૫. સેસકસિણનિદ્દેસવણ્ણના

આપોકસિણકથાવણ્ણના

૯૧. યથાવિત્થારિતસ્સ અત્થસ્સ અતિદેસોપિ વિત્થારટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘વિત્થારકથા હોતી’’તિ. આપોકસિણન્તિ આપોકસિણજ્ઝાનં, આપોકસિણકમ્મટ્ઠાનં વા. સબ્બં વિત્થારેતબ્બન્તિ પથવીકસિણકમ્મટ્ઠાને વુત્તનયેન વિત્થારેતબ્બં. એત્તકમ્પીતિ ‘‘કતે વા અકતે વાતિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બ’’ન્તિ એત્તકમ્પિ અવત્વા. સામુદ્દિકેન લોણુદકેન ભરિતો જલાસયો લોણી. નીલાદિવણ્ણસઙ્કરપરિહરણત્થં ‘‘સુદ્ધવત્થેન ગહિત’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞન્તિ ભૂમિં સમ્પત્તં. તથારૂપન્તિ યાદિસં આકાસજં ઉદકં, તાદિસં. તેનાહ ‘‘વિપ્પસન્નં અનાવિલ’’ન્તિ, યં પન ઉદકન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન વણ્ણો પચ્ચવેક્ખિતબ્બો’’તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પથવીકસિણકથાયં વુત્તમેવ. લક્ખણં પન ઇધ પગ્ઘરણલક્ખણં વેદિતબ્બં.

વુત્તનયેનેવાતિ પથવીકસિણભાવનાયં વુત્તનયેનેવ. તરઙ્ગુટ્ઠાનાદિ, ફેણમિસ્સતાદિ ચ ઇધ કસિણદોસો. સોતિ યોગાવચરો. તસ્સાતિ પટિભાગનિમિત્તસ્સ.

તેજોકસિણકથાવણ્ણના

૯૨. સિનિદ્ધાનિ સિનેહવન્તાનિ. સારદારૂનિ ન ફેગ્ગુદારૂનિ. જાલાય ચિરટ્ઠિતત્થં સિનિદ્ધસારદારુગ્ગહણં. ઘટિકં ઘટિકં કત્વાતિ ખન્ધસો કરિત્વા. આલિમ્પેત્વાતિ જાલેત્વા. ઘનજાલાયાતિ અવિરળવસેન પવત્તઅગ્ગિજાલાયં.

પતનસદિસન્તિ પતમાનસદિસં. અકતે ગણ્હન્તસ્સાતિ વુત્તનયેન યથા કસિણમણ્ડલં પઞ્ઞાયતિ, એવં અનભિસઙ્ખતે કેવલે તેજસ્મિં નિમિત્તં ગણ્હન્તસ્સ.

વાયોકસિણકથાવણ્ણના

૯૩. વુત્તઞ્હેતન્તિ એત્થ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો, યસ્માતિ અત્થો. તસ્સ ‘‘તસ્મા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઉચ્છગ્ગન્તિ ઉચ્છુખેત્તે યથાઠિતાનં અગ્ગં. એરિતન્તિ વાતેન ચલિતં. સમેરિતન્તિ સબ્બસો ચલિતં. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘વાયોકસિણં…પે… ઉપલક્ખેતી’’તિ એવં વુત્તં અટ્ઠકથાયં, તસ્મા. સમસીસટ્ઠિતન્તિ ઉપરિ પત્તાનં વસેન સમસીસં હુત્વા ઠિતં. વેળું વા રુક્ખં વાતિ એત્થાપિ ‘‘સમસીસં ઠિતં ઘનપત્તવેળું વા ઘનપત્તરુક્ખં વા’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. એકઙ્ગુલાદિપ્પમાણેસુ કેસેસુ રસ્સભાવતો, દીઘતરેસુ ઓલમ્બનતો, વિરળેસુ અનુપ્પવેસતો વાતપ્પહારો ન પઞ્ઞાયતીતિ ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણગ્ગહણં, ઘનગ્ગહણઞ્ચ કતં. એતસ્મિં ઠાને પહરતીતિ સતિં ઠપેત્વાતિ ઉચ્છગ્ગાદીનં પચલનાકારગ્ગહણમુખેન તેસં પહારકે વાતસઙ્ઘાતે સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. તત્થ સતિં ઠપેત્વાતિ તસ્મિં કાયપદેસસ્સ સઙ્ઘટ્ટનવસેન પવત્તે વાયુપિણ્ડે સઙ્ઘટ્ટનાકારગ્ગહણમુખેન સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. ‘‘ઉસુમવટ્ટિસદિસ’’ન્તિ એતેન પુરિમકસિણસ્સ વિય ઇમસ્સાપિ નિમિત્તસ્સ સંવિગ્ગહતં દસ્સેતિ. ‘‘નિચ્ચલ’’ન્તિ ઇમિના નિચ્ચલભાવોયેવ ઉગ્ગહનિમિત્તતો ઇમસ્સ વિસેસોતિ પટિભાગનિમિત્તસ્સાપિ ઉસુમવટ્ટિસદિસતાવ વિભાવિતા હોતિ.

નીલકસિણકથાવણ્ણના

૯૪. અઞ્જનરાજિવટ્ટાદિ વણ્ણધાતુયા વા. તથારૂપં માલાગચ્છન્તિ અવિરળવિકસિતનીલવણ્ણપુપ્ફસઞ્છન્નં પુપ્ફગચ્છં. ઇતરેનાતિ અકતાધિકારેન. ગિરિકણ્ણિકગ્ગહનેન નીલં ગિરિકણ્ણિકમાહ. કરણ્ડપટલં સમુગ્ગપિધાનં. પત્તેહિયેવાતિ નીલુપ્પલાદીનં કેસરવણ્ટાનિ અપનેત્વા કેવલેહિ પત્તેહિયેવ. પૂરેતબ્બન્તિ નીલવણ્ણં વત્થં ગહેત્વા ભણ્ડિકં વિય બન્ધિત્વા યથા નીલમણ્ડલં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, તથા ચઙ્કોટકં વા કરણ્ડપટલં વા પૂરેતબ્બં. મુખવટ્ટિયં વા અસ્સાતિ અસ્સ ચઙ્કોટકસ્સ, કરણ્ડપટલસ્સ વા મુખવટ્ટિયં બન્ધિતબ્બં. મણિતાલવણ્ટં ઇન્દનીલમણિમયં તાલવણ્ટં.

પીતકસિણકથાવણ્ણના

૯૫. પીતકસિણે માલાગચ્છન્તિ ઇક્કટાદિમાલાગચ્છં. હરિતાલં, મનોસિલા વા ધાતુ. પત્તઙ્ગપુપ્ફેહીતિ પત્તઙ્ગનામિકા પીતવણ્ણપુપ્ફા એકા ગચ્છજાતિ, તસ્સ પુપ્ફેહિ. આસનપૂજન્તિ ચેતિયઙ્ગણે કતં આસનપૂજં. કણિકારપુપ્ફાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન આકુલિકિઙ્કિરાતપુપ્ફાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

લોહિતકસિણકથાવણ્ણના

૯૬. લોહિતમણિ લોહિતઙ્ગમણિઆદિ. લોહિતધાતુ ગેરુકજાતિહિઙ્ગુલિકાદિ.

ઓદાતકસિણકથાવણ્ણના

૯૭. ઓદાતકસિણે માલાગચ્છન્તિ નન્દિયાવત્તાદિમાલાગચ્છં. ધાતુ કક્કટિમુત્તસેતિકાદિ.

આલોકકસિણકથાવણ્ણના

૯૮. તથા અસક્કોન્તેનાતિ યથા સૂરિયાલોકાદિવસેન ઓભાસનિમિત્તુપ્પાદનં વુત્તં, તસ્સ ઓભાસમણ્ડલસ્સ ન ચિરટ્ઠિતિતાય તથા નિમિત્તુપ્પાદનં કાતું અસક્કોન્તેન. ઘટમુખેન નિગ્ગચ્છનકઓભાસસ્સ મહન્તભાવતો ‘‘ઘટમુખં પિદહિત્વા’’તિ વુત્તં. ભિત્તિમુખન્તિ ભિત્તિઅભિમુખં. ઉટ્ઠિતમણ્ડલસદિસન્તિ ભિત્તિઆદીસુ ઉટ્ઠિતપાકતિકઆલોકમણ્ડલસદિસં. ઘનવિપ્પસન્નં આલોકપુઞ્જસદિસન્તિ ભગવતો બ્યામપ્પભા વિય બહલો, વિપ્પસન્નો ચ હુત્વા પુઞ્જભૂતો આલોકો અત્થિ ચે, તંસદિસોતિ અત્થો.

પરિચ્છિન્નાકાસકસિણકથાવણ્ણના

૯૯. છિદ્દસદિસમેવ હોતીતિ યેહિ ભિત્તિપરિયન્તાદીહિ પરિચ્છિન્નં, તં છિદ્દં, તંસદિસં, તેનવાકારેન ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. ‘‘વડ્ઢિયમાનમ્પિ ન વડ્ઢતી’’તિ ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ અવડ્ઢનીયતં દસ્સેતું વુત્તં. સબ્બમ્પિ હિ ઉગ્ગહનિમિત્તં વડ્ઢિયમાનં ન વડ્ઢતિયેવ. સતિપિ ચ વડ્ઢેતુકામતાયં વડ્ઢના ન સમ્ભવતિ ભાવનાય પરિદુબ્બલત્તા. ભાવનાવસેન હિ નિમિત્તવડ્ઢના. પટિભાગનિમિત્તં પન તસ્મિં ઉપ્પન્ને ભાવના થિરાતિ કત્વા ‘‘વડ્ઢિયમાનં વડ્ઢતી’’તિ વુત્તં.

કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘પથવીકસિણાદીનિ રૂપઝાનારમ્મણાનિ અટ્ઠેવ કસિણાનિ સરૂપતો આગતાનિ, ઓદાતકસિણે પન આલોકકસિણં, આકાસકસિણે ચ પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં અન્તોગધં કત્વા દેસના કતા’’તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઇતિ કસિણાનિ દસબલો, દસ યાનિ અવોચા’’તિ. પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યાતિ પુબ્બે વિય અસાધારણં તસ્મિં તસ્મિં કસિણે પટિનિયતમેવ અત્થં અગ્ગહેત્વા અસાધારણતો, સાધારણતો ચ તત્થ તત્થ પકિણ્ણકં વિસટં અત્થં ગહેત્વા પવત્તા પકિણ્ણકકથાપિ વિજાનિતબ્બા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૧૦૦. આદિભાવોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન યસ્સ કસ્સચિ પથવીપક્ખિયસ્સ વત્થુનો નિમ્માનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઠાનનિસજ્જાદિકપ્પનં વાતિ એત્થાપિ ‘‘આકાસે વા ઉદકે વા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. પરિત્તઅપ્પમાણનયેનાતિ નીલાદિવણ્ણં અનામસિત્વા પરિત્તઅપ્પમાણનયેનેવ. એવમાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન સરીરતો ઉદકધારાનિમ્માનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

યદેવ સો ઇચ્છતિ તસ્સ ડહનસમત્થતાતિ બહૂસુ કપ્પાસપિચુસારદારુઆદીસુ એકજ્ઝં રાસિભૂતેસુ ઠિતેસુ યં યદેવ ઇચ્છતિ, તસ્સ તસ્સેવ ડહનસમત્થતા. ઇધ આદિ-સદ્દેન અન્ધકારવિધમનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

વાયુગતિયા ગમનં વાયુગતિગમનં, અતિસીઘગમનં. ઇધ આદિ-સદ્દેન યદિચ્છિતદેસન્તરં પાપુણનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

સુવણ્ણન્તિ અધિમુચ્ચના સુવણ્ણભાવાધિટ્ઠાનં સેય્યથાપિ આયસ્મા પિલિન્દવચ્છો (પારા. ૬૧૯-૬૨૦) તિણણ્ડુપગપાસાદાદીનં. વુત્તનયેનાતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણનયેન.

વણ્ણકસિણેસુ તત્થ તત્થ આદિ-સદ્દેન નીલોભાસનિમ્માનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પથવીપબ્બતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમુદ્દાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

સબ્બાનેવ દસપિ કસિણાનિ. ઇમં પભેદં લભન્તીતિ ઇમં વડ્ઢનાદિવિસેસં પાપુણન્તિ. એકોતિ એકચ્ચો. સઞ્જાનાતીતિ ભાવનાપઞ્ઞાય સઞ્જાનાતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘આપોકસિણ’’ન્તિઆદિપાળિં સઙ્ગણ્હાતિ.

ઉપરિગગનતલાભિમુખં ‘‘પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતી’’તિ પાળિપદાનિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તઞ્ચ ખો વડ્ઢનવસેન. તેનાહ ‘‘એકચ્ચો હિ ઉદ્ધમેવ કસિણં વડ્ઢેતી’’તિ. હેટ્ઠાભૂમિતલાભિમુખન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. પુબ્બે વડ્ઢનકાલે પયોજનં અનપેક્ખિત્વા વડ્ઢેન્તાનં વસેન વુત્તત્તા ઇદાનિ ‘‘તેન તેન વા કારણેન એવં પસારેતી’’તિ આહ, કસિણં વડ્ઢેતીતિ અત્થો. યથા કિન્તિ આહ ‘‘આલોકમિવ દિબ્બચક્ખુના રૂપદસ્સનકામો’’તિ. ઉદ્ધઞ્ચે રૂપં દટ્ઠુકામો ઉદ્ધં આલોકં પસારેતિ, અધો ચે રૂપં દટ્ઠુકામો અધો આલોકં પસારેતિ, સમન્તતો ચે રૂપં દટ્ઠુકામો સમન્તતો આલોકં પસારેતિ, એવમયં કસિણન્તિ અત્થો.

એકસ્સાતિ પથવીકસિણાદીસુ એકેકસ્સ. અઞ્ઞભાવાનુપગમનત્થન્તિ અઞ્ઞકસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં, ન અઞ્ઞં પથવીઆદિ. ન હિ ઉદકેન ઠિતટ્ઠાને સસમ્ભારપથવી અત્થિ. અઞ્ઞો કસિણસમ્ભેદોતિ આપોકસિણાદિના સઙ્કરો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ આપોકસિણાદીસુ સેસકસિણેસુ. એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસેન ફરણપ્પમાણસ્સ અગ્ગહણતો ફરણં અપ્પમાણં. તેનેવ હિ નેસં કસિણસમઞ્ઞા. તથા ચાહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ ચેતસા ફરન્તોતિ ભાવનાચિત્તેન આલમ્બનં કરોન્તો. ભાવનાચિત્તઞ્હિ કસિણં પરિત્તં વા વિપુલં વા એકક્ખણે સકલમેવ મનસિ કરોતિ, ન એકદેસન્તિ.

૧૦૧. આનન્તરિયકમ્મસમઙ્ગિનોતિ પઞ્ચસુ આનન્તરિયકમ્મેસુ યેન કેનચિ સમન્નાગતા. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ અહેતુકદિટ્ઠિ અકિરિયદિટ્ઠિ નત્થિકદિટ્ઠીતિ તીસુ મિચ્છાદિટ્ઠીસુ યાય કાયચિ નિયતાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમન્નાગતા. ઉભતોબ્યઞ્જનકપણ્ડકાતિ ઉભતોબ્યઞ્જનકા, પણ્ડકા ચ. કામઞ્ચેતે અહેતુકપટિસન્ધિકત્તા વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા હોન્તિ, તથાપિ તિબ્બકિલેસત્તા કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા વુત્તા. અહેતુકદ્વિહેતુકપટિસન્ધિકાતિ અહેતુકપટિસન્ધિકા, દ્વિહેતુકપટિસન્ધિકા ચ. દુહેતુકપટિસન્ધિકાનમ્પિ હિ અરિયમગ્ગપટિવેધો, ઝાનપટિલાભો ચ નત્થિ, તસ્મા તેપિ વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા એવ.

અપચ્ચનીકપટિપદાયન્તિ મગ્ગસ્સ અનુલોમપટિપદાયં સચ્ચાનુલોમિકાયં વિપસ્સનાયં. અચ્છન્દિકાતિ ‘‘કત્તુકમ્યતાછન્દરહિતા’’તિ સમ્મોહવિનોદનિયં વુત્તં, તમ્પિ નિબ્બાનાધિગમત્થમેવ કત્તુકમ્યતાછન્દં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉત્તરકુરુકાપિ મનુસ્સા મારાદયો વિય અચ્છન્દિકટ્ઠાનં પવિટ્ઠા નિબ્બુતિછન્દરહિતત્તા. દુપ્પઞ્ઞાતિ ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પરિહીના. ‘‘ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પરિપુણ્ણાયપિ યસ્સ ભવઙ્ગં લોકુત્તરસ્સ પાદકં ન હોતિ, સોપિ દુપ્પઞ્ઞોયેવા’’તિ સમ્મોહવિનોદનિયં વુત્તં. યસ્મિં હિ ભવઙ્ગે વત્તમાને તંસન્તતિયં લોકુત્તરં નિબ્બત્તતિ, તં તસ્સ પાદકં નામ હોતિ.

કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ અનવજ્જધમ્મેસુ, સુખવિપાકધમ્મેસુ વા. ઓક્કમિતુન્તિ અધિગન્તું. કસિણેયેવાતિ કસિણકમ્મટ્ઠાનેયેવ. એતેસન્તિ કમ્માવરણસમન્નાગતાદીનં. તસ્માતિ યસ્મા એતે વિપાકન્તરાયાદયો એવં અત્થજાનિકરા, અનત્થહેતુભૂતા ચ, તસ્મા. તિણ્ણમેવ ચેત્થ અન્તરાયાનં ગહણં ઇતરસ્સ સપ્પટિકારત્તા, કમ્મન્તરાયપક્ખિકત્તા વાતિ દટ્ઠબ્બં. સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન તજ્જં યોનિસોમનસિકારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સદ્ધન્તિ કમ્મફલસદ્ધં, રતનત્તયસદ્ધઞ્ચ. છન્દન્તિ ભાવનાનુયોગે તિબ્બકત્તુકમ્યતાસઙ્ખાતં કુસલચ્છન્દં. પઞ્ઞન્તિ પારિહારિયપઞ્ઞં. વડ્ઢેત્વાતિ યથા ભાવના ઇજ્ઝતિ, તથા પરિબ્રૂહેત્વા. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા, હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ચ ન વિભત્તં.

સેસકસિણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ પઞ્ચમપરિચ્છેદવણ્ણના.