકુસલં ઞાણં વિય અઙ્ગન્તિ કત્વા તાનિ ધુતઙ્ગાનીતિ વુચ્ચેય્યું. ઇમિના દુતિયેનાપિ અત્થવિકપ્પેન ‘‘નત્થિ અકુસલં ધુતઙ્ગ’’ન્તિ દસ્સેતિ. નાપિ અકુસલન્તિઆદિ તતિયઅત્થવિકપ્પવસેન યોજના. તસ્માતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનં.

યેસન્તિ અભયગિરિવાસિકે સન્ધાયાહ. તે હિ ધુતઙ્ગં નામ પઞ્ઞત્તીતિ વદન્તિ. તથા સતિ તસ્સ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા કિલેસાનં ધુનનટ્ઠોપિ ન સિયા, સમાદાતબ્બતા ચાતિ તેસં વચનં પાળિયા વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેતું ‘‘કુસલત્તિકવિનિમુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્માતિ યસ્મા પઞ્ઞત્તિપક્ખે એતે દોસા દુન્નિવારા, તસ્મા તં તેસં વચનં ન ગહેતબ્બં, વુત્તનયો ચેતનાપક્ખોયેવ ગહેતબ્બોતિ અત્થો. યસ્મા એતે ધુતગુણા કુસલત્તિકે પઠમતતિયપદસઙ્ગહિતા, તસ્મા સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા વિપાકધમ્મધમ્મા, સિયા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા, સિયા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા, સિયા અસંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકાતિ એવં સેસતિકદુકપદેહિપિ નેસં યથારહં સઙ્ગહો વિભાવેતબ્બો.

કામં સબ્બોપિ અરહા ધુતકિલેસો, ઇધ પન ધુતઙ્ગસેવનામુખેન કિલેસે વિધુનિત્વા ઠિતો ખીણાસવો ‘‘ધુતકિલેસો પુગ્ગલો’’તિ અધિપ્પેતો. તથા સબ્બોપિ અરિયમગ્ગો નિપ્પરિયાયેન કિલેસધુનનો ધમ્મો, વિસેસતો અગ્ગમગ્ગો. પરિયાયેન પન વિપસ્સનાઞાણાદિ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ધુતઙ્ગચેતનાસમ્પયુત્તઞાણં દટ્ઠબ્બં. એવં ધુતં દસ્સેત્વા ધુતવાદે દસ્સેતબ્બે યસ્મા ધુતવાદભેદેન ધુતો વિય ધુતભેદેન ધુતવાદોપિ દુવિધો, તસ્મા તેસં, તદુભયપટિક્ખેપસ્સ ચ વસેન ચતુક્કમેત્થ સમ્ભવતીતિ તં દસ્સેતું ‘‘અત્થિ ધુતો’’તિઆદિ વુત્તં.

તયિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ ‘‘સો અય’’ન્તિ અત્થો. ધુતધમ્મા નામાતિ ધુતઙ્ગસેવનાય પટિપક્ખભૂતાનં પાપધમ્માનં ધુનનવસેન પવત્તિયા ‘‘ધુતો’’તિ લદ્ધનામાય ધુતઙ્ગચેતનાય ઉપકારકા ધમ્માતિ કત્વા ધુતધમ્મા નામ. અસમ્પત્તસમ્પત્તેસુ પચ્ચયેસુ અલુબ્ભનાકારેન પવત્તનતો અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા ચ અત્થતો અલોભો. પચ્ચયગેધાદિહેતુકાનં લોલતાદીનં સંકિલેસાનં સમ્મદેવ લિખનતો છેદનતો ગણસઙ્ગણિકાદિભેદતો સંસગ્ગતો ચિત્તસ્સ વિવેચનતો સલ્લેખતા પવિવેકતા ચ અલોભો અમોહોતિ ઇમેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ અનુપતન્તિ તદન્તોગધા તપ્પરિયાપન્ના હોન્તિ, તદુભયસ્સેવ પવત્તિવિસેસભાવતો. ઇમેહિ કુસલધમ્મેહિ અત્થી ઇદમત્થી, યેન ઞાણેન પબ્બજિતેન નામ પંસુકૂલિકઙ્ગાદીસુ પતિટ્ઠિતેન ભવિતબ્બન્તિ યથાનુસિટ્ઠં ધુતગુણે સમાદિયતિ ચેવ પરિહરતિ ચ, તં ઞાણં ઇદમત્થિતા. તેનાહ ‘‘ઇદમત્થિતા ઞાણમેવા’’તિ. પટિક્ખેપવત્થૂસૂતિ ગહપતિચીવરાદીસુ તેહિ તેહિ ધુતઙ્ગેહિ પટિક્ખિપિતબ્બવત્થૂસુ. લોભન્તિ તણ્હં. તેસ્વેવ વાતિ પટિક્ખેપવત્થૂસુ એવ. આદીનવપટિચ્છાદકન્તિ આરક્ખદુક્ખપરાધીનવુત્તિચોરભયાદિઆદીનવપટિચ્છાદકં. અનુઞ્ઞાતાનન્તિ સત્થારા નિચ્છન્દરાગપરિભોગવસેન અનુઞ્ઞાતાનં સુખસમ્ફસ્સઅત્થરણપાવુરણાદીનં. પટિસેવનમુખેનાતિ પટિસેવનદ્વારેન, તેન લેસેનાતિ અત્થો. અતિસલ્લેખમુખેનાતિ અતિવિય સલ્લેખપટિપત્તિમુખેન, ઉક્કટ્ઠસ્સ વત્તનકાનમ્પિ પટિક્ખિપનવસેનાતિ અત્થો.

સુખુમકરણસન્નિસ્સયો રાગો દુક્ખાય પટિપત્તિયા પતિટ્ઠં ન લભતીતિ આહ ‘‘દુક્ખાપટિપદઞ્ચ નિસ્સાય રાગો વૂપસમ્મતી’’તિ. સલ્લેખો નામ સમ્પજાનસ્સ હોતિ, સતિસમ્પજઞ્ઞે મોહો અપતિટ્ઠોવ અપ્પમાદસમ્ભવતોતિ વુત્તં ‘‘સલ્લેખં નિસ્સાય અપ્પમત્તસ્સ મોહો પહીયતી’’તિ. એત્થાતિ એતેસુ ધુતઙ્ગેસુ. તત્થાતિ અરઞ્ઞરુક્ખમૂલેસુ.

સીસઙ્ગાનીતિ સીસભૂતાનિ અઙ્ગાનિ, પરેસમ્પિ કેસઞ્ચિ નાનન્તરિકતાય, સુકરતાય ચ સઙ્ગણ્હનતો ઉત્તમઙ્ગાનીતિ અત્થો. અસમ્ભિન્નઙ્ગાનીતિ કેહિચિ સમ્ભેદરહિતાનિ, વિસુંયેવ અઙ્ગાનીતિ વુત્તં હોતિ. કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢતિ રાગચરિતસ્સ મોહચરિતસ્સ દોસચરિતસ્સાપિ, તં એકચ્ચં ધુતઙ્ગં સેવન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. હાયતિ કમ્મટ્ઠાનં સુકુમારભાવેનલૂખપટિપત્તિં અસહન્તસ્સ. વડ્ઢતેવ મહાપુરિસજાતિકસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ન વડ્ઢતિ કમ્મટ્ઠાનં ઉપનિસ્સયરહિતસ્સ. એકમેવ હિ ધુતઙ્ગં યથા કિલેસધુનનટ્ઠેન, એવં ચેતનાસભાવત્તા. તેનાહ ‘‘સમાદાનચેતના’’તિ.

તેરસાપિ ધુતઙ્ગાનિ સમાદાય પરિહરન્તાનં પુગ્ગલાનં વસેન ‘‘દ્વાચત્તાલીસ હોન્તી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂનં તેરસન્નમ્પિ પરિહરણસ્સ એકજ્ઝંયેવ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘એકપ્પહારેન સબ્બધુતઙ્ગાનિ પરિભુઞ્જિતું સક્કોતી’’તિ વુત્તં. કથં અબ્ભોકાસે વિહરન્તસ્સ રુક્ખમૂલિકઙ્ગં? ‘‘છન્નં પટિક્ખિપામિ, રુક્ખમૂલિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૨) વચનતો છન્ને અરુણં ઉટ્ઠાપિતમત્તે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ, ન અબ્ભોકાસે, તસ્મા ભેદહેતુનો અભાવેન તમ્પિ અરોગમેવ. તથા સેનાસનલોલુપ્પસ્સ અભાવેન યથાસન્થતિકઙ્ગન્તિ દટ્ઠબ્બં. આરઞ્ઞિકઙ્ગં ગણમ્હા ઓહીયનસિક્ખાપદેન (પાચિ. ૬૯૧-૬૯૨) પટિક્ખિત્તં, ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં અનતિરિત્તભોજનસિક્ખાપદેન (પાચિ. ૨૩૮-૨૪૦). પવારિતાય હિ ભિક્ખુનિયા અતિરિત્તં કત્વા ભુઞ્જિતું ન લબ્ભતિ. કપ્પિયે ચ વત્થુસ્મિં લોલતાપહાનાય ધુતઙ્ગસમાદાનં, ન અકપ્પિયે, સિક્ખાપદેનેવ પટિક્ખિત્તત્તા. અટ્ઠેવ હોન્તિ ભિક્ખુનિયા સંકચ્ચિકચીવરાદીહિ સદ્ધિં પઞ્ચપિ તિચીવરસઙ્ખમેવ ગચ્છન્તીતિ કત્વા. યથાવુત્તેસૂતિ ભિક્ખૂનં વુત્તેસુ તેરસસુ તિચીવરાધિટ્ઠાનવિનયકમ્માભાવતો ઠપેત્વા તેચીવરિકઙ્ગં દ્વાદસ સામણેરાનં. સત્તાતિ ભિક્ખુનીનં વુત્તેસુ અટ્ઠસુ એકં પહાય સત્ત તિચીવરાધિટ્ઠાનવિનયકમ્માભાવતો. ‘‘ઠપેત્વા તેચીવરિકઙ્ગ’’ન્તિ હિ ઇમં અનુવત્તમાનમેવ કત્વા ‘‘સત્ત સિક્ખમાનસામણેરીન’’ન્તિ વુત્તં. પતિરૂપાનીતિ ઉપાસકભાવસ્સ અનુચ્છવિકાનિ.

ધુતઙ્ગનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ દુતિયપરિચ્છેદવણ્ણના.