૪. પથવીકસિણનિદ્દેસવણ્ણના

૫૧. ફાસુ હોતીતિ આવાસસપ્પાયાદિલાભેન મનસિકારફાસુતા ભાવનાનુકૂલતા હોતિ. પરિસોધેન્તેનાતિ તેસં તેસં ગણ્ઠિટ્ઠાનાનં છિન્દનવસેન વિસોધેન્તેન. અકિલમન્તોયેવાતિ અકિલન્તકાયો એવ. સતિ હિ કાયકિલમથે સિયા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારસ્સ અન્તરાયોતિ અધિપ્પાયો. ગણ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અત્થતો, અધિપ્પાયતો ચ દુબ્બિનિવેધતાય ગણ્ઠિભૂતં ઠાનં. છિન્દિત્વાતિ યાથાવતો અત્થસ્સ, અધિપ્પાયસ્સ ચ વિભાવનેન છિન્દિત્વા, વિભૂતં સુપાકટં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. સુવિસુદ્ધન્તિ સુટ્ઠુ વિસુદ્ધં, નિગુમ્બં નિજ્જટન્તિ અત્થો.

અનનુરૂપવિહારવણ્ણના

૫૨. અઞ્ઞતરેનાતિ અઞ્ઞતરેનાપિ, પગેવ અનેકેહીતિ અધિપ્પાયો. મહન્તભાવો મહત્તં. તથા સેસેસુ. સોણ્ડવા સોણ્ડી. તથા પણ્ણન્તિઆદીસુ. બોધિઅઙ્ગણાદીસુ કાતબ્બં ઇધ ‘‘વત્ત’’ન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પાનીયઘટં વા રિત્ત’’ન્તિ. નિટ્ઠિતાયાતિ પવિટ્ઠપવિટ્ઠાનં દાનેન પરિક્ખીણાય. જિણ્ણવિહારેપિ યત્ર ભિક્ખૂ એવં વદન્તિ ‘‘આયસ્મા, યથાસુખં સમણધમ્મં કરોતુ, મયં પટિજગ્ગિસ્સામા’’તિ. એવરૂપે વિહાતબ્બન્તિ અયમ્પિ નયો લબ્ભતિ, વુત્તનયત્તા પન ન વુત્તો.

મહાપથવિહારેતિ મહાપથસમીપે વિહારે. ભાજનદારુદોણિકાદીનીતિ રજનભાજનાનિ, રજનત્થાય દારુ, દારુમયદોણિકા, રજનપચનટ્ઠાનં, ધોવનફલકન્તિ એવમાદીનિ. સાકહારિકાતિ સાકહારિનિયો ઇત્થિયો. વિસભાગસદ્દો કામગુણૂપસંહિતો ગીતસદ્દોતિ વદન્તિ, કેવલોપિ ઇત્થિસદ્દો વિસભાગસદ્દો એવ. તત્રાતિ પુપ્ફવન્તે વિહારે. તાદિસોયેવાતિ ‘‘તત્થસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા’’તિઆદિના યાદિસો પણ્ણવન્તે વિહારે ઉપદ્દવો વુત્તો, તાદિસોયેવ. ‘‘પુપ્ફહારિકાયો પુપ્ફં ઓચિનન્તિયો’’તિ પન વત્તબ્બં. અયમિધ વિસેસો.

પત્થનીયેતિ તત્થ વસન્તેસુ સમ્ભાવનાવસેન ઉપસઙ્કમનાદિના પત્થેતબ્બે. તેનાહ ‘‘લેણસમ્મતે’’તિ. દક્ખિણાગિરીતિ મગધવિસયે દક્ખિણાગિરીતિ વદન્તિ.

વિસભાગારમ્મણાનિ ઇટ્ઠાનિ, અનિટ્ઠાનિ ચ. અનિટ્ઠાનં હિ દસ્સનત્થં ‘‘ઘટેહિ નિઘંસન્તિયો’’તિઆદિ વુત્તં. દબ્બૂપકરણયોગ્ગા રુક્ખા દબ્બૂપકરણરુક્ખા.

યો પન વિહારો. ખલન્તિ ધઞ્ઞકરણટ્ઠાનં. ગાવો રુન્ધન્તિ ‘‘સસ્સં ખાદિંસૂ’’તિ. ઉદકવારન્તિ કેદારેસુ સસ્સાનં દાતબ્બઉદકવારં. અયમ્પીતિ મહાસઙ્ઘભોગોપિ વિહારો. વારિયમાના કમ્મટ્ઠાનિકેન ભિક્ખુના.

સમુદ્દસામુદ્દિકનદીનિસ્સિતં ઉદકપટ્ટનં. મહાનગરાનં આયદ્વારભૂતં અટવિમુખાદિનિસ્સિતં થલપટ્ટનં. અપ્પસન્ના હોન્તિ. તેનસ્સ તત્થ ફાસુવિહારો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. મઞ્ઞમાના રાજમનુસ્સા.

સમોસરણેનાતિ ઇતો ચિતો સઞ્ચરણેન. પપાતેતિ પપાતસીસે ઠત્વા ગાયિ ‘‘ગીતસદ્દેન ઇધાગતં પપાતે પાતેત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ. વેગેન ગહેત્વાતિ વેગેનાગન્ત્વા ‘‘કુહિં યાસી’’તિ ખન્ધે ગહેત્વા.

યત્થાતિ યસ્મિં વિહારે, વિહારસામન્તા વા ન સક્કા હોતિ કલ્યાણમિત્તં લદ્ધું, તત્થ વિહારે સો અલાભો મહાદોસોતિ યોજના.

પન્થનિન્તિ પન્થે નીતો પવત્તિતોતિ પન્થની, મગ્ગનિસ્સિતો વિહારો. તં પન્થનિં. સોણ્ડિન્તિ સોણ્ડિસહિતો વિહારો સોણ્ડી, તં સોણ્ડિં. તથા પણ્ણન્તિઆદીસુ. નગરનિસ્સિતં નગરન્તિ વુત્તં ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘ભીમસેનો ભીમો’’તિ. દારુનાતિ દારુનિસ્સિતેન સહ. વિસભાગેનાતિ યો વિસભાગેહિ વુસીયતિ, વિસભાગાનં વા નિવાસો, સો વિહારો વિસભાગો. તેન વિસભાગેન સદ્ધિં. પચ્ચન્તનિસ્સિતઞ્ચ સીમાનિસ્સિતઞ્ચ અસપ્પાયઞ્ચ પચ્ચન્તસીમાસપ્પાયં. યત્થ મિત્તો ન લબ્ભતિ, તમ્પીતિ સબ્બત્થ ઠાન-સદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. ઇતિ વિઞ્ઞાયાતિ ‘‘ભાવનાય અનનુરૂપાની’’તિ એવં વિજાનિત્વા.

અનુરૂપવિહારવણ્ણના

૫૩. અયં અનુરૂપો નામાતિ અયં વિહારો ભાવનાય અનુરૂપો નામ. નાતિદૂરન્તિ ગોચરટ્ઠાનતો અડ્ઢગાવુતતો ઓરભાગતાય ન અતિદૂરં. નાચ્ચાસન્નન્તિ પચ્છિમેન પમાણેન ગોચરટ્ઠાનતો પઞ્ચધનુસતિકતાય ન અતિઆસન્નં. તાય ચ પન નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નતાય, ગોચરટ્ઠાનં પરિસ્સયાદિરહિતમગ્ગતાય ચ ગમનસ્સ ચ આગમનસ્સ ચ યુત્તરૂપત્તા ગમનાગમનસમ્પન્નં. દિવસભાગે મહાજનસંકિણ્ણતાભાવેન દિવા અપ્પાકિણ્ણં. અભાવત્થો હિ અયં અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૬) વિય. રત્તિયં જનાલાપસદ્દાભાવેન રત્તિં અપ્પસદ્દં. સબ્બદાપિ જનસન્નિપાતનિગ્ઘોસાભાવેન અપ્પનિગ્ઘોસં. અપ્પકસિરેનાતિ અકસિરેન સુખેનેવ. સીલાદિગુણાનં થિરભાવપ્પત્તિયા થેરા. સુત્તગેય્યાદિ બહુ સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. વાચુગ્ગતકરણેન, સમ્મદેવ ગરૂનં સન્તિકે આગમિતભાવેન ચ આગતો પરિયત્તિધમ્મસઙ્ખાતો આગમો એતેસન્તિ આગતાગમા. સુત્તાભિધમ્મસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મસ્સ ધારણેન ધમ્મધરા. વિનયસ્સ ધારણેન વિનયધરા. તેસંયેવ ધમ્મવિનયાનં માતિકાય ધારણેન માતિકાધરા. તત્થ તત્થ ધમ્મપરિપુચ્છાય પરિપુચ્છતિ. અત્થપરિપુચ્છાય પરિપઞ્હતિ વીમંસતિ વિચારેતિ. ઇદં, ભન્તે, કથં ઇમસ્સ કો અત્થોતિ પરિપુચ્છનપરિપઞ્હાકારદસ્સનં. અવિવટઞ્ચેવ પાળિયા અત્થં પદેસન્તરપાળિદસ્સનેન આગમતો વિવરન્તિ. અનુત્તાનીકતઞ્ચ યુત્તિવિભાવનેન ઉત્તાનીકરોન્તિ. કઙ્ખટ્ઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ સંસયુપ્પત્તિયા હેતુતાય ગણ્ઠિટ્ઠાનભૂતેસુ પાળિપદેસેસુ યાથાવતો વિનિચ્છયદાનેન કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એત્થ ચ ‘‘નાતિદૂરં, નાચ્ચાસન્નં, ગમનાગમનસમ્પન્ન’’ન્તિ એકં અઙ્ગં, ‘‘દિવા અપ્પાકિણ્ણં, રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસ’’ન્તિ એકં, ‘‘અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સ’’ન્તિ એકં, ‘‘તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ…પે… પરિક્ખારા’’તિ એકં, ‘‘તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા…પે… કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તી’’તિ એકં. એવં પઞ્ચ અઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ખુદ્દકપલિબોધવણ્ણના

૫૪. ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદે પયોજનં પરતો આગમિસ્સતિ. અગ્ગળઅનુવાતપરિભણ્ડદાનાદિના દળ્હીકમ્મં વા. તન્તચ્છેદાદીસુ તુન્નકમ્મં વા કાતબ્બં.

ભાવનાવિધાનવણ્ણના

૫૫. સબ્બકમ્મટ્ઠાનવસેનાતિ અનુક્કમેન નિદ્દિસિયમાનસ્સ ચત્તાલીસવિધસ્સ સબ્બસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ વસેન. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તેનાતિ પિણ્ડપાતપરિભોગતો પટિનિવત્તેન, પિણ્ડપાતભુત્તાવિના ઓનીતપત્તપાણિનાતિ અત્થો. ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વાતિ ભોજનનિમિત્તં પરિસ્સમં વિનોદેત્વા. આહારે હિ આસયં પવિટ્ઠમત્તે તસ્સ આગન્તુકતાય યેભુય્યેન સિયા સરીરસ્સ કોચિ પરિસ્સમો, તં વૂપસમેત્વા. તસ્મિં હિ અવૂપસન્તે સરીરખેદેન ચિત્તં એકગ્ગતં ન લભેય્યાતિ. પવિવિત્તેતિ જનવિવિત્તે. સુખનિસિન્નેનાતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય નિસજ્જાય સુખનિસિન્નેન. વુત્તઞ્હેતન્તિ યં ‘‘કતાય વા’’તિઆદિના પથવિયા નિમિત્તગ્ગહણં ઇધ વુચ્ચતિ, વુત્તં હેતં પોરાણટ્ઠકથાયં.

ઇદાનિ તં અટ્ઠકથાપાળિં દસ્સેન્તો ‘‘પથવીકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તો’’તિઆદિમાહ. તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – પથવીકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તોતિ ઉગ્ગહનિમિત્તભાવેન પથવીકસિણં ગણ્હન્તો આદિયન્તો, ઉગ્ગહનિમિત્તભૂતં પથવીકસિણં ઉપ્પાદેન્તોતિ અત્થો. ઉપ્પાદનઞ્ચેત્થ તથાનિમિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાપનં દટ્ઠબ્બં. પથવિયન્તિ વક્ખમાનવિસેસે પથવીમણ્ડલે. નિમિત્તં ગણ્હાતીતિ તત્થ ચક્ખુના આદાસતલે મુખનિમિત્તં વિય ભાવનાઞાણેન વક્ખમાનવિસેસં પથવીનિમિત્તં ગણ્હાતિ. ‘‘પથવિય’’ન્તિ વત્વાપિ મણ્ડલાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. કતેતિ વક્ખમાનવિધિના અભિસઙ્ખતેતિ અત્થો. વા-સદ્દો અનિયમત્થો. અકતેતિ પાકતિકે ખલમણ્ડલાદિકે પથવીમણ્ડલે. સાન્તકેતિ સઅન્તકે એવ, સપરિચ્છેદે એવાતિ અત્થો. સાવધારણઞ્હેતં વચનં. તથા હિ તેન નિવત્તિતં દસ્સેતું ‘‘નો અનન્તકે’’તિ વુત્તં. સકોટિયેતિઆદીનિપિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. સુપ્પમત્તે વાતિઆદીસુ સુપ્પસરાવાનિ સમપ્પમાણાનિ ઇચ્છિતાનિ. કેચિ પન વદન્તિ ‘‘સરાવમત્તં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં હોતિ, સુપ્પમત્તં તતો અધિકપ્પમાણન્તિ. કિત્તિમં કસિણમણ્ડલં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સરાવમત્તં, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સુપ્પમત્તં, ન તતો અધો, ઉદ્ધં વાતિ પરિત્તપ્પમાણભેદસઙ્ગણ્હનત્થં ‘સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા’તિ વુત્ત’’ન્તિ. યથાઉપટ્ઠિતે આરમ્મણે એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ વડ્ઢિતં અપ્પમાણમેવાતિ વુત્તોવાયમત્થો. કેચિ પન ‘‘છત્તમત્તમ્પિ કસિણમણ્ડલં કાતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

સો તં નિમિત્તં સુગ્ગહિતં કરોતીતિ સો યોગાવચરો તં પથવીમણ્ડલં સુગ્ગહિતં નિમિત્તં કરોતિ. યદા ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેત્વા તત્થ નિમિત્તં ગહેત્વા નિમ્મીલેત્વા આવજ્જેન્તસ્સ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકિતક્ખણે વિય ઉપટ્ઠાતિ, તદા સુગ્ગહિતં કરોતિ નામ. અથેત્થ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા અબહિગતેન માનસેન પુનપ્પુનં સલ્લક્ખેન્તો સૂપધારિતં ઉપધારેતિ નામ. એવં ઉપધારિતં પન નં પુનપ્પુનં આવજ્જેન્તો મનસિ કરોન્તો તમેવારબ્ભ આસેવનં ભાવનં બહુલં પવત્તેન્તો સુવવત્થિતં વવત્થપેતિ નામ. તસ્મિં આરમ્મણેતિ એવં સુગ્ગહિતકરણાદિના સમ્મદેવ ઉપટ્ઠિતે તસ્મિં પથવીકસિણસઞ્ઞિતે આરમ્મણે. ચિત્તં ઉપનિબન્ધતીતિ અત્તનો ચિત્તં ઉપચારજ્ઝાનં ઉપનેત્વા નિબન્ધતિ અઞ્ઞારમ્મણતો વિનિવત્તં કરોતિ. અદ્ધા ઇમાયાતિઆદિ આનિસંસદસ્સાવિતાદસ્સનં.

ઇદાનિ યથાદસ્સિતસ્સ અટ્ઠકથાપાઠસ્સ અત્થપ્પકાસનેન સદ્ધિં ભાવનાવિધિં વિભાવેતુકામો અકતે તાવ નિમિત્તગ્ગહણં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યેન અતીતભવેપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં અટ્ઠકથાપાઠે. ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનીતિ ચતુક્કપઞ્ચકનયવસેન વદતિ. પુઞ્ઞવતોતિ ભાવનામયપુઞ્ઞવતો. ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સાતિ તાદિસેનેવ ઉપનિસ્સયેન સમન્નાગતસ્સ. ખલમણ્ડલેતિ મણ્ડલાકારે ધઞ્ઞકરણટ્ઠાને. તંઠાનપ્પમાણમેવાતિ ઓલોકિતટ્ઠાનપ્પમાણમેવ.

અવિરાધેત્વાતિ અવિરજ્ઝિત્વા વુત્તવિધિના એવ. નીલપીતલોહિતઓદાતસમ્ભેદવસેનાતિ નીલાદિવણ્ણાહિ મત્તિકાહિ પચ્ચેકં, એકજ્ઝઞ્ચ સંસગ્ગવસેન. ગઙ્ગાવહેતિ ગઙ્ગાસોતે. સીહળદીપે કિર રાવણગઙ્ગા નામ નદી, તસ્સા સોતેન છિન્નતટટ્ઠાને મત્તિકા અરુણવણ્ણા. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગઙ્ગાવહે મત્તિકાસદિસાય અરુણવણ્ણાયા’’તિ. અરુણવણ્ણાય અરુણનિભાય, અરુણપ્પભાવણ્ણાયાતિ અત્થો.

એવં કસિણદોસે દસ્સેત્વા ઇદાનિ કસિણકરણાદિકે સેસાકારે દસ્સેતું ‘‘તઞ્ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં. સંહારિમન્તિ સંહરિતબ્બં ગહેત્વા ચરણયોગ્ગં. તત્રટ્ઠકન્તિ યત્ર કતં, તત્થેવ તિટ્ઠનકં. વુત્તપ્પમાણન્તિ ‘‘સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા’’તિ વુત્તપ્પમાણં. વટ્ટન્તિ મણ્ડલસણ્ઠાનં. પરિકમ્મકાલેતિ નિમિત્તુગ્ગહણાય ભાવનાકાલે. એતદેવાતિ યં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલવિત્થારં, એતદેવ પમાણં સન્ધાય ‘‘સુપ્પમત્તં વા સરાવમત્તં વા’’તિ વુત્તં. સુપ્પં હિ નાતિમહન્તં, સરાવઞ્ચ મહન્તં ચાટિપિધાનપ્પહોનકન્તિ સમપ્પમાણં હોતિ.

૫૬. તસ્માતિ પરિચ્છેદત્થાય વુત્તત્તા. એવં વુત્તપમાણં પરિચ્છેદન્તિ યથાવુત્તપ્પમાણં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલવિત્થારં પરિચ્છેદં કત્વા, એવં વુત્તપ્પમાણં વા કસિણમણ્ડલં વિસભાગવણ્ણેન પરિચ્છેદં કત્વા. રુક્ખપાણિકાતિ કુચન્દનાદિરુક્ખપાણિકા અરુણવણ્ણસ્સ વિસભાગવણ્ણં સમુટ્ઠપેતિ. તસ્મા તં અગ્ગહેત્વાતિ વુત્તં. પકતિરુક્ખપાણિકા પન પાસાણપાણિકાગતિકાવ. નિન્નુન્નતટ્ઠાનાભાવેન ભેરીતલસદિસં કત્વા. તતો દૂરતરેતિઆદિ યથાવુત્તતો પદેસતો, પીઠતો ચ અઞ્ઞસ્મિં આદીનવદસ્સનં. કસિણદોસાતિ હત્થપાણિપદાદયો ઇધ કસિણદોસા.

વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘અડ્ઢતેય્યહત્થન્તરે પદેસે, વિદત્થિચતુરઙ્ગુલપાદકે પીઠે’’તિ ચ વુત્તવિધિનાવ. કામેસુ આદીનવન્તિ ‘‘કામા નામેતે અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા નિરસ્સાદટ્ઠેન, તિણુક્કૂપમા અનુદહનટ્ઠેન, અઙ્ગારકાસૂપમા મહાભિતાપટ્ઠેન, સુપિનકૂપમા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન, યાચિતકૂપમા તાવકાલિકટ્ઠેન, રુક્ખફલૂપમા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનટ્ઠેન, અસિસૂનૂપમા અધિકુટ્ટનટ્ઠેન, સત્તિસૂલૂપમા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન, સપ્પસિરૂપમા સપટિભયટ્ઠેના’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૧૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૩૪) ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા’’તિઆદિના (પાચિ. ૪૧૭; મ. નિ. ૧.૨૩૪; ૨.૪૨) ‘‘કામસુખઞ્ચ નામેતં બહુપરિસ્સયં, સાસઙ્કં, સભયં, સંકિલિટ્ઠં, મીળ્હપરિભોગસદિસં, હીનં, ગમ્મં, પોથુજ્જનિકં, અનરિયં, અનત્થસંહિત’’ન્તિઆદિના ચ અનેકાકારવોકારં વત્થુકામકિલેસકામેસુ આદીનવં દોસં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કામનિસ્સરણેતિ કામાનં નિસ્સરણભૂતે, તેહિ વા નિસ્સટે. અગ્ગમગ્ગસ્સ પાદકભાવેન સબ્બદુક્ખસમતિક્કમસ્સ ઉપાયભૂતે. નેક્ખમ્મેતિ ઝાને. જાતાભિલાસેન સઞ્જાતચ્છન્દેન. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત ભગવા અવિપરીતધમ્મદેસનત્તા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો એકન્તનિય્યાનિકત્તા, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જનતો’’તિ એવં બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાનુસ્સરણેન રતનત્તયવિસયં પીતિપામોજ્જં જનયિત્વા. નેક્ખમ્મં પટિપજ્જતિ એતાયાતિ નેક્ખમ્મપટિપદા, સઉપચારસ્સ ઝાનસ્સ, વિપસ્સનાય, મગ્ગસ્સ, નિબ્બાનસ્સ ચ અધિગમકારણન્તિ અત્થો. પુબ્બે પન પઠમજ્ઝાનમેવ નેક્ખમ્મન્તિ વુત્તત્તા વુત્તાવસેસા સબ્બેપિ નેક્ખમ્મધમ્મા. યથાહ –

‘‘પબ્બજ્જા પઠમં ઝાનં, નિબ્બાનં ચ વિપસ્સના;

સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા, ‘નેક્ખમ્મ’ન્તિ પવુચ્ચરે’’તિ. (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૦૯);

પવિવેકસુખરસસ્સાતિ ચિત્તવિવેકાદિવિવેકજસ્સ સુખરસસ્સ. એવમેતેહિ પઞ્ચહિ પદેહિ ‘‘આનિસંસદસ્સાવી’’તિઆદીનં પદાનં અત્થો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. સમેન આકારેનાતિ અતિઉમ્મીલનઅતિમન્દાલોચનાનિ વજ્જેત્વા નાતિઉમ્મીલનનાતિમન્દાલોચનસઙ્ખાતેન સમેન આલોચનાકારેન. નિમિત્તં ગણ્હન્તેનાતિ પથવીકસિણે ચક્ખુના ગહિતનિમિત્તં મનસા ગણ્હન્તેન. ભાવેતબ્બન્તિ તથાપવત્તં નિમિત્તગ્ગહણં વડ્ઢેતબ્બં આસેવિતબ્બં બહુલીકાતબ્બં.

ચક્ખુ કિલમતિ અતિસુખુમં, અતિભાસુરઞ્ચ રૂપગતં ઉપનિજ્ઝાયતો વિય. અતિવિભૂતં હોતિ અત્તનો સભાવાવિભાવતો. તથા ચ વણ્ણતો વા લક્ખણતો વા ઉપતિટ્ઠેય્ય. તેન વુત્તં ‘‘તેનસ્સ નિમિત્તં નુપ્પજ્જતી’’તિ. અવિભૂતં હોતિ ગજનિમ્મીલનેન પેક્ખન્તસ્સ રૂપગતં વિય. ચિત્તઞ્ચ લીનં હોતિ દસ્સને મન્દબ્યાપારતાય કોસજ્જપાતતો. તેનાહ ‘‘એવમ્પિ નિમિત્તં નુપ્પજ્જતી’’તિ. આદાસતલે મુખનિમિત્તદસ્સિના વિયાતિ યથા આદાસતલે મુખનિમિત્તદસ્સી પુરિસો ન તત્થ અતિગાળ્હં ઉમ્મીલતિ, નાપિ અતિમન્દં, ન આદાસતલસ્સ વણ્ણં પચ્ચવેક્ખતિ, નાપિ લક્ખણં મનસિ કરોતિ. અથ ખો સમેન આકારેન ઓલોકેન્તો અત્તનો મુખનિમિત્તમેવ પસ્સતિ, એવમેવ અયમ્પિ પથવીકસિણં સમેન આકારેન ઓલોકેન્તો નિમિત્તગ્ગહણપ્પસુતોયેવ હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘સમેન આકારેના’’તિઆદિ. ન વણ્ણો પચ્ચવેક્ખિતબ્બોતિ યો તત્થ પથવીકસિણે અરુણવણ્ણો, સો ન ચિન્તેતબ્બો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પન ગહણં ન સક્કા નિવારેતું. તેનેવેત્થ ‘‘ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ અવત્વા પચ્ચવેક્ખણગ્ગહણં કતં. ન લક્ખણં મનસિ કાતબ્બન્તિ યં તત્થ પથવીધાતુયા થદ્ધલક્ખણં, તં ન મનસિ કાતબ્બં.

દિસ્વા ગહેતબ્બત્તા ‘‘વણ્ણં અમુઞ્ચિત્વા’’તિ વત્વાપિ વણ્ણવસેનેત્થ આભોગો ન કાતબ્બો, સો પન વણ્ણો નિસ્સયગતિકો કાતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિસ્સયસવણ્ણં કત્વા’’તિ. નિસ્સયેન સમાનાકારસન્નિસ્સિતો સો વણ્ણો તાય પથવિયા સમાનગતિકં કત્વા, વણ્ણેન સહેવ ‘‘પથવી’’તિ મનસિ કાતબ્બન્તિ અત્થો. ઉસ્સદવસેન પણ્ણત્તિધમ્મેતિ પથવીધાતુયા ઉસ્સન્નભાવેન સત્તિતો અધિકભાવેન સસમ્ભારપથવિયં ‘‘પથવી’’તિ યો લોકવોહારો, તસ્મિં પણ્ણત્તિધમ્મે ચિત્તં પટ્ઠપેત્વા ‘‘પથવી, પથવી’’તિ મનસિ કાતબ્બં. યદિ લોકવોહારેન પણ્ણત્તિમત્તે ચિત્તં ઠપેતબ્બં, નામન્તરવસેનપિ પથવી મનસિ કાતબ્બા ભવેય્યાતિ, હોતુ, કો દોસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મહી મેદિની’’તિઆદિમાહ. તત્થ યમિચ્છતીતિ યં નામં વત્તું ઇચ્છતિ, તં વત્તબ્બં. તઞ્ચ ખો યદસ્સ સઞ્ઞાનુકૂલં હોતિ યં નામં અસ્સ યોગિનો પુબ્બે તત્થ ગહિતસઞ્ઞાવસેન અનુકૂલં પચુરતાય, પગુણતાય વા આગચ્છતિ, તં વત્તબ્બં. વત્તબ્બન્તિ ચ પઠમસમન્નાહારે કસ્સચિ વચીભેદોપિ હોતીતિ કત્વા વુત્તં, આચરિયેન વા વત્તબ્બતં સન્ધાય. કિં વા બહુના, પાકટભાવોયેવેત્થ પમાણન્તિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. કાલેન ઉમ્મીલેત્વા કાલેન નિમ્મીલેત્વાતિ કિઞ્ચિ કાલં ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા નિમિત્તગ્ગહણવસેન પથવીમણ્ડલં ઓલોકેત્વા પુન કિઞ્ચિ કાલં ચક્ખું નિમ્મીલેત્વા આવજ્જિતબ્બં. યેનાકારેન ઓલોકેત્વા ગહિતં, તેનાકારેન પુન તં સમન્નાહરિતબ્બં.

૫૭. આપાથમાગચ્છતીતિ મનોદ્વારિકજવનાનં ગોચરભાવં ઉપગચ્છતિ. તસ્સ ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ. ન તસ્મિં ઠાને નિસીદિતબ્બં. કસ્મા? યદિ ઉગ્ગહનિમિત્તે જાતેપિ પથવીમણ્ડલં ઓલોકેત્વા ભાવેતિ, પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિ ન સિયા. સમીપટ્ઠેન ચ ન ઓલોકેતું ન સક્કા. તેન વુત્તં ‘‘અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા’’તિઆદિ. નિસ્સદ્દભાવાય એકપટલિકૂપાહનાગહણં, પરિસ્સયવિનોદનત્થં કત્તરદણ્ડગ્ગહણં. સચે નસ્સતિ, અથાનેન ભાવેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. વક્ખમાનેસુ અસપ્પાયેસુ કેનચિદેવ અસપ્પાયેન કારણભૂતેન. નિમિત્તં આદાયાતિ યથાજાતં ઉગ્ગહનિમિત્તં ગહેત્વા. સમન્નાહરિતબ્બન્તિ આવજ્જિતબ્બં નિમિત્તન્તિ અધિપ્પાયો, સમ્મા વા અનુ અનુ આહરિતબ્બં કમ્મટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તક્કાહતં વિતક્કાહતન્તિ તક્કનતો, સવિસેસં તક્કનતો ચ ‘‘તક્કો, વિતક્કો’’તિ ચ એવં લદ્ધનામેન ભાવનાચિત્તસમ્પયુત્તેન સમ્માસઙ્કપ્પેન આહનનપરિયાહનનકિચ્ચેન અપરાપરં વત્તમાનેન કમ્મટ્ઠાનં આહતં, પરિયાહતઞ્ચ કાતબ્બં, બલપ્પત્તવિતક્કો મનસિકારો બહુલં પવત્તેતબ્બોતિ અત્થો. એવં કરોન્તસ્સાતિ એવં કમ્મટ્ઠાનં તક્કાહતં વિતક્કાહતં કરોન્તસ્સ. યથા ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહતિ, એવં અનુયુઞ્જન્તસ્સ. અનુક્કમેનાતિ ભાવનાનુક્કમેન. યદા સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ સુવિસદાનિ તિક્ખાનિ પવત્તન્તિ, તદા અસ્સદ્ધિયાદીનં દૂરીભાવેન સાતિસયથામપ્પત્તેહિ સત્તહિ બલેહિ લદ્ધૂપત્થમ્ભાનિ વિતક્કાદીનિ કામાવચરાનેવ ઝાનઙ્ગાનિ બહૂનિ હુત્વા પાતુભવન્તિ. તતો એવ તેસં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા કામચ્છન્દાદયો સદ્ધિં તદેકટ્ઠેહિ પાપધમ્મેહિ વિદૂરી ભવન્તિ, પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિયા સદ્ધિં તં આરબ્ભ ઉપચારજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તી’’તિઆદિ. તત્થ સન્નિસીદન્તીતિ સમ્મદેવ સીદન્તિ, ઉપસમન્તીતિ અત્થો.

ઇમસ્સાતિ પટિભાગનિમિત્તસ્સ. અઙ્ગુલિપદપાણિપદાદિકો કસિણદોસો. આદાસમણ્ડલૂપમાદીહિ ઉગ્ગહનિમિત્તતો પટિભાગનિમિત્તસ્સ સુપરિસુદ્ધતં, સણ્હસુખુમતઞ્ચ દસ્સેતિ. તઞ્ચ ખો પટિભાગનિમિત્તં નેવ વણ્ણવન્તં ન સણ્ઠાનવન્તં અપરમત્થસભાવત્તા. ઈદિસન્તિ વણ્ણસણ્ઠાનવન્તં. તિલક્ખણબ્ભાહતન્તિ ઉપ્પાદાદિલક્ખણત્તયાનુપવિટ્ઠં, અનિચ્ચતાદિલક્ખણત્તયઙ્કિતં વા. યદિ ન પનેતં તાદિસં વણ્ણાદિવન્તં, કથં ઝાનસ્સ આરમ્મણભાવોતિ આહ ‘‘કેવલઞ્હી’’તિઆદિ. સઞ્ઞજન્તિ ભાવનાસઞ્ઞાજનિતં, ભાવનાસઞ્ઞાય સઞ્જાતમત્તં. ન હિ અસભાવસ્સ કુતોચિ સમુટ્ઠાનં અત્થિ. તેનાહ ‘‘ઉપટ્ઠાનાકારમત્ત’’ન્તિ.

૫૮. વિક્ખમ્ભિતાનેવ સન્નિસિન્નાવ, ન પન તદત્થં ઉસ્સાહો કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઉપચારસમાધિના’’તિ વુત્તે ઇતરોપિ સમાધિ અત્થીતિ અત્થતો આપન્નન્તિ તમ્પિ દસ્સેતું ‘‘દુવિધો હિ સમાધી’’તિઆદિ આરદ્ધં. દ્વીહાકારેહીતિ ઝાનધમ્માનં પટિપક્ખદૂરીભાવો, થિરભાવપ્પત્તિ ચાતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ. ઇદાનિ તાનિ કારણાનિ અવત્થામુખેન દસ્સેતું ‘‘ઉપચારભૂમિયં વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપચારભૂમિયન્તિ ઉપચારાવત્થાયં. યદિપિ તદા ઝાનઙ્ગાનિ પટુતરાનિ મહગ્ગતભાવપ્પત્તાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં પન પટિપક્ખધમ્માનં વિક્ખમ્ભનેન ચિત્તં સમાધિયતિ. તેનાહ ‘‘નીવરણપ્પહાનેન ચિત્તં સમાહિતં હોતી’’તિ. પટિલાભભૂમિયન્તિ ઝાનસ્સ અધિગમાવત્થાયં. તદા હિ અપ્પનાપત્તાનં ઝાનધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા ચિત્તં સમાધિયતિ. તેનાહ ‘‘અઙ્ગપાતુભાવેના’’તિ. ચિત્તં સમાહિતં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

ન થામજાતાનીતિ ન જાતથામાનિ, ન ભાવનાબલં પત્તાનીતિ અત્થો. ચિત્તન્તિ ઝાનચિત્તં. કેવલમ્પિ રત્તિં કેવલમ્પિ દિવસં તિટ્ઠતીતિ સમાપત્તિવેલં સન્ધાયાહ. ઉપચારભૂમિયં નિમિત્તવડ્ઢનં યુત્તન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘નિમિત્તં વડ્ઢેત્વા’’તિ. લદ્ધપરિહાનીતિ લદ્ધઉપચારજ્ઝાનપરિહાનિ. નિમિત્તે અવિનસ્સન્તે તદારમ્મણઝાનમ્પિ અપરિહીનમેવ હોતિ, નિમિત્તે પન આરક્ખાભાવેન વિનટ્ઠે લદ્ધં લદ્ધં ઝાનમ્પિ વિનસ્સતિ તદાયત્તવુત્તિતો. તેનાહ ‘‘આરક્ખમ્હી’’તિઆદિ.

સત્તસપ્પાયવણ્ણના

૫૯. ‘‘થાવરઞ્ચ હોતી’’તિ વત્વા યથા થાવરં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સતિ ઉપટ્ઠાતિ, ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ વુત્તં. યથાલદ્ધઞ્હિ નિમિત્તં તત્થ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા એકગ્ગતં વિન્દન્તસ્સ થિરં નામ હોતિ, સુરક્ખિતઞ્ચ. સતિ-ગ્ગહણેન ચેત્થ સમ્પજઞ્ઞં, સમાધિગ્ગહણેન વીરિયઞ્ચ સઙ્ગહિતં હોતિ નાનન્તરિયભાવતો. તત્થાતિ તેસુ આવાસેસુ. તીણિ તીણીતિ એકેકસ્મિં આવાસે અવુત્થઅવુત્થટ્ઠાને વસનનિયામેન તયો તયો દિવસે વસિત્વા.

ઉત્તરેન વા દક્ખિણેન વાતિ વુત્તં ગમનાગમને સૂરિયાભિમુખભાવનિવારણત્થન્તિ. સહસ્સધનુપ્પમાણં દિયડ્ઢકોસં.

દ્વત્તિંસ તિરચ્છાનકથાતિ રાજકથાદિકે (દી. નિ. ૧.૧૭; મ. નિ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. ૫.૧૦૮૦; અ. નિ. ૧૦.૬૯; પાચિ. ૫૦૮) સન્ધાયાહ. તા હિ પાળિયં સરૂપતો અનાગતાપિ અરઞ્ઞપબ્બતનદીદીપકથા ઇતિ-સદ્દેન સઙ્ગહેત્વા સગ્ગમોક્ખાનં તિરચ્છાનભાવતો ‘‘દ્વત્તિંસ તિરચ્છાનકથા’’તિ વુત્તા. દસકથાવત્થુનિસ્સિતન્તિ ‘‘અપ્પિચ્છતા, સન્તુટ્ઠિ, પવિવેકો, અસંસગ્ગો, વીરિયારમ્ભો, સીલ, સમાધિ, પઞ્ઞા, વિમુત્તિ, વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ ઇમાનિ અપ્પિચ્છકથાદીનં વત્થૂનિ, તન્નિસ્સિતં ભસ્સં સપ્પાયં.

અતિરચ્છાનકથિકોતિ નતિરચ્છાનકથિકો, તિરચ્છાનકથા વિધુરં ધમ્મિકં કમ્મટ્ઠાનપટિસંયુત્તમેવ કથં કથેતીતિ અધિપ્પાયો. સીલાદિગુણસમ્પન્નોતિ સીલસમાધિઆદિગુણસમ્પન્નો. યો હિ સમાધિકમ્મટ્ઠાનિકો, સમાધિકમ્મટ્ઠાનસ્સ વા પારં પત્તો, સો ઇમસ્સ યોગિનો સપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યં નિસ્સાયા’’તિઆદિ. કાયદળ્હીબહુલોતિ કાયસ્સ સન્તપ્પનપોસનપ્પસુતો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬; અ. નિ. ૫.૨૦૬).

ભોજનં યેભુય્યેન મધુરમ્બિલરસવસેન સત્તાનં ઉપયોગં ગચ્છતિ દધિઆદીસુ તથા દસ્સનતો. કટુકાદિરસા પન કેવલં અભિસઙ્ખારકા એવાતિ આહ ‘‘કસ્સચિ મધુરં, કસ્સચિ અમ્બિલં સપ્પાયં હોતી’’તિ.

યસ્મિં ઇરિયાપથે આધારભૂતે, વત્તમાને વા, યસ્મિં વા ઇરિયાપથે પવત્તમાનસ્સ. નિમિત્તાસેવનબહુલસ્સાતિ નિમિત્તે આસેવનાબહુલસ્સ પટિભાગનિમિત્તે વિસયભૂતે ભાવનામનસિકારં બહુલં આસેવન્તસ્સ, નિમિત્તસ્સ વા ગોચરાસેવનવસેન આસેવનાબહુલસ્સ. યેન હિ ભાવેન્તસ્સ ભાવનાસેવના, તેન ગોચરાસેવનાપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ.

દસવિધઅપ્પનાકોસલ્લવણ્ણના

૬૦. ન હોતિ અપ્પના. યેન વિધિના અપ્પનાયં કુસલો હોતિ, સો દસવિધો વિધિ અપ્પનાકોસલ્લં, તન્નિબ્બત્તં વા ઞાણં. વત્થુવિસદકિરિયતોતિ વત્થૂનં વિસદભાવકરણતો અપ્પનાકોસલ્લં ઇચ્છિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ.

૬૧. ચિત્તચેતસિકાનં હિ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સરીરં, તપ્પટિબદ્ધાનિ ચીવરાદીનિ ચ ઇધ ‘‘વત્થૂની’’તિ અધિપ્પેતાનિ. તાનિ યથા ચિત્તસ્સ સુખાવહાનિ હોન્તિ, તથા કરણં તેસં વિસદભાવકરણં. તેન વુત્તં ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરાન’’ન્તિઆદિ. સરીરં વાતિ વા-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, સરીરં સેદમલગ્ગહિતં વા અઞ્ઞેન વા અવસ્સુતકિચ્ચેન વિબાધિતન્તિ અધિપ્પાયો. સેનાસનં વાતિ વા-સદ્દેન પત્તાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નનુ ચાયં નયો ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદેન સઙ્ગહિતો, પુન કસ્મા વુત્તોતિ? સચ્ચં સઙ્ગહિતો, સો ચ ખો ભાવનાય આરમ્ભકાલે. ઇધ પન આરદ્ધકમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપચારજ્ઝાને ઠત્વા અપ્પનાપરિવાસં વસન્તસ્સ કાલન્તરે જાતે તથાપટિપત્તિ અપ્પનાકોસલ્લાય વુત્તા. અવિસદે સતિ, વિસયભૂતે વા. કથં ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ તાનિ વિસયો? અન્તરન્તરા પવત્તનકચિત્તુપ્પાદવસેનેવં વુત્તં. તે હિ ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તેકગ્ગતાય અપરિસુદ્ધભાવાય સંવત્તન્તિ. ચિત્તચેતસિકેસુ નિસ્સયાદિપચ્ચયભૂતેસુ. ઞાણમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડને. તેન ‘‘ન કેવલં તં વત્થુયેવ, અથ ખો તસ્મિં અપરિસુદ્ધે ઞાણમ્પિ અપરિસુદ્ધં હોતી’’તિ દસ્સિતં. તંસમ્પયુત્તાનં પન અપરિસુદ્ધતા અવુત્તસિદ્ધા, ઞાણસ્સ ચ વિસું ગહણં અપ્પનાય બહુકારત્તા. તથા હિ ઝાનં ‘‘દન્ધાભિઞ્ઞં, ખિપ્પાભિઞ્ઞ’’ન્તિ ઞાણમુખેન નિદ્દિટ્ઠં. નિસ્સયનિસ્સયોપિ નિસ્સયોત્વેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘દીપકપલ્લિકવટ્ટિતેલાનિ નિસ્સાયા’’તિ. ઞાણે અવિસદે વિપસ્સનાભાવના વિય સમાધિભાવનાપિ પરિદુબ્બલા હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અપરિસુદ્ધેન ઞાણેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કમ્મટ્ઠાનન્તિ સમથકમ્મટ્ઠાનં આહ. વુડ્ઢિં અઙ્ગપાતુભાવેન, વિરૂળ્હિં ગુણભાવેન, વેપુલ્લં સબ્બસો વસિભાવપ્પત્તિયા વેદિતબ્બં. વિસદે પનાતિ સુક્કપક્ખો, તસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૬૨. સમભાવકરણન્તિ કિચ્ચતો અનૂનાધિકભાવકરણં. યથાપચ્ચયં સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં અધિમોક્ખકિચ્ચસ્સ પટુતરભાવેન, પઞ્ઞાય અવિસદતાય, વીરિયાદીનં ચ સિથિલતાદિના સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇતરાનિ મન્દાની’’તિ. તતોતિ તસ્મા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવતો, ઇતરેસઞ્ચ મન્દત્તા. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગણ્હનં અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો, પગ્ગહોવ કિચ્ચં, પગ્ગહકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં, વિક્ખેપપટિપક્ખો. યેન વા સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો અવિક્ખેપો. રૂપગતં વિય ચક્ખુના યેન યાથાવતો વિસયસભાવં પસ્સતિ, તં દસ્સનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ બલવતા સદ્ધિન્દ્રિયેન અભિભૂતત્તા. સહજાતધમ્મેસુ હિ ઇન્દટ્ઠં કારેન્તાનં સહપવત્તમાનાનં ધમ્માનં એકરસતાવસેનેવ અત્થસિદ્ધિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. તન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં. ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેનાતિ યસ્સ સદ્ધેય્યવત્થુનો ઉળારતાદિગુણે અધિમુચ્ચનસ્સ સાતિસયપ્પવત્તિયા સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તસ્સ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાદિવિભાગતો યાથાવતો વીમંસનેન. એવઞ્હિ એવંધમ્મતાનયેન સભાવરસતો પરિગ્ગય્હમાને સવિપ્ફારો અધિમોક્ખો ન હોતિ, ‘‘અયં ઇમેસં ધમ્માનં સભાવો’’તિ પરિજાનનવસેન પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ સાતિસયત્તા. ધુરિયધમ્મેસુ હિ યથા સદ્ધાય બલવભાવે પઞ્ઞાય મન્દભાવો હોતિ, એવં પઞ્ઞાય બલવભાવે સદ્ધાય મન્દભાવો હોતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાપેતબ્બ’’ન્તિ.

તથા અમનસિકારેનાતિ યેનાકારેન ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ, તેનાકારેન ભાવનાય અનનુયુઞ્જનતોતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ દુવિધેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો, અત્તનો વા પચ્ચયવિસેસતો કિચ્ચુત્તરિયેન, વીરિયાદીનં વા મન્દકિચ્ચતાય. તત્થ પઠમવિકપ્પે હાપનવિધિ દસ્સિતો, દુતિયવિકપ્પે પન યથા મનસિ કરોતો વીરિયાદીનં મન્દકિચ્ચતાય સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન વીરિયાદીનં પટુકિચ્ચભાવાવહેન મનસિકારેન સદ્ધિન્દ્રિયં તેહિ સમરસં કરોન્તેન હાપેતબ્બં. ઇમિના નયેન સેસિન્દ્રિયેસુપિ હાપનવિધિ વેદિતબ્બો.

વક્કલિત્થેરવત્થૂતિ સો હિ આયસ્મા સદ્ધાધિમુત્તતાય કતાધિકારો સત્થુ રૂપકાયદસ્સનપ્પસુતો એવ હુત્વા વિહરન્તો સત્થારા ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૮૭) ઓવદિત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજિતોપિ તં અનનુયુઞ્જન્તો પણામિતો અત્તાનં વિનિપાતેતું પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ. અથ નં સત્થા યથાનિસિન્નોવ ઓભાસં વિસજ્જેન્તો અત્તાનં દસ્સેત્વા –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ વક્કલી’’તિ આહ. સો તેન અમતેનેવ અભિસિત્તો હટ્ઠતુટ્ઠો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ. સદ્ધાય પન બલવભાવતો વિપસ્સનાવીથિં ન ઓતરિ. તં ઞત્વા ભગવા ઇન્દ્રિયસમતં પટિપાદેન્તો કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં ‘‘વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સન’’ન્તિ.

ઇતરકિચ્ચભેદન્તિ ઉપટ્ઠાનાદિકિચ્ચવિસેસં. પસ્સદ્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. હાપેતબ્બન્તિ યથા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાયતિ, એવં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતા પસ્સદ્ધિઆદિભાવનાય હાયતિ, સમાધિપક્ખિયત્તા તસ્સા. તથા હિ સા સમાધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં કોસજ્જપાતતો રક્ખન્તી વીરિયાદિભાવના વિય વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખન્તી એકંસતો હાપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘પસ્સદ્ધાદિભાવનાય હાપેતબ્બ’’ન્તિ.

સોણત્થેરસ્સ વત્થૂતિ (મહાવ. ૨૪૩) સુકુમારસ્સ સોણત્થેરસ્સ વત્થુ. સો હિ આયસ્મા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સીતવને વિહરન્તો ‘‘મમ સરીરં સુખુમાલં, ન ચ સક્કા સુખેનેવ સુખં અધિગન્તું, કાયં કિલમેત્વાપિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’’તિ ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાય પધાનમનુયુઞ્જન્તો પાદતલેસુ ફોટેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ વેદનં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા દળ્હં વીરિયં કરોન્તો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા વીણોવાદેન ઓવદિત્વા વીરિયસમતાયોજનવિધિં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા ગિજ્ઝકૂટં ગતો. થેરોપિ સત્થારા દિન્નનયેન વીરિયસમતં યોજેન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સોણત્થેરસ્સ વત્થુ દસ્સેતબ્બ’’ન્તિ.

સેસેસુપીતિ સતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેસુપિ. એકસ્સાતિ એકેકસ્સ. સામઞ્ઞનિદ્દેસોવાયં દટ્ઠબ્બો. એવં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પચ્ચેકં અધિમત્તતાય પન હાપનવસેન સમતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ યેસં વિસેસતો અસાધારણતો, સાધારણતો ચ સમતા ઇચ્છિતબ્બા, તં દસ્સેતું ‘‘વિસેસતો પના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થાતિ એતેસુ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ. સમતન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનૂનાનધિકભાવં. તથા સમાધિવીરિયાનં. યથા હિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં વિસું વિસું ધુરિયધમ્મભૂતાનં કિચ્ચતો અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનં વિસેસતો ઇચ્છિતબ્બમેવ, યતો નેસં સમધુરતાય અપ્પના સમ્પજ્જતીતિ, એવં સમાધિવીરિયાનં કોસજ્જઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સમરસતાય સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભનતો સમ્પયુત્તધમ્માનં અન્તદ્વયપાતાભાવેન સમ્મદેવ અપ્પના ઇજ્ઝતિ.

‘‘બલવસદ્ધો હી’’તિઆદિ નિદસ્સનવસેન વુત્તં. તસ્સત્થો – યો બલવતિયા સદ્ધાય સમન્નાગતો અવિસદઞાણો, સો મુદ્ધપ્પસન્નો હોતિ, ન અવેચ્ચપ્પસન્નો. તથા હિ સો અવત્થુસ્મિં પસીદતિ સેય્યથાપિ તિત્થિયસાવકા. કેરાટિકપક્ખન્તિ સાઠેય્યપક્ખં ભજતિ. સદ્ધાહીનાય પઞ્ઞાય અતિધાવન્તો ‘‘દેય્યવત્થુપરિચ્ચાગેન વિના ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ દાનમયં પુઞ્ઞં હોતી’’તિઆદીનિ પરિકપ્પેતિ હેતુપટિરૂપકેહિ વઞ્ચિતો. એવંભૂતો પન સુક્ખતક્કવિલુત્તચિત્તો પણ્ડિતાનં વચનં નાદિયતિ, સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરહો ન અત્થાવહો અનત્થાવહો ચ, એવમિધાપિ સમાધિવીરિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરહો ન અવિક્ખેપાવહો વિક્ખેપાવહો ચાતિ વેદિતબ્બં. કોસજ્જં અભિભવતિ, તેન અપ્પનં ન પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તદુભયન્તિ તં સદ્ધાપઞ્ઞાદ્વયં, સમાધિવીરિયદ્વયઞ્ચ. સમં કાતબ્બન્તિ સમરસં કાતબ્બં.

સમાધિકમ્મિકસ્સાતિ સમથકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ. એવન્તિ એવં સન્તે, સદ્ધાય તેસં બલવભાવે સતીતિ અત્થો. સદ્દહન્તોતિ ‘‘પથવી પથવી’’તિ મનસિકરણમત્તેન કથં ઝાનુપ્પત્તીતિ અચિન્તેત્વા ‘‘અદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધેન વુત્તવિધિ ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ સદ્દહન્તો સદ્ધં જનેન્તો. ઓકપ્પેન્તોતિ આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનવસેન ઓકપ્પેન્તો પક્ખન્દન્તો. એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ સમાધિપધાનત્તા ઝાનસ્સ. ઉભિન્નન્તિ સમાધિપઞ્ઞાનં, સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિનો અધિમત્તતાપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ ‘‘સમતાયપી’’તિ, સમભાવેનાપીતિ અત્થો. અપ્પનાતિ ઇધાધિપ્પેતઅપ્પના. તથા હિ ‘‘હોતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ, લોકુત્તરપ્પના પન તેસં સમભાવેનેવ ઇચ્છિતા. યથાહ – ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (પટિ. મ. ૨.૧, ૫).

યદિ વિસેસતો સદ્ધાપઞ્ઞાનં, સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમતા ઇચ્છિતા, કથં સતીતિ આહ ‘‘સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતી’’તિ. સબ્બત્થાતિ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખેસુ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ. ઉદ્ધચ્ચપક્ખિયે ગણ્હન્તો ‘‘સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાન’’ન્તિ આહ. અઞ્ઞથાપીતિ ચ ગહેતબ્બા સિયા. તથા હિ ‘‘કોસજ્જપક્ખેન સમાધિના’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાહી’’તિ. સા સતિ. સબ્બેસુ રાજકમ્મેસુ નિયુત્તો સબ્બકમ્મિકો. તેન કારણેન સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બત્થેન. આહ અટ્ઠકથાયં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા, સબ્બેન વા લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિયેન બોજ્ઝઙ્ગગ્ગહણેન અત્થેતબ્બા સબ્બત્થિયા, સબ્બત્થિયાવ સબ્બત્થિકા. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. તસ્સ હિ સતિ પટિસરણં પરાયણં અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય. તેનાહ ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

૬૩. ચિત્તેકગ્ગતાનિમિત્તસ્સાતિ ચિત્તેકગ્ગતાય નિમિત્તસ્સ, ચિત્તેકગ્ગતાસઙ્ખાતસ્સ ચ નિમિત્તસ્સ. ચિત્તસ્સ હિ સમાહિતાકારં સલ્લક્ખેત્વા સમથનિમિત્તં રક્ખન્તોયેવ કસિણનિમિત્તં રક્ખતિ. તસ્મા પથવીકસિણાદિકસ્સાતિ આદિ-સદ્દેન ન કેવલં પટિભાગનિમિત્તસ્સેવ, અથ ખો સમથનિમિત્તસ્સાપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. તન્તિ રક્ખણકોસલ્લં. ઇધ અપ્પનાકોસલ્લકથાયં ‘‘નિમિત્તકોસલ્લ’’ન્તિ અધિપ્પેતં, કરણભાવનાકોસલ્લાનં પગેવ સિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૬૪. અતિસિથિલવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પમોદનસંવેજનવિપરિયાયે સઙ્ગણ્હાતિ. લીનન્તિ સઙ્કુચિતં કોસજ્જપક્ખપતિતં. ચિત્તન્તિ ભાવનાચિત્તં. ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતીતિ એત્થ ‘‘તયો’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. યથા પન તે ભાવેતબ્બા, તં સયમેવ વક્ખતિ.

પરિત્તન્તિ અપ્પકં. ઉજ્જાલેતુકામોતિ પદીપેતુકામો. ઉદકવાતં દદેય્યાતિ ઉદકમિસ્સં વાતં ઉપનેય્ય. અકાલોતિ નકાલો, અયુત્તકાલો વા. સતિઆદિધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા બુજ્ઝતિ એતાયાતિ કત્વા, તંસમઙ્ગિનો વા બુજ્ઝતીતિ બોધિનો યોગિનો અઙ્ગન્તિ બોજ્ઝઙ્ગો, પસત્થો, સુન્દરો વા બોજ્ઝઙ્ગો સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા પસ્સદ્ધિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – સમાધિસ્સ તાવ પદત્થલક્ખણાનિ હેટ્ઠા આગતાનેવ. ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા. સા પનાયં અત્થતો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાવ ઇધ બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા વેદિતબ્બા. દુસમુટ્ઠાપયન્તિ સમુટ્ઠાપેતું ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યં. ધમ્માનં, ધમ્મેસુ વા વિચયો ધમ્મવિચયો, પઞ્ઞાતિ અત્થો. વીરસ્સ ભાવો, કમ્મં વા, વિધિના વા ઈરેતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ વીરિયં, ઉસ્સાહો. પીણેતિ કાયં, ચિત્તં ચ સન્તપ્પેતીતિ પીતિ.

યં યં સકં યથાસકં, અત્તનો અત્તનોતિ અત્થો. આહારવસેનાતિ પચ્ચયવસેન. ભાવનાતિ ઉપ્પાદના, વડ્ઢના ચ. કુસલાકુસલાતિ કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલા, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલા. યે અકુસલા, તે સાવજ્જા. યે કુસલા, તે અનવજ્જા. અકુસલા હીના, ઇતરે પણીતા. કુસલાપિ વા હીનેહિ છન્દાદીહિ આરદ્ધા હીના, ઇતરે પણીતા. કણ્હાતિ કાળકા ચિત્તસ્સ અપભસ્સરભાવકરણા, સુક્કાતિ ઓદાતા ચિત્તસ્સ પભસ્સરભાવકરણા. કણ્હાભિજાતિહેતુતો વા કણ્હા, સુક્કાભિજાતિહેતુતો સુક્કા. તે એવ સપ્પટિભાગા. કણ્હા હિ ઉજુવિપચ્ચનીકતાય સુક્કેહિ સપ્પટિભાગા. તથા સુક્કાપિ ઇતરેહિ. અથ વા કણ્હા ચ સુક્કા ચ સપ્પટિભાગા ચ કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા. સુખા હિ વેદના દુક્ખાય વેદનાય સપ્પટિભાગા, દુક્ખા ચ વેદના સુખાય સપ્પટિભાગાતિ. અનુપ્પન્નસ્સાતિ અનિબ્બત્તસ્સ. ઉપ્પાદાયાતિ ઉપ્પાદનત્થાય. ઉપ્પન્નસ્સાતિ નિબ્બત્તસ્સ. ભિય્યોભાવાયાતિ પુનપ્પુનભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય. ભાવનાયાતિ વડ્ઢિયા. પારિપૂરિયાતિ પરિપૂરણત્થાય.

તત્થાતિ ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે’’તિઆદિના દસ્સિતપાઠે. સભાવસામઞ્ઞલક્ખણપટિવેધવસેનાતિ એકજ્ઝં કત્વા ગહણે અનવજ્જસુખવિપાકાદિકસ્સ વિસું વિસું પન ફુસનાદિકસ્સ સભાવલક્ખણસ્સ, અનિચ્ચાદિકસ્સ સામઞ્ઞલક્ખણસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનવસેન. પવત્તમનસિકારોતિ કુસલાદીનં તંતંસભાવલક્ખણાદિકસ્સ યાથાવતો અવબુજ્ઝનવસેન ઉપ્પન્નજવનચિત્તુપ્પાદો. સો હિ અવિપરીતમનસિકારતાય ‘‘યોનિસોમનસિકારો’’તિ વુત્તો. તદાભોગતાય આવજ્જનાપિ તગ્ગતિકાવ. રુપ્પનલક્ખણાદિકમ્પિ ઇધ સામઞ્ઞલક્ખણેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કુસલકિરિયાય આદિઆરમ્ભવસેન પવત્તવીરિયં ધિતિસભાવતાય ‘‘ધાતૂ’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘આરમ્ભધાતૂતિ પઠમવીરિયં વુચ્ચતી’’તિ. લદ્ધાસેવનં વીરિયં બલપ્પત્તં હુત્વા પટિપક્ખં વિધમતીતિ આહ ‘‘કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતર’’ન્તિ. અધિમત્તાધિમત્તતરાનં પટિપક્ખધમ્માનં વિધમનસમત્થં પટુપટુતરાદિભાવપ્પત્તં હોતીતિ વુત્તં ‘‘પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતર’’ન્તિ. તિટ્ઠતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ઠાનિયા, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઠાનિયા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયા. ઠાતબ્બો વા ઠાનિયો, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઠાનિયો એતેસૂતિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયા, અપરાપરં વત્તમાના પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમ્પયુત્તા ધમ્મા. યસ્મા પન તેસુ પીતિયેવ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ વિસેસકારણં, તસ્મા વુત્તં ‘‘પીતિયા એવ એતં નામ’’ન્તિ. ઉપ્પાદકમનસિકારોતિ યથા મનસિ કરોતો અનુપ્પન્નો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ વડ્ઢતિ, તથા પવત્તમનસિકારો.

પરિપુચ્છકતાતિ પરિયોગાહેત્વા પુચ્છકભાવો. પઞ્ચપિ હિ નિકાયે ઉગ્ગહેત્વા આચરિયે પરિયુપાસિત્વા તસ્સ તસ્સ અત્થં પરિપુચ્છન્તસ્સ, તે વા સહ અટ્ઠકથાય પરિયોગાહેત્વા યં યં તત્થ ગણ્ઠિટ્ઠાનં, તં તં ‘‘ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’’તિ પુચ્છન્તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતીતિ. વત્થુવિસદકિરિયા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના સઙ્ખેપતો, વિત્થારતો ચ પકાસિતા એવ. તત્થ પન સમાધિસંવત્તનિયભાવેન આગતા, ઇધ પઞ્ઞાસંવત્તનિયભાવેન. યદગ્ગેન હિ સમાધિસંવત્તનિકા, તદગ્ગેન પઞ્ઞાસંવત્તનિકા સમાધિસ્સ ઞાણપચ્ચુપટ્ઠાનતો. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧) વુત્તં. દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના નામ દુપ્પઞ્ઞાનં મન્દબુદ્ધીનં ભત્તનિક્ખિત્તકાકમંસનિક્ખિત્તસુનખસદિસાનં મોમૂહપુગ્ગલાનં દૂરતો પરિચ્ચજના. પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના નામ પઞ્ઞાય કતાધિકારાનં સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસુ કુસલાનં અરિયાનં, વિપસ્સનાકમ્મિકાનં વા મહાપઞ્ઞાનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં. ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણાતિ ગમ્ભીરઞાણેહિ ચરિતબ્બાનં ખન્ધાયતનધાતાદીનં, સચ્ચપચ્ચયાકારાદિદીપનાનં વા સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તાનં સુત્તન્તાનં પચ્ચવેક્ખણા. તદધિમુત્તતાતિ પઞ્ઞાધિમુત્તતા, પઞ્ઞાય નિન્નપોણપબ્ભારતાતિ અત્થો.

અપાયાદીતિ આદિ-સદ્દેન જાતિઆદિં અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકઞ્ચ દુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ. વીરિયાયત્તસ્સ લોકિયલોકુત્તરવિસેસસ્સ અધિગમો એવ આનિસંસો, તસ્સ દસ્સનસીલતા વીરિયાયત્ત…પે… દસ્સિતા. સપુબ્બભાગો નિબ્બાનગામિમગ્ગો ગમનવીથિ ગન્તબ્બા પટિપજ્જિતબ્બા પટિપદાતિ કત્વા. દાયકાનં મહપ્ફલભાવકરણેન પિણ્ડાપચાયનતાતિ પચ્ચયદાયકાનં અત્તનિ કારસ્સ અત્તનો સમ્માપટિપત્તિયા મહપ્ફલકારભાવસ્સ કરણેન પિણ્ડસ્સ ભિક્ખાય પટિપૂજના. ઇતરથાતિ આમિસપૂજાય. કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનતાતિ અલસાનં ભાવનાય નામમત્તમ્પિ અજાનન્તાનં કાયદળ્હીબહુલાનં યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખાદિઅનુયુઞ્જનકાનં તિરચ્છાનકથિકાનં પુગ્ગલાનં દૂરતો પરિચ્ચજના. આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવનતાતિ ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાયા’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૯; અ. નિ. ૩.૧૬) ભાવનારમ્ભવસેન આરદ્ધવીરિયાનં દળ્હપરક્કમાનં પુગ્ગલાનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમના. સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણતાતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનાનુભાવસ્સ પચ્ચવેક્ખણતા. તદધિમુત્તતાતિ તસ્મિં વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગે અધિમુત્તિ સબ્બિરિયાપથેસુ નિન્નપોણપબ્ભારતા. એત્થ ચ થિનમિદ્ધવિનોદનકુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનઆરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવનતદધિમુત્તતા પટિપક્ખવિધમનપચ્ચયૂપસંહારવસેન, અપાયાદિભયપચ્ચવેક્ખણાદયો સમુત્તેજનવસેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદકા દટ્ઠબ્બા.

બુદ્ધાદીસુ પસાદસિનેહાભાવેન થુસખરહદયા લૂખપુગ્ગલા, તબ્બિપરિયાયેન સિનિદ્ધપુગ્ગલા વેદિતબ્બા. બુદ્ધાદીનં ગુણપરિદીપના સમ્પસાદનીયસુત્તાદયો (દી. નિ. ૩.૧૪૧ આદયો) પસાદનીયસુત્તન્તા. ઇમેહિ આકારેહીતિ યથાવુત્તેહિ કુસલાદીનં સભાવસામઞ્ઞલક્ખણપટિવિજ્ઝનાદિઆકારેહિ ચેવ પરિપુચ્છકતાદિઆકારેહિ ચ. એતે ધમ્મેતિ એતે કુસલાદીસુ યોનિસોમનસિકારાદિકે ચેવ ધમ્મત્થઞ્ઞુતાદિકે ચ.

૬૫. અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહીતિ અતિવિય પગ્ગહિતવીરિયતાદીહિ. આદિ-સદ્દેન સંવેજનપમોદનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉદ્ધતન્તિ સમાધિઆદીનં મન્દતાય અવૂપસન્તં. દુવૂપસમયન્તિ વૂપસમેતું સમાધાતું અસક્કુણેય્યં.

તં આકારં સલ્લક્ખેત્વાતિ યેનાકારેન અસ્સ યોગિનો પસ્સદ્ધિ સમાધિ ઉપેક્ખાતિ ઇમે પસ્સદ્ધિઆદયો ધમ્મા પુબ્બે યથારહં તસ્મિં તસ્મિં કાલે ઉપ્પન્નપુબ્બા, તં ચિત્તતંસમ્પયુત્તધમ્માનં પસ્સદ્ધાકારં, સમાહિતાકારં, અજ્ઝુપેક્ખિતાકારઞ્ચ ઉપલક્ખેત્વા ઉપધારેત્વા. તીસુપિ પદેસૂતિ ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, કાયપ્પસ્સદ્ધી’’તિઆદિના આગતેસુ તીસુપિ વાક્યેસુ, તેહિ વા પકાસિતેસુ તીસુ ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ. યથાસમાહિતાકારં સલ્લક્ખેત્વા ગય્હમાનો સમથો એવ સમથનિમિત્તન્તિ આહ ‘‘સમથનિમિત્તન્તિ ચ સમથસ્સેવેતમધિવચન’’ન્તિ. નાનારમ્મણે પરિબ્ભમનેન વિવિધં અગ્ગં એતસ્સાતિ બ્યગ્ગો, વિક્ખેપો. તથા હિ સો અનવટ્ઠાનરસો, ભન્તતાપચ્ચુપટ્ઠાનો ચ વુત્તો. એકગ્ગતાભાવતો બ્યગ્ગપટિપક્ખોતિ અબ્યગ્ગો, સમાધિ. સો એવ નિમિત્તન્તિ પુબ્બે વિય વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘અવિક્ખેપટ્ઠેન ચ તસ્સેવ અબ્યગ્ગનિમિત્તન્તિ અધિવચન’’ન્તિ.

સરીરાવત્થં ઞત્વા મત્તસો પરિભુત્તો પણીતાહારો કાયલહુતાદીનં સમુટ્ઠાપનેન પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયો હોતિ, તથા ઉતુસપ્પાયં, ઇરિયાપથસપ્પાયઞ્ચ સેવિતં, પયોગો ચ કાયિકો પવત્તિતોતિ આહ ‘‘પણીતભોજનસેવનતા’’તિઆદિ. પયોગસમતાદીનં અભાવેન સદરથકાયચિત્તા પુગ્ગલા સારદ્ધપુગ્ગલા. વુત્તવિપરિયાયેન પસ્સદ્ધકાયા પુગ્ગલા વેદિતબ્બા.

નિરસ્સાદસ્સાતિ ભાવનસ્સાદરહિતસ્સ. ભાવના હિ વીથિપટિપન્ના પુબ્બેનાપરં વિસેસવતી પવત્તમાના ચિત્તસ્સ અસ્સાદં ઉપસમસુખં આવહતિ, તદભાવતો નિરસ્સાદં ચિત્તં હોતિ. સદ્ધાસંવેગવસેનાતિ સદ્ધાવસેન, સંવેગવસેન ચ. સમ્પહંસનતાતિ સમ્મદેવ પહંસનતા સંવેજનપુબ્બકપસાદુપ્પાદનેન ભાવના ચિત્તસ્સ તોસના. સમ્માપવત્તસ્સાતિ લીનુદ્ધચ્ચવિરહેન, સમથવીથિપટિપત્તિયા ચ સમં, સવિસેસઞ્ચ પવત્તિયા સમ્મદેવ પવત્તસ્સ ભાવનાચિત્તસ્સ. અજ્ઝુપેક્ખનતાતિ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ અબ્યાવટતા. ઝાનવિમોક્ખપચ્ચવેક્ખણતાતિ પઠમાદીનિ ઝાનાનિ પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તતાદિના તેયેવ વિમોક્ખા તેસં ‘‘એવં ભાવના, એવં સમાપજ્જના, એવં અધિટ્ઠાનં, એવં વુટ્ઠાનં, એવં સંકિલેસો, એવં વોદાન’’ન્તિ પતિ પતિ અવેક્ખણા.

સત્તમજ્ઝત્તતાતિ સત્તેસુ પિયટ્ઠાનિયેસુપિ ગહટ્ઠપબ્બજિતેસુ મજ્ઝત્તાકારો અજ્ઝુપેક્ખના. સઙ્ખારમજ્ઝત્તતાતિ અજ્ઝત્તિકેસુ ચક્ખાદીસુ, બાહિરેસુ પત્તચીવરાદીસુ મજ્ઝત્તાકારો અજ્ઝુપેક્ખના. સત્તસઙ્ખારાનં મમાયનં સત્તસઙ્ખારકેલાયનં. ઇમેહાકારેહીતિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ કાયચિત્તાનં પસ્સદ્ધાકારસલ્લક્ખણાદિઆકારેહિ ચેવ સપ્પાયાહારસેવનાદિઆકારેહિ ચ. એતે ધમ્મેતિ એતે પસ્સદ્ધિઆદિધમ્મે.

૬૬. પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયાતિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ અપ્પભાવેન. યથા હિ દાનસીલાનિ અલોભાદોસપ્પધાનાનિ, એવં ભાવના અમોહપ્પધાના વિસેસતો અપ્પનાવહા. તત્થ યદા પઞ્ઞા ન બલવતી હોતિ, તદા ભાવનાચિત્તસ્સ અનભિસઙ્ખતો વિય આહારો પુરિસસ્સ અભિરુચિં ન જનેતિ, તેન તં નિરસ્સાદં હોતિ. યદા ચ ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસાવહા ન હોતિ સમ્મદેવ અવીથિપટિપત્તિયા, તદા ઉપસમસુખસ્સ અલાભેન ચિત્તં નિરસ્સાદં હોતિ. તદુભયં સન્ધાયાહ ‘‘પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયા’’તિઆદિ. નન્તિ ચિત્તં. જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ યથારહં સુગતિયં, દુગ્ગતિયઞ્ચ હોન્તીતિ તદઞ્ઞમેવ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિખુપ્પિપાસાદિઅઞ્ઞમઞ્ઞવિબાધનાદિહેતુકં અપાયદુક્ખં દટ્ઠબ્બં. તયિદં સબ્બં તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં ગહિતન્તિ અતીતે, અનાગતે ચ કાલે વટ્ટમૂલકદુક્ખાનિ વિસું ગહિતાનિ. યે પન સત્તા આહારૂપજીવિનો, તત્થ ચ ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો, તેસં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં જીવિતદુક્ખં અટ્ઠમં સંવેગવત્થુ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અસ્સાતિ ચિત્તસ્સ. અલીનન્તિઆદીસુ કોસજ્જપક્ખિયાનં ધમ્માનં અનધિમત્તતાય અલીનં. ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં ધમ્માનં અનધિમત્તતાય અનુદ્ધતં. પઞ્ઞાપયોગસમ્પત્તિયા, ઉપસમસુખાધિગમેન ચ અનિરસ્સાદં. પુબ્બેનાપરં સવિસેસં તતો એવ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં, સમથવીથિપટિપન્નઞ્ચ. તત્થ અલીનતાય પગ્ગહે, અનુદ્ધતતાય નિગ્ગહે, અનિરસ્સાદતાય સમ્પહંસને ન બ્યાપારં આપજ્જતિ. અલીનાનુદ્ધતતાય હિ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં અનિરસ્સાદતાય સમથવીથિપટિપન્નં. સમપ્પવત્તિયા વા અલીનં અનુદ્ધતં, સમથવીથિપટિપત્તિયા અનિરસ્સાદન્તિ દટ્ઠબ્બં.

નેક્ખમ્મપટિપદન્તિ ઝાનપટિપત્તિં. સમાધિઅધિમુત્તતાતિ સમાધિનિબ્બત્તને ઝાનાધિગમે યુત્તપ્પયુત્તતા. સા પન યસ્મા સમાધિં ગરું કત્વા તત્થ નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન પવત્તિયા હોતિ, તસ્મા ‘‘સમાધિગરૂ’’તિઆદિ વુત્તં.

૬૭. પટિલદ્ધે નિમિત્તસ્મિં એવં હિ સમ્પાદયતો અપ્પનાકોસલ્લં ઇમં અપ્પના સમ્પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. સાતિ અપ્પના. હિત્વા હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા ઠાનમેતં ન વિજ્જતિ, તસ્મા ચિત્તપ્પવત્તિઆકારં ભાવનાચિત્તસ્સ લીનુદ્ધતાદિવસેન પવત્તિઆકારં સલ્લક્ખયં ઉપધારેન્તો. સમતં વીરિયસ્સેવ વીરિયસ્સ સમાધિના સમરસતંયેવ યોજયેથ. કથં પન યોજયેથાતિ આહ ‘‘ઈસકમ્પી’’તિઆદિ. તત્થ લયન્તિ લીનભાવં, સઙ્કોચન્તિ અત્થો. યન્તન્તિ ગચ્છન્તં, પગ્ગણ્હેથેવ સમભાવાયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અચ્ચારદ્ધં નિસેધેત્વા સમમેવ પવત્તયે’’તિ. કથં પન સમમેવ પવત્તયેતિ આહ ‘‘રેણુમ્હી’’તિઆદિ. યથાતિ રેણુઆદીસુ યથા મધુકરાદીનં પવત્તિ ઉપમાભાવેન અટ્ઠકથાયં સમ્મવણ્ણિતા, એવં લીનુદ્ધતભાવેહિ મોચયિત્વા વીરિયસમતાયોજનેન નિમિત્તાભિમુખં માનસં પટિપાદયે પટિભાગનિમિત્તાભિમુખં ભાવનાચિત્તં સમ્પાદેય્યાતિ અત્થો.

નિમિત્તાભિમુખપટિપાદનવણ્ણના

૬૮. તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘રેણુમ્હી’’તિઆદિના વુત્તગાથાદ્વયે. અત્થદીપના ઉપમૂપમેય્યત્થવિભાવના. અછેકોતિ અકુસલો. પક્ખન્દોતિ ધાવિતું આરદ્ધો. વિકસનક્ખણેયેવ સરસં કુસુમપરાગં હોતિ, પચ્છા વાતાદીહિ પરિપતતિ, વિરસં વા હોતિ. તસ્મા નિવત્તને રેણુ ખીયતીતિ આહ ‘‘ખીણે રેણુમ્હિ સમ્પાપુણાતી’’તિ. પુપ્ફરાસિન્તિ રુક્ખસાખાસુ નિસ્સિતં પુપ્ફસઞ્ચયં.

સલ્લકત્તઅન્તેવાસિકેસૂતિ સલ્લકત્તઆચરિયસ્સ અન્તેવાસિકેસુ. ઉદકથાલગતેતિ ઉદકથાલિયં ઠપિતે. સત્થકમ્મન્તિ સિરાવેધનાદિસત્થકમ્મં. ફુસિતુમ્પિ ઉપ્પલપત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સમેનાતિ પુરિમકા વિય ગરું, મન્દઞ્ચ પયોગં અકત્વા સમપ્પમાણેન પયોગેન. તત્થાતિ ઉપ્પલપત્તે. પરિયોદાતસિપ્પોતિ સુવિસુદ્ધસિપ્પો નિપ્ફન્નસિપ્પો.

મક્કટકસુત્તન્તિ લૂતસુત્તં. નિયામકો નાવાસારથી. લઙ્કારન્તિ કિલઞ્જાદિમયં નાવાકટસારકં. તેલેન અછડ્ડેન્તો નાળિં પૂરેતીતિ સરાવાદિગતેન તેલેન અછડ્ડેન્તો સુખુમચ્છિદ્દકં તેલનાળિં પૂરેતિ. એવમેવાતિ યથા તે આદિતો વુત્તમધુકરસલ્લકત્તઅન્તેવાસિસુત્તાકડ્ઢકનિયામકતેલપૂરકા વેગેન પયોગં કરોન્તિ, એવમેવ યો ભિક્ખુ ‘‘સીઘં અપ્પનં પાપુણિસ્સામી’’તિ ગાળ્હં વીરિયં કરોતિ, યો મજ્ઝે વુત્તમધુકરાદયો વિય વીરિયં ન કરોતિ, ઇમે દ્વેપિ વીરિયસમતાભાવેન અપ્પનં પાપુણિતું ન સક્કોન્તિ. યો પન અવસાને વુત્તમધુકરાદયો વિય સમપ્પયોગો, અયં અપ્પનં પાપુણિતું સક્કોતિ વીરિયસમતાયોગતોતિ ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘એકો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. લીનં ભાવનાચિત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

પઠમજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૬૯. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. વીરિયસમતાયોજનવસેન વીથિપટિપન્નં ભાવનામાનસં પટિભાગનિમિત્તેયેવ ઠપનવસેન નિમિત્તાભિમુખં પટિપાદયતો અસ્સ યોગિનો. ઇજ્ઝિસ્સતીતિ સમિજ્ઝિસ્સતિ, ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ અત્થો. અનુયોગવસેનાતિ ભાવનાવસેન. સેસાનીતિ સેસાનિ તીણિ, ચત્તારિ વા. પકતિચિત્તેહીતિ પાકતિકેહિ કામાવચરચિત્તેહિ. બલવ…પે… ચિત્તેકગ્ગતાનિ ભાવનાબલેન પટુતરસભાવપ્પત્તિયા. પરિકમ્મત્તાતિ પટિસઙ્ખારકત્તા. યદિ આસન્નત્તા ઉપચારતા, ગોત્રભુનો એવ ઉપચારસમઞ્ઞા સિયાતિ આહ ‘‘સમીપચારિત્તા વા’’તિ. અનચ્ચાસન્નોપિ હિ નાતિદૂરપવત્તી સમીપચારી નામ હોતિ. અપ્પનં ઉપેચ્ચ ચરન્તીતિ ઉપચારાનિ. ઇતો પુબ્બે પરિકમ્માનન્તિ નાનાવજ્જનવીથિયં પરિકમ્માનં. એત્થાતિ એતેસુ પરિકમ્મુપચારાનુલોમસઞ્ઞિતેસુ. સબ્બન્તિમન્તિ તતિયં, ચતુત્થં વા. પરિત્તગોત્તાભિભવનતોતિ પરિત્તસ્સ ગોત્તસ્સ અભિભવનતો. ગંતાયતીતિ હિ ગોત્તં, ‘‘પરિત્ત’’ન્તિ પવત્તમાનં અભિધાનં, બુદ્ધિઞ્ચ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ પરિત્તગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન પવત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન. તસ્મા સો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. તં પન મહગ્ગતાનુત્તરવિધુરં કામતણ્હાય ગોચરભૂતં કામાવચરધમ્માનં આવેણિકરૂપં દટ્ઠબ્બં. મહગ્ગતગોત્તેપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ભાવનતોતિ ઉપ્પાદનતો.

અવિસેસેન સબ્બેસં સબ્બા સમઞ્ઞાતિ પઠમનયો ગહિતગ્ગહણં હોતીતિ આહ ‘‘અગ્ગહિતગ્ગહણેના’’તિઆદિ. નાનાવજ્જનપરિકમ્મમેવ પરિકમ્મન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘પઠમં વા ઉપચાર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચતુત્થં અપ્પનાચિત્તં, પઞ્ચમં વા અપ્પનાચિત્તં પુબ્બે વુત્તનયેન સચે ચતુત્થં ગોત્રભુ હોતીતિ અત્થો. પઞ્ચમં વાતિ વા-સદ્દો અનિયમે. સ્વાયં અનિયમો ઇમિના કારણેનાતિ દસ્સેતું ‘‘તઞ્ચ ખો ખિપ્પાભિઞ્ઞદન્ધાભિઞ્ઞવસેના’’તિ વુત્તં. તત્થ ખિપ્પાભિઞ્ઞસ્સ ચતુત્થં અપ્પેતિ, દન્ધાભિઞ્ઞસ્સ પઞ્ચમં. કસ્મા પન ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા અપ્પેતિ, ન તતો પરન્તિ આહ ‘‘તતો પરં જવનં પતતી’’તિ. તતો પઞ્ચમતો પરં છટ્ઠં, સત્તમઞ્ચ જવનં પતન્તં વિય હોતિ પરિક્ખીણજવત્તાતિ અધિપ્પાયો.

યથા અલદ્ધાસેવનં પઠમજવનં દુબ્બલત્તા ગોત્રભું ન ઉપ્પાદેતિ, લદ્ધાસેવનં પન બલવભાવતો દુતિયં, તતિયં વા ગોત્રભું ઉપ્પાદેતિ, એવં લદ્ધાસેવનતાય બલવભાવતો છટ્ઠં, સત્તમમ્પિ અપ્પેતીતિ થેરસ્સ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્મા છટ્ઠેપિ સત્તમેપિ અપ્પના હોતી’’તિ. તન્તિ થેરસ્સ વચનં. સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદેહિ અનુપત્થમ્ભિતત્તા વુત્તં ‘‘અત્તનોમતિમત્ત’’ન્તિ. ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૨) પન સુત્તપદમકારણં આસેવનપચ્ચયલાભસ્સ બલવભાવે અનેકન્તિકત્તા. તથા હિ અલદ્ધાસેવનાપિ પઠમચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા હોતિ, લદ્ધાસેવના દુતિયચેતના યાવ છટ્ઠચેતના અપરાપરિયવેદનીયા. ચતુત્થપઞ્ચમેસુયેવાતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ યુત્તિદસ્સનમુખેન નિગમનત્થં વુત્તં. તત્થ યદિ છટ્ઠસત્તમં જવનં પતિતં નામ હોતિ પરિક્ખીણજવત્તા, કથં સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયા, આનન્તરિયા ચ હોતીતિ? નાયં વિસેસો આસેવનપચ્ચયલાભેન બલપ્પત્તિયા. કિઞ્ચરહિ કિરિયાવત્થાવિસેસતો. કિરિયાવત્થા હિ આરમ્ભમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તિવિધા. તત્થ ચ પરિયોસાનાવત્થાય સન્નિટ્ઠાપકચેતનાભાવેન ઉપપજ્જવેદનીયાદિતા હોતિ, ન બલવભાવેનાતિ દટ્ઠબ્બં. પટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભાવિનો વિપાકસન્તાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન તથા અભિસઙ્ખતત્તાતિ ચ વદન્તિ. તસ્મા છટ્ઠસત્તમાનં પપાતાભિમુખતાય પરિક્ખીણજવતા ન સક્કા નિવારેતું. તથા હિ ‘‘યથા હિ પુરિસો’’તિઆદિ વુત્તં.

સા ચ પન અપ્પના. અદ્ધાનપરિચ્છેદોતિ કાલપરિચ્છેદો. સો પનેત્થ સત્તસુ ઠાનેસુ કત્થચિ અપરિમાણચિત્તક્ખણતાય, કત્થચિ અતિઇત્તરખણતાય નત્થીતિ વુત્તો. ન હેત્થ સમ્પુણ્ણજવનવીથિ અદ્ધા લબ્ભતિ. તેનેવાહ ‘‘એત્થ મગ્ગાનન્તરફલ’’ન્તિઆદિ. સેસટ્ઠાનેસૂતિ પઠમપ્પના, લોકિયાભિઞ્ઞા, મગ્ગક્ખણો, નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ફલક્ખણોતિ એતેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ.

એત્તાવતાતિ એત્તકેન ભાવનાક્કમેન એસ યોગાવચરો પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં વિહરતા ચ અનેન તદેવ પઠમં ઝાનં અધિગતં હોતિ પથવીકસિણન્તિ સમ્બન્ધો.

૭૦. તત્થાતિ તસ્મિં ઝાનપાઠે. વિવિચ્ચિત્વાતિ વિસું હુત્વા. તેનાહ ‘‘વિના હુત્વા અપક્કમિત્વા’’તિ, પજહનવસેન અપસક્કિત્વાતિ અત્થો. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ એત્થ ‘‘વિવિચ્ચા’’તિ ઇમિના વિવેચનં ઝાનક્ખણે કામાનં અભાવમત્તં વુત્તં. ‘‘વિવિચ્ચેવા’’તિ પન ઇમિના એકંસતો કામાનં વિવેચેતબ્બતાદીપનેન તપ્પટિપક્ખતા ઝાનસ્સ, કામવિવેકસ્સ ચ ઝાનાધિગમૂપાયતા દસ્સિતા હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘પઠમં ઝાન’’ન્તિઆદિં વત્વા તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અન્ધકારે સતિ પદીપોભાસો વિયા’’તિ એતેન યથા પદીપોભાસાભાવેન રત્તિયં અન્ધકારાભિભવો, એવં ઝાનાભાવેન સત્તસન્તતિયં કામાભિભવોતિ દસ્સેતિ.

એતન્તિ પુબ્બપદેયેવ અવધારણવચનં. ન ખો પન એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘કામેહિ એવા’’તિ અવધારણસ્સ અકતત્તા. નિસ્સરન્તિ નિગ્ગચ્છન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ નિસ્સરણં. કે નિગ્ગચ્છન્તિ? કામા, તેસં કામાનં નિસ્સરણં પહાનં તન્નિસ્સરણં, તતો. કથં પન સમાને વિક્ખમ્ભને કામાનમેવેતં નિસ્સરણં, ન બ્યાપાદાદીનન્તિ ચોદનં યુત્તિતો, આગમતો ચ સોધેતું ‘‘કામધાતૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કામધાતુસમતિક્કમનતોતિ સકલસ્સપિ કામભવસ્સ સમતિક્કમપટિપદાભાવતો. તેન ઇમસ્સ ઝાનસ્સ કામપરિઞ્ઞાભાવમાહ. કામરાગપટિપક્ખતોતિ વક્ખમાનવિભાગસ્સ કિલેસકામસ્સ પચ્ચત્થિકભાવતો. તેન યથા મેત્તા બ્યાપાદસ્સ, કરુણા વિહિંસાય, એવમિદં ઝાનં કામરાગસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતન્તિ દસ્સેતિ. એવમત્તનો પવત્તિયા, વિપાકપ્પવત્તિયા ચ કામરાગતો, કામધાતુતો ચ વિનિવત્તસભાવત્તા ઇદં ઝાનં વિસેસતો કામાનમેવ નિસ્સરણં. સ્વાયમત્થો પાઠગતો એવાતિ આહ ‘‘યથાહા’’તિઆદિ. કામઞ્ચેતમત્થં દીપેતું પુરિમપદેયેવ અવધારણં ગહિતં, ઉત્તરપદેપિ પન તં ગહેતબ્બમેવ તથા અત્થસમ્ભવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ઉત્તરપદેપી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇતોતિ કામચ્છન્દતો. એસ નિયમો. સાધારણવચનેનાતિ અવિસેસવચનેન. તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપ્પટિપસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિવેકા તદઙ્ગવિવેકાદયો. ચિત્તકાયઉપધિવિવેકા ચિત્તવિવેકાદયો. તયો એવ ઇધ ઝાનકથાયં દટ્ઠબ્બા સમુચ્છેદવિવેકાદીનં અસમ્ભવતો.

નિદ્દેસેતિ મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૧, ૭). તત્થ હિ ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા કિલેસકામા ચા’’તિ ઉદ્દિસિત્વા ‘‘તત્થ કતમે વત્થુકામા? મનાપિયા રૂપા…પે… મનાપિયા ફોટ્ઠબ્બા’’તિઆદિના વત્થુકામા નિદ્દિટ્ઠા. તે પન કામીયન્તીતિ કામાતિ વેદિતબ્બા. તત્થેવાતિ નિદ્દેસે એવ. વિભઙ્ગેતિ ઝાનવિભઙ્ગે (વિભ. ૫૬૪). પત્થનાકારેન પવત્તો દુબ્બલો લોભો છન્દનટ્ઠેન છન્દો, તતો બલવા રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, તતોપિ બલવતરો બહલરાગો છન્દરાગો. નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનાનિ સઙ્કપ્પેતિ એતેનાતિ સઙ્કપ્પો, તથાપવત્તો લોભો, તતો બલવા રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, સઙ્કપ્પનવસેનેવ પવત્તો તતોપિ બલવતરો સઙ્કપ્પરાગોતિ. સ્વાયં પભેદો એકસ્સેવ લોભસ્સ પવત્તિઆકારવસેન, અવત્થાભેદવસેન ચ વેદિતબ્બો યથા ‘‘વચ્છો દમ્મો બલીબદ્દો’’તિ. ઇમે કિલેસકામા. કામેન્તીતિ કામા, કામેન્તિ એતેહીતિ વા.

એવઞ્હિ સતીતિ એવં ઉભયેસમ્પિ કામાનં સઙ્ગહે સતિ. વત્થુકામેહિપીતિ ‘‘વત્થુકામેહિ વિવિચ્ચેવા’’તિપિ અત્થો યુજ્જતીતિ એવં યુજ્જમાનત્થન્તરસમુચ્ચયત્થો પિ-સદ્દો, ન કિલેસકામસમુચ્ચયત્થો. કસ્મા? ઇમસ્મિં અત્થે કિલેસકામેહિ વિવેકસ્સ દુતિયપદેન વુત્તત્તા. તેનાતિ વત્થુકામવિવેકેન. કાયવિવેકો વુત્તો હોતિ પુત્તદારાદિપરિગ્ગહવિવેકદીપનતો. પુરિમેનાતિ કાયવિવેકેન. એત્થાતિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ એતસ્મિં પદદ્વયે, ઇતો વા નિદ્ધારિતે વિવેકદ્વયે. અકુસલ-સદ્દેન યદિપિ કિલેસકામા, સબ્બાકુસલાપિ વા ગહિતા, સબ્બથા પન કિલેસકામેહિ વિવેકો વુત્તોતિ આહ ‘‘દુતિયેન કિલેસકામેહિ વિવેકવચનતો’’તિ. દુતિયેનાતિ ચ ચિત્તવિવેકેનાતિ અત્થો. એતેસન્તિ યથાવુત્તાનં દ્વિન્નં પદાનં, નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. તણ્હાદિસંકિલેસાનં વત્થુનો પહાનં સંકિલેસવત્થુપ્પહાનં. લોલભાવો નામ તત્થ તત્થ રૂપાદીસુ તણ્હુપ્પાદો, તસ્સ હેતુ વત્થુકામા એવ વેદિતબ્બા. બાલભાવો અવિજ્જા, દુચ્ચિન્તિતચિન્તિતાદિ વા, તસ્સ અયોનિસોમનસિકારો, સબ્બેપિ વા અકુસલા ધમ્મા હેતુ. કામગુણાધિગમહેતુપિ પાણાતિપાતાદિઅસુદ્ધપયોગો હોતીતિ તબ્બિવેકેન પયોગસુદ્ધિ વિભાવિતા. તણ્હાસંકિલેસસોધનેન, વિવટ્ટૂપનિસ્સયસંવડ્ઢનેન ચ અજ્ઝાસયવિસોધનં આસયપોસનં. કામેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં.

અનેકભેદોતિ કામાસવકામરાગસંયોજનાદિવસેન, રૂપતણ્હાદિવસેન ચ અનેકપ્પભેદો. કામચ્છન્દોયેવાતિ કામસભાવોયેવ છન્દો, ન કત્તુકમ્યતાછન્દો, નાપિ કુસલચ્છન્દોતિ અધિપ્પાયો. ઝાનપટિપક્ખતોતિ ઝાનસ્સ પટિપક્ખભાવતો તંહેતુ તન્નિમિત્તં વિસું વુત્તો. અકુસલભાવસામઞ્ઞેન અગ્ગહેત્વા વિસું સરૂપેન ગહિતો. યદિ કિલેસકામોવ પુરિમપદે વુત્તો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘અનેકભેદતો’’તિઆદિ.

અઞ્ઞેસમ્પિ દિટ્ઠિમાનઅહિરિકાનોત્તપ્પાદીનં, તંસહિતફસ્સાદીનઞ્ચ. ઉપરિ વુચ્ચમાનાનિ ઝાનઙ્ગાનિ ઉપરિઝાનઙ્ગાનિ, તેસં અત્તનો પચ્ચનીકાનં પટિપક્ખભાવદસ્સનતો તપ્પચ્ચનીકનીવરણવચનં. નીવરણાનિ હિ ઝાનઙ્ગપચ્ચનીકાનિ તેસં પવત્તિનિવારણતો. સમાધિ કામચ્છન્દસ્સ પટિપક્ખો રાગપ્પણિધિયા ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો, નાનારમ્મણેહિ પલોભિતસ્સ પરિબ્ભમન્તસ્સ ચિત્તસ્સ સમાધાનતો ચ. પીતિ બ્યાપાદસ્સ પટિપક્ખા પામોજ્જેન સમાનયોગક્ખેમત્તા. વિતક્કો થિનમિદ્ધસ્સ પટિપક્ખો યોનિસો સઙ્કપ્પનવસેન સવિપ્ફારપવત્તિતો. સુખં અવૂપસમાનુતાપસભાવસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પટિપક્ખં વૂપસન્તસીતલસભાવત્તા. વિચારો વિચિકિચ્છાય પટિપક્ખો આરમ્મણે અનુમજ્જનવસેન પઞ્ઞાપટિરૂપસભાવત્તા. મહાકચ્ચાનત્થેરેન દેસિતં પિટકાનં સંવણ્ણના પેટકં, તસ્મિં પેટકે.

પઞ્ચકામગુણભેદવિસયસ્સાતિ રૂપાદિપઞ્ચકામગુણવિસેસવિસયસ્સ. આઘાતવત્થુભેદાદિવિસયાનન્તિ બ્યાપાદવિવેકવચનેન ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૦; અ. નિ. ૯.૨૯; વિભ. ૯૬૦) આદિઆઘાતવત્થુભેદવિસયસ્સ દોસસ્સ, મોહાધિકેહિ થિનમિદ્ધાદીહિ વિવેકવચનેન પટિચ્છાદનવસેન દુક્ખાદિપુબ્બન્તાદિભેદવિસયસ્સ મોહસ્સ વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો. કામરાગબ્યાપાદતદેકટ્ઠથિનમિદ્ધાદિવિક્ખમ્ભકઞ્ચેતં સબ્બાકુસલપટિપક્ખસભાવત્તા. સબ્બકુસલાનં તેન સભાવેન સબ્બાકુસલપ્પહાયકં હોતિ, હોન્તમ્પિ કામરાગાદિવિક્ખમ્ભનસભાવમેવ હોતિ તંસભાવત્તાતિ અવિસેસેત્વા નીવરણાકુસલમૂલાદીનં ‘‘વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતી’’તિ આહ.

૭૧. યથાપચ્ચયં પવત્તમાનાનં સભાવધમ્માનં નત્થિ કાચિ વસવત્તિતાતિ વસવત્તિભાવનિવારણત્થં ‘‘વિતક્કનં વિતક્કો’’તિ વુત્તં. તયિદં ‘‘વિતક્કનં ઈદિસમિદ’’ન્તિ આરમ્મણસ્સ પરિકપ્પનન્તિ આહ ‘‘ઊહનન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ. યસ્મા ચિત્તં વિતક્કબલેન આરમ્મણં અભિનિરુળ્હં વિય હોતિ, તસ્મા સો આરમ્મણાભિનિરોપનલક્ખણો વુત્તો. યથા હિ કોચિ રાજવલ્લભં, તંસમ્બન્ધિનં મિત્તં વા નિસ્સાય રાજગેહં આરોહતિ અનુપવિસતિ, એવં વિતક્કં નિસ્સાય ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. યદિ એવં, કથં અવિતક્કં ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતીતિ? વિતક્કબલેનેવ. યથા હિ સો પુરિસો પરિચયેન તેન વિનાપિ નિરાસઙ્કો રાજગેહં પવિસતિ, એવં પરિચયેન વિતક્કેન વિનાપિ અવિતક્કં ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. પરિચયેનાતિ ચ સન્તાને પવત્તવિતક્કભાવનાસઙ્ખાતેન પરિચયેન. વિતક્કસ્સ હિ સન્તાને અભિણ્હં પવત્તસ્સ વસેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણાભિરુહણં ચિરપરિચિતં. તેન તં કદાચિ વિતક્કેન વિનાપિ તત્થ પવત્તતેવ. યથા તં ઞાણસહિતં હુત્વા સમ્મસનવસેન ચિરપરિચિતં કદાચિ ઞાણવિરહિતમ્પિ સમ્મસનવસેન પવત્તતિ, યથા વા કિલેસસહિતં હુત્વા પવત્તં સબ્બસો કિલેસરહિતમ્પિ પરિચયેન કિલેસવાસનાવસેન પવત્તતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. આદિતો, અભિમુખં વા હનનં આહનનં. પરિતો, પરિવત્તેત્વા વા આહનનં પરિયાહનનં. ‘‘રૂપં રૂપં, પથવી પથવી’’તિ આકોટેન્તસ્સ વિય પવત્તિ ‘‘આહનનં, પરિયાહનન’’ન્તિ ચ વેદિતબ્બં. આનયનં ચિત્તસ્સ આરમ્મણે ઉપનયનં, આકડ્ઢનં વા.

અનુસઞ્ચરણં અનુપરિબ્ભમનં. સ્વાયં વિસેસો સન્તાનમ્હિ લબ્ભમાનો એવ સન્તાને પાકટો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અનુમજ્જનં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અનુમસનં, પરિમજ્જનન્તિ અત્થો. તથા હિ વિચારો ‘‘પરિમજ્જનહત્થો વિય, સઞ્ચરણહત્થો વિયા’’તિ ચ વુત્તો. તત્થાતિ આરમ્મણે. સહજાતાનં અનુયોજનં આરમ્મણે અનુવિચારણસઙ્ખાતઅનુમજ્જનવસેનેવ વેદિતબ્બં. અનુપ્પબન્ધનં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અવિચ્છિન્નસ્સ વિય પવત્તિ. તથા હિ સો ‘‘અનુસન્ધાનતા’’તિ (ધ. સ. ૮) નિદ્દિટ્ઠો. તેનેવ ચ ‘‘ઘણ્ડાનુરવો વિય, પરિબ્ભમનં વિયા’’તિ ચ વુત્તો.

કત્થચીતિ પઠમજ્ઝાને, પરિત્તચિત્તુપ્પાદેસુ ચ. વિચારતો ઓળારિકટ્ઠેન, વિચારસ્સેવ ચ પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન અનુરવતો ઓળારિકો, તસ્સ ચ પુબ્બઙ્ગમો ઘણ્ડાભિઘાતો વિય વિતક્કો. યથા હિ ઘણ્ડાભિઘાતો પઠમાભિનિપાતો હોતિ, એવં આરમ્મણાભિમુખનિરોપનટ્ઠેન વિતક્કો ચેતસો પઠમાભિનિપાતો હોતિ. અભિઘાત-ગ્ગહણેન ચેત્થ અભિઘાતજો સદ્દો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. વિપ્ફારવાતિ વિચલનયુત્તો સપરિપ્ફન્દો. પરિબ્ભમનં વિય પરિસ્સયાભાવવીમંસનત્થં. અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિયન્તિ ઉપચારે વા અપ્પનાયં વા સન્તાનેન પવત્તિયં. તત્થ હિ વિતક્કો નિચ્ચલો હુત્વા આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય પવત્તતિ, ન પઠમાભિનિપાતે. પાકટો હોતીતિ વિતક્કસ્સ વિસેસો અભિનિરોપનાકારો ઓળારિકત્તા પઠમજ્ઝાને પાકટો હોતિ, તદભાવતો પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાને વિચારસ્સ વિસેસો અનુમજ્જનાકારો પાકટો હોતિ.

વાલણ્ડુપકં એળકલોમાદીહિ કતચુમ્બટકં. ઉપ્પીળનહત્થોતિ પિણ્ડસ્સ ઉપ્પીળનહત્થો. તસ્સેવ ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરણહત્થો. મણ્ડલન્તિ કંસભાજનાદીસુ કિઞ્ચિ મણ્ડલં વટ્ટલેખં કરોન્તસ્સ. યથા પુપ્ફફલસાખાદિઅવયવવિનિમુત્તો અવિજ્જમાનોપિ રુક્ખો ‘‘સપુપ્ફો સફલો’’તિ વોહરીયતિ, એવં વિતક્કાદિઅઙ્ગવિનિમુત્તં અવિજ્જમાનમ્પિ ઝાનં ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ વોહરીયતીતિ દસ્સેતું ‘‘રુક્ખો વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. ઝાનભાવનાય પુગ્ગલવસેન દેસેતબ્બત્તા ‘‘ઇધ ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિના પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ઝાનાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનીતિ. યદિપિ વિભઙ્ગે પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતા, અત્થો પન તત્રાપિ વિભઙ્ગેપિ યથા ઇધ ‘‘ઇમિના ચ વિતક્કેના’’તિઆદિના ધમ્મવસેન વુત્તો, એવમેવ દટ્ઠબ્બો, પરમત્થતો પુગ્ગલસ્સેવ અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. અત્થો…પે… દટ્ઠબ્બો ઝાનસમઙ્ગિનો વિતક્કવિચારસમઙ્ગિતાદસ્સનેન, ઝાનસ્સેવ ચ સવિતક્કસવિચારતાય વુત્તત્તાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિવેકાતિ વિવેકા હેતુભૂતાતિ વિવેક-સદ્દસ્સ ભાવસાધનતં સન્ધાયાહ. વિવેકેતિ કત્તુસાધનતં, કમ્મસાધનતં વા. ‘‘વિવિત્તો’’તિ હિ ઇમિના નીવરણેહિ વિનાભૂતો તેહિ વિવેચિતોતિ ચ સાધનદ્વયમ્પિ સઙ્ગહિતમેવાતિ.

૭૨. પીણયતીતિ તપ્પેતિ, વડ્ઢેતિ વા. સમ્પિયાયનલક્ખણાતિ પરિતુસ્સનલક્ખણા. પીણનરસાતિ પરિબ્રૂહનરસા. ફરણરસાતિ પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનરસા. ઉદગ્ગભાવો ઓદગ્યં. ખુદ્દિકા લહું લોમહંસનમત્તં કત્વા ભિન્ના ન પુન ઉપ્પજ્જતિ. ખણિકા બહુલં ઉપ્પજ્જતિ. ઉબ્બેગતો ફરણા નિચ્ચલત્તા, ચિરટ્ઠિતિકત્તા ચ પણીતતરા. ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વાતિ પુણ્ણવલ્લિકવિહારે ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા. પકતિયા દિટ્ઠારમ્મણવસેનાતિ પુબ્બે મહાચેતિયં ગહિતારમ્મણવસેન. ચિત્રગેણ્ડુકો વિચિત્રાકારેન કતગેણ્ડુકો. ઉપનિસ્સયેતિ સમીપે, તસ્સ વા વિહારસ્સ નિસ્સયભૂતે, ગોચરટ્ઠાનભૂતેતિ અત્થો.

ઘરાજિરેતિ ગેહઙ્ગણે. પબ્બતસિખરે કતચેતિયં ‘‘આકાસચેતિય’’ન્તિ વુત્તં. ગહિતનિમિત્તેનેવાતિ ચેતિયવન્દનં, ધમ્મસ્સવનઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ ‘‘ધઞ્ઞા વતિમે’’તિઆદિના ગહિતકુસલનિમિત્તેનેવ કારણભૂતેન. ગહિતં વા નિમિત્તં એતેનાતિ ગહિતનિમિત્તં, વુત્તાકારેન પવત્તચિત્તં, તેન ગહિતનિમિત્તેનેવ ચિત્તેન સહ. પક્ખન્દન્તિ અનુપવિટ્ઠં. અનુપરિપ્ફુટન્તિ અનુ અનુ સમન્તતો ફુટં, સબ્બસો અનુવિસટન્તિ અત્થો.

પસ્સદ્ધિયા નિમિત્તભાવેન ગબ્ભં ગણ્હન્તી. પરિપાચનવસેન પરિપાકં ગચ્છન્તી. અપ્પનાસમ્પયુત્તાવ પીતિ અપ્પનાસમાધિપૂરિકા. ખણિકસમાધિપૂરિકા ચ ઉપચારસમાધિપૂરિકા ચ અપ્પનાસમાધિસ્સ વિદૂરતરાતિ તદુભયં અનામસન્તો ‘‘તાસુ યા અપ્પનાસમાધિસ્સા’’તિઆદિમાહ. સમાધિસમ્પયોગં ગતાતિ પુબ્બે ઉપચારસમાધિના સમ્પયુત્તા હુત્વા અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અપ્પનાસમાધિના સમ્પયોગં ગતા.

૭૩. સુખયતીતિ સુખં, અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મે લદ્ધસ્સાદે કરોતીતિ અત્થો. સ્વાયં કત્તુનિદ્દેસો પરિયાયલદ્ધો ધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કત્તુ નિવત્તનત્થો, નિપ્પરિયાયેન પન ભાવસાધનમેવ લબ્ભતીતિ ‘‘સુખનં સુખ’’ન્તિ વુત્તં. ઇટ્ઠસભાવત્તા તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં, સમ્પયુત્તધમ્મે વા અત્તનિ સાદયતીતિ સાતં દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા. સાતં ‘‘મધુર’’ન્તિ વદન્તિ. સાતં લક્ખણં એતસ્સાતિ સાતલક્ખણં. ઉપબ્રૂહનં સમ્પયુત્તધમ્માનં સંવડ્ઢનં. દુક્ખં વિય અવિસ્સજ્જેત્વા અદુક્ખમસુખા વિય અનજ્ઝુપેક્ખિત્વા અનુ અનુ ગણ્હનં, ઉપકારિતા વા અનુગ્ગહો. કત્થચિ પઠમજ્ઝાનાદિકે. પટિલાભતુટ્ઠીતિ પટિલાભવસેન ઉપ્પજ્જનકતુટ્ઠિ. પટિલદ્ધરસાનુભવનન્તિ પટિલદ્ધસ્સ આરમ્મણરસસ્સ અનુભવનન્તિ સભાવતો પીતિસુખાનિ વિભજિત્વા દસ્સેતિ. યત્થ પીતિ, તત્થ સુખન્તિ વિતક્કસ્સ વિય ઇતરેન પીતિયા સુખેન અચ્ચન્તસંયોગમાહ. ‘‘યત્થ સુખં, તત્થ ન નિયમતો પીતી’’તિ વિચારસ્સ વિય વિતક્કેન સુખસ્સ પીતિયા અનચ્ચન્તસંયોગં. તેન અચ્ચન્તાનચ્ચન્તસંયોગિતાય પીતિસુખાનં વિસેસં દસ્સેતિ. કં તારેન્તિ એત્થાતિ કન્તારં, નિરુદકમરુટ્ઠાનં. વનમેવ વનન્તં. તસ્મિં તસ્મિં સમયેતિ ઇટ્ઠારમ્મણસ્સ પટિલાભસમયે, પટિલદ્ધસ્સ રસાનુભવનસમયે, વનચ્છાયાદીનં સવનદસ્સનસમયે, પવેસપરિભોગસમયે ચ. પાકટભાવતોતિ યથાક્કમં પીતિસુખાનં વિભૂતભાવતો.

વિવેકજં પીતિસુખન્તિ એત્થ પુરિમસ્મિં અત્થે વિવેકજન્તિ ઝાનં વુત્તં. પીતિસુખસદ્દતો ચ અત્થિઅત્થવિસેસતો ‘‘અસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને’’તિ એત્થ અ-કારો દટ્ઠબ્બો. દુતિયે પીતિસુખમેવ વિવેકજં. ‘‘વિવેકજંપીતિસુખ’’ન્તિ ચ અઞ્ઞપદત્થસમાસો, પચ્ચત્તનિદ્દેસસ્સ ચ અલોપો કતો. લોપે વા સતિ ‘‘વિવેકજપીતિસુખ’’ન્તિ પાઠોતિ અયં વિસેસો.

ઉપસમ્પજ્જાતિ એત્થ ઉપ-સં-સદ્દા ‘‘ઉપલબ્ભતિ, સંભુઞ્જતી’’તિઆદીસુ વિય નિરત્થકાતિ દસ્સેતું ‘‘ઉપગન્ત્વા’’તિઆદિં વત્વા પુન તેસં સાત્થકભાવં દસ્સેતું ‘‘ઉપસમ્પાદયિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા પત્વા, સાધેત્વાતિ વા અત્થો. ઇરિયન્તિ કિરિયં. વુત્તિઆદીનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. પાલનાતિ હિ એકં ઇરિયાપથબાધનં ઇરિયાપથન્તરેહિ રક્ખણા.

પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનાદિવણ્ણના

૭૪. પઞ્ચ અઙ્ગાનિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનાનિ એતસ્સાતિ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં. ‘‘અગ્યાહિતો’’તિ એત્થ આહિત-સદ્દસ્સ વિય વિપ્પહીન-સદ્દસ્સેત્થ પરવચનં દટ્ઠબ્બં, પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ વિપ્પહીનન્તિ વા પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં. નનુ અઞ્ઞેપિ અકુસલા ધમ્મા ઇમિના ઝાનેન પહીયન્તિ, અથ કસ્મા પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનતાવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઝાનલાભિનોપિ અઝાનસમઙ્ગિકાલે ઝાનપટિપક્ખલોભચિત્તાદીનં પવત્તિસબ્ભાવતો ‘‘ઝાનક્ખણે’’તિ વુત્તં. પહીયન્તીતિ વિગચ્છન્તિ, નપ્પવત્તન્તીતિ અત્થો. એકત્તારમ્મણેતિ પથવીકસિણાદિવસેન એકસભાવે, એકગ્ગતાસઙ્ખાતે એકત્તાવહે વા આરમ્મણે. તન્તિ તં નાનાવિસયપલોભિતં ચિત્તં. કામધાતુપ્પહાનાયાતિ નાનાવિસયસમૂપબ્યૂળ્હાય કામધાતુયા પહાનાય સમતિક્કમાય પટિપદં ઝાનં નપ્પટિપજ્જતિ. નિરન્તરન્તિ વિક્ખેપેન અનન્તરિતં, સહિતન્તિ અત્થો. અકમ્મઞ્ઞન્તિ અકમ્મનીયં, ભાવનાકમ્મસ્સ અયોગ્યન્તિ અત્થો. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતન્તિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચેન અભિભૂતં. પરિબ્ભમતિ અનવટ્ઠાનતો, અવટ્ઠાનસ્સ સમાધાનસ્સ અભાવતોતિ અત્થો. વિચિકિચ્છાય ઉપહતન્તિ સાતિસયસ્સ વિચારસ્સ અભાવતો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો નુ ખો ભગવા, ન નુ ખો’’તિ, ‘‘પથવી પથવી’’તિઆદિના મનસિકારેન, ‘‘ઝાનં સિયા નુ ખો, ન નુ ખો’’તિઆદિના ચ પવત્તાય વિચિકિચ્છાય ઉપહતં. નારોહતિ અપ્પટિપત્તિનિમિત્તત્તા. વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરત્તાતિ સમાધિઆદીનં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવેન ઝાનાધિગમસ્સ અન્તરાયકરણતો.

તેહીતિ ઝાનાધિગમસ્સ પચ્ચયભૂતેહિ વિતક્કવિચારેહિ. અવિક્ખેપાય સમ્પાદિતપ્પયોગસ્સાતિ તતો એવં સમાધાનાય નિપ્ફાદિતભાવનાપયોગસ્સ. ચેતસો પયોગસમ્પત્તિસમ્ભવાતિ યથાવુત્તભાવનાપયોગસમ્પત્તિસમુટ્ઠાના. પીતિ પીણનં ભાવનાવસેન તપ્પનં. ઉપબ્રૂહનં ભાવનાવસેન પરિવુદ્ધિં ચેતસો કરોતીતિ સમ્બન્ધો. નન્તિ ચિત્તં. સસેસસમ્પયુત્તધમ્મન્તિ અવસિટ્ઠફસ્સાદિધમ્મસહિતં, સમં સમ્મા ચ આધિયતીતિ સમ્બન્ધો. ઇન્દ્રિયસમતાવસેન સમં, પટિપક્ખધમ્માનં. દૂરીભાવે લીનુદ્ધચ્ચાભાવેન સમ્મા ચ ઠપેતીતિ અત્થો. એકગ્ગતા હિ સમાધાનકિચ્ચેન ચિત્તં, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ અત્તાનં અનુવત્તાપેન્તી ઝાનક્ખણે સાતિસયં સમાહિતે કરોતીતિ. ઉપ્પત્તિવસેનાતિ યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જનવસેન. એતેસુ વિતક્કાદીસુ ઝાનં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ તત્થેવ ઝાનવોહારતો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘યથા પના’’તિઆદિનાપિ ઉપમાવસેન તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ.

પકતિચિત્તતોતિ પાકતિકકામાવચરચિત્તતો. સુવિસદેનાતિ સુટ્ઠુ વિસદેન, પટુતરેનાતિ અત્થો. સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બાવયવવન્તં, અનવસેસન્તિ અત્થો. અપ્ફુટન્તિ અસમ્ફુટ્ઠં. આરમ્મણેસુ ફુસિતાતિ અપ્પનાવસેન પવત્તમાના ચિત્તેકગ્ગતા સમન્તતો આરમ્મણં ફરન્તી વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં. કસ્મા પનેત્થ ઝાનપાઠે અગ્ગહિતા ચિત્તેકગ્ગતા ગહિતાતિ અનુયોગં સન્ધાય ‘‘તત્થ ચિત્તેકગ્ગતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ ઝાનઙ્ગેસુ. ન નિદ્દિટ્ઠાતિ સરૂપતો ન નિદ્દિટ્ઠા, સામઞ્ઞતો પન ઝાનગ્ગહણેન ગહિતા. એવં વુત્તત્તાતિ સરૂપેનેવ વુત્તત્તા, અઙ્ગમેવ ચિત્તેકગ્ગતાતિ સમ્બન્ધો. યેન અધિપ્પાયેનાતિ યેન વિતક્કાદીહિ સહ વત્તન્તં ધમ્મં દીપેતું તસ્સ પકાસનાધિપ્પાયેન ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિઆદિના ઉદ્દેસો કતો. સો એવ અધિપ્પાયો તેન ભગવતા વિભઙ્ગે ‘‘ચિત્તેકગ્ગતા’’તિ નિદ્દિસન્તેન પકાસિતો. તસ્મા સા ઝાનપાઠે અગ્ગહિતાતિ ન ચિન્તેતબ્બં.

તિવિધકલ્યાણવણ્ણના

૭૫. આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેનાતિ ઝાનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન. લક્ખણવસેનાતિ તેસંયેવ અપ્પનાયં લક્ખિતબ્બભાવવસેન.

તત્રાતિ તસ્મિં કલ્યાણતાલક્ખણાનં વિભાવને. પટિપદાવિસુદ્ધીતિ પટિપજ્જતિ ઝાનં એતાયાતિ પટિપદા, ગોત્રભુપરિયોસાનો પુબ્બભાગિયો ભાવનાનયો. પરિપન્થતો વિસુજ્ઝનં વિસુદ્ધિ, પટિપદાય વિસુદ્ધિ પટિપદાવિસુદ્ધિ. સા પનાયં યસ્મા ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે લબ્ભતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધિ આદી’’તિ. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાતિ વિસોધેતબ્બતાદીનં અભાવતો ઝાનપરિયાપન્નાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અનુબ્રૂહના. સા પનાયં વિસેસતો ઝાનસ્સ ઠિતિક્ખણે લબ્ભતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે’’તિ. સમ્પહંસનાતિ તત્થ ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિસાધકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન પરિયોદપના. સા પન યસ્મા ઝાનસ્સ ઓસાનક્ખણે પાકટા હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્પહંસના પરિયોસાન’’ન્તિ. ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનીતિ પરિપન્થતો ચિત્તસ્સ વિસુજ્ઝનાકારો, મજ્ઝિમસ્સ સમથનિમિત્તસ્સ પટિપજ્જનાકારો, તત્થ પક્ખન્દનાકારોતિ ઇમાનિ તીણિ ઝાનસ્સ આદિતો ઉપ્પાદક્ખણે અપ્પનાપત્તિલક્ખણાનિ તેહિ આકારેહિ વિના અપ્પનાપત્તિયા અભાવતો, અસતિ ચ અપ્પનાય તદભાવતો. આદિકલ્યાણઞ્ચેવ વિસુદ્ધિપટિપદત્તા. યથાવુત્તેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતત્તા, સમ્પન્નલક્ખણત્તા ચ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ. ઇમિના નયેન મજ્ઝપરિયોસાનલક્ખણાનઞ્ચ યોજના વેદિતબ્બા.

સમ્ભરીયતિ ઝાનં એતેનાતિ સમ્ભારો, નાનાવજ્જનપરિકમ્મં. સહ સમ્ભારેનાતિ સસમ્ભારો, સો એવ સસમ્ભારિકો. ઉપચારોતિ એકાવજ્જનૂપચારમાહ. પગ્ગહાદિકિચ્ચસ્સ પુબ્બભાગે ભાવનાય એવ સાધિતત્તા યા તત્થ એકાવજ્જનૂપચારે સિદ્ધા અજ્ઝુપેક્ખના, સા ઝાનક્ખણે પરિબ્રૂહિતા નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ અપ્પના’’તિ. યથાધિગતં ઝાનં નિસ્સાય યો પહટ્ઠાકારો ચિત્તસ્સ પરિતોસો, તં પચ્ચવેક્ખણાવસેન પવત્તં સન્ધાયાહ ‘‘સમ્પહંસના નામ પચ્ચવેક્ખણા’’તિ. એકેતિ અભયગિરિવાસિનો. તે હિ એવં પટિપદાવિસુદ્ધિઆદિકે વણ્ણયન્તિ, તદયુત્તં. તથા હિ સતિ અજ્ઝાનધમ્મેહિ ઝાનસ્સ ગુણસંકિત્તનં નામ કતં હોતિ. ન હિ ભૂમન્તરં ભૂમન્તરપરિયાપન્નં હોતિ. પાળિયા ચેતં વિરુદ્ધન્તિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એકત્તગતં ચિત્તન્તિ ઇન્દ્રિયાનં એકરસભાવેન, એકગ્ગતાય ચ સિખાપ્પત્તિયા તદનુગુણં એકત્તં ગતન્તિ એકત્તગતં, સસમ્પયુત્તં અપ્પનાપત્તચિત્તં. તસ્સેવ પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દતાદિ અનન્તરમેવ વુચ્ચતિ. તસ્માતિ યસ્મા એકસ્મિંયેવ અપ્પનાચિત્તક્ખણે પટિપદાવિસુદ્ધિઆદિ પાળિયં વુત્તં, તસ્મા આગમનવસેનાતિ પરિકમ્માગમનવસેન. અનતિવત્તનાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઇન્દ્રિયેકરસતાતદુપગવીરિયવાહનાસેવનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. પરિયોદાપકસ્સાતિ પરિસોધકસ્સ પભસ્સરભાવકરસ્સ. અનતિવત્તનાદિભાવસાધનમેવ ચેત્થ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ વેદિતબ્બા.

તસ્મિન્તિ તસ્મિં વારે, ચતુપઞ્ચચિત્તપરિમાણાય અપ્પનાવીથિયન્તિ અત્થો. તતો પરિપન્થતો. ચિત્તં વિસુજ્ઝતીતિ યદિપિ આગમનં ગહેતું અવિસેસેન વિય વુત્તં, પરિકમ્મવિસુદ્ધિતો પન અપ્પનાવિસુદ્ધિ સાતિસયાવ. તેનાહ ‘‘વિસુદ્ધત્તા’’તિઆદિ. આવરણવિરહિતં હુત્વાતિ યેનાવરણેન આવટત્તા ચિત્તં તતો પુબ્બે મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જિતું ન સક્કોતિ, તેન વિવિત્તં હુત્વા, તં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ અત્થો. લીનુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતાનં ઉભિન્નં અન્તાનં અનુપગમનેન મજ્ઝિમો, સવિસેસં પચ્ચનીકધમ્માનં વૂપસમનતો સમથો, યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો નિમિત્તઞ્ચાતિ મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં. તેનાહ ‘‘સમપ્પવત્તો અપ્પનાસમાધિયેવા’’તિ. તદનન્તરં પન પુરિમચિત્તન્તિ તસ્સ અપ્પનાચિત્તસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતં પુરિમં ચિત્તં, ગોત્રભુચિત્તન્તિ અત્થો. એકસન્તતિપરિણામનયેનાતિ યથા ‘‘તદેવ ખીરં દધિસમ્પન્ન’’ન્તિ, એવં સતિપિ પરિત્તમહગ્ગતભાવભેદે, પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવભેદે ચ એકિસ્સા એવ સન્તતિયા પરિણામૂપગમનનયેન એકત્તનયવસેન. તથત્તન્તિ તથભાવં અપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતભાવં. એવં પટિપન્નત્તાતિ વુત્તાકારેન પટિપજ્જમાનત્તા. યસ્મિઞ્હિ ખણે તથત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, તસ્મિંયેવ ખણે તથત્તુપગમનેન અપ્પનાસમાધિના સમાહિતભાવૂપગમનેન તત્થ પક્ખન્દતિ નામ. પુરિમચિત્તેતિ અપ્પનાચિત્તસ્સ પુરિમસ્મિં ચિત્તે ગોત્રભુચિત્તે. વિજ્જમાનાકારનિપ્ફાદિકાતિ તસ્મિં ચિત્તે વિજ્જમાનાનં પરિપન્થવિસુદ્ધિમજ્ઝિમસમથપટિપત્તિપક્ખન્દનાકારાનં નિપ્ફાદિકા, તેનાકારેન નિપ્ફજ્જમાનાતિ અત્થો. તેયેવ હિ આકારા પચ્ચયવિસેસતો ઝાનક્ખણે નિપ્ફજ્જમાના ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધી’’તિ લદ્ધસમઞ્ઞા ઝાનસ્સ તં વિસેસં નિપ્ફાદેન્તા વિય વુત્તા. ઉપ્પાદક્ખણેયેવાતિ અત્તલાભવેલાયમેવ. યદિ એવં, કથં તે આકારા નિપ્ફજ્જન્તીતિ આહ ‘‘આગમનવસેના’’તિ.

તસ્સાતિ ચિત્તસ્સ. ‘‘વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતી’’તિ પાળિયં (પટિ. મ. ૧.૧૫૮) પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન આગતાતિ ‘‘બ્યાપારં અકરોન્તો’’તિ આહ. સમથપટિપત્તિતથત્તુપગમનઞ્ચ ઇધ સમથભાવાપત્તિયેવાતિ આહ ‘‘સમથભાવૂપગમનેના’’તિ. કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સાતિ પુબ્બે ‘‘કથં નુ ખો કિલેસસંસગ્ગં પજહેય્ય’’ન્તિ પટિપન્નસ્સ ઇદાનિ સમથપટિપત્તિયા તસ્સ પહીનત્તા કિલેસસઙ્ગણિકાભાવેન એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ ઝાનચિત્તસ્સ. પરિપન્થવિસુદ્ધિમજ્ઝિમસમથપટિપત્તિપક્ખન્દનેહિ વુદ્ધિપ્પત્તિયા અનુબ્રૂહિતે ઝાનચિત્તે લદ્ધોકાસા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા સમ્પયુત્તેસુ સમવાહિતભાવેન પવત્તમાના તે અનુબ્રૂહેન્તી વિય હોતીતિ આહ ‘‘તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના વેદિતબ્બા’’તિ.

યે પનેતે યુગનદ્ધધમ્માતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ તસ્મિં ઝાનચિત્તે. અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનવસેન કિચ્ચકરણતો યુગે નદ્ધા બદ્ધા વિય યુગનદ્ધા. વિમુત્તિરસેનાતિ વિમુચ્ચનકિચ્ચેન, વિમુચ્ચનસમ્પત્તિયા વા. એસ યોગી. વાહયતીતિ પવત્તેતિ. અસ્સાતિ ઝાનચિત્તસ્સ. તસ્મિં ખણેતિ ભઙ્ગક્ખણે. ઉપ્પાદક્ખણે અતીતે હિ ઠિતિક્ખણતો પટ્ઠાય આસેવના પવત્તતિ નામ. તે આકારાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનાદયો તત્થ ધમ્માનં પવત્તિઆકારા. આસેવનાપિ હિ આસેવનપચ્ચયભાવીનં ધમ્માનં પવત્તિઆકારોયેવ. સંકિલેસવોદાનેસૂતિ સમાધિપઞ્ઞાનં સમરસતાય અકરણં ભાવનાય સંકિલેસો, કરણં વોદાનં. તથા સેસેસુપિ. એવમેતેસુ સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવં દોસં આનિસંસં ગુણં પુરેતરં પાટિહારિયઞાણેન દિસ્વા યથા અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનાદયો હોન્તિ, તથા ભાવનાય સમ્પહંસિતત્તા તેનેવ ઞાણેન વિસોધિતત્તા. વિસોધનં હેત્થ સમ્પહંસનં. તે આકારા યસ્મા નિપ્ફન્ના, તસ્મા ‘‘ધમ્માનં…પે… વેદિતબ્બાતિ વુત્ત’’ન્તિ લક્ખણસંવણ્ણનાય આદિમ્હિ વુત્તં નિગમનવસેન દસ્સેતિ.

‘‘યસ્મા ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતી’’તિ કો સમ્બન્ધો. કસ્મા સમ્પહંસનાવ પરિયોસાનન્તિ વુત્તા, ન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાતિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘તત્થ યસ્મા ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતી’’તિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં ભાવનાચિત્તે. ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતીતિ અપ્પનાકાલે ભાવનાય સમપ્પવત્તિયા, પટિપક્ખસ્સ ચ પહાનતો પગ્ગહાદીસુ બ્યાપારસ્સ અકાતબ્બતો અજ્ઝુપેક્ખનાવ હોતિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સમયે ચિત્તસ્સ અજ્ઝુપેક્ખના, વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતી’’તિ ચ આદિ. સા પનાયં અજ્ઝુપેક્ખના ઞાણસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા હોતિ, વિસેસતો ઞાણસાધનત્તા અપ્પનાબ્યાપારસ્સાતિ ફલેન કારણાનુમાનઞાયેન. યસ્મા ઉપેક્ખાવસેન ઞાણં પાકટં હોતિ, તસ્મા ઞાણકિચ્ચભૂતા સમ્પહંસના પરિયોસાનન્તિ વુત્તાતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તથાપગ્ગહિતં ચિત્તન્તિ યથા ભાવનાચિત્તં કોસજ્જપક્ખે ન પતતિ, તથા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં બહુલીકારવસેન પગ્ગહિતં. સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખતીતિ પગ્ગણ્હન્તેનાપિ સમાધિસ્સ વીરિયસમતાયોજનવસેન પગ્ગહિતત્તા સક્કચ્ચં અજ્ઝુપેક્ખતિ, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ઓકાસં લભતિ. તં પન અજ્ઝુપેક્ખનં ઉપેક્ખાવસેન પુબ્બે પવત્તપારિહારિયપઞ્ઞાવસેન અપ્પનાપઞ્ઞાય કિચ્ચાધિકતાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતી’’તિ. તસ્સ અધિમત્તત્તા એવ અજ્ઝુપેક્ખન્તસ્સેવ નાનાસભાવેહિ નીવરણપમુખેહિ કિલેસેહિ અપ્પનાચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમોક્ખવસેન વિમુચ્ચનવસેન. પઞ્ઞાવસેનાતિ પુબ્બે પવત્તપારિહારિયપઞ્ઞાવસેન. વિમુત્તત્તાતિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા એવ. તે ધમ્મા સદ્ધાદયો, વિસેસતો સદ્ધાપઞ્ઞાવીરિયસમાધયો ચ એકરસા સમાનકિચ્ચા હોન્તિ. એવમયં ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન ભાવના નિપ્ફજ્જમાના ઞાણબ્યાપારોતિ આહ ‘‘ઞાણકિચ્ચભૂતા સમ્પહંસના પરિયોસાન’’ન્તિ. એવં તિવિધાય પટિપદાવિસુદ્ધિયા લદ્ધવિસેસાય તિવિધાય ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાય સાતિસયં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ અધિમુત્તભાવેન ચતુબ્બિધાપિ સમ્પહંસના સિજ્ઝતીતિ આગમનુપેક્ખા ઞાણકિચ્ચવસેન દસપિ આકારા ઝાને એવ વેદિતબ્બા.

ગણનાનુપુબ્બતાતિ ગણનાનુપુબ્બતાય, ગણનાનુપુબ્બતામત્તં વા પઠમન્તિ ઇદન્તિ અત્થો. તેન દેસનાક્કમં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નન્તિ પઠમ’’ન્તિ ઇમિના પટિપત્તિક્કમં, ઉપ્પન્નન્તિ હિ અધિગતન્તિ અત્થો. ‘‘પઠમં સમાપજ્જિતબ્બન્તિ પઠમ’’ન્તિ ઇદં પન ન એકન્તલક્ખણન્તિ અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૬૦) પટિસિદ્ધત્તા ઇધ ન ગહિતં. આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનન્તિ દુવિધે ઝાને ઇધાધિપ્પેતજ્ઝાનમેવ દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનતો’’તિ વુત્તં. પથવીકસિણસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો અત્તનો આરમ્મણસ્સ રૂપં વિય ચક્ખુના ઉપનિજ્ઝાયનતો. પચ્ચનીકઝાપનતોતિ નીવરણાદીનં પચ્ચનીકધમ્માનં દહનતો વિક્ખમ્ભનવસેન પજહનતો. સકલટ્ઠેનાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન કતે વા અકતે વા પરિચ્છિજ્જ ગહિતે પથવીભાગે પથવીમણ્ડલે સકલારમ્મણકરણટ્ઠેન. ન હિ તસ્સ એકદેસમારમ્મણં કરીયતિ. પથવીકસિણસન્નિસ્સયતાય નિમિત્તં પથવીકસિણં યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. તંસહચરણતો ઝાનં પથવીકસિણં યથા ‘‘કુન્તા પચરન્તી’’તિ.

ચિરટ્ઠિતિસમ્પાદનવણ્ણના

૭૬. લક્ખટ્ઠાને ઠિતં સરેન વાલં વિજ્ઝતીતિ વાલવેધી. ઇધ પન અનેકધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ અંસું વિજ્ઝન્તો ‘‘વાલવેધી’’તિ અધિપ્પેતો. તેન વાલવેધિના. સૂદેનાતિ ભત્તકારેન. ‘‘આકારા પરિગ્ગહેતબ્બા’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુકુસલોતિ સુટ્ઠુ છેકો. ધનુગ્ગહોતિ ઇસ્સાસો. કમ્મન્તિ યોગ્યં. અક્કન્તપદાનન્તિ વિજ્ઝનકાલે અક્કમનવસેન પવત્તપદાનં. આકારન્તિ ધનુજિયાસરાનં ગહિતાકારં. પરિગ્ગણ્હેય્યાતિ ઉપધારેય્ય. ભોજનસપ્પાયાદયોતિ આદિ-સદ્દો અવુત્તાકારાનમ્પિ સઙ્ગાહકો દટ્ઠબ્બો. તેન ઉતુભાવનાનિમિત્તાદીનમ્પિ પરિગ્ગણ્હનં વુત્તં હોતિ. તસ્મિન્તિ તસ્મિં તરુણસમાધિમ્હિ.

ભત્તારન્તિ સામિનં, ભત્તવેતનાદીહિ પોસકન્તિ અત્થો. પરિવિસન્તોતિ ભોજેન્તો. તસ્સ રુચ્ચિત્વા ભુઞ્જનાકારં સલ્લક્ખેત્વા તસ્સ ઉપનામેન્તોતિ યોજના. અયમ્પિ યોગી. અધિગતક્ખણે ભોજનાદયો આકારેતિ પુબ્બે ઝાનસ્સ અધિગતક્ખણે કિચ્ચસાધકે ભોજનાદિગતે આકારે. ગહેત્વાતિ પરિગ્ગહેત્વા સલ્લક્ખેત્વા. નટ્ઠે નટ્ઠે સમાધિમ્હિ પુનપ્પુનં અપ્પનાય.

મહાનસવિજ્જાપરિચયેન પણ્ડિતો. તત્થ વિસદઞાણતાય બ્યત્તો. ઠાનુપ્પત્તિકકઓસલ્લયોગેન કુસલો. નાનચ્ચયેહીતિ નાનચ્ચયેહિ નાનાસભાવેહિ, નાનારસેહીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અમ્બિલગ્ગેહી’’તિઆદિ. સૂપેહીતિ બ્યઞ્જનેહિ. અમ્બિલગ્ગેહીતિ અમ્બિલકોટ્ઠાસેહિ, યે વા અમ્બિલરસા હુત્વા અગ્ગભૂતા, તેહિ ચતુરમ્બિલાદિમિસ્સેહિ. એસ નયો તિત્તકગ્ગાદીસુપિ. ખારિકેહીતિ વાતિઙ્ગણકળીરાદિમિસ્સેહિ. નિમિત્તન્તિ આકારં રુચ્ચનવસેન ભુઞ્જનાકારં. ઉગ્ગણ્હાતીતિ ઉપરૂપરિ ગણ્હાતિ ઉપધારેતિ. ઇમસ્સ વા સૂપેય્યસ્સ અત્થાય હત્થં અભિહરતિ. અભિહારાનન્તિ અભિમુખેન હરિતબ્બાનં પણ્ણાકારાનં, પૂજાભિહારાનં વા. નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતીતિ ‘‘એવં મે ચિત્તં સમાહિતં અહોસી’’તિ નિમિત્તં ગણ્હાતિ સલ્લક્ખેતિ.

સમાધિપરિપન્થાનન્તિ સમાધિસ્સ પરિપન્થભૂતાનં. ધમ્માનન્તિ કામચ્છન્દાદિનીવરણધમ્માનં. સુવિસોધિતત્તાતિ સુટ્ઠુ વિસોધિતત્તા, વિક્ખમ્ભનવસેનેવ સમ્મદેવ પહીનત્તાતિ અત્થો. કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન અસુભમનસિકારનેક્ખમ્માનિસંસપચ્ચવેક્ખણાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. નેક્ખમ્મગુણદસ્સનેનાપિ હિ તસ્સ વિબન્ધભૂતે કામચ્છન્દે આદીનવો વિસેસતો પાકટો હોતીતિ. કાયદુટ્ઠુલ્લન્તિ કાયદરથં સારદ્ધકાયતં. તેન કાયચિત્તાનં સારમ્ભનિમિત્તસ્સ બ્યાપાદનીવરણસ્સ ન વિસોધનમાહ. આરમ્ભધાતુમનસિકારાદીતિ આદિ-સદ્દેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગનિમિત્તાનં, આલોકસઞ્ઞાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સમથનિમિત્તમનસિકારાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞેપિ સમાધિપરિપન્થેતિ વિચિકિચ્છાટ્ઠાનિયે, મદમાનાદિકે ચ સન્ધાયાહ. આસયન્તિ વસનકસુસિરં. સુપરિસુદ્ધન્તિ આસઙ્કનીયત્તાભાવેન સુટ્ઠુ પરિસુદ્ધં. એત્થાહ – નનુ ચાયં પગેવ કામાદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા સમથપટિપદં પટિપન્નો ઉપચારક્ખણેયેવ ઝાનેન નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનિ, અથ કસ્મા પુન કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદિ ગહિતન્તિ? સચ્ચમેતં. તં પન પહાનમત્તન્તિ ઝાનસ્સ ચિરટ્ઠિતિયા અતિસયપહાનત્થં પુન ગહિતં.

ઉદ્ધચ્ચ મિદ્ધન્તિ કુક્કુચ્ચં, થિનઞ્ચ તદેકટ્ઠતાય ગહિતમેવાતિ કત્વા વુત્તં. સુદ્ધન્તગતોતિ સુપરિસુદ્ધપરિયન્તં સબ્બસો વિસોધિતકોણપરિયન્તં ઉય્યાનં ગતો. તહિં રમેતિ તસ્મિં ઝાને રમેય્ય દિવસભાગમ્પિ ઝાનસમઙ્ગી એવ ભવેય્ય.

ચિત્તભાવનાવેપુલ્લત્થન્તિ સમાધિભાવનાય વિપુલભાવાય. યથા હિ ભાવનાવસેન નિમિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ, એવમસ્સ ભાવનાવસેનેવ વડ્ઢનમ્પિ. તસ્મા એકઙ્ગુલાદિવસેન નિમિત્તં વડ્ઢેન્તસ્સ પુનપ્પુનં બહુલીકારેન ઝાનં ભાવનાપિ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તભાવનાવેપુલ્લત્થઞ્ચ યથાલદ્ધં પટિભાગનિમિત્તં વડ્ઢેતબ્બ’’ન્તિ. તસ્સાતિ પટિભાગનિમિત્તસ્સ.

નિમિત્તવડ્ઢનનયવણ્ણના

૭૭. તત્રાતિ સામિઅત્થે ભુમ્મવચનં, તસ્સાતિ અત્થો. અવડ્ઢેત્વાતિ યથા કુમ્ભકારો મત્તિકાય પત્તં કરોન્તો પઠમં અપરિચ્છિન્દિત્વાવ પત્તં વડ્ઢેતિ, એવં પત્તવડ્ઢનયોગેન પત્તવડ્ઢનયુત્તિયા અવડ્ઢેત્વા પૂવિકસ્સ પૂવવડ્ઢનં. ભત્તસ્સ ઉપરિ ભત્તપક્ખિપનં ભત્તવડ્ઢનં. વત્થસ્સ તિન્તસ્સ અઞ્છનાદિ દુસ્સવડ્ઢનં. પચ્ચેકં યોગ-સદ્દો યોજેતબ્બો. અપરિચ્છિન્દિત્વા ન વડ્ઢેતબ્બં સપરિચ્છેદે એવ ભાવનાપવત્તિતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘સાન્તકે નો અનન્તકે’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૫).

હંસપોતકાતિ જવનહંસપોતકા. ઉક્કૂલં ઉન્નતટ્ઠાનં. વિકૂલં નિન્નટ્ઠાનં. નદીસોતેન કતં વિદુગ્ગં નદીવિદુગ્ગં. વિસમાકારેન ઠિતો પબ્બતપદેસો પબ્બતવિસમો.

થૂલાનિ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ પચ્ચવેક્ખણાબાહુલ્લેન વિભૂતભાવતો. દુબ્બલાનિ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ પગુણબલવભાવસ્સ અનાપાદિકત્તા. ઉપરિ ઉસ્સુક્કનાયાતિ ભાવનાય ઉપરિ આરોહનાય, દુતિયજ્ઝાનાધિગમાયાતિ અત્થો.

પબ્બતેય્યાતિ પબ્બતે બહુલચારિની. અખેત્તઞ્ઞૂતિ અગોચરઞ્ઞૂ. સમાધિપરિપન્થાનં વિસોધનાનભિઞ્ઞાતાય બાલો. ઝાનસ્સ પગુણભાવાપાદનવેય્યત્તિયસ્સ અભાવેન અબ્યત્તો. ઉપરિઝાનસ્સ પદટ્ઠાનભાવાનવબોધેન અખેત્તઞ્ઞૂ. સબ્બથાપિ સમાપત્તિકોસલ્લાભાવેન અકુસલો. સમાધિનિમિત્તસ્સ વા અનાસેવનાય બાલો. અભાવનાય અબ્યત્તો. અબહુલીકારેન અખેત્તઞ્ઞૂ. સમ્મદેવ અનધિટ્ઠાનતો અકુસલોતિ યોજેતબ્બં. ઉભતો ભટ્ઠોતિ ઉભયતો ઝાનતો ભટ્ઠો. સો હિ અપ્પગુણતાય ન સુપ્પતિટ્ઠિતતાય સઉસ્સાહોપિ વિનાસતો, અસામત્થિયતો ચ ઝાનદ્વયતો પરિહીનો. ચિણ્ણવસિનાતિ આસેવિતવસિના.

પઞ્ચવસીકથાવણ્ણના

૭૮. વસનં વસીતિ ધાતુનિદ્દેસતાય કિરિયાનિદ્દેસોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વસિયો’’તિ, યથારુચિ પવત્તિયોતિ અત્થો. આવજ્જનાય વસી, આવજ્જનાવસેન વા વસી આવજ્જનવસી. ઝાનં આવજ્જિતું યત્થ યત્થ પદેસે ઇચ્છા યત્થિચ્છકં. યદા યદા, યસ્મિં યસ્મિં વા ઝાનઙ્ગે ઇચ્છા યદિચ્છકં. યાવ યાવ ઇચ્છા યાવદિચ્છકં, દ-કારો પદસન્ધિકરો. ‘‘યાવા’’તિ ચ ઇદં બહૂનં જવનવારાનં નિરન્તરં વિય તથાપવત્તનં સન્ધાય વુત્તં, ન એકમેવ. સો હિ પરિચ્છિન્નચિત્તક્ખણોતિ. આવજ્જનાય દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિ વુત્તનયેન યત્થ કત્થચિ ઠાને યદા યદા યં કિઞ્ચિ ઝાનઙ્ગં આવજ્જેન્તસ્સ યથિચ્છિતં કાલં આવજ્જનાય આવજ્જનપ્પવત્તિયા દન્ધાયિતત્તં વિત્થાયિતત્તં, ચિરાયિતત્તં વા નત્થિ. એવં આવજ્જનવસી સિદ્ધા નામ હોતીતિ અત્થો. સેસાતિ વુટ્ઠાનઅધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણાવસિયો.

અઙ્ગસમુદાયભાવતો ઝાનસ્સ ઝાને આવજ્જનવસિં નિપ્ફાદેતુકામેન પટિપાટિયા ઝાનઙ્ગાનિ આવજ્જેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘પઠમં વિતક્કં આવજ્જયતો’’તિ. યદિપિ આવજ્જનમેવેત્થ ઇચ્છિતં આવજ્જનવસિયા અધિપ્પેતત્તા, આવજ્જનાય પન ઉપ્પન્નાય જવનેહિ ભવિતબ્બં. તાનિ ચ ખો આવજ્જનતપ્પરતાય ચિત્તાભિનીહારસ્સ યથાવજ્જિતઝાનઙ્ગારમ્મણાનિ કતિપયાનેવ હોન્તિ, ન પરિપુણ્ણાનીતિ વુત્તં ‘‘વિતક્કારમ્મણાનેવ ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તી’’તિ. ચત્તારિ તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ. પઞ્ચ નાતિતિક્ખિન્દ્રિયસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં. નિરન્તરન્તિ વિસભાગેહિ નિરન્તરં. અયં પનાતિ ભવઙ્ગદ્વયન્તરિતા ચતુજવનચિત્તા યથાવુત્તા આવજ્જનવસી. અઞ્ઞેસં વા ધમ્મસેનાપતિઆદીનં. એવરૂપે કાલેતિ ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય લહુતરં આવજ્જનવસીનિબ્બત્તનકાલે. સા ચ ખો ઇત્તરા પરિત્તકાલા, ન સત્થુ યમકમહાપાટિહારિયે વિય ચિરતરપ્પબન્ધવતી. તથા હિ તં સાવકેહિ અસાધારણં વુત્તં. અધિગમેન સમં સસમ્પયુત્તસ્સ ઝાનસ્સ સમ્મા આપજ્જનં પટિપજ્જનં સમાપજ્જનં, ઝાનસમઙ્ગિતા.

સીઘન્તિ એત્થ સમાપજ્જિતુકામતાનન્તરં દ્વીસુ ભવઙ્ગેસુ ઉપ્પન્નેસુ ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં સમાપજ્જનં સીઘં સમાપજ્જનસમત્થતા. અયઞ્ચ મત્થકપ્પત્તા સમાપજ્જનવસી સત્થુ ધમ્મદેસનાયં લબ્ભતિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સો ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સન, તસ્સા એવ કથાય પરિયોસાને તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ એકોદિં કરોમિ સમાદહામિ યેનસ્સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭). ઇતો સીઘતરા હિ સમાપજ્જનવસી નામ નત્થિ. જુણ્હાય રત્તિયા નવોરોપિતેહિ કેસેહિ કપોતકન્દરાયં વિહરન્તસ્સ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ યક્ખેન મહન્તમ્પિ પબ્બતકૂટં પદાલેતું સમત્થે પહારે સીસે દિન્ને સમાપજ્જનમ્પેત્થ નિદસ્સેતબ્બં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘તદા થેરો તસ્સ પહરણસમયે સમાપત્તિં અપ્પેસી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૭૪). પાળિયં પન ‘‘અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્નો’’તિ (ઉદા. ૩૪) વુત્તં. ઇમે પન થેરા ‘‘સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનસમકાલં તેન પહારો દિન્નો’’તિ વદન્તિ.

અચ્છરામત્તન્તિ અઙ્ગુલિફોટમત્તં ખણં. ઠપેતુન્તિ સેતુ વિય સીઘસોતાય નદિયા ઓઘં વેગેન પવત્તિતું અદત્વા યથાવુત્તક્ખણં ઝાનં ઠપેતું સમત્થતા. અભિભુય્ય ઠપનં, અધિટ્ઠાનં વિયાતિ વા અધિટ્ઠાનં. તત્થ વસી અધિટ્ઠાનવસી. તથેવ લહું વુટ્ઠાતુન્તિ અચ્છરામત્તં વા દસચ્છરામત્તં વા લહું ખણં ઝાનસમઙ્ગી હુત્વા ઝાનતો વુટ્ઠાતું સમત્થતા. ભવઙ્ગચિત્તુપ્પત્તિયેવ હેત્થ ઝાનતો વુટ્ઠાનં નામ. એત્થ ચ યથા ‘‘એત્તકમેવ ખણં ઝાનં ઠપેસ્સામી’’તિ પુબ્બપરિકમ્મવસેન અધિટ્ઠાનસમત્થતા અધિટ્ઠાનવસી, એવં ‘‘એત્તકમેવ ખણં ઝાનસમઙ્ગી હુત્વા ઝાનતો વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ પુબ્બપરિકમ્મવસેન વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસી વેદિતબ્બા, યા સમાપત્તિ ‘‘વુટ્ઠાનકુસલતા’’તિ વુચ્ચતિ. તદુભયદસ્સનત્થન્તિ અધિટ્ઠાનવુટ્ઠાનવસીદસ્સનત્થં.

તત્થાતિ તસ્મિં નિમ્મિતપબ્બતે તસ્સ વિવરે. કિઞ્ચાપિ એકંયેવ તં અભિઞ્ઞાચિત્તં યેન પબ્બતં નિમ્મિનેય્ય, અભિઞ્ઞાપાદકસ્સ પન ઝાનસ્સ લહુતરં ઠપનં, વુટ્ઠાનઞ્ચ ઇધ નિદસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘એત્તકા ઇદ્ધિમન્તા એકં ઉપટ્ઠાકં ગરુળતો રક્ખિતું ન સક્ખિંસૂ’’તિ ગારય્હા અસ્સામ.

આવજ્જનાનન્તરાનીતિ આવજ્જનવસીભાવાય યથાક્કમં વિતક્કાદીનં ઝાનઙ્ગાનં આવજ્જનાય પરતો યાનિ જવનાનિ પવત્તાનિ, તાનિ તેસં પચ્ચવેક્ખણાનિ. યદગ્ગેન આવજ્જનવસીસિદ્ધિ, તદગ્ગેન પચ્ચવેક્ખણાવસીસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

દુતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૭૯. નીવરણપ્પહાનસ્સ તપ્પઠમતાય આસન્નનીવરણપચ્ચત્થિકા. થૂલં નામ વિપુલમ્પિ ફેગ્ગુ વિય સુખભઞ્જનીયન્તિ આહ ‘‘ઓળારિકત્તા અઙ્ગદુબ્બલા’’તિ. સન્તતો મનસિ કરિત્વાતિ પઠમજ્ઝાનં વિય અનોળારિકઙ્ગત્તા, સન્તધમ્મસમઙ્ગિતાય ચ ‘‘સન્ત’’ન્તિ મનસિ કત્વા. યે હિ ધમ્મા દુતિયજ્ઝાને પીતિસુખાદયો, કામં તે પઠમજ્ઝાનેપિ સન્તિ, તેહિ પન તે સન્તતરા ચેવ પણીતતરા ચ ભવન્તીતિ. નિકન્તિન્તિ નિકામનં, અપેક્ખન્તિ અત્થો. પરિયાદાયાતિ ખેપેત્વા. ચત્તારિ પઞ્ચાતિ વા-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. દુતિયજ્ઝાનં એતસ્સ અત્થીતિ દુતિયજ્ઝાનિકં. વુત્તપ્પકારાનેવાતિ પઠમજ્ઝાને વુત્તપ્પકારાનિયેવ, પરિકમ્માદિનામકાનીતિ અત્થો.

૮૦. વૂપસમાતિ વૂપસમહેતુ, વૂપસમોતિ ચેત્થ પહાનં અધિપ્પેતં, તઞ્ચ વિતક્કવિચારાનં. અતિક્કમો અત્થતો દુતિયજ્ઝાનક્ખણે અનુપ્પાદોતિ આહ ‘‘સમતિક્કમા’’તિઆદિ. કતમેસં પનેત્થ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમો અધિપ્પેતો, કિં પઠમજ્ઝાનિકાનં, ઉદાહુ દુતિયજ્ઝાનિકાનન્તિ. કિઞ્ચેત્થ યદિ પઠમજ્ઝાનિકાનં, નત્થિ તેસં વૂપસમો. ન હિ કદાચિ પઠમજ્ઝાનં વિતક્કવિચારરહિતં અત્થિ. અથ દુતિયજ્ઝાનિકાનં, એવમ્પિ નત્થેવ વૂપસમો, સબ્બેન સબ્બં તેસં તત્થ અભાવતોતિ? વુચ્ચતે – યેહિ વિતક્કવિચારેહિ પઠમજ્ઝાનસ્સ ઓળારિકતા, તેસં સમતિક્કમા દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ સમધિગમો, ન સભાવતો અનોળારિકાનં ફસ્સાદીનં સમતિક્કમાતિ અયમત્થો ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’’તિ એતેન દીપિતો. તસ્મા ‘‘કિં પઠમજ્ઝાનિકાનં વિતક્કવિચારાનં વૂપસમો ઇધાધિપ્પેતો, ઉદાહુ દુતિયજ્ઝાનિકાન’’ન્તિ એદિસી ચોદના અનોકાસાવ. યસ્મા દિટ્ઠાદીનવસ્સ તંતંઝાનક્ખણે અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનં વૂપસમનં અધિપ્પેતં. વિતક્કાદયો એવ ઝાનઙ્ગભૂતા તથા કરીયન્તિ, ન તંસમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો, તસ્મા વિતક્કાદીનંયેવ વૂપસમાદિવચનં ઞાયાગતં. યસ્મા પન વિતક્કાદીનં વિય તંસમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ એતેન ‘‘એતં ઓળારિક’’ન્તિ આદીનવદસ્સનં સુત્તે આગતં, તસ્મા અવિસેસેન વિતક્કાદીનં, તંસહગતાનઞ્ચ વૂપસમાદિકે વત્તબ્બે વિતક્કાદીનંયેવ વૂપસમો વુચ્ચમાનો અધિકવચનં અઞ્ઞં અત્થં બોધેતીતિ કત્વા કિઞ્ચિ વિસેસં દીપેતીતિ દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘ઓળારિકસ્સ પના’’તિઆદિ ગહિતન્તિ ઇધ ‘‘યેહિ વિતક્કવિચારેહી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘પીતિયા ચ વિરાગા’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તસ્મા વિતક્કવિચારપીતિસુખસમતિક્કમવચનાનિ ઓળારિકોળારિકઙ્ગસમતિક્કમા દુતિયાદિઅધિગમદીપકાનીતિ તેસં એકદેસભૂતં વિતક્કવિચારસમતિક્કમવચનં તંદીપકં વુત્તં. વિસું વિસું ઠિતેપિ હિ વિતક્કવિચારસમતિક્કમવચનાદિકે પહેય્યઙ્ગનિદ્દેસતાસામઞ્ઞેન ચિત્તેન સમૂહતો ગહિતે વિતક્કવિચારવૂપસમવચનસ્સ તદેકદેસતા દટ્ઠબ્બા. અયઞ્ચ અત્થો અવયવેન સમુદાયોપલક્ખણનયેન વુત્તો. અથ વા વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેનેવ તંસમતિક્કમા દુતિયાધિગમદીપકેન પીતિવિરાગાદિવચનાનં પીતિઆદિસમતિક્કમા તતિયાદિઅધિગમદીપકતા દીપિતા હોતીતિ તસ્સ તંદીપકતા વુત્તા.

નિયકજ્ઝત્તમધિપ્પેતં ન અજ્ઝત્તજ્ઝત્તાદિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘વિભઙ્ગે પના’’તિઆદિ. નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિયાતિ નીલયોગતો વત્થં નીલં વિયાતિ અધિપ્પાયો. યેન સમ્પસાદનેન યોગા ઝાનં સમ્પસાદનં. તસ્મિં દસ્સિતે ‘‘સમ્પસાદનં ઝાન’’ન્તિ સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવ તંયોગા ઝાને તંસદ્દપ્પવત્તિ દસ્સિતાતિ અવિરોધો યુત્તો. એકોદિભાવે કથન્તિ એકોદિમ્હિ દસ્સિતે એકોદિભાવં ઝાનન્તિ સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવ ઝાનસ્સ એકોદિવડ્ઢનતા વુત્તા હોતીતિ ચે? ‘‘એકોદિભાવ’’ન્તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા એકોદિસ્સ નિદ્દેસો ન કાતબ્બો સિયાતિ એકોદિભાવસદ્દો એવ સમાધિમ્હિ પવત્તો સમ્પસાદનસદ્દો વિય ઝાને પવત્તતીતિ યુત્તં. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થવિકપ્પેતિ ‘‘ચેતસો સમ્પસાદયતી’’તિ એતસ્મિં પક્ખે ‘‘ચેતસો’’તિ ચ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. પુરિમસ્મિન્તિ ‘‘સમ્પસાદનયોગતો ઝાનં સમ્પસાદન’’ન્તિ વુત્તપક્ખે. ચેતસોતિ સમ્બન્ધે સામિવચનં.

સેટ્ઠોપિ લોકે ‘‘એકો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘યાવ પરે એકાહં તે કરોમી’’તિઆદીસુ. એકો અદુતિયો ‘‘એકાકીભિ ખુદ્દકેહિ જિત’’ન્તિઆદીસુ અસહાયત્થોપિ એક-સદ્દો દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘એકો અસહાયો હુત્વા’’તિ. સદ્ધાદયોપિ કામં સમ્પયુત્તધમ્માનં સાધારણતો, અસાધારણતો ચ પચ્ચયા હોન્તિયેવ, સમાધિ પન ઝાનક્ખણે સમ્પયુત્તધમ્માનં અવિક્ખેપલક્ખણે ઇન્દટ્ઠકરણેન સાતિસયં પચ્ચયો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પયુત્તધમ્મે…પે… અધિવચન’’ન્તિ આહ.

‘‘સમ્પસાદનં, ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિ વિસેસનદ્વયં ઝાનસ્સ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ગહિતં. સ્વાયમતિસયો યથા ઇમસ્મિં ઝાને લબ્ભતિ, ન તથા પઠમજ્ઝાનેતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણે આહનનપરિયાહનનવસેન, અનુમજ્જનઅનુયોજનવસેન ચ પવત્તમાના ધમ્મા સતિપિ નીવરણપ્પહાનેન કિલેસકાલુસ્સિયાપગમે સમ્પયુત્તાનં કઞ્ચિ ખોભં કરોન્તા વિય તેહિ ચ તે ન સન્નિસિન્ના હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘વિતક્કવિચારક્ખોભેન ન સુપ્પસન્ન’’ન્તિ. ખુદ્દિકા ઊમિયો વીચિયો. મહતિયો તરઙ્ગા. સતિપિ ઇન્દ્રિયસમત્તે, વીરિયસમતાય ચ તેનેવ ખોભેન, સમ્પસાદાભાવેન ચ સમાધિપિ ન સુટ્ઠુ પાકટો બહલે વિય જલે મચ્છો. યથાવુત્તક્ખોભો એવ પલિબોધો. એવં વુત્તેનાતિ યસ્સા સદ્ધાય વસેન સમ્પસાદનં, યસ્સા ચ ચિત્તેકગ્ગતાય વસેન એકોદિભાવન્તિ ચ ઝાનં વુત્તં. તાસં એવ ‘‘સદ્દહના’’તિઆદિના પવત્તિઆકારસ્સ વિસેસવિભાવનાવસેન વુત્તેન. તેન વિભઙ્ગપાઠેન. ‘‘સમ્પસાદનયોગતો, સમ્પસાદનતો વા સમ્પસાદનં, એકોદિં ભાવેતીતિ એકોદિભાવન્તિ ઝાનં વુત્ત’’ન્તિ એવં પવત્તા અયં અત્થવણ્ણના ન વિરુજ્ઝતિ. યથા પન અવિરોધો, સો વુત્તો એવ.

૮૧. સન્તાતિ સમં નિરોધં ગતા. સમિતાતિ ભાવનાય સમં ગમિતા નિરોધિતા. વૂપસન્તાતિ તતો એવ સુટ્ઠુ ઉપસન્તા. અત્થઙ્ગતાતિ અત્થં વિનાસં ગતા. અબ્ભત્થઙ્ગતાતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢેત્વા વુત્તં. અપ્પિતાતિ વિનાસં ગમિતા. સોસિતાતિ પવત્તિસઙ્ખાતસ્સ સન્તાનસ્સ અભાવેન સોસં સુક્ખભાવં ઇતા. બ્યન્તિકતાતિ વિગતન્તકતા.

અયમત્થોતિ ભાવનાય પહીનત્તા વિતક્કવિચારાનં અભાવો. ચોદકેન વુત્તમત્થં સમ્પટિચ્છિત્વા પરિહરિતું ‘‘એવમેતં સિદ્ધોવાયમત્થો’’તિ વત્વા ‘‘ન પનેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એતન્તિ ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’’તિ એતં વચનં. તદત્થદીપકન્તિ તસ્સ વિતક્કવિચારાભાવમત્તસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ દીપકં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમૂપાયદીપકેન અજ્ઝત્તસમ્પસાદનતાય, ચેતસો એકોદિભાવતાય ચ હેતુદીપકેન, અવિતક્કઅવિચારભાવહેતુદીપકેન ચ વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેનેવ વિતક્કવિચારાભાવો દીપિતોતિ કિં પુન અવિતક્કઅવિચારવચનેન કતેનાતિ? ન, અદીપિતત્તા. ન હિ વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેન વિતક્કવિચારાનં અપ્પવત્તિ વુત્તા હોતિ. વિતક્કવિચારેસુ હિ તણ્હાપ્પહાનં એતેસં વૂપસમનં, યે ચ સઙ્ખારેસુ તણ્હાપ્પહાનં કરોન્તિ, તેસુ મગ્ગેસુ, પહીનતણ્હેસુ ચ ફલેસુ સઙ્ખારપવત્તિ હોતિ એવ, એવમેવિધાપિ વિક્ખમ્ભિતવિતક્કવિચારતણ્હસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ વિતક્કવિચારસમ્પયોગો પુરિમેન ન નિવારિતો સિયાતિ તંનિવારણત્થં, આવજ્જિતુકામતાદિઅતિક્કમોવ તેસં વૂપસમોતિ દસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ વુત્તં. પઠમમ્પીતિ પઠમં ઝાનમ્પિ.

‘‘દુતિયં ઉપ્પન્નન્તિપિ દુતિય’’ન્તિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. ન તથા ઇમસ્સ વિતક્કવિચારાતિ યથા પઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણે નીવરણાનિ પહીયન્તિ, તથા ઇમસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણે વિતક્કવિચારા ન પહીયન્તિ અસંકિલિટ્ઠસભાવત્તા, ઉપચારભાવનાય ચ તે પહાતું અસમત્થભાવતો. યદિપિ તાય તેસુ તણ્હા પહીયતિ, ન પન સવિસેસં. સવિસેસઞ્હિ તત્થ તણ્હાપ્પહાનં અપ્પનાય એવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અપ્પનાક્ખણેયેવા’’તિઆદિ. પહાનઙ્ગતાપિ અતિસયપ્પહાનવસેનેવ વેદિતબ્બા યથા નીવરણાનં પઠમજ્ઝાનસ્સ. તસ્માતિ યસ્મા તિવઙ્ગમેવેતં ઝાનં, તસ્મા. તન્તિ વિભઙ્ગે વચનં. રથસ્સ પણ્ડુકમ્બલં વિય સમ્પસાદો ઝાનસ્સ પરિક્ખારો, ન ઝાનઙ્ગન્તિ આહ ‘‘સપરિક્ખારં ઝાનં દસ્સેતુ’’ન્તિ.

તતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૮૨. ઉપ્પિલાવિતન્તિ કામઞ્ચાયં પરિગ્ગહેસુ અપરિચ્ચત્તપેમસ્સ અનાદીનવદસ્સિનો તણ્હાસહગતાય પીતિયા પવત્તિઆકારો, ઇધ પન દુતિયજ્ઝાનપીતિ અધિપ્પેતા. તથાપિ સબ્બસો પીતિયં અવિરત્તં, સાપિ અનુબન્ધેય્યાતિ વુત્તં. ઉપ્પિલાવિતં વિયાતિ વા ઉપ્પિલાવિતં. આદીનવં હિ તત્થ પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૮૩. વિરજ્જનં વિરાગો. તં પન વિરજ્જનં નિબ્બિન્દનમુખેન હીળનં વા તપ્પટિબદ્ધરાગપ્પહાનં વાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘વુત્તપ્પકારાય પીતિયા જિગુચ્છનં વા સમતિક્કમો વા’’તિ આહ. વુત્તપ્પકારાયાતિ ‘‘યદેવ તત્થ પીતી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારાય. સમ્પિણ્ડનં સમુચ્ચયો.

મગ્ગોતિ ઉપાયો. તદધિગમાયાતિ તતિયમગ્ગાધિગમાય.

૮૪. ઉપપત્તિતોતિ સમવાહિતભાવેન પતિરૂપતો. ઝાનુપેક્ખાપિ સમવાહિતમેવ અન્તોનીતં કત્વા પવત્તતીતિ આહ ‘‘સમં પસ્સતી’’તિ. વિસદાયાતિ પરિબ્યત્તાય સંકિલેસવિગમેન. વિપુલાયાતિ મહતિયા સાતિસયં મહગ્ગતભાવપ્પત્તિયા. થામગતાયાતિ પીતિવિગમેન થિરભાવપ્પત્તાય.

પરિસુદ્ધપકતિ ખીણાસવપકતિ નિક્કિલેસતા. સત્તેસુ કમ્મસ્સકતાદસ્સનહેતુકો સમભાવદસ્સનાકારો મજ્ઝત્તાકારો બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા.

સહજાતધમ્માનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. સમપ્પવત્તિયા ભાવનાય વીથિપટિપન્નાય અલીનાનુદ્ધતા નિરસ્સાદતાય પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ બ્યાપારાભાવતો સમ્પયુત્તધમ્મેસુ મજ્ઝત્તાકારભૂતા બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા.