૩. કમ્મટ્ઠાનગ્ગહણનિદ્દેસવણ્ણના

૩૮. અપ્પિચ્છતાદીહીતિ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિસલ્લેખપવિવેકાપચયવીરિયારમ્ભાદીહિ. પરિયોદાતેતિ સુવિસુદ્ધે નિરુપક્કિલેસે. ઇમસ્મિં સીલેતિ યથાવુત્તે ચતુપારિસુદ્ધિસીલે. ‘‘ચિત્તં ભાવય’’ન્તિ ઇમમેવ દેસનં સન્ધાયાહ ‘‘અતિસઙ્ખેપદેસિતત્તા’’તિ. કો સમાધીતિ સરૂપપુચ્છા. કેનટ્ઠેન સમાધીતિ કેન અત્થેન સમાધીતિ વુચ્ચતિ, ‘‘સમાધી’’તિ પદં કં અભિધેય્યત્થં નિસ્સાય પવત્તન્તિ અત્થો. કતિવિધોતિ પભેદપુચ્છા.

‘‘કો સમાધી’’તિ કામઞ્ચાયં સરૂપપુચ્છા, વિભાગવન્તાનં પન સરૂપવિભાવનં વિભાગદસ્સનમુખેનેવ હોતીતિ વિભાગો તાવ અનવસેસતો દસ્સેતબ્બો. તંદસ્સને ચ અયમાદીનવોતિ દસ્સેતું ‘‘સમાધિ બહુવિધો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બહુવિધોતિ કુસલાદિવસેન અનેકવિધો. નાનપ્પકારકોતિ આલમ્બનમનસિકારછન્દપણિધિઅધિમોક્ખઅભિનીહારસઞ્ઞાનાનત્તાદિનાનપ્પકારો. ન સાધેય્યાતિ લોકિયસમાધિસ્સ ભાવના ઇધ અધિપ્પેતત્થો, તઞ્ચ ન સાધેય્ય. ઝાનવિમોક્ખાદીસુ હિ સમાધિં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ લબ્ભમાનેહિ વિભાગેહિ વિસ્સજ્જને કરિયમાને ઝાનવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૫૦૮ આદયો) આગતો સબ્બો સમાધિપભેદો વિસ્સજ્જેતબ્બો સિયા. તથા ચ સતિ ય્વાયં લોકિયસમાધિસ્સ ભાવનાવિધિ અધિપ્પેતો, તસ્સ વિસ્સજ્જનાય ઓકાસોવ ન ભવેય્ય. કિઞ્ચ યેનસ્સ તિકચતુક્કઝાનિકેન હીનાદિભેદભિન્નેન પવત્તિવિભાગેન બ્રહ્મપારિસજ્જાદિવસેન નવવિધો, પઞ્ચમજ્ઝાનિકેન વેહપ્ફલાદિવસેન દસવિધો વા એકાદસવિધો વા ભવપ્પભેદો નિપ્પજ્જતિ. સ્વાસ્સ પવત્તિવિભાગો અયં સોતિ નિદ્ધારેત્વા વુચ્ચમાનો વિક્ખેપાય સિયા, યથા તં અવિસયે. તેનાહ ‘‘ઉત્તરિ ચ વિક્ખેપાય સંવત્તેય્યા’’તિ. કુસલચિત્તેકગ્ગતાતિ કુસલા અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા ચિત્તેકગ્ગતા.

ચિત્તચેતસિકાનં સમં અવિસારવસેન સમ્પિણ્ડેન્તસ્સ વિય આધાનં સમાધાનં. અવિસારલક્ખણો હિ સમાધિ, સમ્પિણ્ડનરસો ચ. સમ્મા અવિક્ખિપનવસેન આધાનં સમાધાનં. અવિક્ખેપલક્ખણો વા હિ સમાધિ, વિક્ખેપવિદ્ધંસનરસો ચાતિ. સ્વાયં યસ્મા એકારમ્મણે ચિત્તસ્સ ઠિતિહેતુ, તસ્મા ‘‘ઠપનન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. તથા હેસ ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતી’’તિ (ધ. સ. ૧૫) નિદ્દિટ્ઠો. એકારમ્મણગ્ગહણઞ્ચેત્થ સમાધિસ્સ સન્તાનટ્ઠિતિભાવદસ્સનત્થં. તથા હિસ્સ અટ્ઠકથાયં દીપચ્ચિટ્ઠિતિ નિદસ્સિતા. આનુભાવેનાતિ બલેન, પચ્ચયભાવેનાતિ અત્થો. અવિક્ખિપમાનાતિ ન વિક્ખિપમાના વૂપસમમાના. ઉપસમપચ્ચુપટ્ઠાનો હિ સમાધિ. એતેનસ્સ વિક્ખેપપટિપક્ખતં દસ્સેતિ. અવિપ્પકિણ્ણાતિ અવિસટા. એતેન અવિસારલક્ખણતં.

સયં ન વિક્ખિપતિ, સમ્પયુત્તા વા ન વિક્ખિપન્તિ એતેનાતિ અવિક્ખેપો, સો લક્ખણં એતસ્સાતિ અવિક્ખેપલક્ખણો. વિક્ખેપં વિદ્ધંસેતિ, તથા વા સમ્પજ્જતીતિ વિક્ખેપવિદ્ધંસનરસો. ઉદ્ધચ્ચે અવિકમ્પનવસેન પચ્ચુપતિટ્ઠતિ, સમ્પયુત્તાનં વા તં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ અવિકમ્પનપચ્ચુપટ્ઠાનો. સુખન્તિ નિરામિસં સુખં દટ્ઠબ્બં.

૩૯. અવિક્ખેપલક્ખણં નામ સમાધિસ્સ આવેણિકો સભાવો, ન તેનસ્સ કોચિ વિભાગો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અવિક્ખેપલક્ખણેન તાવ એકવિધો’’તિ. સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે અપ્પેન્તો વિય પવત્તતીતિ વિતક્કો અપ્પના. તથા હિ સો ‘‘અપ્પના બ્યપ્પના’’તિ (ધ. સ. ૭) નિદ્દિટ્ઠો. તપ્પમુખતાવસેન પન સબ્બસ્મિં મહગ્ગતાનુત્તરે ઝાનધમ્મે ‘‘અપ્પના’’તિ અટ્ઠકથાવોહારો. તથા તસ્સ અનુપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતે પરિત્તઝાને ઉપચારવોહારો. ગામાદીનં સમીપટ્ઠાને ગામૂપચારાદિસમઞ્ઞા વિયાતિ આહ ‘‘ઉપચારપ્પનાવસેન દુવિધો’’તિ. ઇધ પન સમાધિવસેન વેદિતબ્બં. લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ વુચ્ચતિ વટ્ટં, તપ્પરિયાપન્નતાય લોકે નિયુત્તો, તત્થ વા વિદિતોતિ લોકિયો. તત્થ અપરિયાપન્નતાય લોકતો ઉત્તરો ઉત્તિણ્ણોતિ લોકુત્તરો. કામઞ્ચેત્થ લોકિયસમાધિ ભાવેતબ્બભાવેન ગય્હતિ, ઉભયં પન એકજ્ઝં ગહેત્વા તતો ઇતરં નિદ્ધારેતું ‘‘લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધો’’તિ વુત્તં. સપ્પીતિકનિપ્પીતિકવસેનાતિ સહ પીતિયા વત્તતીતિ સપ્પીતિકો, પીતિસમ્પયુત્તો. નત્થિ એતસ્સ પીતીતિ નિપ્પીતિકો, પીતિવિપ્પયુત્તો. તેસં વસેન. સુખેન સહ એકુપ્પાદાદિભાવં ગતોતિ સુખસહગતો, સુખસમ્પયુત્તોતિ અત્થો. ઉપેક્ખાસહગતેપિ એસેવ નયો. ઉપેક્ખાતિ ચેત્થ અદુક્ખમસુખવેદના અધિપ્પેતા. સા હિ સુખદુક્ખાકારપવત્તિં ઉપેક્ખતિ મજ્ઝત્તાકારસણ્ઠિતત્તા. સુખસહગત-પદેન ચેત્થ સપ્પીતિકો, નિપ્પીતિકેકદેસો ચ સઙ્ગહિતો, ઉપેક્ખાસહગત-પદેન પન નિપ્પીતિકેકદેસોવાતિ અયમેતેસં પદાનં વિસેસો.

સભાવતો, પચ્ચયતો, ફલતો ચ મજ્ઝિમપણીતેહિ નિહીનો, તેસં વા ગુણેહિ પરિહીનોતિ હીનો, અત્તનો પચ્ચયેહિ પધાનભાવં નીતો પણીતો, ઉભિન્નં મજ્ઝે ભવો મજ્ઝિમો. સમ્પયોગવસેન પવત્તમાનેન સહ વિતક્કેન સવિતક્કો, સહ વિચારેન સવિચારો, સવિતક્કો ચ સો સવિચારો ચાતિ સવિતક્કસવિચારો. આદિ-સદ્દેન અવિતક્કવિચારમત્તો, અવિતક્કાવિચારો ચ ગહિતો. તત્થ વિચારતો ઉત્તરિ વિતક્કેન સમ્પયોગાભાવતો અવિતક્કો ચ સો વિચારમત્તો ચાતિ અવિતક્કવિચારમત્તો. વિસેસનિવત્તિઅત્થો વા મત્ત-સદ્દો. સવિતક્કસવિચારો હિ સમાધિ વિતક્કવિસિટ્ઠેન વિચારેન સવિચારો, અયં પન વિચારમત્તેન વિતક્કસઙ્ખાતવિસેસરહિતેન, તસ્મા અવિતક્કવિચારમત્તો. અથ વા ભાવનાય પહીનત્તા વિતક્કાભાવેનાયં વિચારમત્તો, ન વિચારતો અઞ્ઞસ્સ અત્તનો સમ્પયુત્તધમ્મસ્સ કસ્સચિ અભાવાતિ દસ્સેતું અવિતક્ક-વચનેન વિચારમત્ત-પદં વિસેસેત્વા વુત્તં. ઉભયરહિતો અવિતક્કાવિચારો. પીતિસહગતાદિવસેનાતિ પીતિસહગતસુખસહગતઉપેક્ખાસહગતવસેન. યદેત્થ વત્તબ્બં, તં સુખસહગતદુકે વુત્તનયમેવ. પટિપક્ખેહિ સમન્તતો ખણ્ડિતત્તા પરિત્તો. પરિત્તન્તિ વા અપ્પમત્તકં વુચ્ચતિ, અયમ્પિ અપ્પાનુભાવતાય પરિત્તો વિયાતિ પરિત્તો. કિલેસવિક્ખમ્ભનતો, વિપુલફલતો, દીઘસન્તાનતો ચ મહન્તભાવં ગતો, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દાદીહિ ગતો પટિપન્નોતિ મહગ્ગતો. આરમ્મણકરણવસેનાપિ નત્થિ એતસ્સ પમાણકરધમ્મા, તેસં વા પટિપક્ખોતિ અપ્પમાણો.

પટિપજ્જતિ ઝાનં એતાયાતિ પટિપદા, પુબ્બભાગભાવના. દુક્ખા કિચ્છા પટિપદા એતસ્સાતિ દુક્ખાપટિપદો. પકતિપઞ્ઞાય અભિવિસિટ્ઠત્તા અભિઞ્ઞા નામ અપ્પનાવહા ભાવનાપઞ્ઞા, દન્ધા મન્દા અભિઞ્ઞા એતસ્સાતિ દન્ધાભિઞ્ઞો. દુક્ખાપટિપદો ચ સો દન્ધાભિઞ્ઞો ચાતિ દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞો, સમાધિ. તદાદિવસેન. ચતુઝાનઙ્ગવસેનાતિ ચતુન્નં ઝાનાનં અઙ્ગભાવવસેન, ચતુક્કનયવસેન ચેતં વુત્તં. હાનભાગિયાદિવસેનાતિ હાનકોટ્ઠાસિકાદિવસેન.

સમાધિએકકદુકવણ્ણના

છન્નં અનુસ્સતિટ્ઠાનાનન્તિ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીનં છન્નં અનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનાનં. ઇમેસં વસેનાતિ ઇમેસં દસન્નં કમ્મટ્ઠાનાનં વસેન. ‘‘પુબ્બભાગે એકગ્ગતા’’તિ ઇમિના અપ્પનાય ઉપકારકનાનાવજ્જનુપચારસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, ન એકાવજ્જનસ્સેવ. અપ્પનાસમાધીનન્તિ ઉપકત્તબ્બઉપકારકસમ્બન્ધે સામિવચનં ‘‘પુરિસસ્સ અત્થો’’તિઆદીસુ વિય. પરિકમ્મન્તિ ગોત્રભુ. અપરિત્તો સમાધીતિ દસ્સેતું ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

તીસુ ભૂમીસૂતિ કામરૂપારૂપભૂમીસુ. કુસલચિત્તેકગ્ગતાય અધિપ્પેતત્તા ‘‘અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં. સિયા સપ્પીતિકો, સિયા નિપ્પીતિકોતિ અનિયમવચનં ઉપચારસમાધિસામઞ્ઞેન સબ્બેસમ્પિ વા ઝાનાનં નાનાવજ્જનવીથિયં ઉપચારસમાધિ સિયા સપ્પીતિકો, સિયા નિપ્પીતિકો. એકાવજ્જનવીથિયં પન આદિતો દુકતિકજ્ઝાનાનં ઉપચારસમાધિ સપ્પીતિકોવ, ઇતરેસં નિપ્પીતિકોવ, વિસભાગવેદનસ્સ ચિત્તસ્સ આસેવનપચ્ચયતાભાવતો, એકવીથિયં વેદનાપરિવત્તનાભાવતો ચ. સિયા સુખસહગતો, સિયા ઉપેક્ખાસહગતોતિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ પન ‘‘દુકતિકજ્ઝાનાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇધ ‘‘તિકચતુક્કજ્ઝાનાન’’ન્તિ વત્તબ્બં.

સમાધિતિકવણ્ણના

પટિલદ્ધમત્તોતિ અધિગતમત્તો અનાસેવિતો અબહુલીકતો. સો હિ પરિદુબ્બલભાવેન હીનો હોતિ. નાતિસુભાવિતોતિ અતિવિય પગુણભાવં અપાપિતો. સુભાવિતોતિ સુટ્ઠુ ભાવિતો સમ્મદેવ પગુણતં ઉપનીતો. તેનાહ ‘‘વસિપ્પત્તો’’તિ. છન્દાદીનં હીનતાદિવસેનાપિ ઇમેસં હીનાદિતા વેદિતબ્બા. તથા હિ ઉળારપુઞ્ઞફલકામતાવસેન પવત્તિતો હીનો, લોકિયાભિઞ્ઞાસમ્પાદનાય પવત્તિતો મજ્ઝિમો, વિવેકકામતાય અરિયભાવે ઠિતેન પવત્તિતો પણીતો. અત્તહિતાય ભવસમ્પત્તિઅત્થં પવત્તિતો વા હીનો, કેવલં અલોભજ્ઝાસયેન પવત્તિતો મજ્ઝિમો, પરહિતાય પવત્તિતો પણીતો. વટ્ટજ્ઝાસયેન વા પવત્તિતો હીનો, વિવેકજ્ઝાસયેન પવત્તિતો મજ્ઝિમો, વિવટ્ટજ્ઝાસયેન લોકુત્તરપાદકત્થં પવત્તિતો પણીતો.

સદ્ધિં ઉપચારસમાધિનાતિ સબ્બેસમ્પિ ઝાનાનં ઉપચારસમાધિના સહ. વિતક્કમત્તેયેવ આદીનવં દિસ્વાતિ વિતક્કેયેવ ઓળારિકતો ઉપટ્ઠહન્તે ‘‘ચિત્તસ્સ ખોભકરધમ્મો અય’’ન્તિ આદીનવં દિસ્વા વિચારઞ્ચ સન્તતો મનસિ કરિત્વા. તેનાહ ‘‘વિચારે અદિસ્વા’’તિ. તં સન્ધાયાતિ તં એવં પટિલદ્ધં સમાધિં સન્ધાય. એતં ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધી’’તિ દુતિયપદં વુત્તં. તીસૂતિ આદિતો તીસુ.

તેસ્વેવાતિ તેસુ એવ ચતુક્કપઞ્ચકનયેસુ. તતિયે ચતુત્થેતિ ચતુક્કનયે તતિયે, પઞ્ચકનયે ચતુત્થેતિ યોજેતબ્બં. અવસાનેતિ દ્વીસુપિ નયેસુ પરિયોસાનજ્ઝાને. યથાક્કમં ચતુત્થે, પઞ્ચમે વા. પીતિસુખસહગતો વાતિ એત્થાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ સતિપિ પીતિસહગતસ્સાપિ સમાધિસ્સ સુખસહગતત્તે તીણિપિ પદાનિ અસઙ્કરતો દસ્સેતું નિપ્પીતિકસુખતો સપ્પીતિકસુખસ્સ વિસેસદસ્સનત્થં સત્થુ પીતિતિકદેસનાતિ નિપ્પીતિકસ્સેવ સુખસ્સ વસેન સુખસહગતો સમાધિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

ઉપચારભૂમિયન્તિ ઉપચારજ્ઝાનસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદે. ચિત્તુપ્પાદો હિ સહજાતધમ્માનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૯૮૮) વિય. પરિત્તો સમાધિ કામાવચરભાવતો.

સમાધિચતુક્કવણ્ણના

પઠમસમન્નાહારો ભાવનં આરભન્તસ્સ ‘‘પથવી પથવી’’તિઆદિના કમ્મટ્ઠાને પઠમાભિનિવેસો. તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારન્તિ નીવરણવિતક્કવિચારનિકન્તિઆદીનં વૂપસમે થિરભૂતં કામાવચરજ્ઝાનં. ‘‘યાવ અપ્પના’’તિ ઇમિના પુબ્બભાગપઞ્ઞાય એવ અભિઞ્ઞાભાવો વુત્તો વિય દિસ્સતીતિ વદન્તિ. અપ્પનાપઞ્ઞા પન અભિઞ્ઞાવ. યદગ્ગેન હિ પુબ્બભાગપઞ્ઞાય દન્ધસીઘતા, તદગ્ગેન અપ્પનાપઞ્ઞાયપીતિ. સમુદાચારગહણતાયાતિ સમુદાચારસ્સ ગહણભાવેન, પવત્તિબાહુલ્લતોતિ અત્થો. અસુખાસેવનાતિ કસિરભાવના.

પલિબોધુપચ્છેદાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ભાવનાવિધાનાપરિહાપનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અસપ્પાયસેવીતિ ઉપચારાધિગમતો પુબ્બે અસપ્પાયસેવિતાય દુક્ખા પટિપદા. પચ્છા અસપ્પાયસેવિતાય દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ. સપ્પાયસેવિનોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પુબ્બભાગેતિ ઉપચારજ્ઝાનાધિગમતો ઓરભાગે. અપરભાગેતિ તતો ઉદ્ધં. તસ્સ વોમિસ્સકતાતિ યો પુબ્બભાગે અસપ્પાયં સેવિત્વા અપરભાગે સપ્પાયસેવી, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇતરસ્સ સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા હોતિ. એવં પઠમચતુત્થાનં વોમિસ્સકતાય દુતિયતતિયાતિ અત્થો. અકતપલિબોધુપચ્છેદસ્સ સપરિપન્થતાય પટિપદા દુક્ખા હોતિ, ઇતરસ્સ સુખા. અસમ્પાદિતઅપ્પનાકોસલ્લસ્સ ઞાણસ્સ અવિસદતાય દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ, વિસદતાય ખિપ્પા અભિઞ્ઞા.

તણ્હાઅવિજ્જાવસેનાતિ તણ્હાઅવિજ્જાનં અભિભવાનભિભવવસેન. સમથવિપસ્સનાધિકારવસેનાતિ સમથવિપસ્સનાસુ અસતો, સતો ચ અધિકારસ્સ વસેન. તણ્હાય સમાધિસ્સ ઉજુપટિપક્ખત્તા સા સમથપટિપદાય પરિપન્થિનીતિ આહ ‘‘તણ્હાભિભૂતસ્સ હિ દુક્ખા પટિપદા હોતી’’તિ. અભિભવો ચસ્સા ઇતરકિલેસેહિ અધિકતાય અનભિભૂતસ્સ તણ્હાયાતિ અધિકારતો વેદિતબ્બં. તથા અવિજ્જા પઞ્ઞાય ઉજુપટિપક્ખાતિ તદભિભૂતસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞતા વુત્તા. અકતાધિકારોતિ ભવન્તરે અકતપરિચયો યથા પગુણં કત્વા વિસ્સટ્ઠગન્થો અપ્પમત્તકેન પયોગેન સુપ્પવત્તિ વાચુગ્ગતોવ હોતિ, એવં પુબ્બે કતપરિચયસ્સ ભાવના અપ્પકસિરેનેવ ઇજ્ઝતીતિ આહ ‘‘કતાધિકારસ્સ સુખા’’તિ. સ્વાયં અકતો, કતો ચ અધિકારો સમથનિસ્સિતો પટિપદાયં વુત્તો સમાધિપ્પધાનત્તા પટિપદાય. વિપસ્સનાનિસ્સિતો અભિઞ્ઞાયં ઞાણપ્પધાનત્તા અપ્પનાય. કિલેસિન્દ્રિયવસેનાતિ તિક્ખાતિક્ખાનં કિલેસિન્દ્રિયાનં વસેન. તેનાહ ‘‘તિબ્બકિલેસસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ કિલેસા કામચ્છન્દાદયો, ઇન્દ્રિયાનિ સદ્ધાદીનિ.

યથાવુત્તા પટિપદાભિઞ્ઞા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાતિ ધમ્મનિદ્દેસમ્પિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનમુખેન દસ્સેતું ‘‘યો પુગ્ગલો’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પગુણોતિ ન સુભાવિતો વસીભાવં અપાપિતો. તેનાહ ‘‘ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતી’’તિ. અયં પરિત્તોતિ અયં સમાધિ અપ્પાનુભાવતાય પરિત્તો. અવડ્ઢિતેતિ એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ન વડ્ઢિતે યથાઉપટ્ઠિતે આરમ્મણે. એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ હિ વડ્ઢિતં અપ્પમાણમેવાતિ વદન્તિ. ‘‘પગુણો સુભાવિતો’’તિ વત્વા ‘‘ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતી’’તિ ઇમિના યથા પગુણોપિ ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસક્કોન્તો સમાધિ પરિત્તોયેવ હોતિ, ન અપ્પમાણો, એવં ઞાણુત્તરસ્સ એકાસનેનેવ ઉપરિઝાનનિબ્બત્તનેનાતિ સુભાવિતોપિ ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયભાવસઙ્ખાતાય સુભાવિતકિચ્ચસિદ્ધિયા ‘‘અપ્પમાણો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. અપરે પન સચે સુભાવિતો પગુણો વસીભાવં પત્તો ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો અહોન્તોપિ અપ્પમાણો એવ, પમાણકરાનં રાગાદિપટિપક્ખાનં સુવિદૂરભાવતોતિ વદન્તિ. વુત્તલક્ખણવોમિસ્સતાયાતિ યો અપ્પગુણો ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, વડ્ઢિતે આરમ્મણે પવત્તો, અયં પરિત્તો અપ્પમાણારમ્મણો. યો પન પગુણો ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, અવડ્ઢિતે આરમ્મણે પવત્તો, અયં અપ્પમાણો પરિત્તારમ્મણોતિ એવં પઠમચતુત્થસમાધીનં વુત્તલક્ખણસ્સ વોમિસ્સકભાવેન દુતિયતતિયસમાધિસઙ્ગાહકો વોમિસ્સકનયો વેદિતબ્બો.

તતોતિ તતો પઠમજ્ઝાનતો ઉદ્ધં. વિરત્તપીતિકન્તિ અતિક્કન્તપીતિકં વા જિગુચ્છિતપીતિકં વા. અવયવો સમુદાયસ્સ અઙ્ગન્તિ વુચ્ચતિ, ‘‘સેનઙ્ગં રથઙ્ગ’’ન્તિઆદીસુ વિયાતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ઝાનાનં અઙ્ગભૂતા ચત્તારો સમાધી’’તિ.

હાનં ભજતીતિ હાનભાગિયો, હાનભાગો વા એતસ્સ અત્થીતિ હાનભાગિયો, પરિહાનકોટ્ઠાસિકોતિ અત્થો. આલયસ્સ અપેક્ખાય અપરિચ્ચજનતો ઠિતિં ભજતીતિ ઠિતિભાગિયો. વિસેસં ભજતીતિ વિસેસભાગિયો. પચ્ચનીકસમુદાચારવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ પચ્ચનીકાનં નીવરણવિતક્કવિચારાદીનં પવત્તિવસેન. તદનુધમ્મતાયાતિ તદનુરૂપભૂતાય સતિયા. સણ્ઠાનવસેનાતિ સણ્ઠહનવસેન પતિટ્ઠાનવસેન. ‘‘સા પન તદસ્સાદસઙ્ખાતા, તદસ્સાદસમ્પયુત્તક્ખન્ધસઙ્ખાતા વા મિચ્છાસતી’’તિ સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૭૯૯) વુત્તં. તત્થ સાપેક્ખસ્સ ઉપરિ વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કુણેય્યત્તા અવિગતનિકન્તિકા તંતંપરિહરણસતીતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સતિયા વા નિકન્તિયા વા’’તિ વિકપ્પવચનઞ્ચ યુત્તં હોતિ. વિસેસાધિગમવસેનાતિ વિસેસાધિગમસ્સ પચ્ચયભાવવસેન, વિસેસં વા અધિગચ્છતિ એતેનાતિ વિસેસાધિગમો, તસ્સ વસેન. નિબ્બિદાસહગતસઞ્ઞામનસિકારસમુદાચારવસેનાતિ આદીનવદસ્સનપુબ્બઙ્ગમનિબ્બિન્દનઞાણસમ્પયુત્તસઞ્ઞાય ચ આભોગસ્સ ચ પવત્તિવસેન. નિબ્બેધભાગિયતાતિ સચ્ચાનં નિબ્બિજ્ઝનપક્ખિકતા વિપસ્સનાય સંવત્તતીતિ અત્થો.

કામસહગતાતિ કામારમ્મણા, કામસઞ્ઞાહિ વા વોકિણ્ણા. અવિતક્કસહગતાતિ ‘‘કથં નુ ખો મે અવિતક્કં ઝાનં ભવેય્યા’’તિ એવં અવિતક્કારમ્મણા અવિતક્કવિસયા. કામઞ્ચાયં ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સા’’તિઆદિકો પાઠો પઞ્ઞાવસેન આગતો, સમાધિસ્સાપિ પનેત્થ સઙ્ગહો અત્થેવાતિ ઉદાહરણસ્સ સાત્થકતં દસ્સેતું ‘‘તાય પન પઞ્ઞાય સમ્પયુત્તા સમાધીપિ ચત્તારો હોન્તી’’તિ તેસં વસેન એવં વુત્તન્તિ અત્થો.

ભાવનામયસ્સ સમાધિસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા ઉપચારેકગ્ગતા ‘‘કામાવચરો સમાધી’’તિ વુત્તં. અધિપતિં કરિત્વાતિ ‘‘છન્દવતો ચે સમાધિ હોતિ, મય્હમ્પિ એવં હોતી’’તિ છન્દં અધિપતિં, છન્દં ધુરં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા. લભતિ સમાધિન્તિ એવં યં સમાધિં લભતિ, અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધિ, છન્દાધિપતિસમાધીતિ અત્થો. એવં વીરિયસમાધિઆદયોપિ વેદિતબ્બા.

ચતુક્કભેદેતિ ચતુક્કવસેન સમાધિપ્પભેદનિદ્દેસે. અઞ્ઞત્થ સમ્પયોગવસેન વિચારેન સહ વત્તમાનો વિતક્કો પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાને વિયોજિતોપિ ન સુટ્ઠુ વિયોજિતોતિ, તેન સદ્ધિંયેવ વિચારસમતિક્કમં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘વિતક્કવિચારાતિક્કમેન તતિય’’ન્તિ. દ્વિધા ભિન્દિત્વા ચતુક્કભેદે વુત્તં દુતિયં ઝાનન્તિ યોજના. પઞ્ચઝાનઙ્ગવસેનાતિ પઞ્ચન્નં ઝાનાનં અઙ્ગભાવવસેન સમાધિસ્સ પઞ્ચવિધતા વેદિતબ્બા.

૪૦. વિભઙ્ગેતિ ઞાણવિભઙ્ગે. તત્થ હિ ‘‘ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસવોદાન’’ન્તિ, એત્થ ‘‘સંકિલેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હાનભાગિયો ધમ્મોતિ અપગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિઅનુપક્ખન્દનં. વિસેસભાગિયો ધમ્મોતિ પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં દુતિયજ્ઝાનાદિઅનુપક્ખન્દનં. તેનાહ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિ’’ન્તિઆદિ. તસ્સત્થો (વિભ. અટ્ઠ. ૮૨૮) – અપગુણસ્સ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીનં તતો વુટ્ઠિતં આરમ્મણવસેન કામસહગતા હુત્વા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ ચોદેન્તિ તુદન્તિ, તસ્સ કામાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સા પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા હાયતિ, તસ્મા હાનભાગિની પઞ્ઞા. અવિતક્કસહગતાતિ અવિતક્કં દુતિયં ઝાનં સન્તતો પણીતતો મનસિ કરોતો આરમ્મણવસેન અવિતક્કસહગતા સમુદાચરન્તિ પગુણપઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં દુતિયજ્ઝાનાધિગમત્થાય ચોદેન્તિ તુદન્તિ, તસ્સ દુતિયજ્ઝાનાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા વિસેસભૂતસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પત્તિયા પદટ્ઠાનતાય વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. તંસમ્પયુત્તો સમાધિ ઇધાધિપ્પેતો. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના પઠમજ્ઝાને વુત્તેન વિધિના દુતિયજ્ઝાનાદીસુપિ હાનભાગિયધમ્મો, વિસેસભાગિયધમ્મો ચ વેદિતબ્બો.

દસપલિબોધવણ્ણના

૪૧. અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તોતિ લોકુત્તરઅપ્પમાણઅપરિયાપન્નગ્ગહણેન લોકિયેહિ અસાધારણતો, સપ્પીતિકાદિગ્ગહણેન સાધારણતો ચ અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તો સમાધિ વુત્તો. ભાવિતો હોતિ સઞ્ઞાય સમ્પયુત્તત્તા. તન્તિ અરિયમગ્ગસમાધિં. વિસુન્તિ પઞ્ઞાભાવનાય વિસું કત્વા ન વદામ.

કમ્મટ્ઠાનભાવનં પરિબુન્ધેતિ ઉપરોધેતિ પવત્તિતું ન દેતીતિ પલિબોધો ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા, પરિપન્થોતિ અત્થો. ઉપચ્છિન્દિત્વાતિ સમાપનેન, સઙ્ગહણેન વા ઉપરુન્ધિત્વા, અપલિબોધં કત્વાતિ અત્થો.

આવસન્તિ એત્થાતિ આવાસો. પરિચ્છેદવસેન વેણિયતિ દિસ્સતીતિ પરિવેણં. વિહારે ભિક્ખૂનં તં તં વસનટ્ઠાનં. સ્વાયં આવાસો. નવકમ્માદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન આવાસસ્સ તદઞ્ઞં અભિવુદ્ધિકારણં સઙ્ગણ્હાતિ. કારણેનાતિ ‘‘છાયૂદકસમ્પન્નં સુલભભિક્ખ’’ન્તિઆદિના કારણેન. અપેક્ખવાતિ સાલયો.

તત્રાતિ તસ્મિં પલિબોધાભાવે. પાચીનખણ્ડરાજિન્તિ પુરત્થિમદિસાયં પબ્બતખણ્ડાનં અન્તરે વનરાજિટ્ઠાનં. ‘‘નામા’’તિ ઇમિના તસ્સ પદેસસ્સ અયં સમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. પટિસામિતમેવાતિ નિચ્ચકાલં પટિસામેત્વાવ વિહારતો નિક્ખમામીતિ દસ્સેતિ. ધાતુનિધાનટ્ઠાનન્તિ કાયબન્ધનધમ્મકરણન્હાનસાટિકઅક્ખકધાતુસઙ્ખાતાનં પરિભોગસરીરધાતૂનં નિદહિતટ્ઠાનં. ઈદિસસ્સ અયં થેરો વિય અલગ્ગચિત્તસ્સ. એતેન ‘‘ભિક્ખુના નામ આવાસે એવરૂપેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઓવાદો દિન્નો હોતિ. ઇતો પરેસુપિ વત્થૂસુ એસેવ નયો.

કુલન્તિ કુલગ્ગહણેન કુલમનુસ્સાનં ગહણં ગામગ્ગહણેન ગામવાસીનં વિય. ઉપટ્ઠાકકુલમ્પીતિ પિ-સદ્દેન પગેવ ઞાતિકુલન્તિ દસ્સેતિ. ઉદ્દેસત્થન્તિ ઉદ્દિસાપનત્થં, પાઠં ઉદ્દિસાપેત્વા સજ્ઝાયિતુન્તિ અત્થો. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ પદેસે, યત્થ કત્થચિ વિહારેતિ અત્થો. તં વિહારન્તિ તં કોરણ્ડકવિહારં.

ઉપગતોતિ વસ્સં ઉપગતો. સદાતિ ગતકાલતો પભુતિ વિસેસતો પવારિતદિવસતો પટ્ઠાય સબ્બદા દિવસે દિવસે. પરિદેવમાનાતિ તંતંવિલપનવસેન વિવિધં પરિદેવન્તી. સબ્બં પવત્તિન્તિ અત્તના તત્થ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પચ્છા સમાગમપરિયોસાનં દહરસ્સ સબ્બં પવત્તિં.

કાયસક્ખિન્તિ ‘‘પસ્સ ઇમ’’ન્તિ મુખપટિગ્ગાહકં કત્વા. રથવિનીતપટિપદન્તિ દસકથાવત્થુકિત્તનપુબ્બિકં રથવિનીતૂપમાહિ વિભાવિતં રથવિનીતસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૫૨) આગતં સત્તવિસુદ્ધિપટિપદં. નાલકપટિપદન્તિ ‘‘મોનેય્યં તે ઉપઞ્ઞિસ્સ’’ન્તિઆદિના (સુ. નિ. ૭૦૬) સત્થારા નાલકત્થેરસ્સ દેસિતપટિપદં. તુવટકપટિપદન્તિ ‘‘મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાયા’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૯૨૨) ભગવતા દેસિતપટિપદં. તત્થ હિ યથાક્કમં –

‘‘ન મુની ગામમાગમ્મ, કુલેસુ સહસા ચરે;

ઘાસેસનં છિન્નકથો, ન વાચં પયુતં ભણે’’. (સુ. નિ. ૭૧૬);

‘‘ગામે ચ નાભિસજ્જેય્ય, લાભકમ્યા જનં ન લપયેય્યા’’તિ. (સુ. નિ. ૯૩૫) –

એવમાદિકા પરમપ્પિચ્છકથા આગતા. ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાદીપકન્તિ ચીવરાદીસુ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સન્તોસસ્સ, ભાવનારામતાય ચ પકાસકં.

લબ્ભતીતિ લાભો. તેનાહ ‘‘ચત્તારો પચ્ચયા’’તિ. મહાપરિવારેતિ વિપુલપરિવારે. પિણ્ડપાતં તાવ દેન્તા બુદ્ધપૂજાપત્તચીવરાદીનિ તસ્સ પરિવારાનિ કત્વા દેન્તિ, તથા ચીવરાદિદાનેપિ. બાહુલ્લિકપિણ્ડપાતિકાતિ પિણ્ડપાતિકા હુત્વા પચ્ચયબાહુલ્લિકા. વદન્તીતિ પુરિમદિવસે ભિક્ખાય આહિણ્ડનકાલે યથાસુતં વદન્તિ. નિચ્ચબ્યાવટો ઉપાસકાદીનં સઙ્ગણ્હને.

તસ્સાતિ ગણસ્સ. સોતિ ગણપલિબોધો. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન ગણવાચકસ્સ પરિયેસનમ્પિ લહુકમેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘યોજનતો પરં અગન્ત્વા’’તિ. અત્તનો કમ્મન્તિ સમણધમ્મમાહ.

કતાકતેતિ કતે ચ અકતે ચ કમ્મે જાનનવસેન ઉસ્સુક્કં આપજ્જિતબ્બં, કતાકતેતિ વા અપ્પકે ચ મહન્તે ચ કતે, યથા ‘‘ફલાફલે’’તિ. સચે બહું અવસિટ્ઠન્તિ સમ્બન્ધો. ભારહારા સઙ્ઘકિચ્ચપરિણાયકા.

પબ્બજ્જાપેક્ખોતિ સીહળદીપે કિર કુલદારકાનં પબ્બજ્જા આવાહવિવાહસદિસા, તસ્મા તં પરિચ્છિન્નદિવસં અતિક્કમેતું ન સક્કા. ‘‘સચે તં અલભન્તો ન સક્કોતિ અધિવાસેતુ’’ન્તિઆદિના સમાપનેન પલિબોધુપચ્છેદો વુત્તો, બ્યતિરેકતો પન ‘‘સચે તં અલભન્તો સક્કોતિ અધિવાસેતું, અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમણધમ્મોવ કાતબ્બો’’તિ અયમત્થો દસ્સિતોતિ સઙ્ગહણેન પલિબોધુપચ્છેદો વેદિતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ.

તથાતિ યથા ઉપજ્ઝાયો ગિલાનો યાવજીવં ઉપટ્ઠાતબ્બો, તથા ઉપસમ્પાદિતઅન્તેવાસિકો અત્તનો કમ્મવાચં વત્વા ઉપસમ્પાદિતો.

યો કોચિ રોગોતિ મૂલભૂતો, અનુબન્ધો વા અત્તનો ઉપ્પન્નો. અનમતગ્ગેતિ અનુ અનુ અમતગ્ગે અનાદિમતિ.

‘‘ગન્થો’’તિ ઇમિના ગન્થપલિબોધો ઇધ વુત્તોતિ આહ ‘‘પરિયત્તિહરણ’’ન્તિ. સજ્ઝાયાદીહીતિ સજ્ઝાયધારણપરિચયપુચ્છાદીહિ. ઇતરસ્સાતિ અબ્યાવટસ્સ. યસ્સ ગન્થધુરં વિસ્સજ્જેત્વા ઠિતસ્સાપિ ગન્થો વત્તતેવ, ન તસ્સ ગન્થો પલિબોધો. યથા તમ્હિ તમ્હિ વત્થુમ્હિ આગતત્થેરાનં, નાપિ સબ્બેન સબ્બં અગન્થપસુતસ્સ. મજ્ઝિમપણ્ણાસકો આગચ્છતિ, સુત્તપદેસાનં વારાનઞ્ચ સદિસતાય બ્યામુય્હનતો. પુન ન ઓલોકેસ્સામીતિ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગન્થધુરં વિસ્સજ્જેમીતિ અત્થો.

ગામવાસિકત્થેરેહીતિ અનુરાધપુરવાસીહિ. અનુગ્ગહેત્વાતિ અગ્ગહેત્વા તત્થ પરિચયં અકત્વા. પઞ્ચનિકાયમણ્ડલેતિ દીઘાગમાદિકે પઞ્ચપિ નિકાયે સિક્ખિતપરિસાય. પરિવત્તેસ્સામીતિ વણ્ણયિસ્સામિ. સુવણ્ણભેરિન્તિ સેટ્ઠભેરિં. કતમાચરિયાનં ઉગ્ગહોતિ કતમેસં આચરિયાનં ઉગ્ગહો, કેન પરિવત્તીયતીતિ અધિપ્પાયો. આચરિયમગ્ગોતિ આચરિયાનં કથામગ્ગો. અત્તનો આચરિયાનન્તિ અત્તનો કથેતું યુત્તાનં આચરિયાનં. સુવિનિચ્છિતા સબ્બા તિપિટકપરિયત્તિ એતસ્મિં અત્થીતિ સબ્બપરિયત્તિકો, તેપિટકોતિ અત્થો. પીઠે નિસિન્નો તતો ઓતરિત્વા ભૂમિયં તટ્ટિકાય નિસીદિત્વા. ગતકસ્સાતિ પટિપત્તિગમનેન ગતસ્સ દિટ્ઠસચ્ચસ્સ. ચીવરં પારુપિત્વાતિ આચરિયસ્સ અપચિતિદસ્સનત્થં પરિમણ્ડલં ચીવરં પારુપિત્વા. સાઠેય્યાભાવતો ઉજુ. કારણાકારણસ્સ આજાનનતો આજાનીયો.

પોથુજ્જનિકાતિ પુથુજ્જને ભવા. દુપ્પરિહારા બહુપરિસ્સયતાય. તથા હિસ્સા ઉત્તાનસેય્યકદારકો, તરુણસસ્સઞ્ચ નિદસ્સિતં. વિપસ્સનાય પલિબોધો સમથયાનિકસ્સ, ન વિપસ્સનાયાનિકસ્સ. યેભુય્યેન હિ ઝાનલાભી સમથયાનિકોવ હોતિ વિપસ્સનાસુખતો. ઇતરેનાતિ સમથત્થિકેન. અવસેસા નવ પલિબોધા.

કમ્મટ્ઠાનદાયકવણ્ણના

૪૨. કમ્મટ્ઠાને નિયુત્તો કમ્મટ્ઠાનિકો, ભાવનમનુયુઞ્જન્તો. તેન કમ્મટ્ઠાનિકેન. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે સબ્બે ભિક્ખૂ’’તિ એવં પરિચ્છિન્દિત્વા. સહવાસીનં ભિક્ખૂનં. મુદુચિત્તતન્તિ અત્તનિ મુદુચિત્તતં જનેતિ, અયઞ્ચ સહવાસીનં ચિત્તમદ્દવજનનાદિઅત્થો ‘‘મનુસ્સાનં પિયો હોતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન મેત્તાનિસંસસુત્તેન (અ. નિ. ૧૧.૧૫; પટિ. મ. ૨.૨૨; મિ. પ. ૪.૪.૬) દીપેતબ્બો. અનોલીનવુત્તિકો હોતિ સમ્માપટિપત્તિયં. દિબ્બાનિપિ આરમ્મણાનિ પગેવ ઇતરાનિ. સબ્બત્થ સબ્બસ્મિં સમણકરણીયે, સબ્બસ્મિં વા કમ્મટ્ઠાનાનુયોગે. પુબ્બાસેવનવસેન અત્થયિતબ્બં. યોગસ્સ ભાવનાય અનુયુઞ્જનં યોગાનુયોગો, તદેવ કરણીયટ્ઠેન કમ્મં, તસ્સ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ ઠાનં નિપ્ફત્તિહેતુ.

નિચ્ચં પરિહરિતબ્બત્તાતિ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં વિય એકદાવ અનનુયુઞ્જિત્વા સબ્બકાલં પરિહરણીયત્તા અનુયુઞ્જિતબ્બત્તા. એવમાદિગુણસમન્નાગતન્તિ પિયભાવાદીહિ ગુણેહિ સમ્પન્નં. કલ્યાણમિત્તો હિ સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ સીલસમ્પન્નો સુતસમ્પન્નો ચાગસમ્પન્નો વીરિયસમ્પન્નો સતિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં, કમ્મફલઞ્ચ, તેન સમ્માસમ્બોધિયા હેતુભૂતં સત્તેસુ હિતેસિતં ન પરિચ્ચજતિ. સીલસમ્પત્તિયા સત્તાનં પિયો હોતિ ગરુ ભાવનીયો ચોદકો પાપગરહી વત્તા વચનક્ખમો, સુતસમ્પત્તિયા સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તાનં ગમ્ભીરાનં કથાનં કત્તા હોતિ, ચાગસમ્પત્તિયા અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો, વીરિયસમ્પત્તિયા આરદ્ધવીરિયો હોતિ અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિયં, સતિસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હોતિ, સમાધિસમ્પત્તિયા અવિક્ખિત્તો સમાહિતચિત્તો, પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા અવિપરીતં પજાનાતિ. સો સતિયા કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસમાનો પઞ્ઞાય સત્તાનં હિતાહિતં યથાભૂતં જાનિત્વા સમાધિના તત્થ એકગ્ગચિત્તો હુત્વા વીરિયેન સત્તે અહિતં નિસેધેત્વા હિતે નિયોજેતિ. તેન વુત્તં ‘‘પિયો…પે… નિયોજકોતિ એવમાદિગુણસમન્નાગત’’ન્તિ.

તં પન કલ્યાણમિત્તં પરમુક્કંસગતં દસ્સેતું ‘‘મમં હી’’તિઆદિ વુત્તં. કારકભાવં યોગકમ્મસ્સ. પકાસેતિ અત્તાનં પટિપત્તિયા અમોઘભાવદસ્સનેન સમુત્તેજનાય, સમ્પહંસનાય ચ, નનુ કથેસિ પવેણિપાલનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. એવરૂપોતિ પેસલો હુત્વા બહુસ્સુતો. તન્તિધરોતિ સુત્તધરો તત્થ કેહિચિપિ અસંહીરો. વંસાનુરક્ખકોતિ બુદ્ધાનુબુદ્ધવંસસ્સ અનુરક્ખકો. પવેણિપાલકોતિ પવેણિયા આચરિયુગ્ગહણસ્સ અનુપાલકો. આચરિયમતિકોતિ આચરિયમતિયં નિયુત્તો તસ્સા અનતિવત્તનતો. ન અત્તનોમતિં પકાસેતિ કથેતીતિ ન અત્તનોમતિકો, અત્તનો મતિં પગ્ગય્હ વત્તા ન હોતીતિ અત્થો.

‘‘પુબ્બે વુત્તખીણાસવાદયો’’તિઆદિ એકચ્ચખીણાસવતો બહુસ્સુતોવ કમ્મટ્ઠાનદાને સેય્યોતિ દસ્સનત્થં આરદ્ધં. તત્થ પુબ્બે વુત્તખીણાસવાદયોતિ ‘‘યં કમ્મટ્ઠાનં ગહેતુકામો’’તિઆદિના વુત્તખીણાસવાદિકા. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાનં વિસોધિતત્તાતિ ઉગ્ગહેતબ્બતો ‘‘ઉગ્ગહો’’તિ લદ્ધનામાય કમ્મટ્ઠાનુપકારાય પાળિયા, તદત્થં પરિપુચ્છનતો ‘‘પરિપુચ્છા’’તિ લદ્ધસમઞ્ઞાય અત્થસંવણ્ણનાય ચ વિસેસતો સોધિતત્તા નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વા ગહિતત્તા. ઇતો ચિતો ચ સુત્તઞ્ચ કારણઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વાતિ પઞ્ચસુપિ નિકાયેસુ ઇતો ચિતો ચ તસ્સ તસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અનુરૂપં સુત્તપદઞ્ચેવ સુત્તાનુગતં યુત્તિઞ્ચ સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેત્વા. સપ્પાયાસપ્પાયં યોજેત્વાતિ યસ્સ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતિ, તસ્સ ઉપકારાનુપકારં યુત્તિં મગ્ગનેન યોજેત્વા, સમાદાય વા સમ્મદેવ હદયે ઠપેત્વાતિ અત્થો. મહામગ્ગં દસ્સેન્તોતિ કમ્મટ્ઠાનવિધિં મહામગ્ગં કત્વા દસ્સેન્તો.

સબ્બત્થાતિ તત્થ તત્થ વિહારે. વત્તપટિપત્તિં કુરુમાનેનાતિ પવિટ્ઠકાલે આગન્તુકવત્તં, નિક્ખમનકાલે ગમિકવત્તન્તિ યથારહં તં તં વત્તં પૂરેન્તેન. સબ્બપારિહારિયતેલન્તિ સબ્બેસં અઙ્ગાનં, સબ્બેસં વા ભિક્ખૂનં અત્થાય પરિહરિતબ્બતેલં. ઠપેમીતિ અનુજાનાપનં. યં તં સમ્માવત્તં પઞ્ઞત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એકદિવસં સાયં વિસ્સજ્જિતેનાપીતિ યોજના. આરોચેતબ્બં આગમનકારણં. સપ્પાયવેલા સરીરચિત્તાનં કલ્લસમયો.

ચરિયાવણ્ણના

૪૩. સન્તાને રાગસ્સ ઉસ્સન્નભાવેન ચરણં પવત્તિ રાગચરિયા, સા સસ્સતાસયાદયો વિય દટ્ઠબ્બા. તથા દોસચરિયાદયો. સંસગ્ગો સમ્પયોગારહવસેન વેદિતબ્બો, યથા ‘‘રાગમોહચરિયા દોસમોહચરિયા’’તિઆદિ. સન્નિપાતો એકસન્તતિપરિયાપન્નતાવસેન, યથા ‘‘રાગદોસચરિયા રાગદોસમોહચરિયા’’તિઆદિ. ઇમા એવ હિ સન્ધાય ‘‘અપરાપિ ચતસ્સો’’તિ વુત્તં. તથાતિ યથા રાગાદીનં, તથા સદ્ધાદીનં સંસગ્ગસન્નિપાતવસેન સદ્ધાબુદ્ધિચરિયા સદ્ધાવિતક્કચરિયા બુદ્ધિવિતક્કચરિયા સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કચરિયાતિ. ઇમા અપરાપિ ચતસ્સો. એવન્તિ સંસગ્ગસન્નિપાતવસેન. સંસગ્ગન્તિ સંસજ્જનં મિસ્સીકરણં ‘‘રાગસદ્ધાચરિયા દોસસદ્ધાચરિયા’’તિઆદિના. અનેકાતિ તેસટ્ઠિ, તતો અતિરેકાપિ વા, તા પન અસમ્મોહન્તેન સંયુત્તસુત્તટીકાયં વિત્થારતો દસ્સિતાતિ તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. ‘‘પકતી’’તિ ઇમિના અસતિ પટિપક્ખભાવનાયં તત્થ તત્થ સન્તાને ચરિયાય સભાવભૂતતં દસ્સેતિ. ઉસ્સન્નતા અઞ્ઞધમ્મેહિ રાગાદીનં અધિકતા, યતો રાગચરિયાદીનં પચ્ચયસમવાયે રાગાદયો બલવન્તો હોન્તિ, અભિણ્હઞ્ચ પવત્તન્તિ. તાસં વસેનાતિ છન્નં મૂલચરિયાનં વસેન છળેવ પુગ્ગલા હોન્તિ. અઞ્ઞથા અનેકપુગ્ગલા સિયું, તથા ચ સતિ અધિપ્પેતત્થસિદ્ધિ ચ ન સિયાતિ અધિપ્પાયો.

સદ્ધા બલવતી હોતિ રાગુસ્સન્ને સન્તાને તદનુગુણસ્સ ધમ્મસ્સ નિયોગતો અધિકભાવસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘રાગસ્સ આસન્નગુણત્તા’’તિ, સિનેહપરિયેસનાપરિચ્ચજનેહિ સભાગધમ્મત્તાતિ અત્થો. સભાગો હિ દૂરેપિ આસન્નેયેવાતિ સભાગતાલક્ખણમિધ આસન્નગ્ગહણં. તત્થ સદ્ધાય સિનિય્હનં પસાદવસેન અકાલુસ્સિયં અલૂખતા, રાગસ્સ પન રઞ્જનવસેન. સદ્ધાય પરિયેસનં અધિમુચ્ચનવસેન તન્નિન્નતા, રાગસ્સ તણ્હાયનવસેન. સદ્ધાય અપરિચ્ચજનં ઓકપ્પનવસેન અનુપક્ખન્દનં, રાગસ્સ અભિસઙ્ગવસેનાતિ એવં ભિન્નસભાવાનમ્પિ તેસં યથા અલૂખતાદિસામઞ્ઞેન સભાગતા, એવં તંસમઙ્ગીનમ્પિ પુગ્ગલાનન્તિ આહ ‘‘રાગચરિતસ્સ સદ્ધાચરિતો સભાગો’’તિ.

પઞ્ઞા બલવતી હોતિ દોસુસ્સન્ને સન્તાને તદનુગુણસ્સ ધમ્મસ્સ નિયોગતો અધિકભાવસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘દોસસ્સ આસન્નગુણત્તા’’તિ, અનલ્લીયનપરિયેસનપરિવજ્જનેહિ સભાગધમ્મત્તાતિ અત્થો. તત્થ પઞ્ઞાય આરમ્મણસ્સ અનલ્લીયનં તસ્સ યથાસભાવાવબોધવસેન વિસંસટ્ઠતા, દોસસ્સ પન બ્યાપજ્જનવસેન. પઞ્ઞાય પરિયેસનં યથાભૂતદોસપવિચયો, દોસસ્સ અભૂતદોસનિજિગીસા. પઞ્ઞાય પરિવજ્જનં નિબ્બિન્દનાદિવસેન ઞાણુત્રાસો, દોસસ્સ અહિતાધાનવસેન છડ્ડનન્તિ એવં ભિન્નસભાવાનમ્પિ તેસં યથા અનલ્લીયનાદિસામઞ્ઞેન સભાગતા, એવં તંસમઙ્ગીનમ્પિ પુગ્ગલાનન્તિ આહ ‘‘દોસચરિતસ્સ બુદ્ધિચરિતો સભાગો’’તિ.

અન્તરાયકરા વિતક્કાતિ મિચ્છાવિતક્કા મિચ્છાસઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જન્તિ મોહુસ્સન્ને સન્તાને તદનુગુણસ્સ ધમ્મસ્સ યેભુય્યેન પવત્તિસબ્ભાવતો. તેનાહ ‘‘મોહસ્સ આસન્નલક્ખણત્તા’’તિ, અનવટ્ઠાનચઞ્ચલભાવેહિ સભાગધમ્મત્તાતિ અત્થો. તત્થ વિતક્કસ્સ અનવટ્ઠાનં પરિકપ્પવસેન સવિપ્ફારતાય, મોહસ્સ સમ્મૂળ્હતાવસેન બ્યાકુલતાય. તથા વિતક્કસ્સ લહુપરિવિતક્કનેન તદઙ્ગચલતાય ચઞ્ચલતા, મોહસ્સ અનોગાળ્હતાયાતિ એવં ભિન્નસભાવાનમ્પિ તેસં યથા અનવટ્ઠાનાદિસામઞ્ઞેન સભાગતા, એવં તંસમઙ્ગીનમ્પિ પુગ્ગલાનન્તિ આહ ‘‘મોહચરિતસ્સ વિતક્કચરિતો સભાગો’’તિ.

તણ્હા રાગોયેવ સભાવતો, તસ્મા રાગચરિયાવિનિમુત્તા તણ્હાચરિયા નત્થીતિ અત્થો. તંસમ્પયુત્તોતિ તેન રાગેન સમ્પયુત્તો, દોસાદયો વિય તેન વિપ્પયુત્તો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદુભયન્તિ તણ્હામાનદ્વયં. નાતિવત્તતીતિ સભાવતો, સમ્પયોગવસેન ચ ન અતિક્કમિત્વા વટ્ટતિ. કામઞ્ચેત્થ યથા રાગદોસેહિ સમ્પયોગવસેન સહ વત્તમાનસ્સપિ મોહસ્સ ઉસ્સન્નતાવસેન વિસું ચરિયાભાવો, ન કેવલં મોહસ્સેવ, તથા સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કાનં. એવં રાગેન સતિપિ સમ્પયોગે માનસ્સાપિ વિસું ચરિયાભાવો યુત્તો સિયા, એવં સન્તેપિ રાગપટિઘમાનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાવિજ્જાનં વિય અનુસયટ્ઠો ઇમેસં રાગાદીનંયેવ આવેણિકો ચરિયટ્ઠોતિ, નત્થેવ માનચરિયા. યતો ચરિયા ‘‘પકતી’’તિ વુત્તા. પકતિ ચ સભાવોતિ. એતેનેવ દિટ્ઠિયાપિ વિસું ચરિયાભાવાભાવો સંવણ્ણિતોતિ દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન મોહચરિયન્તોગધાવ દિટ્ઠિચરિયાતિ દસ્સેતું ‘‘મોહનિદાનત્તા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચ-સદ્દેન સમ્પયોગં સમુચ્ચિનોતિ મોહનિદાનત્તા, મોહસમ્પયુત્તત્તા ચાતિ.

૪૪. કિં સપ્પાયન્તિ કીદિસં સેનાસનાદિસપ્પાયં. પુબ્બાચિણ્ણં પુરિમજાતીસુ આચરિતં. એકચ્ચેતિ ઉપતિસ્સત્થેરં સન્ધાયાહ. તેન હિ વિમુત્તિમગ્ગે તથા વુત્તં. પુબ્બે કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસૂચનત્થો. ઇટ્ઠપ્પયોગો મનાપકિરિયા. સુભકમ્મબહુલો યેભુય્યેન સોભનકમ્મકારી. ન સબ્બે રાગચરિતા એવ હોન્તિ, અલુદ્ધાનમ્પિ પુબ્બે ઇટ્ઠપ્પયોગસુભકમ્મબહુલતાસમ્ભવતો, સગ્ગા ચવિત્વા ઇધૂપપત્તિસમ્ભવતો ચ. એતેન અસતિ પુબ્બહેતુનિયામે યથાવુત્તકારણમત્તેન ન તેસં લુદ્ધતા, લુદ્ધભાવહેતુકા ચ રાગચરિયાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

ઇતરેતિ છેદનાદિકમ્મબહુલા નિરયાદિતો ઇધૂપપન્ના ચ ન સબ્બે દોસમોહચરિતા એવ હોન્તીતિ યોજના. ઇધાપિ યથાવુત્તકારણસ્સ કોધનભાવે, મૂળ્હભાવે ચ અનેકન્તિકત્તા દોસમોહચરિતતાયપિ અનેકંસિકતા વેદિતબ્બા. ધાતૂનં ઉસ્સદનિયમો યદિ પમાણતો, સો નત્થિ, અથ સામત્થિયતો, સોપિ એકંસિકો ન ઉપલબ્ભતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથાવુત્તેનેવ નયેન ઉસ્સદનિયમો નામ નત્થી’’તિ. તત્થ યથાવુત્તેનેવાતિ ‘‘દ્વિન્નં પન ધાતૂન’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારેનેવ. દોસનિયમેતિ સેમ્હાદિદોસાધિકતાય રાગાદિચરિતો હોતીતિ દોસવસેન ચરિયાનિયમે ‘‘સેમ્હાધિકો રાગચરિતો’’તિ વત્વા પુન ‘‘સેમ્હાધિકો મોહચરિતો’’તિ, ‘‘વાતાધિકો મોહચરિતો’’તિ વત્વા પુન ‘‘વાતાધિકો રાગચરિતો’’તિ ચ વુત્તત્તા તમ્પિ દોસવસેન નિયમવચનં પુબ્બાપરવિરુદ્ધમેવ. અપરિચ્છિન્નવચનન્તિ પરિચ્છેદકારિકાય પઞ્ઞાય ન પરિચ્છિન્દિત્વા વુત્તવચનં, અનુપપરિક્ખિતવચનન્તિ અત્થો.

ઉસ્સદકિત્તનેતિ વિપાકકથાયં ગહિતઉસ્સદકિત્તને. પુબ્બહેતુનિયામેનાતિ પુરિમભવે પવત્તલોભાદિહેતુનિયામેન. નિયામોતિ ચ તેસંયેવ લોભાદીનં પટિનિયતો લુબ્ભનાદિસભાવો દટ્ઠબ્બો. લોભો ઉસ્સદો એતેસન્તિ લોભુસ્સદા, ઉસ્સન્નલોભા, લોભાધિકાતિ અત્થો. અમોહુસ્સદા ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન યે ઇમે લોભુસ્સદતાદીનં પચ્ચેકં વોમિસ્સતો ચ ચુદ્દસ પભેદા ઇચ્છિતા, તે અનવસેસતો સમ્પિણ્ડેતિ યથાવુત્તેસુ છસ્વેવ તેસં અન્તોગધત્તા. ફલભૂતા ચેત્થ લોભુસ્સદતાદયો દટ્ઠબ્બા.

ઇદાનિ તં નેસં લોભુસ્સદતાદીનં પચ્ચેકં વોમિસ્સકતાદિં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. કમ્માયૂહનક્ખણેતિ કમ્મકરણવેલાયં. લોભો બલવાતિ લોભો તજ્જાય પચ્ચયસામગ્ગિયા સામત્થિયતો અધિકો હોતિ. અલોભો મન્દોતિ તપ્પટિપક્ખો અલોભો દુબ્બલો. કથં પનેતે લોભાલોભા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા એકક્ખણે પવત્તન્તીતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘એકક્ખણે પવત્તન્તી’’તિ. નિકન્તિક્ખણં પન આયૂહનપક્ખિયમેવ કત્વા એવં વુત્તં. એસેવ નયો સેસેસુપિ. પરિયાદાતુન્તિ અભિભવિતું ન સક્કોતિ. યો હિ ‘‘એવંસુન્દરં એવંવિપુલં એવંમહગ્ઘઞ્ચ ન સક્કા દાતુ’’ન્તિઆદિના અમુત્તચાગતાદિવસેન પવત્તાય ચેતનાય સમ્પયુત્તો અલોભો, સો સમ્મદેવ લોભં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. દોસમોહાનં અનુપ્પત્તિયા, તાદિસપચ્ચયલાભેન ચ અદોસામોહા બલવન્તો. તસ્માતિ લોભાદોસામોહાનં બલવભાવતો, અલોભદોસમોહાનઞ્ચ દુબ્બલભાવતોતિ વુત્તમેવ કારણં પચ્ચામસતિ. સોતિ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો. તેન કમ્મેનાતિ તેન લોભાદિઉપનિસ્સયવતા કુસલકમ્મુના. સુખસીલોતિ સખિલો. તમેવત્થં ‘‘અક્કોધનો’’તિ પરિયાયેન વદતિ.

પુરિમનયેનેવાતિ પુબ્બે વુત્તનયાનુસારેન મન્દા અલોભાદોસા લોભદોસે પરિયાદાતું ન સક્કોન્તિ, અમોહો પન બલવા મોહં પરિયાદાતું સક્કોતીતિ એવં તત્થ તત્થ વારે યથારહં અતિદેસત્થો વેદિતબ્બો. દુટ્ઠોતિ કોધનો. દન્ધોતિ મન્દપઞ્ઞો. સીલકોતિ સુખસીલો.

એત્થ ચ લોભવસેન, દોસમોહલોભદોસલોભમોહદોસમોહલોભદોસમોહવસેનાતિ તયો એકકા, તયો દુકા, એકો તિકોતિ લોભાદિઉસ્સદવસેન અકુસલપક્ખેયેવ સત્ત વારા, તથા કુસલપક્ખે અલોભાદિઉસ્સદવસેનાતિ ચુદ્દસ વારા લબ્ભન્તિ. તત્થ અલોભદોસામોહા, અલોભાદોસમોહા, અલોભદોસમોહા બલવન્તોતિ આગતેહિ કુસલપક્ખે તતિયદુતિયપઠમવારેહિ દોસુસ્સદમોહુસ્સદદોસમોહુસ્સદવારા ગહિતા એવ હોન્તિ, તથા અકુસલપક્ખે લોભાદોસમોહા, લોભદોસામોહા, લોભાદોસામોહા બલવન્તોતિ આગતેહિ તતિયદુતિયપઠમવારેહિ અદોસુસ્સદઅમોહુસ્સદઅદોસામોહુસ્સદવારા ગહિતા એવાતિ અકુસલકુસલપક્ખેસુ તયો તયો વારે અન્તોગધે કત્વા અટ્ઠેવ વારા દસ્સિતા. યે પન ઉભયેસં મિસ્સતાવસેન લોભાલોભુસ્સદવારાદયો અપરે એકૂનપઞ્ઞાસ વારા દસ્સેતબ્બા, તે અલબ્ભનતો એવ ન દસ્સિતા. ન હિ એકસ્મિં સન્તાને અન્તરેન અવત્થન્તરં ‘‘લોભો ચ બલવા, અલોભો ચા’’તિઆદિ યુજ્જતીતિ, પટિપક્ખવસેન વા હિ એતેસં બલવદુબ્બલભાવો, સહજાતધમ્મવસેન વા. તત્થ લોભસ્સ તાવ પટિપક્ખવસેન અલોભેન અનધિભૂતતાય બલવભાવો, તથા દોસમોહાનં અદોસામોહેહિ. અલોભાદીનં પન લોભાદિઅભિભવનતો, સબ્બેસઞ્ચ સમાનજાતિયમભિભુય્ય પવત્તિવસેન સહજાતધમ્મતો બલવભાવો. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘લોભો બલવા અલોભો મન્દો, અદોસામોહા બલવન્તો દોસમોહા મન્દા’’તિ. સો ચ નેસં મન્દબલવભાવો પુરિમૂપનિસ્સયતો તથા આસયસ્સ પરિભાવિતતાય વેદિતબ્બો.

યો લુદ્ધોતિ વુત્તોતિ યો ઉસ્સદકિત્તને ‘‘લુદ્ધો’’તિ વુત્તો, અયં ઇધ ચરિયાવિચારે ‘‘રાગચરિતો’’તિ વેદિતબ્બો. દુટ્ઠદન્ધાતિ ‘‘દુટ્ઠો, દન્ધો’’તિ ચ વુત્તા યથાક્કમં દોસમોહચરિતા. પઞ્ઞવાતિ સાતિસયં સપ્પઞ્ઞો. યતો સદ્ધાવિતક્કેસુ વિજ્જમાનેસુપિ બુદ્ધિચરિતોતિ વુચ્ચતિ. અલોભાદોસાનં બલવભાવો સદ્ધૂપનિસ્સયતાય વિના ન હોતીતિ આહ ‘‘અલુદ્ધઅદુટ્ઠા પસન્નપકતિતાય સદ્ધાચરિતા’’તિ.

અયઞ્ચ નયો સાધારણતો વુત્તોતિ નિબ્બત્તિતપુબ્બહેતુનિયામવસેનેવ બુદ્ધિચરિતાદિકેપિ દસ્સેતું ‘‘યથા વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અમોહપરિવારેનાતિ અમોહપરિક્ખિત્તેન, ઉપનિસ્સયતો સમ્પયોગતો ચ પઞ્ઞાય અભિસઙ્ખતેનાતિ અત્થો. સેસપદત્તયેપિ એસેવ નયો. લોભાદિના વોમિસ્સપરિવારેનાતિ એત્થ લોભમોહાદિના અઞ્ઞમઞ્ઞઅવિરુદ્ધવોમિસ્સપરિવારેનાતિ અત્થો. અવિરોધો ચ યુગગ્ગાહવસેન અપ્પવત્તિયા વેદિતબ્બો. તથા હિ સદ્ધાનુસારિધમ્માનુસારિગોત્તાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ ભિન્નસભાવાનેવ. એકંસેન ચ મિસ્સકચરિયાપિ સમ્પટિચ્છિતબ્બા પુબ્બહેતુનિયામેન ચરિયાસિદ્ધિતો. તથા ચેવ ઉસ્સદકિત્તનં પવત્તં યથારહં લોભાલોભાદીનં વિપાકસ્સ પચ્ચયભાવતો. તેનાહ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૨૩૨) –

‘‘ગતિસમ્પત્તિયા ઞાણસમ્પયુત્તે કતમેસં અટ્ઠન્નં હેતૂનં પચ્ચયા ઉપપત્તિ હોતિ? કુસલકમ્મસ્સ જવનક્ખણે તયો હેતૂ કુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ કુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. નિકન્તિક્ખણે દ્વે હેતૂ અકુસલા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ અકુસલમૂલપચ્ચયાપિ સઙ્ખારા. પટિસન્ધિક્ખણે તયો હેતૂ અબ્યાકતા તસ્મિં ખણે જાતચેતનાય સહજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તેન વુચ્ચતિ નામરૂપપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયાપિ નામરૂપ’’ન્તિ –

આદિ. પુબ્બહેતુનિયામેન ચ યથા તિહેતુકસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં, ન તથા દુહેતુકસ્સ. યથા ચ દુહેતુકસ્સ ઇતિકત્તબ્બતા નેપક્કં, ન તથા અહેતુકસ્સ. એવં લોભુસ્સદાદયો પુગ્ગલા રાગચરિતાદયો હોન્તીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બન્તિ. યથાવુત્તમત્થં નિગમવસેન દસ્સેતું ‘‘એવં લોભાદીસૂ’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૫. તત્રાતિ તસ્મિં પુચ્છાવચને. નયોતિ જાનનનયો. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વુત્તોપિ અત્થો ધમ્મમુખેનેવ પઞ્ઞાયતીતિ ધમ્માધિટ્ઠાનેનાહ ‘‘ચરિયાયો વિભાવયે’’તિ. પકતિગમનેનાતિ અકિત્તિમેન સભાવગમનેન. ચાતુરિયેનાતિ ચાતુરભાવેન સિઙ્ગારેન. ઉક્કુટિકન્તિ અસમ્ફુટ્ઠમજ્ઝં. ખણન્તો વિયાતિ ભૂમિં ખણન્તો વિય. અનુકડ્ઢિતન્તિ પાદનિક્ખેપસમયે કડ્ઢન્તો વિય પાદં નિક્ખિપતિ. તેનસ્સ પદં અનુકડ્ઢિતં પચ્છતો અઞ્છિતં હોતિ. પરિબ્યાકુલાયાતિ પરિતો આલુળિતાય. છમ્ભિતો વિયાતિ વિત્થાયન્તો વિય. ભીતો વિયાતિ કેચિ. સહસાનુપીળિતન્તિ અગ્ગપાદેન, પણ્હિયા ચ સહસાવ સન્નિરુજ્ઝિતં. વિવટ્ટચ્છદસ્સાતિ વિનિવટ્ટચ્છદનસ્સ પહીનકિલેસસ્સ. ઇદમીદિસં પદન્તિ ભગવતો પદં દિસ્વા વદતિ.

પાસાદિકન્તિ પસાદાવહં. મધુરાકારન્તિ ઇટ્ઠાકારં. થદ્ધાકારન્તિ થમ્ભિતાકારં. અતરમાનોતિ નતરમાનો, સણિકન્તિ અત્થો. સમોધાયાતિ સમ્મદેવ ઓધાય અવિક્ખિપિત્વા. નિપજ્જિત્વાતિ કાયપસારણલક્ખણાય નિપજ્જાય સેય્યાય નિપજ્જિત્વા સયતિ નિદ્દાયતિ. પક્ખિત્તકાયોતિ અવક્ખિત્તકાયો અવસો વિય સહસા પતિતકાયો. દુસ્સણ્ઠાનન્તિ વિરૂપસન્નિવેસં. વિક્ખિત્તકાયોતિ ઇતો ચિતો ચ ખિત્તઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગો.

સમ્પરિવત્તકન્તિ સમ્પરિવત્તિત્વા. આલોળયમાનો વાલિકાકચવરાનિ આકુલયન્તો.

નિપુણમધુરસમસક્કચ્ચકારીતિ સુકોસલ્લં સુન્દરં અવિસમં સાભિસઙ્ખારઞ્ચ કરણસીલો. ગાળ્હથદ્ધવિસમકારીતિ થિરં અસિથિલં વિસમઞ્ચ કરણસીલો. અપરિચ્છિન્નં અપરિનિટ્ઠિતં.

મુખપૂરકન્તિ મુખસ્સ પૂરણં મહન્તં. અરસપટિસંવેદીતિ નરસપટિસંવેદી. ભાજને છડ્ડેન્તોતિ ભોજનભાજને સિત્થાનિ છડ્ડેન્તો. મુખં મક્ખેન્તોતિ બહિમુખં મક્ખેન્તો.

કિલન્તરૂપો વિયાતિ તસ્સ અસહનેન ખેદપ્પત્તો વિય. અઞ્ઞાણુપેક્ખાયાતિ અઞ્ઞાણભૂતાય ઉપેક્ખાય. અઞ્ઞાણસઙ્ખાતાય ઉપેક્ખાયાતિ કેચિ.

માયાદીસુ સન્તદોસપટિચ્છદનલક્ખણા માયા. અસન્તગુણપકાસનલક્ખણં સાઠેય્યં. ઉન્નતિલક્ખણો માનો. અસન્તગુણસમ્ભાવનામુખેન પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતાલક્ખણા પાપિચ્છતા. સન્તગુણસમ્ભાવનામુખેન પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતાલક્ખણા મહિચ્છતા. સકલાભેન અસન્તુસ્સનલક્ખણા અસન્તુટ્ઠિતા. વિજ્ઝનટ્ઠેન સિઙ્ગં, સિઙ્ગારતાનાગરિકભાવસઙ્ખાતં કિલેસસિઙ્ગં. અત્તનો સરીરસ્સ, ચીવરાદિપરિક્ખારસ્સ ચ મણ્ડનવસેન પવત્તં લોલુપ્પં ચાપલ્યં. એવમાદયોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અહિરિકાનોત્તપ્પમદપ્પમાદાદયો સઙ્ગય્હન્તિ.

પરાપરાધસ્સ ઉપનય્હનલક્ખણો ઉપનાહો. પરેસં ગુણમક્ખણલક્ખણો મક્ખો. પરસ્સ ગુણે ડંસિત્વા અપનેન્તો વિય યુગગ્ગાહલક્ખણો પળાસો. પરસમ્પત્તિઉસૂયનલક્ખણા ઇસ્સા. અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણં મચ્છરિયં. ઇધ આદિ-સદ્દેન દોવચસ્સતાપાપમિત્તતાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અનુસ્સાહનં થિનં. અસત્તિવિઘાતો મિદ્ધં. ચેતસો અવૂપસમો ઉદ્ધચ્ચં. વિપ્પટિસારો કુક્કુચ્ચં. સંસયો વિચિકિચ્છા. અયોનિસો દળ્હગ્ગાહો આધાનગ્ગાહિતા. યથાગહિતસ્સ મિચ્છાગાહસ્સ દુબ્બિવેઠિયતા દુપ્પટિનિસ્સગ્ગિયતા. ઇધ આદિ-સદ્દેન મુટ્ઠસચ્ચઅસમ્પજઞ્ઞાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

મુત્તચાગતાતિ વિસ્સટ્ઠચાગતા નિસ્સઙ્ગપરિચ્ચાગો. યથા માયાદયો, તથા પવત્તા અકુસલક્ખન્ધા, યથા અરિયાનં દસ્સનકામતાદયો, તથા પવત્તા કુસલક્ખન્ધા વેદિતબ્બા.

પસાદનીયટ્ઠાનં નામ વત્થુત્તયં. સંવેજનીયટ્ઠાનાનિ જાતિઆદીનિ. કુસલાનુયોગેતિ કુસલધમ્મભાવનાયં. ‘‘એવઞ્ચ એવઞ્ચ કરિસ્સામી’’તિ કિચ્ચાનં રત્તિભાગે પરિવિતક્કનં રત્તિં ધૂમાયના. તથાવિતક્કિતાનં તેસં દિવસભાગે અનુટ્ઠાનં દિવા પજ્જલના. હુરાહુરં ધાવનાતિ ઇતો ચિતો ચ તત્થ તત્થ આરમ્મણે ચિત્તવોસગ્ગો. તેનેવાહ ‘‘ઇદં પુરે ચિત્તમચારિ ચારિકં, યેનિચ્છકં યત્થકામં યથાસુખ’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૨૬), ‘‘ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫) ચ.

ધમ્મપ્પવત્તિદસ્સનાદિ ચ પાળિયં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ અનાગતમેવાતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ ‘‘સબ્બાકારેના’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ આગતમ્પિ અત્થેવાતિ હિ અધિપ્પાયો. ‘‘ન સારતો પચ્ચેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘રાગચરિતસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. અપ્પમાદવિહારિનોતિ તત્થ વિનિધાય ભાવં પટિપજ્જનેન અપ્પમાદકારિનો. ભિન્નલક્ખણા ઇરિયાપથાદયોતિ ચાતુરિયેન અચાતુરિયેન સણિકં, સહસા ચ ગમનાદયો. ન ઉપપજ્જન્તીતિ ન યુજ્જન્તિ. પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બન્તિ ધમ્મપ્પવત્તિઆદિં પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બં.

૪૬. સપ્પાયં હિતં, કિલેસવિઘાતીતિ અત્થો. અધોતવેદિકન્તિ અપરિસુદ્ધપરિક્ખેપવેદિકં. ભૂમટ્ઠકન્તિ ભૂમિતલેયેવ ઉટ્ઠાપિતં ઉપરિમતલરહિતં. એકતો ઓનતસ્સ પબ્બતપાદસ્સ હેટ્ઠાભાગો અકતભિત્તિભૂમિપરિકમ્મો અકતપબ્ભારો. જતુકાભરિતન્તિ અધોમુખાહિ ઓલમ્બમાનમુખાહિ ખુદ્દકવગ્ગુલીહિ પરિપુણ્ણં. ઓલુગ્ગવિલુગ્ગન્તિ છિન્નભિન્નં. ઉજ્જઙ્ગલં લૂખધૂસરં છાયૂદકરહિતં. સીહબ્યગ્ઘાદિભયેન સાસઙ્કં. દુરૂપન્તિ વિરૂપં. દુબ્બણ્ણન્તિ અસુન્દરવણ્ણં, દુસ્સણ્ઠાનં વા. જાલાકારેન કતપૂવં જાલપૂવં. સાણિ વિય ખરસમ્ફસ્સન્તિ સાણિફલકો વિય દુક્ખસમ્ફસ્સં. ભારિકભાવેન, અન્તરન્તરા તુન્નકરણેન ચ કિચ્છપરિહરણં. આણિગણ્ઠિકાહતોતિ આણિના, ગણ્ઠિયા ચ હતસોભો. ઇદં રાગચરિતસ્સ સપ્પાયં, એવમસ્સ કિલેસસમુદાચારો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. એસેવ નયો સેસેસુપિ.

દિસામુખન્તિ દિસાભિમુખં, અબ્ભોકાસાભિમુખન્તિ અધિપ્પાયો. મહાકસિણન્તિ મહન્તં કસિણમણ્ડલં. સેસં સેનાસનાદીસુ યં વત્તબ્બં મોહચરિતસ્સ, તં દોસચરિતસ્સ વુત્તસદિસમેવ.

વિતક્કવિધાવનસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ યથા તં આયસ્મતો મેઘિયત્થેરસ્સ. દરીમુખેતિ પબ્બતવિવરે. પરિત્તન્તિ સુપ્પસરાવમત્તં.

પભેદપરિચ્છેદતો નિદાનપરિચ્છેદતો વિભાવનપરિચ્છેદતો સપ્પાયપરિચ્છેદતોતિ પચ્ચેકં પરિચ્છેદ-સદ્દો યોજેતબ્બો. વિભાવનાતિ ‘‘અયં રાગચરિતો’’તિઆદિના જાનનવિભાવના. એકચ્ચકસિણાનુસ્સતિટ્ઠાનમત્તસ્સ પસઙ્ગેન કથિતત્તા વુત્તં ‘‘ન ચ તાવ ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં સબ્બાકારેન આવિકત’’ન્તિ.

ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના

૪૭. સઙ્ખાતનિદ્દેસતોતિ સઙ્ખાતાનં ‘‘ચત્તાલીસાયા’’તિ સઙ્ખ્યાવસેન ગહિતાનં ઉદ્દિટ્ઠાનં નિદ્દેસતો. ‘‘એત્થ એત્તકાનિ ઉપચારજ્ઝાનાવહાનિ, એત્તકાનિ અપ્પનાજ્ઝાનાવહાની’’તિ ઉપચારપ્પનાવહતો. ‘‘એત્તકાનિ એકજ્ઝાનિકાનિ, એત્તકાનિ દુકતિકજ્ઝાનિકાનિ, એત્તકાનિ સકલજ્ઝાનિકાની’’તિ ઝાનપ્પભેદતો. ‘‘એતેસુ અઙ્ગસમતિક્કમો, એતેસુ આરમ્મણસમતિક્કમો’’તિ એવં સમતિક્કમતો. ‘‘એત્તકાનેત્થ વડ્ઢેતબ્બાનિ, એત્તકાનિ ન વડ્ઢેતબ્બાની’’તિ વડ્ઢનાવડ્ઢનતો. આરમ્મણતોતિ સભાવધમ્મનિમિત્તનવત્તબ્બવસેન, ચલિતાચલિતવસેન ચ આરમ્મણવિભાગતો. ભૂમિતોતિ કામાવચરાદિભૂમિવિભાગતો. ગહણતોતિ દિટ્ઠાદિવસેન ગહણવિભાગતો. પચ્ચયતોતિ આરુપ્પાદીનં યથારહં પચ્ચયભાવતો. ચરિયાનુકૂલતોતિ રાગચરિયાદીનં અનુકૂલભાવતો.

કમ્મટ્ઠાનાનીતિ આરમ્મણભાવેન યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનાનિ. ચતુક્કજ્ઝાનિકાતિ ચતુબ્બિધરૂપાવચરજ્ઝાનવન્તો, તેસં આરમ્મણભૂતાતિ અત્થો. ચતુક્કનયવસેન ચેતં વુત્તં. તિકચતુક્કજ્ઝાનિકેસૂતિ તિકજ્ઝાનિકેસુ પુરિમેસુ બ્રહ્મવિહારેસુ, ચતુક્કજ્ઝાનિકેસુ આનાપાનકસિણેસુ. સેસેસૂતિ વુત્તાવસેસેસુ એકવીસતિયા કમ્મટ્ઠાનેસુ.

દિબ્બચક્ખુના દિટ્ઠહદયરૂપસ્સ સત્તસ્સ ચિત્તં આદિકમ્મિકો ચેતોપરિયઞાણેન પરિચ્છિન્દિતું સક્કોતિ, ન ઇતરસ્સાતિ કસિણફરણં ચેતોપરિયઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરસત્તાનઞ્ચ ચેતસા ચિત્તમઞ્ઞાતું સમત્થો હોતી’’તિ. ઓકાસેન પરિચ્છિન્નત્તાતિ અત્તનો ઠિતોકાસેન પરિચ્છિન્નત્તા. તથા ઉગ્ગહકોસલ્લસ્સ સમ્પાદિતત્તા પરિચ્છિન્નાકારેનેવ તાનિ ઉપતિટ્ઠન્તિ, તસ્મા ન તત્થ વડ્ઢનાતિ અધિપ્પાયો. સચે પન કોચિ વડ્ઢેય્ય, ન તેન કોચિ ગુણોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આનિસંસાભાવા ચા’’તિ. ‘‘તેસુ પના’’તિઆદિના તમેવ આનિસંસાભાવં વિવરતિ. યસ્મા વડ્ઢિતેસુ કુણપરાસિયેવ વડ્ઢતિ, અવડ્ઢિતેપિ કામરાગવિક્ખમ્ભના હોતિયેવ, તસ્મા આનિસંસાભાવો. વિભૂતાતિ વિપુલારમ્મણતાય સુપાકટા, વડ્ઢિતનિમિત્તતાય અપ્પમાણારમ્મણભાવેન પરિબ્યત્તાતિ અત્થો.

કેવલન્તિ સકલં અનવસેસં. ‘‘પથવિં ઇમ’’ન્તિ વચનં ઉપટ્ઠાનાકારેન વુત્તં, ન નિમિત્તસ્સ વડ્ઢનેનાતિ અધિપ્પાયો. લાભિત્તાતિ સાતિસયં લાભિતાય, ઉક્કંસગતવસિભાવતોતિ અત્થો. થેરો હિ પરમાય વસિપત્તિયા અસ્સમણ્ડલે અસ્સં સારેન્તો વિય યત્થ તત્થ નિસિન્નોપિ ઠિતોપિ તં ઝાનં સમાપજ્જતેવ. તેનસ્સ સમન્તતો નિમિત્તં વડ્ઢિતં વિય ઉપટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બદિસાસૂ’’તિઆદિ.

વુત્તાતિ ધમ્મસઙ્ગહે વુત્તા. મહન્તેતિ વિપુલે. નિન્નથલાદિવસેન હિ એકદેસે અટ્ઠત્વા સમન્તતો ગહણવસેન સકલસરીરે નિમિત્તં ગણ્હન્તસ્સ તં મહન્તં હોતિ. મહન્તે વા સરીરે. અપ્પકેતિ સરીરસ્સ એકદેસે નિમિત્તં ગણ્હાતીતિ યોજના. અપ્પકે વા ખુદ્દકે દારકસરીરે. એતન્તિ અસુભનિમિત્તં. આદીનવન્તિ ‘‘અસુભરાસિ એવ વડ્ઢતિ, ન ચ કોચિ આનિસંસો’’તિ વુત્તં આદીનવં.

સેસાનિપિ ન વડ્ઢેતબ્બાનીતિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં ઉપપત્તિતો વિવરિતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. પિચુપિણ્ડાદિવસેન ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ નિમિત્તં વાતસઙ્ઘાતસન્નિસ્સયન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘વાતરાસિયેવ વડ્ઢતી’’તિ. ઓકાસેન પરિચ્છિન્નન્તિ નાસિકગ્ગમુખનિમિત્તાદિઓકાસેન સપરિચ્છેદં. વાયોકસિણવડ્ઢને વિય ન એત્થ કોચિ ગુણો, કેવલં વાતવડ્ઢનમેવાતિ આહ ‘‘સાદીનવત્તા’’તિ. તેસન્તિ બ્રહ્મવિહારાનં. નિમિત્તન્તિ આરમ્મણં. ન ચ તેન અત્થો અત્થીતિ તેન સત્તરાસિવડ્ઢનેન પથવીકસિણાદિવડ્ઢને વિય કિઞ્ચિ પયોજનં નત્થિ. પરિગ્ગહવસેનાતિ અપરિગ્ગહિતસ્સ ભાવનાવિસયસ્સ પરિગ્ગહવસેન, ન નિમિત્તવડ્ઢનવસેન. તેનાહ ‘‘એકાવાસદ્વિઆવાસાદિના’’તિઆદિ. એત્થાતિ બ્રહ્મવિહારભાવનાયં. યદયન્તિ યં પટિભાગનિમિત્તં અયં યોગી. સીમાસમ્ભેદેનેવ હેત્થ ઉપચારજ્ઝાનુપ્પત્તિ, ન નિમિત્તુપ્પત્તિયા. યદિ એવં કથં પરિત્તાદિઆરમ્મણતા ઝાનસ્સાતિ આહ ‘‘પરિત્તઅપ્પમાણારમ્મણતાપેત્થ પરિગ્ગહવસેના’’તિ, કતિપયે સત્તે પરિગ્ગહેત્વા પવત્તા મેત્તાદયો પરિત્તારમ્મણા, બહુકે અપ્પમાણારમ્મણાતિ અત્થો. આકાસં કસિણુગ્ઘાટિમત્તા ન વડ્ઢેતબ્બન્તિ યોજના. વક્ખતિ વા યં તેન સમ્બન્ધિતબ્બં. પરિકપ્પજમેવ આરમ્મણં વડ્ઢેતું સક્કા, ન ઇતરન્તિ આહ ‘‘ન હિ સક્કા સભાવધમ્મં વડ્ઢેતુ’’ન્તિ. આરુપ્પાનં પરિત્તઅપ્પમાણારમ્મણતા પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે, વિપુલકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે ચ પવત્તિયા વેદિતબ્બા. સેસાનિ બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીનિ દસ કમ્મટ્ઠાનાનિ. અનિમિત્તત્તાતિ પટિભાગનિમિત્તાભાવા.

પટિભાગનિમિત્તારમ્મણાનીતિ પટિભાગનિમિત્તભૂતાનિ આરમ્મણાનિ. સેસાનિ અટ્ઠારસ. સેસાનિ છાતિ ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, આકાસાનઞ્ચાયતનં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમાનિ સેસાનિ છ. વિસ્સન્દમાનપુબ્બતાય વિપુબ્બકં. પગ્ઘરમાનલોહિતતાય લોહિતકં. કિમીનં પચલનેન પુળુવકં, ચલિતારમ્મણં વુત્તં. વાતપાનવિવરાદીહિ અન્તોપવિટ્ઠસ્સ સૂરિયાલોકાદિકસ્સ ચલનાકારો પઞ્ઞાયતીતિ ઓભાસમણ્ડલારમ્મણમ્પિ ચલિતારમ્મણં વુત્તં. પુબ્બભાગેતિ પટિભાગનિમિત્તપ્પવત્તિયા પુબ્બભાગે. સન્નિસિન્નમેવાતિ સન્તં નિચ્ચલમેવ.

દેવેસૂતિ કામાવચરદેવેસુ, તત્થ અસુભાનં પટિકૂલસ્સ ચ આહારસ્સ અભાવતો. અસ્સાસપસ્સાસાનં બ્રહ્મલોકે અભાવતો ‘‘આનાપાનસ્સતિ ચા’’તિ વુત્તં.

દિટ્ઠેનાતિ દિટ્ઠેન વત્થુના કારણભૂતેન. ગહેતબ્બાનીતિ ઉગ્ગહેતબ્બાનિ, ઉપ્પાદેતબ્બઉગ્ગહનિમિત્તાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પુબ્બભાગે’’તિઆદિ. તસ્સાતિ કાયગતાસતિયા. ઉચ્છુસસ્સાદીનં પત્તેસુ પચલમાનવણ્ણગ્ગહણમુખેન વા તસ્સ ગહેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘વાયોકસિણં દિટ્ઠફુટ્ઠેના’’તિ. ન આદિકમ્મિકેન ગહેતબ્બાનીતિ આદિકમ્મિકેન ન ગહેતબ્બાનિ, ભાવનારમ્ભવસેન ન પટ્ઠપેતબ્બાનિ, હેટ્ઠિમે તયો બ્રહ્મવિહારે, કસિણેસુ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનઞ્ચ અનધિગન્ત્વા સમ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા.

ઇમેસુ પન કમ્મટ્ઠાનેસૂતિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનગ્ગહણેન યથારહં આરમ્મણાનં, ઝાનાનઞ્ચ ગહણં વેદિતબ્બં. સુખવિહારસ્સાતિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ.

‘‘એકાદસ કમ્મટ્ઠાનાનિ અનુકૂલાની’’તિ ઉજુવિપચ્ચનીકવસેન ચેતં વુત્તં. એવં સેસેસુપિ. વક્ખતિ હિ ‘‘સબ્બઞ્ચેત’’ન્તિઆદિ. અનુકૂલાનિ રાગવિક્ખમ્ભનસ્સ ઉપાયભાવતો. અટ્ઠ અનુકૂલાનીતિ યોજના. એવં સેસેસુ. એકન્તિ ઇદં અનુસ્સતિઅપેક્ખં અનુસ્સતીસુ એકન્તિ, ન મોહચરિતવિતક્કચરિતાપેક્ખં તેસં અઞ્ઞસ્સાપિ અનુકૂલસ્સ અલબ્ભનતો. ‘‘સદ્ધાચરિતસ્સ પુરિમા છ અનુસ્સતિયો’’તિ ઇદં અતિસપ્પાયવસેન વુત્તં. ઇમસ્સેવ ઉજુવિપચ્ચનીકં ઇમસ્સ અતિસપ્પાયન્તિ ગહેતબ્બસ્સ વિસેસસ્સ અભાવતો સબ્બચરિતાનં અનુકૂલાનિ. પરિત્તન્તિ સરાવમત્તં, અપ્પમાણન્તિ તતો અધિકપમાણં. પરિત્તં વા સુપ્પસરાવમત્તં, અપ્પમાણં અધિકપમાણં ખલમણ્ડલાદિકસિણભાવેન પરિગ્ગહિતં.

ચત્તારો ધમ્માતિ ચત્તારો મનસિકરણીયા ધમ્મા. ઉત્તરીતિ સીલસમ્પદા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયધમ્મસ્સવનં, વીરિયં; પઞ્ઞાતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાનતો ઉપરિ. અસુભાતિ અસુભભાવના એકાદસસુ અસુભકમ્મટ્ઠાનેસુ ભાવનાનુયોગા. મેત્તાતિ અનોધિસો, ઓધિસો વા પવત્તા મેત્તાભાવના. આનાપાનસ્સતીતિ સોળસવત્થુકા આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના. વિતક્કુપચ્છેદાયાતિ મિચ્છાવિતક્કાનં ઉપચ્છિન્દનત્થાય. અનિચ્ચસઞ્ઞાતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૩૭; ધ. પ. ૨૭૭; મહાનિ. ૨૭) એવં પવત્તા અનિચ્ચાનુપસ્સના. અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયાતિ ‘‘અસ્મી’’તિ ઉપ્પજ્જનકસ્સ નવવિધસ્સાપિ માનસ્સ સમુચ્છિન્દનાય. એત્થ હિ એકસ્સેવ ચત્તારો ધમ્મા ભાવેતબ્બા વુત્તા, ન એકસ્સ ચતુચરિયતાય. તેન વિઞ્ઞાયતિ ‘‘સબ્બાનિપિ કમ્મટ્ઠાનાનિ સબ્બાકુસલવિક્ખમ્ભનાનિ સબ્બકુસલપરિબ્રૂહનાની’’તિ.

એકસ્સેવ સત્ત કમ્મટ્ઠાનાનિ વુત્તાનિ, ન ચાયસ્મા રાહુલો સબ્બચરિતોતિ અધિપ્પાયો. વચનમત્તેતિ ‘‘અસુકકમ્મટ્ઠાનં અસુકચરિતસ્સ અનુકૂલ’’ન્તિ એવં વુત્તવચનમત્તે. અધિપ્પાયોતિ તથાવચનસ્સ અધિપ્પાયો. સો પન ‘‘સબ્બઞ્ચેત’’ન્તિઆદિના વિભાવિતો એવ.

૪૮. ‘‘પિયો ગરૂ’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૩૭) વુત્તપ્પકારં કલ્યાણમિત્તં. ‘‘અત્તનો પત્તચીવરં સયમેવ ગહેત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન ઉપસઙ્કમિત્વા. સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જતિ ‘‘એવં બહુપરિસ્સયોયં અત્તભાવો ઠાનેયેવ મયા નિય્યાતિતો’’તિ. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ.

અતજ્જનીયોતિ ન તજ્જેતબ્બો ન નિગ્ગહેતબ્બો. સ્વાયં અતજ્જનીયભાવો દોવચસ્સતાય વા સિયા, આચરિયે અનિવિટ્ઠપેમતાય વાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘દુબ્બચો વા’’તિઆદિ વુત્તં. યો હિ આચરિયેન તજ્જિયમાનો કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, યો વા ‘‘કિમસ્સ સન્તિકે વાસેના’’તિ પક્કમતિ, અયં દુવિધોપિ અતજ્જનીયો. ધમ્મેનાતિ ઓવાદાનુસાસનિધમ્મેન. ગૂળ્હં ગન્થન્તિ કમ્મટ્ઠાનગન્થં, સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિસહિતં ગમ્ભીરં સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તઞ્ચ.

તુમ્હાકમત્થાયાતિ વુત્તેતિ ‘‘સતપોરિસે પપાતે પતનેન તુમ્હાકં કોચિ અત્થો હોતી’’તિ કેનચિ વુત્તે. ઘંસેન્તોતિ ‘‘મનુસ્સકક્કેન તુમ્હાકં કોચિ અત્થો’’તિ વુત્તે ઘંસેન્તો નિરવસેસં અત્તભાવં ખેપેતું ઉસ્સહેય્યં. ‘‘મમ અસ્સાસપસ્સાસનિરુન્ધનેન તુમ્હાકં કોચિ રોગવૂપસમાદિકો અત્થો અત્થી’’તિ કેનચિ વુત્તે. તીહિપિ ભિક્ખૂહિ આચરિયે ભત્તિપવેદનમુખેન વીરિયારમ્ભો એવ પવેદિતો.

૪૯. અઞ્ઞત્થ પવત્તિત્વાપિ ચિત્તં આગમ્મ યત્થ સેતિ, સો તસ્સ આસયો ‘‘મિગાસયો’’ વિય, આસયો એવ અજ્ઝાસયો. સો દુવિધો વિપન્નો, સમ્પન્નોતિ. તત્થ વિપન્નો સસ્સતાદિમિચ્છાભિનિવેસનિસ્સિતો. સમ્પન્નો દુવિધો વટ્ટનિસ્સિતો, વિવટ્ટનિસ્સિતોતિ. તેસુ વિવટ્ટનિસ્સિતો અજ્ઝાસયો ‘‘સમ્પન્નજ્ઝાસયેના’’તિ ઇધાધિપ્પેતો. ઇદાનિ નં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘અલોભાદીનં વસેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ છહાકારેહીતિ અલુબ્ભનાદીહિ છહિ આકારેહિ. સમ્પન્નજ્ઝાસયેનાતિ પુબ્બભાગિયાનં સીલસમ્પદાદીનં સાધનવસેન, લોકુત્તરાનં ઉપનિસ્સયભાવેન ચ સમ્પન્નો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ સમ્પન્નજ્ઝાસયો, તેન. અલોભાદયો હિ અનેકદોસવિધમનતો, અનેકગુણાવહતો ચ સત્તાનં બહુકારા વિસેસતો યોગિનો. તથા હિ અલોભાદયો મચ્છેરમલાદીનં પટિપક્ખભાવેન પવત્તન્તિ. વુત્તં હેતં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ મૂલરાસીવણ્ણના) –

‘‘અલોભો મચ્છેરમલસ્સ પટિપક્ખો, અદોસો દુસ્સીલ્યમલસ્સ, અમોહો કુસલેસુ ધમ્મેસુ અભાવનાય. અલોભો ચેત્થ દાનહેતુ, અદોસો સીલહેતુ, અમોહો ભાવનાહેતુ. તેસુ ચ અલોભેન અનધિકં ગણ્હાતિ લુદ્ધસ્સ અધિકગ્ગહણતો, અદોસેન અનૂનં દુટ્ઠસ્સ ઊનગ્ગહણતો, અમોહેન અવિપરીતં મૂળ્હસ્સ વિપરીતગ્ગહણતો.

‘‘અલોભેન ચેત્થ વિજ્જમાનં દોસં દોસતો ધારેન્તો દોસે પવત્તતિ, લુદ્ધો હિ દોસં પટિચ્છાદેતિ. અદોસેન વિજ્જમાનં ગુણં ગુણતો ધારેન્તો ગુણે પવત્તતિ, દુટ્ઠો હિ ગુણં મક્ખેતિ. અમોહેન યાથાવસભાવં યાથાવસભાવતો ધારેન્તો યાથાવસભાવે પવત્તતિ, મૂળ્હો હિ તચ્છં ‘અતચ્છ’ન્તિ, અતચ્છઞ્ચ ‘તચ્છ’ન્તિ ગણ્હાતિ. અલોભેન ચ પિયવિપ્પયોગદુક્ખં ન હોતિ લુદ્ધસ્સ પિયસબ્ભાવતો, પિયવિપ્પયોગાસહનતો ચ, અદોસેન અપ્પિયસમ્પયોગદુક્ખં ન હોતિ દુટ્ઠસ્સ અપ્પિયસબ્ભાવતો, અપ્પિયસમ્પયોગાસહનતો ચ, અમોહેન ઇચ્છિતાલાભદુક્ખં ન હોતિ, અમૂળ્હસ્સ હિ ‘તં કુતેત્થ લબ્ભા’તિ એવમાદિપચ્ચવેક્ખણસબ્ભાવતો.

‘‘અલોભેન ચેત્થ જાતિદુક્ખં ન હોતિ અલોભસ્સ તણ્હાપટિપક્ખતો, તણ્હામૂલકત્તા ચ જાતિદુક્ખસ્સ, અદોસેન જરાદુક્ખં ન હોતિ તિક્ખદોસસ્સ ખિપ્પં જરાસમ્ભવતો, અમોહેન મરણદુક્ખં ન હોતિ, સમ્મોહમરણઞ્હિ દુક્ખં, ન ચ તં અમૂળ્હસ્સ હોતિ. અલોભેન ચ ગહટ્ઠાનં, અમોહેન પબ્બજિતાનં, અદોસેન પન સબ્બેસમ્પિ સુખસંવાસતા હોતિ.

‘‘વિસેસતો ચેત્થ અલોભેન પેત્તિવિસયે ઉપપત્તિ ન હોતિ, યેભુય્યેન હિ સત્તા તણ્હાય પેત્તિવિસયં ઉપપજ્જન્તિ, તણ્હાય ચ પટિપક્ખો અલોભો. અદોસેન નિરયે ઉપપત્તિ ન હોતિ, દોસેન હિ ચણ્ડજાતિતાય દોસસદિસં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ, દોસસ્સ ચ પટિપક્ખો અદોસો. અમોહેન તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તિ ન હોતિ, મોહેન હિ નિચ્ચસમ્મૂળ્હં તિરચ્છાનયોનિં ઉપપજ્જન્તિ, મોહપટિપક્ખો ચ અમોહો. એતેસુ ચ અલોભો રાગવસેન ઉપગમનસ્સ અભાવકરો, અદોસો દોસવસેન અપગમનસ્સ, અમોહો મોહવસેન અમજ્ઝત્તભાવસ્સ.

‘‘તીહિપિ ચેતેહિ યથાપટિપાટિયા નેક્ખમ્મસઞ્ઞા અબ્યાપાદસઞ્ઞા અવિહિંસાસઞ્ઞાતિ ઇમા તિસ્સો, અસુભસઞ્ઞા અપ્પમાણસઞ્ઞા ધાતુસઞ્ઞાતિ ઇમા ચ તિસ્સો સઞ્ઞાયો હોન્તિ. અલોભેન પન કામસુખલ્લિકાનુયોગઅન્તસ્સ, અદોસેન અત્તકિલમથાનુયોગઅન્તસ્સ પરિવજ્જનં હોતિ, અમોહેન મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા પટિપજ્જનં. તથા અલોભેન અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ પભેદનં હોતિ, અદોસેન બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ, અમોહેન સેસગન્થદ્વયસ્સ. પુરિમાનિ ચ દ્વે સતિપટ્ઠાનાનિ પુરિમાનં દ્વિન્નં આનુભાવેન, પચ્છિમાનિ પચ્છિમસ્સેવ આનુભાવેન ઇજ્ઝન્તિ.

‘‘અલોભો ચેત્થ આરોગ્યસ્સ પચ્ચયો હોતિ, અલુદ્ધો હિ લોભનીયમ્પિ અસપ્પાયં ન સેવતિ, તેન અરોગો હોતિ. અદોસો યોબ્બનસ્સ, અદુટ્ઠો હિ વલિતપલિતાવહેન દોસગ્ગિના અડય્હમાનો દીઘરત્તં યુવા હોતિ. અમોહો દીઘાયુકતાય, અમૂળ્હો હિ હિતાહિતં ઞત્વા અહિતં પરિવજ્જેન્તો, હિતઞ્ચ પટિસેવમાનો દીઘાયુકો હોતિ.

‘‘અલોભો ચેત્થ ભોગસમ્પત્તિયા પચ્ચયો ચાગેન ભોગપટિલાભતો, અદોસો મિત્તસમ્પત્તિયા મેત્તાય મિત્તાનં પટિલાભતો, અપરિહાનતો ચ, અમોહો અત્તસમ્પત્તિયા, અમૂળ્હો હિ અત્તનો હિતમેવ કરોન્તો અત્તાનં સમ્પાદેતિ. અલોભો ચ દિબ્બવિહારસ્સ પચ્ચયો હોતિ, અદોસો બ્રહ્મવિહારસ્સ, અમોહો અરિયવિહારસ્સ.

‘‘અલોભેન ચેત્થ સકપક્ખેસુ સત્તસઙ્ખારેસુ નિબ્બુતો હોતિ તેસં વિનાસેન અભિસઙ્ગહેતુકસ્સ દુક્ખસ્સ અભાવા, અદોસેન પરપક્ખેસુ, અદુટ્ઠસ્સ હિ વેરીસુપિ વેરિસઞ્ઞાય અભાવતો, અમોહેન ઉદાસીનપક્ખેસુ અમૂળ્હસ્સ સબ્બાભિસઙ્ગતાય અભાવતો.

‘‘અલોભેન ચ અનિચ્ચદસ્સનં હોતિ, લુદ્ધો હિ ઉપભોગાસાય અનિચ્ચેપિ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો ન પસ્સતિ. અદોસેન દુક્ખદસ્સનં, અદોસજ્ઝાસયો હિ પરિચ્ચત્તઆઘાતવત્થુપરિગ્ગહો સઙ્ખારેયેવ દુક્ખતો પસ્સતિ. અમોહેન અનત્તદસ્સનં, અમૂળ્હો હિ યાથાવગહણકુસલો અપરિણાયકં ખન્ધપઞ્ચકં અપરિણાયકતો બુજ્ઝતિ. યથા ચ એતેહિ અનિચ્ચદસ્સનાદીનિ, એવં એતેપિ અનિચ્ચદસ્સનાદીહિ હોન્તિ. અનિચ્ચદસ્સનેન હિ અલોભો હોતિ, દુક્ખદસ્સનેન અદોસો, અનત્તદસ્સનેન અમોહો. કો હિ નામ ‘અનિચ્ચમિદ’ન્તિ સમ્મા ઞત્વા તસ્સત્થાય પિહં ઉપ્પાદેય્ય, સઙ્ખારે વા ‘દુક્ખ’ન્તિ જાનન્તો અપરમ્પિ અચ્ચન્તતિખિણં કોધદુક્ખં ઉપ્પાદેય્ય, અત્તસુઞ્ઞતઞ્ચ બુજ્ઝિત્વા પુન સમ્મોહં આપજ્જેય્યા’’તિ.

તેન વુત્તં ‘‘પુબ્બભાગિયાનં સીલસમ્પદાદીનં સાધનવસેન લોકુત્તરાનં, ઉપનિસ્સયભાવેન ચ સમ્પન્નો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ સમ્પન્નજ્ઝાસયો’’તિ. તેનાહ ‘‘એવં તિસ્સન્નં બોધીનં અઞ્ઞતરં પાપુણાતી’’તિ.

ઇદાનિ તે અજ્ઝાસયે પાળિયાવ વિભાવેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ છાતિ ગણનપરિચ્છેદો. અજ્ઝાસયાતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. ઉભયં પન એકજ્ઝં કત્વા છબ્બિધા અજ્ઝાસયાતિ અત્થો. બોધિસત્તાતિ બુજ્ઝનકસત્તા, બોધિયા વા નિયતભાવેન સત્તા લગ્ગા, અધિમુત્તા તન્નિન્ના તપ્પોણાતિ અત્થો. બોધિપરિપાકાય સંવત્તન્તીતિ યથાભિનીહારં અત્તના પત્તબ્બબોધિયા પરિપાચનાય ભવન્તિ. અલોભજ્ઝાસયાતિ અલુબ્ભનાકારેન પવત્તઅજ્ઝાસયા, આદિતો ‘‘કથં નુ ખો મયં સબ્બત્થ, સબ્બદા ચ અલુદ્ધા એવ હેસ્સામા’’તિ, મજ્ઝે ચ અલુબ્ભનવસેનેવ, પચ્છા ચ તસ્સેવ રોચનવસેન પવત્તઅજ્ઝાસયા. લોભે દોસદસ્સાવિનોતિ લુબ્ભનલક્ખણે લોભે સબ્બપ્પકારેન આદીનવદસ્સાવિનો. ઇદં તસ્સ અજ્ઝાસયસ્સ એકદેસતો બ્રૂહનાકારદસ્સનં. લોભે હિ આદીનવં, અલોભે ચ આનિસંસં પસ્સન્તસ્સ અલોભજ્ઝાસયો પરિવડ્ઢતિ, સ્વાયં તત્થ આદીનવાનિસંસદસ્સનવિધિ વિભાવિતોયેવ. સેસપદેસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – નેક્ખમ્મન્તિ ઇધ પબ્બજ્જા. પવિવેકો તદઙ્ગવિવેકો, વિક્ખમ્ભનવિવેકો, કાયવિવેકો, ચિત્તવિવેકો ચ. નિસ્સરણં નિબ્બાનં. સબ્બભવગતીસૂતિ સબ્બેસુ ભવેસુ, સબ્બાસુ ચ ગતીસુ. તદધિમુત્તતાયાતિ યદત્થં ભાવનાનુયોગો, યદત્થા ચ પબ્બજ્જા, તદધિમુત્તેન. તેનેવાહ ‘‘સમાધાધિમુત્તેના’’તિઆદિ.

૫૦. ‘‘કિં ચરિતોસી’’તિ પુચ્છિતો સચે ‘‘ન જાનામી’’તિ વદેય્ય, ‘‘કે વા તે ધમ્મા બહુલં સમુદાચરન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બો. કિં વાતિ કિં અસુભં વા અનુસ્સતિટ્ઠાનં વા અઞ્ઞં વા. કિં તે મનસિ કરોતો ફાસુ હોતીતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવેન સુખં હોતિ. ચિત્તં નમતીતિ પકતિયાવ અભિરતિવસેન નમતિ. એવમાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ઇરિયાપથાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેપિ હિ ન સબ્બસ્સ એકંસતો બ્યભિચારિનો એવ. તથા હિ સમુદાચારો પુચ્છિતબ્બો વુત્તો. ‘‘અસુકઞ્ચ અસુકઞ્ચ મનસિકારવિધિં કતિપયદિવસં અનુયુઞ્જાહી’’તિ ચ વત્તબ્બો.

‘‘પકતિયા ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સા’’તિ ઇદં યં કમ્મટ્ઠાનં ગહેતુકામો, તત્થ સજ્ઝાયવસેન વા મનસિકારવસેન વા કતપરિચયં સન્ધાય વુત્તં. એકં દ્વે નિસજ્જાનીતિ એકં વા દ્વે વા ઉણ્હાસનાનિ. સજ્ઝાયં કારેત્વા અત્તનો સમ્મુખાવ અધીયાપેત્વા દાતબ્બં, સો ચે અઞ્ઞત્થ ગન્તુકામોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘સન્તિકે વસન્તસ્સા’’તિ. આગતાગતક્ખણે કથેતબ્બં, પવત્તિં સુત્વાતિ અધિપ્પાયો.

પથવીકસિણન્તિ પથવીકસિણકમ્મટ્ઠાનં. કતસ્સાતિ કતસ્સ કસિણસ્સ. તં તં આકારન્તિ આચરિયેન કમ્મટ્ઠાને વુચ્ચમાને પદપદત્થાધિપ્પાયઓપમ્માદિકં અત્તનો ઞાણસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતં તં તં આકારં, યં યં નિમિત્તન્તિ વુત્તં. ઉપનિબન્ધિત્વાતિ ઉપનેત્વા નિબદ્ધં વિય કત્વા, હદયે ઠપેત્વા અપમુસ્સન્તં કત્વાતિ અત્થો. એવં સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતસ્સતિતાય નિમિત્તં ગહેત્વા તત્થ સમ્પજાનકારિતાય સક્કચ્ચં સુણન્તેન. તન્તિ તં યથાવુત્તં સુગ્ગહિતં નિસ્સાય. ઇતરસ્સાતિ તથા અગણ્હન્તસ્સ. સબ્બાકારેનાતિ કસ્સચિપિ પકારસ્સ તત્થ અસેસિતત્તા વુત્તં.

કમ્મટ્ઠાનગ્ગહણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ તતિયપરિચ્છેદવણ્ણના.