૬. અસુભકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસવણ્ણના

ઉદ્ધુમાતકાદિપદત્થવણ્ણના

૧૦૨. ‘‘અવિઞ્ઞાણકાસુભેસૂ’’તિ ઇદં ઉદ્ધુમાતકાદીનં સભાવદસ્સનવસેન વુત્તં. તસ્મા ભૂતકથનમત્તં દટ્ઠબ્બં, ન સવિઞ્ઞાણકઅસુભસ્સ અકમ્મટ્ઠાનભાવતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ન કેવલં મતસરીર’’ન્તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૨). ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉપરિ મરણતો પરં. સમુગ્ગતેનાતિ ઉટ્ઠિતેન. ઉદ્ધુમાતત્તાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતત્તા સૂનત્તા. ઉદ્ધુમાતમેવ ઉદ્ધુમાતકન્તિ ક-કારેન પદવડ્ઢનમાહ અનત્થન્તરતો યથા ‘‘પીતકં લોહિતક’’ન્તિ. પટિક્કૂલત્તાતિ જિગુચ્છનીયત્તા. કુચ્છિતં ઉદ્ધુમાતં ઉદ્ધુમાતકન્તિ કુચ્છનત્થે વા અયં ક-કારોતિ દસ્સેતું વુત્તં યથા ‘‘પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (મહાવ. ૨૮૫; પરિ. ૩૨૫; દી. નિ. ૨.૧૪૯; અ. નિ. ૫.૨૧૩). તથારૂપસ્સાતિ ‘‘ભસ્તા વિય વાયુના’’તિઆદિના યથારૂપં વુત્તં, તથારૂપસ્સ.

સેતરત્તેહિ પરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં વિનીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં.

પરિભિન્નટ્ઠાનેસુ કાકકઙ્કાદીહિ. વિસ્સન્દમાનપુબ્બન્તિ વિસ્સવન્તપુબ્બં, તહં તહં પગ્ઘરન્તપુબ્બન્તિ અત્થો.

અપધારિતન્તિ વિવટં ઉગ્ઘાટિતં. ખિત્તન્તિ છડ્ડિતં, સોણસિઙ્ગાલાદીહિ વિસું કત્વા ખાદનેન સરીરસઙ્ઘાતતો લુઞ્ચિત્વા તહં તહં છડ્ડિતં. વિવિધં ખિત્તન્તિ વિક્ખિત્તં.

પુરિમનયેનાતિ ‘‘વિવિધં ખિત્ત’’ન્તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન. સત્થેન હનિત્વાતિ વેરીહિ ખગ્ગકરવાલાદિના સત્થેન પહરિત્વા. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અઞ્ઞેન હત્થ’’ન્તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન.

અબ્ભન્તરતો નિક્ખમન્તેહિ કિમીહિ પગ્ઘરન્તકિમિકુલં પુળવકન્તિ આહ ‘‘કિમિપરિપુણ્ણસ્સા’’તિ.

ઉદ્ધુમાતકાદીનિ આમકસુસાનાદીસુ છડ્ડિતાસુભાનિ. નિસ્સાયાતિ પટિચ્ચ તાનિપિ આરબ્ભ. નિમિત્તાનન્તિ ઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તાનં. એતાનેવ ઉદ્ધુમાતકાદીનેવ નામાનિ.

ઉદ્ધુમાતકકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના

૧૦૩. ભાવેતુકામેનાતિ ઉપ્પાદેતુકામેન. તેનાતિ આચરિયેન. અસ્સાતિ યોગિનો. અસુભનિમિત્તત્થાયાતિ અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગણ્હનત્થાય, અસુભે વા ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ અત્થાય. ગમનવિધાનન્તિ ગમનવિધિ. યેન વિધિના ગન્તબ્બં, સો વિધિ. ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય પથવીકસિણે વુત્તં પટિપજ્જનવિધિં સન્ધાયાહ ‘‘અપ્પનાવિધાનપરિયોસાન’’ન્તિ.

૧૦૪. તાવદેવાતિ સુતક્ખણેયેવ. અતિત્થેન પુણ્ણનદીઆદિં પક્ખન્દન્તેન વિય અનુપવિસન્તેન વિય. કેદારકોટિયાતિ કેદારમરિયાદાય. વિસભાગરૂપન્તિ ખેત્તરક્ખિકાદિવિસભાગવત્થુરૂપં. સરીરન્તિ ઉદ્ધુમાતકકળેવરં. અધુનામતન્તિ અચિરમતં ઉદ્ધુમાતકભાવં અપ્પત્તં. તક્કયતીતિ સમ્ભાવેતિ ભારિયં કત્વા ન મઞ્ઞતિ.

૧૦૫. રૂપસદ્દાદીતિ એત્થ અમનુસ્સાનં રૂપેહિ, સીહબ્યગ્ઘાદીનં સદ્દાદીહિ, અમનુસ્સાનમ્પિ વા રૂપસદ્દાદીહિ. તથા સીહબ્યગ્ઘાદીનન્તિ યથારહં યોજેતબ્બં. અનિટ્ઠારમ્મણાભિભૂતસ્સાતિ ભેરવાદિભાવેન અનિટ્ઠેહિ આરમ્મણેહિ અભિભૂતસ્સ અજ્ઝોત્થટસ્સ. ન પટિસણ્ઠાતીતિ વિદાહવસેન આસયે ન તિટ્ઠતિ, ઉચ્છડ્ડેતબ્બં હોતીતિ અત્થો. અઞ્ઞોતિ અમનુસ્સાદીનં વસેન વા અઞ્ઞથા વા વુત્તપ્પકારતો અઞ્ઞો આબાધો હોતિ. સોતિ સઙ્ઘત્થેરો, અભિઞ્ઞાતભિક્ખુ વા. યસ્સાનેન આરોચિતં, સો. કતકમ્માતિ કતથેય્યકમ્મા. અકતકમ્માતિ થેય્યકમ્મં કાતુકામા. કતકમ્મા પન ઇધાધિપ્પેતા. તસ્મા તેતિ કતકમ્મા ચોરા. સહ ઓડ્ઢેનાતિ સહોડ્ઢં, થેનેત્વા ગહિયમાનભણ્ડેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. યજમાનોતિ યઞ્ઞં યજન્તો યઞ્ઞસામિકો. ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપત્તિયા જરામરણતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા.

એવં ગમનવિધાનં એકદેસેન વત્વા ઇદાનિ અટ્ઠકથાસુ આગતનયેન તં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠકથાસુ વુત્તેન વિધિના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉગ્ગણ્હન્તોતિ ઉગ્ગણ્હનહેતુ. એકોતિ અયં એક-સદ્દો અસહાયત્થો, ન અઞ્ઞાદિઅત્થોતિ ‘‘અદુતિયો’’તિ વુત્તં. યથા વણ્ણાદિતો વવત્થાનં એકંસતો સમુદિતમેવ ઇચ્છિતબ્બં સબ્બત્થકભાવતો, ન તથા સન્ધિઆદિતોતિ દસ્સનત્થં ‘‘વણ્ણતોપી’’તિઆદિના છસુ ઠાનેસુ સમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો ગહિતો. પુન એકો અદુતિયોતિઆદિ ગહિતનિમિત્તસ્સ યોગિનો નિવત્તિત્વા વસનટ્ઠાનગમનં સન્ધાય વુત્તં. તબ્ભાગિયઞ્ઞેવાતિ તપ્પક્ખિયંયેવ અસુભનિમિત્તમનસિકારસહિતમેવ. આસનં પઞ્ઞપેતીતિ નિસજ્જં કપ્પેતિ. યં પન ‘‘અસુભનિમિત્તદિસાભિમુખે ભૂમિપ્પદેસે’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૧૩) વક્ખતિ, તમ્પિ ઇમમેવત્થં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ કેવલેન દિસાભિમુખભાવેન કિઞ્ચિ ઇજ્ઝતિ.

સમન્તા નિમિત્તુપલક્ખણાતિ ઉદ્ધુમાતકસ્સ સમન્તા પાસાણાદિનિમિત્તસલ્લક્ખણા. અસમ્મોહત્થાતિ ઉગ્ગહનિમિત્તે ઉપટ્ઠિતે ઉપ્પજ્જનકસમ્મોહવિગમત્થા. એકાદસવિધેનાતિ વણ્ણાદિવસેન એકાદસવિધેન. ઉપનિબન્ધનત્થોતિ અસુભારમ્મણે ચિત્તં ઉપનેત્વા નિબન્ધનત્થો. વીથિસમ્પટિપાદનત્થાતિ કમ્મટ્ઠાનવીથિયા સમ્મદેવ પટિપાદનત્થા. પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ અધિગતં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૧૦૬. તસ્માતિ યસ્મા અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગણ્હનં અરિયમગ્ગપદટ્ઠાનસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ અધિગમુપાયો, યસ્મા વા ‘‘અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તો એકો અદુતિયો ગચ્છતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા. ચિત્તસઞ્ઞત્તત્થાયાતિ સરીરસભાવસલ્લક્ખણેન, સંવેગજનનેન ચ અત્તનો ચિત્તસ્સ સઞ્ઞત્તિઅત્થં સઞ્ઞાપનત્થં. ‘‘ચિત્તસઞ્ઞતત્થાયા’’તિ વા પાઠો, કિલેસવસેન અસંયતસ્સ ચિત્તસ્સ સંયમનત્થં દમનત્થં, ન કમ્મટ્ઠાનત્થન્તિ અત્થો. કમ્મટ્ઠાનસીસેનાતિ કમ્મટ્ઠાનેન સીસભૂતેન, તં ઉત્તમઙ્ગં પધાનં કારણં કત્વા. મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ પકતિયા અત્તના કાલેન કાલં પરિહરિયમાનં બુદ્ધાનુસ્સતિઆદિસબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં. ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેન ગચ્છામી’’તિ તં અવિસ્સજ્જેત્વા. તેનાહ ‘‘તં મનસિકરોન્તેનેવા’’તિ. સૂપટ્ઠિતભાવસમ્પાદનેનાતિ મૂલકમ્મટ્ઠાને સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતભાવસ્સ સમ્પાદનેન. એવં હિ સતિ અસમ્મુટ્ઠા નામ હોતિ. બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે અપ્પવત્તિત્વા કમ્મટ્ઠાનેયેવ પવત્તમાનં માનસં અબહિગતં નામ. તથાભૂતેન ચાનેન રૂપિન્દ્રિયાનિ અપ્પવત્તકિચ્ચાનિ કતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘મનચ્છટ્ઠાનં…પે… ગન્તબ્બ’’ન્તિ.

દ્વારં સલ્લક્ખેતબ્બન્તિ વિહારે પુરત્થિમાદીસુ દિસાસુ અસુકદિસાય ઇદં દ્વારં, તતો એવ તાય દિસાય સલ્લક્ખિતેન અસુકદ્વારેન નિક્ખન્તોમ્હીતિ દ્વારં ઉપધારેતબ્બં. તતોતિ દ્વારસલ્લક્ખણતો પચ્છા. યેન મગ્ગેન ગચ્છતિ સયં. નિમિત્તટ્ઠાનન્તિ અસુભનિમિત્તસ્સ ગણ્હનટ્ઠાનં. આહારં છડ્ડાપેય્યાતિ વમનં કારાપેય્ય. કણ્ટકટ્ઠાનન્તિ કણ્ટકવન્તં ઠાનં.

૧૦૭. દિસા વવત્થપેતબ્બાતિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘એકસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. ખાયતીતિ ઉપટ્ઠાતિ. કમ્મનિયન્તિ ભાવનાય કમ્મક્ખમં. ઉબ્બાળ્હસ્સાતિ બાધિતસ્સ. વિધાવતીતિ નાનારમ્મણે વિસરતિ. ઉક્કમ્માતિ ઉજુકં અનુવાતતો અપક્કમ્મ. મતકળેવરં પુથુજ્જનસ્સ યેભુય્યેન ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘અચ્ચાસન્ને ભયમુપ્પજ્જતી’’તિ. અનુપાદન્તિ પાદસમીપં. યત્થ ઠિતસ્સ સુખેન ઓલોકેતું સક્કા, તં ઓલોકેન્તસ્સ ફાસુકટ્ઠાનં.

૧૦૮. સમન્તાતિ સમન્તતો. પુન સમન્તાતિ સામન્તા સમીપે. કચ્છકોતિ કાળકચ્છકો, ‘‘પિલક્ખો’’તિપિ વદન્તિ. કપીતનોતિ પિપ્પલિરુક્ખો. સિન્દીતિ ખુદ્દકખજ્જુરી. કરમન્દાદયો પાકટા એવ. સામાતિ સામલતા. કાળવલ્લીતિ કાળવણ્ણા અપત્તિકા એકા લતાજાતિ. પૂતિલતાતિ જીવનવલ્લિ, યા ‘‘ગલોચી’’તિ વુચ્ચતિ.

૧૦૯. તં નિમિત્તકરણાદિ ઇધેવ યથાવુત્તે પાસાણાદિનિમિત્તકરણે એવ અન્તોગધં પરિયાપન્નં. સનિમિત્તં કરોતીતિ સહ નિમિત્તં કરોતિ, અસુભં પાસાણાદિનિમિત્તેન સહ કરોતિ વવત્થપેતિ. અથ વા અસુભનિમિત્તં, પાસાણાદિનિમિત્તઞ્ચ સહ એકજ્ઝં કરોન્તો વવત્થપેન્તો ‘‘સનિમિત્તં કરોતી’’તિ વુત્તો. સમાનકાલતાદીપકેન હિ સહ-સદ્દેન અયં સમાસો યથા ‘‘સચક્કં દેહી’’તિ. તયિદં નિમિત્તકરણં અપરાપરં સલ્લક્ખણેન હોતિ, ન એકવારમેવાતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં વવત્થપેન્તો હિ સનિમિત્તં કરોતી’’તિ. દ્વેતિ પાસાણાસુભનિમિત્તાનિ. સમાસેત્વા સઙ્ગહેત્વા એકજ્ઝં કત્વા. સારમ્મણન્તિ અસુભારમ્મણેન સદ્ધિં પાસાણાદિં સમાનારમ્મણં કરોતિ, સહ વા આરમ્મણં કરોતિ, એકારમ્મણં વિય ઉભયં આરમ્મણં કરોતિ, એકજ્ઝં વિય ચ અપરાપરં સલ્લક્ખેન્તો પાસાણાદિં, અસુભનિમિત્તઞ્ચાતિ દ્વયં આરમ્મણં કરોતીતિ અત્થો.

અત્તનિયોતિ સકો. વણિતન્તિ સૂનં. સભાવેન સરસેનાતિ ઉદ્ધુમાતકભાવસઙ્ખાતેન અત્તનો લક્ખણેન, પરેસં જિગુચ્છુપ્પાદનસઙ્ખાતેન અત્તનો કિચ્ચેન ચ, સભાવો એવ વા તથા નિપ્ફજ્જનતો ‘‘રસો’’તિ વુત્તો.

૧૧૦. છબ્બિધેન નિમિત્તં ગહેતબ્બન્તિ વણ્ણાદિના છપ્પકારેન તાવ ઉદ્ધુમાતકઅસુભનિમિત્તં ગહેતબ્બં. કેચિ ‘‘કળેવરસ્સ દીઘરસ્સાદિપ્પમાણેન સદ્ધિં સત્તવિધેના’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં નત્થિ. લિઙ્ગતોતિ એત્થ લિઙ્ગં નામ વયો લિઙ્ગં, ન થનમસ્સુઆદિ ઇત્થિપુરિસલિઙ્ગન્તિ દસ્સેન્તેન ‘‘ઇત્થિલિઙ્ગં વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઠિતસ્સ સત્તસ્સ ઇદં સરીરન્તિ સમ્બન્ધો. ઉદ્ધુમાતકસણ્ઠાનવસેનેવ, ન પાકતિકસણ્ઠાનવસેન. એતેન યદિ તત્થ કોચિ અનુદ્ધુમાતકભાવપ્પત્તો પદેસો સિયા, સો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ઓળારિકાવયવવસેન ઇદં સણ્ઠાનવવત્થાનં, ન સુખુમાવયવવસેનાતિ સીસસણ્ઠાનાદિકં નવવિધમેવ સણ્ઠાનં ગહિતં.

ઇમિસ્સા દિસાયાતિ ઇમિસ્સા પુરત્થિમાય, દક્ખિણપચ્છિમઉત્તરાય દિસાય, અનુદિસાય વા ઠિતોતિ યોજના. ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે હત્થાતિ ઇમસ્મિં નામ ભૂમિપ્પદેસે ઇમસ્સ કળેવરસ્સ હત્થા ઠિતાતિ વવત્થપેતબ્બન્તિ યોજના.

અધો પાદતલેનાતિઆદિ નાભિયા હેટ્ઠા અધો, તતો ઉદ્ધં ઉપરીતિ ઇમસ્સ વવત્થાનસ્સ વસેન વુત્તં. હત્થપરિચ્છેદો હેટ્ઠા અઙ્ગુલિઅગ્ગેન ઉપરિ અંસકૂટસન્ધિના તિરિયં તચપરિયન્તેન ગહેતબ્બો. એસ નયો પાદપરિચ્છેદાદીસુપિ. યત્તકં વા પન ઠાનં ગણ્હતીતિ સચે સબ્બં સરીરં પરિચ્છિન્દિત્વા ગહેતું ન સક્કોતિ, પદેસો તસ્સ ઉદ્ધુમાતો, સો યત્તકં સરીરપ્પદેસં ઉદ્ધુમાતકવસેન ઞાણેન પરિગ્ગણ્હાતિ, તત્તકમેવ યથાપરિગ્ગહિતમેવ. ઇદં ઈદિસન્તિ ઇદં હત્થાદિકં ઈદિસં એવમાકારં. ઉદ્ધુમાતકન્તિ યથાસભાવતો પરિચ્છિન્દિતબ્બં. વિસભાગે સરીરે આરમ્મણન્તિ કમ્મટ્ઠાનં પટિક્કૂલાકારો ન ઉપટ્ઠાતિ ન ખાયતિ, સુભતો ઉપટ્ઠહેય્ય. તેનાહ ‘‘વિપ્ફન્દનસ્સેવ પચ્ચયો હોતી’’તિ, કિલેસપરિપ્ફન્દનસ્સેવ નિમિત્તં હોતીતિ અત્થો. ઉગ્ઘાટિતાપીતિ ઉદ્ધુમાતભાવપ્પત્તાપિ, સબ્બસો કુથિતસરીરાપીતિ વા અત્થો. સ્વાયમત્થો પઠમપારાજિકે (પારા. ૬૭ આદયો) વિનીતવત્થૂહિ દીપેતબ્બો.

૧૧૧. આસેવિતકમ્મટ્ઠાનોતિ અસુભકમ્મટ્ઠાને કતપરિચયો. સોસાનિકઙ્ગાદીનં વસેન પરિહતધુતઙ્ગો. ચતુધાતુવવત્થાનવસેન પરિમદ્દિતમહાભૂતો. સલક્ખણતો ઞાણેન પરિગ્ગહિતસઙ્ખારો. પચ્ચયપરિગ્ગહવસેન વવત્થાપિતનામરૂપો. સલક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય ઉક્કંસનેન સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાબલેન ઉગ્ઘાટિતસત્તસઞ્ઞો. વિપસ્સનાય પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસમ્પાપનેન કતસમણધમ્મો. તતો એવ સબ્બસો કુસલવાસનાય, કુસલભાવનાય ચ પૂરણેન વાસિતવાસનો ભાવિતભાવનો. વિવટ્ટૂપનિસ્સયકુસલબીજેન સબીજો. ઞાણસ્સ પરિપક્કભાવેન ઞાણુત્તરો. યથાવુત્તાય પટિપત્તિયા કિલેસાનં તનુકરણેન અપ્પકિલેસો. ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાનેયેવાતિ ઉદ્ધુમાતકાદિઅસુભસ્સ યત્થ યત્થ ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાને એવ, તાદિસસ્સ કાલવિસેસો, અસુભસ્સ પદેસવિસેસો વા અપેક્ખિતબ્બો નત્થીતિ અત્થો. નો ચે એવં ઉપટ્ઠાતીતિ એવં યથાવુત્તપુરિસવિસેસસ્સ વિય પટિભાગનિમિત્તં નો ચે ઉપટ્ઠાતિ. એવં છબ્બિધેનાતિ એવં વુત્તાકારેન વણ્ણાદિવસેન છબ્બિધેન. પુનપીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન નિમિત્તગ્ગહણવિધિં સમ્પિણ્ડેતિ, ન પઞ્ચવિધતં. છબ્બિધેન હિ પુબ્બે નિમિત્તગ્ગહણં વિહિતં.

૧૧૨. અસીતિસતસન્ધિતોતિ સબ્બેપિ સન્ધયો તદાપિ અત્થેવાતિ દસ્સનત્થં વત્વા ઉદ્ધુમાતભાવેન યેભુય્યેન ન પઞ્ઞાયન્તિ. યે પન પઞ્ઞાયન્તિ, તે વવત્થપેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધુમાતકે પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તયો દક્ખિણહત્થસન્ધીતિ અંસકપ્પરમણિબન્ધાનં વસેન તયો દક્ખિણહત્થસન્ધયો. તથા વામહત્થસન્ધયો. કટિજણ્ણુગોપ્ફકાનં વસેન તયો દક્ખિણપાદસન્ધયો. તથા વામપાદસન્ધયો. એકો કટિસન્ધીતિ કટિયા સદ્ધિં પિટ્ઠિકણ્ટકસન્ધિં સન્ધાય વદતિ. હત્થન્તરન્તિ દક્ખિણહત્થદક્ખિણપસ્સાનં, વામહત્થવામપસ્સાનઞ્ચ અન્તરં વિવરં. પાદન્તરન્તિ ઉભિન્નં પાદાનં વેમજ્ઝં. ઉદરન્તરન્તિ નાભિટ્ઠાનસઞ્ઞિતં કુચ્છિવેમજ્ઝં, ઉદરસ્સ વા અબ્ભન્તરં. કણ્ણન્તરન્તિ કણ્ણછિદ્દં. ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન નાસચ્છિદ્દાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અક્ખીનં, મુખસ્સ ચ વસેનાપિ વિવરં લબ્ભતેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અક્ખીનમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. સમન્તતોતિ એવં સન્ધિઆદિતો ઉદ્ધુમાતકં વવત્થપેન્તસ્સ ચે નિમિત્તં ઉપતિટ્ઠતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે, સમન્તતો વવત્થપેતબ્બન્તિ વવત્થાપનવિધિં દસ્સેતું ‘‘સકલસરીરે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઞાણં ચારેત્વાતિ સબ્બત્થકમેવ સરીરં આવજ્જેત્વા તત્થ પટિક્કૂલાકારસહિતં ઉદ્ધુમાતકભાવં આરબ્ભ નિરન્તરં ભાવનાઞાણં પવત્તેત્વા. યં ઠાનન્તિ એવં પન ઞાણં ચારેન્તસ્સ તસ્મિં સરીરે યો પદેસો વિભૂતો હુત્વા ઉદ્ધુમાતકાકારેન વિભૂતભાવેન ઉપટ્ઠાતિ. ઉદરપરિયોસાનં ઉપરિમસરીરં.

વિનિચ્છયકથાવણ્ણના

૧૧૩. વિનિચ્છયકથાતિ વિનિચ્છયસહિતા અત્થવણ્ણના. યથાવુત્તનિમિત્તગ્ગાહવસેનાતિ વણ્ણાદિતો, સન્ધિઆદિતો ચ વુત્તપ્પકારઉદ્ધુમાતકનિમિત્તગ્ગહણવસેન. સુટ્ઠુ નિમિત્તં ગણ્હિતબ્બન્તિ યથા ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપટ્ઠહતિ, એવં સમ્મદેવ અસુભનિમિત્તં ગહેતબ્બં. ઇદાનિ તમેવ નિમિત્તસ્સ સુટ્ઠુ ગહણાકારં ઉપદિસન્તો ‘‘સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એવં પુનપ્પુનં કરોન્તેનાતિ યથા ‘‘ઇમાય પટિપદાય જરામરણતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતાદરેન સતિસમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠપેત્વા ઉદ્ધુમાતકઅસુભં પઠમં આવજ્જિતં, એવં પુનપ્પુનં તત્થ આવજ્જનં કરોન્તેન. સાધુકં ઉપધારેતબ્બઞ્ચેવ વવત્થપેતબ્બઞ્ચાતિ સક્કચ્ચં સતિયા સલ્લક્ખેતબ્બઞ્ચેવ પઞ્ઞાય નિચ્છેતબ્બઞ્ચ. સતિ હિ ‘‘ધારણા’’તિ નિદ્દિટ્ઠા, ધારણઞ્ચેત્થ સલ્લક્ખણં. પઞ્ઞા ‘‘પવિચયો’’તિ (ધ. સ. ૧૬) નિદ્દિટ્ઠા, પવિચયો ચેત્થ નિચ્છયોતિ. અથ વા ઉપધારેતબ્બન્તિ સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય ઉપલક્ખેતબ્બં. ન હિ કદાચિ સતિરહિતા પઞ્ઞા અત્થિ. વવત્થપેતબ્બન્તિ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા નિચ્છિનિતબ્બં. પઞ્ઞાસહિતા એવ હિ સતિ ઇધાધિપ્પેતા, ન તબ્બિરહિતા. અદ્ધક્ખિઅપઙ્ગાદિવસેનાપિ ઓલોકનં અત્થીતિ ‘‘ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેત્વા’’તિ વુત્તં. તેન પરિબ્યત્તમેવ ઓલોકનં દસ્સેતિ. એવં પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સાતિ વુત્તપ્પકારેન ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકનં, નિમ્મીલેત્વા આવજ્જનઞ્ચ અપરાપરં અનેકવારં કરોન્તસ્સ. ઉગ્ગહનિમિત્તન્તિ ઉદ્ધુમાતકે ઉગ્ગણ્હનનિમિત્તં. સુગ્ગહિતન્તિ સુટ્ઠુ ગહિતં. યથા ન વિનસ્સતિ ન પમુટ્ઠં હોતિ, એવં ગહિતં. એકસદિસન્તિ સમાનસદિસં. સમાનત્થો હિ અયં એક-સદ્દો, યથા ‘‘અરિયવિનયેતિ વા, સપ્પુરિસવિનયેતિ વા, એસેસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞે વા’’તિ.

આગમનકાલેતિ વિહારતો સુસાનં ઉદ્દિસ્સ આગમનકાલે. વુત્તનયેનેવાતિ અતિદેસવસેન દીપિતમ્પિ અત્થં ‘‘એકકેના’’તિઆદિના સરૂપતો દસ્સેતિ. તત્થ તદેવ કમ્મટ્ઠાનન્તિ ઉદ્ધુમાતકકમ્મટ્ઠાનં. મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ એકે, તદયુત્તં. ઉપટ્ઠિતનિમિત્તં હિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા કમ્મટ્ઠાનન્તરમનસિકારો રઞ્ઞો રજ્જં છડ્ડેત્વા વિદેસગમનં વિયાતિ. આગતેનાતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગતેન.

૧૧૪. અવેલાયન્તિ સઞ્ઝાવેલાદિઅયુત્તવેલાયં. બીભચ્છન્તિ વિરૂપં. ભેરવારમ્મણન્તિ વેતાળસદિસં ભયાનકં વિસયં. વિક્ખિત્તચિત્તોતિ ભીરુકપુરિસો વિય પિસાચાદિં દિસ્વા ચિત્તવિક્ખેપં પત્તો. ઉમ્મત્તકો વિયાતિ યક્ખુમ્મત્તકો વિય એકચ્ચો હોતિ. ઝાનવિબ્ભન્તકોતિ ઝાનતો વિચ્ચુતકો સીલવિબ્ભન્તકમન્તવિબ્ભન્તકા વિય. સન્થમ્ભેત્વાતિ ઉપ્પન્નપરિત્તાસવૂપસમનેન વિગતકમ્પતાય નિચ્ચલો હુત્વા. સતિં સૂપટ્ઠિતન્તિઆદિ સન્થમ્ભનસ્સ ઉપાયદસ્સનં. મતસરીરં ઉટ્ઠહિત્વા અનુબન્ધનકં નામ નત્થિ અસતિ તાદિસે મન્તપ્પયોગે. સોપિ ઉદ્ધુમાતકાદિભાવમપ્પત્તે અવિનટ્ઠરૂપે એવ ઇજ્ઝતિ, તથા દેવતાધિગ્ગહો, ન એવરૂપેતિ અધિપ્પાયો. સઞ્ઞજોતિ ભાવનાપરિકપ્પસઞ્ઞાય જાતો. તતો એવ સઞ્ઞાસમ્ભવો સઞ્ઞામત્તસમુટ્ઠાનો. તાસં વિનોદેત્વાતિ નિમિત્તુપટ્ઠાનનિમિત્તં ઉપ્પન્નચિત્તસન્તાસં વુત્તપ્પકારેન વિનોદેત્વા વૂપસમેત્વા. ‘‘ઇદાનિ તવ પરિસ્સમો સપ્ફલો જાતો’’તિ હાસં પીતિં પમોદનં ઉપ્પાદેત્વા. ચિત્તં સઞ્ચરાપેતબ્બન્તિ ભાવનાચિત્તં પવત્તેતબ્બં મનસિકાતબ્બં.

નિમિત્તગ્ગાહન્તિ નિમિત્તસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, ઉગ્ગહનિમિત્તં. સમ્પાદેન્તોતિ સાધેન્તો નિપ્ફાદેન્તો. કમ્મટ્ઠાનં ઉપનિબન્ધતીતિ ભાવનં યથાવુત્તે નિમિત્તે ઉપનેન્તો નિબન્ધતિ. યોગકમ્મં હિ યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો ‘‘કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ અધિપ્પેતં, યોગકમ્મસ્સ વા પવત્તિટ્ઠાનતાય યથાઉપટ્ઠિતનિમિત્તં કમ્મટ્ઠાનં, તં ભાવનાચિત્તે ઉપનિબન્ધતિ. તં પનસ્સ ઉપનિબન્ધનં સન્ધાય ચિત્તં સઞ્ચરાપેતબ્બં. એવં ‘‘વિસેસમધિગચ્છતી’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તસ્સાતિ યોગિનો, તસ્સ વા ઉદ્ધુમાતકાસુભસ્સ. માનસં ચારેન્તસ્સાતિ ભાવનાચિત્તં અપરાપરં પવત્તેન્તસ્સ, ઉગ્ગહનિમિત્તં પુનપ્પુનં મનસિ કરોન્તસ્સાતિ અત્થો.

૧૧૫. ‘‘વીથિસમ્પટિપાદનત્થા’’તિ પદસ્સ ‘‘કમ્મટ્ઠાનવીથિયા સમ્પટિપાદનત્થા’’તિ અત્થં વત્વા તં પન કમ્મટ્ઠાનવીથિં, તસ્સા ચ સમ્પટિપાદનવિધિં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કતિમીતિ પક્ખસ્સ કતમી, કિં દુતિયા, તતિયાદીસુ વા અઞ્ઞતરાતિ અત્થો. તુણ્હીભૂતેન ગન્તું ન વટ્ટતિ પુચ્છન્તાનં ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તપરિહરણત્થં. અપ્પસન્નાનઞ્હિ પસાદાય, પસન્નાનઞ્ચ ભિય્યોભાવાય સાસનસમ્પટિપત્તિ. નસ્સતીતિ ન દિસ્સતિ, ન ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. ‘‘આગન્તુકપટિસન્થારો કાતબ્બો’’તિ ઇમિના આગન્તુકવત્તં એકદેસેન દસ્સિતન્તિ ‘‘અવસેસાનિપી’’તિ વત્વા આગન્તુકવત્તં પરિપુણ્ણં ગહેતું પુન આગન્તુકગ્ગહણં કતં. ગમિકવત્તાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન આવાસિકઅનુમોદનપિણ્ડચારિકઅનુમોદનપિણ્ડચારિકઆરઞ્ઞિકસેનાસનવચ્ચકુટિવત્તાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વત્તક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૫૬) હિ આગતાનિ મહાવત્તાનિ ઇધ ‘‘ખન્ધકવત્તાની’’તિ વુત્તાનિ. તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલે પન પારિવાસિકાદિકાલે ચ ચરિતબ્બાનિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અસમ્ભવતો ઇધ નાધિપ્પેતાનિ. નિમિત્તં વા અન્તરધાયતીતિ સુસાને ઠિતં અસુભનિમિત્તં ઉદ્ધુમાતકભાવાપગમેન અન્તરધાયતિ. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધુમાતક’’ન્તિઆદિ. તસ્માતિ તેન કારણેન, ઇમસ્સ કમ્મટ્ઠાનસ્સ દુલ્લભત્તાતિ અત્થો. નિસીદિત્વા પચ્ચવેક્ખિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

નિમિત્તં ગહેતું ગમને વિય નિમિત્તં ગહેત્વા નિવત્તનેપિ યથાસલ્લક્ખિતદિસાદિપચ્ચવેક્ખણં યાવ નિમિત્તવિનાસા પવત્તિતકિરિયાય અવિચ્છેદેન ઉપધારણત્થં. સતિ હિ તસ્સ નિરન્તરૂપધારણે વિહારં પવિસિત્વા નિસિન્નકાલે કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપટ્ઠિતાકારો સમથનિમિત્તસ્સ ગહણે ચિત્તસ્સ સમાહિતાકારો વિય પાકટો હુત્વા ઉપતિટ્ઠેય્યાતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સેવં…પે… વીથિં પટિપજ્જતી’’તિ. પુરિમાકારેન નિમિત્તસ્સ પાકટભાવેન ઉપટ્ઠિતત્તા પુરિમાકારેનેવ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારો ભાવનાવીથિં પટિપજ્જતિ.

૧૧૬. ઉદ્ધુમાતકં નામ અતિવિય અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલં બીભચ્છં ભયાનકઞ્ચ, એવરૂપે આરમ્મણે ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ એવં આબદ્ધપરિકમ્મસ્સ થિરીભૂતસ્સેવ યોગિનો અધિપ્પાયો સમિજ્ઝતીતિ દસ્સેતું ‘‘આનિસંસદસ્સાવી’’તિઆદિ વુત્તં. એવન્તિ એવમેવ વુત્તપ્પકારેનેવ આનિસંસદસ્સાવિના. તં રક્ખેય્યાતિ ‘‘અદ્ધા ઇમિના સુખં જીવિસ્સામી’’તિ અત્તનો જીવિતં વિય તં મણિરતનં રક્ખેય્ય. ચતુધાતુકમ્મટ્ઠાનિકોતિઆદિ નેસં કમ્મટ્ઠાનાનં સુલભતાદસ્સનં. તત્થ ચતુધાતુકમ્મટ્ઠાનિકોતિ ચતુધાતુકમ્મટ્ઠાનં વા તત્થ વા નિયુત્તો, ચતુધાતુકમ્મટ્ઠાનં વા પરિહરન્તો. ઇતરાનીતિ વુત્તાવસિટ્ઠાનિ અનુસ્સતિબ્રહ્મવિહારાદીનિ. તં નિમિત્તન્તિ તં યથાલદ્ધં ઉગ્ગહનિમિત્તં. ‘‘રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા રક્ખણવિધિં પુન દસ્સેતું ‘‘રત્તિટ્ઠાને’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૧૭. નાના કરીયતિ એતેનાતિ નાનાકરણં, ભેદો. બીભચ્છં ભેરવદસ્સનં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ મનસિકારસ્સ અનુળારતાય, અનુપસન્તતાય ચ આરમ્મણસ્સ. તબ્બિપરિયાયતો ‘‘પટિભાગનિમિત્તં થૂલઙ્ગપચ્ચઙ્ગપુરિસો વિય ઉપટ્ઠાતી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. બહિદ્ધાતિ ગોચરજ્ઝત્તતો બહિદ્ધા. કામાનં અમનસિકારાતિ અસુભભાવનાનુભાવેન કામસઞ્ઞાય દૂરસમુસ્સારિતત્તા કામગુણે આરબ્ભ મનસિકારસ્સેવ અભાવા. અમનસિકારાતિ વા મનસિકારપટિપક્ખહેતુ. યાય હિ કામસઞ્ઞાય વસેન સત્તા કામે મનસિ કરોન્તિ, તસ્સા પટિપક્ખભૂતા અસુભસઞ્ઞા કામાનં અમનસિકારો, તન્નિમિત્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન કામચ્છન્દો પહીયતી’’તિ. પટિભાગનિમિત્તારમ્મણાય હિ અસુભસઞ્ઞાય સદ્ધિં બલપ્પત્તો સમાધિ ઉપ્પજ્જમાનોવ કામચ્છન્દં વિક્ખમ્ભેતિ, અનુરોધમૂલકો આઘાતો મૂલકારણે વિક્ખમ્ભિતે વિક્ખમ્ભિતોયેવ હોતીતિ આહ ‘‘અનુનય…પે… પહીયતી’’તિ. ન હિ કદાચિ પહીનાનુનયસ્સ બ્યાપાદો સમ્ભવતિ. યથાવુત્તઅસુભસઞ્ઞાસહગતા હિ પીતિ સાતિસયા પવત્તમાનાવ બ્યાપાદં વિક્ખમ્ભેન્તી પવત્તતિ. તથા આરદ્ધવીરિયતાયાતિ યથા ઉપચારજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તથા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારવસેન પગ્ગહિતવીરિયતાય. વીરિયઞ્હિ પગ્ગણ્હન્તસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો મિચ્છાસઙ્કપ્પં વિય સવિપ્ફારતાય થિનમિદ્ધં વિક્ખમ્ભેન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ.

વિપ્પટિસારો પચ્છાનુતાપો, તપ્પટિપક્ખતો અવિપ્પટિસારો દરથપરિળાહાભાવેન ચિત્તસ્સ નિબ્બુતતા. તસ્સ અવિપ્પટિસારસ્સ પચ્ચયભૂતં સીલં, તંસહગતા તદુપનિસ્સયા ચ પીતિપસ્સદ્ધિસુખાદયો સભાવતો, હેતુતો ચ સન્તસભાવા, તેસં અનુયુઞ્જનેન અવૂપસન્તસભાવં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતીતિ આહ ‘‘અવિપ્પટિસારકરસન્તધમ્માનુયોગવસેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતી’’તિ. ભાવનાય હિ પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહન્તિયા યં સાતિસયં સુખં લબ્ભતિ, તં અનુપસન્તસભાવં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિક્ખમ્ભેન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ. અધિગતવિસેસસ્સાતિ યથાધિગતસ્સ ભાવનાવિસેસસ્સ. પચ્ચક્ખતાયાતિ પટિપજ્જન્તસ્સ યોગિનો પચ્ચક્ખભાવતો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, યો એવરૂપિં સમ્માપટિપત્તિં દેસેતી’’તિ પટિપત્તિદેસકે સત્થરિ. પટિપત્તિયન્તિ પટિપજ્જમાનજ્ઝાનપટિપત્તિયં. પટિપત્તિફલેતિ તાય સાધેતબ્બે લોકિયલોકુત્તરફલે. વિચિકિચ્છા પહીયતિ ધમ્મન્વયવિચારાહિતબલેન વિચારબલેન. ઇતિ પઞ્ચ નીવરણાનિ પહીયન્તીતિ એવં પટિભાગનિમિત્તપટિલાભસમકાલમેવ હેટ્ઠા પવત્તભાવનાનુભાવનિપ્ફન્નેહિ સમાધિઆદીહિ કામચ્છન્દાદીનિ પઞ્ચ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીયન્તિ. ન હિ પટિપક્ખેન વિના પહાતબ્બસ્સ પહાનં સમ્ભવતિ, પટિપક્ખા ચ સમાધિઆદયો કામચ્છન્દાદીનં. યથાહ પેટકે ‘‘સમાધિ કામચ્છન્દસ્સ પટિપક્ખો’’તિઆદિ.

તેનેવ ચ ‘‘ઇમેહિ તેસં નીવરણાનં પહાન’’ન્તિ પહાનપરિદીપનમુખેન ઝાનઙ્ગાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તસ્મિઞ્ઞેવ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્મિઞ્ઞેવ ચાતિ યં તં યથાઉપટ્ઠિતં ઉગ્ગહનિમિત્તં ભિન્દિત્વા વિય ઉપટ્ઠિતં, તસ્સ પટિચ્છન્નભૂતં પટિભાગનિમિત્તં, તસ્મિઞ્ઞેવ નિમિત્તે. ચેતસોતિ અત્તના સમ્પયુત્તચિત્તસ્સ. અભિનિરોપનલક્ખણોતિ આરોપનલક્ખણો, અપ્પનાસભાવોતિ અત્થો. નિમિત્તાનુમજ્જનં પટિભાગનિમિત્તે અનુવિચરણં. આરમ્મણે હિ ભમરસ્સ પદુમસ્સૂપરિ અનુપરિબ્ભમનં વિય વિચારસ્સ અનુવિચારણાકારેન પવત્તિ અનુમજ્જનકિચ્ચં. વિસેસો એવ અધિગન્તબ્બતો વિસેસાધિગમો, પટિલદ્ધો ચ સો વિસેસાધિગમો ચાતિ પટિ…પે… ગમો, તપ્પચ્ચયા તંહેતુકા પટિલદ્ધવિસેસાધિગમપચ્ચયા પીતિ. પીતિમનસ્સ પીતિસહિતચિત્તસ્સ. પસ્સદ્ધિસમ્ભવતોતિ કાયચિત્તપસ્સદ્ધીનં સંસિજ્ઝનતો. ‘‘પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતી’’તિ હિ વુત્તં. પસ્સદ્ધિનિમિત્તં પસ્સદ્ધિહેતુકં સુખં ‘‘પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદિયતી’’તિ વચનતો. સુખનિમિત્તા સુખપચ્ચયા એકગ્ગતા. ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૬૬; અ. નિ. ૩.૯૬; ૧૧.૧૨) હિ વુત્તં. ઇતિ ઝાનઙ્ગાનિ પાતુભવન્તીતિ એવં એતાનિ વિતક્કાદીનિ ઝાનઙ્ગાનિ તસ્મિંયેવ નિમિત્તે ઉપ્પજ્જન્તિ. પઠમજ્ઝાનપટિબિમ્બભૂતન્તિ પઠમજ્ઝાનસ્સ પટિચ્છન્નભૂતં. તઙ્ખણઞ્ઞેવ પટિભાગનિમિત્તપટિલાભસમકાલમેવ ઉપચારજ્ઝાનમ્પિ નિબ્બત્તતિ, ન નીવરણપ્પહાનમેવાતિ અધિપ્પાયો.

વિનીલકાદિકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના

૧૧૮. વિનીલકાદીસુપિ કમ્મટ્ઠાનેસુ. લક્ખણં વુત્તન્તિ યં તં નિમિત્તગ્ગહણલક્ખણં વુત્તં. વુત્તનયેનેવાતિ ઉદ્ધુમાતકે વુત્તનયેનેવ. સહ વિનિચ્છયેન, અધિપ્પાયેન ચાતિ સવિનિચ્છયાધિપ્પાયં. તં સબ્બં લક્ખણં વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

કબરકબરવણ્ણન્તિ યેભુય્યેન સબલવણ્ણં. ઉસ્સદવસેનાતિ રત્તસેતનીલવણ્ણેસુ ઉસ્સદસ્સ વણ્ણસ્સ વસેન.

સન્નિસિન્નન્તિ નિચ્ચલભાવેનેવ સબ્બસો થિરતં.

ચોરાટવિયન્તિ ચોરેહિ પરિયુટ્ઠિતઅરઞ્ઞે. યત્થાતિ યસ્મિં આઘાતને. છિન્નપુરિસટ્ઠાનેતિ છિન્નપુરિસવન્તે ઠાને. નાનાદિસાયં પતિતમ્પીતિ છિન્નં હુત્વા સરીરસ્સ ખણ્ડદ્વયં વિસું દિસાસુ પતિતમ્પિ. એકાવજ્જનેનાતિ એકસમન્નાહારેન. આપાથમાગચ્છતીતિ એકજ્ઝં આપાથં આગચ્છતિ. વિસ્સાસં આપજ્જતીતિ અજેગુચ્છિતં ઉપગચ્છેય્ય સેય્યથાપિ છવડાહકો. સહત્થા અપરામસને જિગુચ્છા સણ્ઠાતિયેવાતિ આહ ‘‘કત્તરયટ્ઠિયા વા દણ્ડકેન વા…પે… ઉપનામેતબ્બ’’ન્તિ. વિચ્છિદ્દકભાવપઞ્ઞાયનત્થં એકઙ્ગુલન્તરકરણં. ઉપનામેતબ્બન્તિ ઉપનેતબ્બં.

ખાયિતસદિસમેવાતિ ખાયિતાસુભસદિસમેવ. અઙ્ગુલઙ્ગુલન્તરન્તિ વિવિધં ખિત્તં સરીરાવયવં અઙ્ગુલન્તરં અઙ્ગુલન્તરં. કત્વા વાતિ કત્તરયટ્ઠિયા વા દણ્ડકેન વા સયં કત્વા વા.

લદ્ધપ્પહારાનન્તિ લદ્ધાવુધપ્પહારાનં મુખતોતિ સમ્બન્ધો. મુખતોતિ પહારાદિમુખતો. પગ્ઘરમાનકાલેતિ લોહિતં પગ્ઘરમાનકાલે. લોહિતકં લબ્ભતીતિ યોજના.

તન્તિ પુળવકં. તેસૂતિ સોણાદિસરીરેસુ. અટ્ઠિકન્તિ અટ્ઠિકઅસુભં નાનપ્પકારતો વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. પુરિમનયેનેવાતિ પુબ્બે ઉદ્ધુમાતકે વુત્તનયેનેવ.

૧૧૯. તન્તિ અટ્ઠિકં. ન ઉપટ્ઠાતીતિ સભાવતો ન ઉપટ્ઠાતિ, પટિક્કૂલવસેન ન ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઓદાતકસિણસમ્ભેદો હોતી’’તિ. અટ્ઠિકે પઠમવયાદિસંલક્ખણં ન સક્કાતિ ‘‘લિઙ્ગન્તિ ઇધ હત્થાદીનં નામ’’ન્તિ વુત્તં. અટ્ઠિકસઙ્ખલિકા પન ‘‘અયં દહરસ્સ, અયં યોબ્બને ઠિતસ્સ, અયં અવયવેહિ વુદ્ધિપત્તિસ્સા’’તિ એવં વયવસેન વવત્થપેતું સક્કુણેય્યાવ, અબ્યાપિતાય પન ન ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. યદિપિ અટ્ઠિકસઙ્ખલિકાયં સન્ધિતો વવત્થાપનં લબ્ભતિ, અટ્ઠિકે પન ન લબ્ભતીતિ તસ્સ અનિયતભાવદીપનત્થં કમવિલઙ્ઘનં કત્વા ‘‘તસ્સ તસ્સ અટ્ઠિનો નિન્નટ્ઠાનથલટ્ઠાનવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિન્નટ્ઠાનં નામ અટ્ઠિનો વિનતપ્પદેસો. થલટ્ઠાનં ઉન્નતપ્પદેસો. ઘટિતઘટિતટ્ઠાનવસેનાતિ અનુપગતન્હારુબન્ધાનં, ઇતરેસઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંકિલિટ્ઠસંકિલિટ્ઠટ્ઠાનવસેન. અન્તરવસેનાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તરવસેન, સુસિરવસેન ચ. સબ્બત્થેવાતિ સકલાય અટ્ઠિસઙ્ખલિકાય, સબ્બસ્મિં વા અટ્ઠિકે.

૧૨૦. એત્થાતિ એતસ્મિં અટ્ઠિકાસુભે. યુજ્જમાનવસેન સલ્લક્ખેતબ્બન્તિ યં નિમિત્તગ્ગહણં યત્થ યુજ્જતિ, તં તત્થ ઉગ્ગણ્હનત્થં નિમિત્તગ્ગહણવસેન ઉપલક્ખેતબ્બં. સકલાયાતિ અનવસેસભાગાય પરિપુણ્ણાવયવાય. સમ્પજ્જતિ નિમિત્તુપટ્ઠાનવસેન. તેસૂતિ અટ્ઠિકસઙ્ખલિકટ્ઠિકેસુ. વુત્તં અટ્ઠકથાયં. તન્તિ ‘‘એકસદિસમેવા’’તિ વચનં. એકસ્મિં અટ્ઠિકે યુત્તન્તિ ઇદં યથા વિનીલકાદીસુ ઉભિન્નં નિમિત્તાનં યથારહં વણ્ણવિસેસતો, પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણતો, સવિવરાવિવરતો, ચલાચલતો ચ વિસેસો લબ્ભતિ, ન એવમેતસ્સાતિ કત્વા વુત્તં, ન પન સબ્બેન સબ્બં વિસેસાભાવતો. તેનેવાહ ‘‘એકટ્ઠિકેપિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ બીભચ્છેનાતિ સુવિભૂતઅટ્ઠિરૂપત્તા અટ્ઠિભાવેનેવ વિરૂપેન. ભયાનકેનાતિ તેનેવ પાકતિકસત્તાનં ભયાવહેન. પીતિસોમનસ્સજનકેનાતિ સણ્હમટ્ઠભાવેન ઉપટ્ઠાનતો, ભાવનાય ચ સવિસેસત્તા પીતિયા, સોમનસ્સસ્સ ચ ઉપ્પાદકેન. તેનેવાહ ‘‘ઉપચારાવહત્તા’’તિ.

ઇમસ્મિં ઓકાસેતિ ઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તાનં વુત્તટ્ઠાને. દ્વારં દત્વા વાતિ ‘‘પટિક્કૂલભાવેયેવ દિટ્ઠે નિમિત્તં નામ હોતી’’તિ એત્તકે એવ અટ્ઠત્વા અનન્તરમેવ ‘‘દુવિધં ઇધ નિમિત્ત’’ન્તિઆદિના ઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તાનિ વિભજિત્વા વચનેન યથાવુત્તસ્સ નિમિત્તવિભાગસ્સ દ્વારં દત્વાવ વુત્તં. નિબ્બિકપ્પન્તિ ‘‘સુભ’’ન્તિ વિકપ્પેન નિબ્બિકપ્પં, અસુભન્ત્વેવાતિ અત્થો. વિચારેત્વાતિ ‘‘એકસ્મિં અટ્ઠિકે યુત્ત’’ન્તિઆદિના વિચારેત્વા.

મહાતિસ્સત્થેરસ્સાતિ ચેતિયપબ્બતવાસીમહાતિસ્સત્થેરસ્સ. નિદસ્સનાનીતિ દન્તટ્ઠિકમત્તદસ્સનેન સકલસ્સાપિ તસ્સા ઇત્થિયા સરીરસ્સ અટ્ઠિસઙ્ઘાતભાવેન ઉપટ્ઠાનાદીનિ એત્થ અટ્ઠિકકમ્મટ્ઠાને ઉગ્ગહપટિભાગનિમિત્તાનં વિસેસવિભાવનાનિ ઉદાહરણાનિ.

સુભગુણોતિ સવાસનાનં કિલેસાનં પહીનત્તા સુપરિસુદ્ધગુણો. દસસતલોચનેનાતિ સહસ્સક્ખેન દેવાનમિન્દેન. સો હિ એકાસનેનેવ સહસ્સઅત્થાનં વિચારણસમત્થેન પઞ્ઞાચક્ખુના સમન્નાગતત્તા ‘‘સહસ્સક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ. થુતકિત્તીતિ ‘‘યો ધીરો સબ્બધિ દન્તો’’તિઆદિના (મહાવ. ૫૮) અભિત્થુતકિત્તિસદ્દો.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૧૨૧. ઉજુપટિપક્ખેન પહીનભાવં સન્ધાયાહ ‘‘સુવિક્ખમ્ભિતરાગત્તા’’તિ. અસુભપ્પભેદોતિ ઉદ્ધુમાતકાદિઅસુભવિભાગો. સરીરસભાવપ્પત્તિવસેનાતિ સરીરસ્સ અત્તનો સભાવૂપગમનવસેન. સરીરઞ્હિ વિનસ્સમાનં અઞ્ઞરૂપેન ઠિતસ્સ રક્ખસસ્સ વિય સભાવપ્પત્તિવસેનેવ વિનસ્સતિ. રાગચરિતભેદવસેનાતિ રાગચરિતવિભાગવસેન. યદિ સરીરસભાવપ્પત્તિવસેન અયમસુભપ્પભેદો વુત્તો, મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૨ આદયો; મ. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો) કથં નવપ્પભેદોતિ? સો સરસતો એવ સભાવપ્પત્તિવસેન વુત્તો, અયં પન પરૂપક્કમેનાપિ. તત્થ ચ ઇધાગતેસુ દસસુ અસુભેસુ એકચ્ચાનેવ ગહિતાનિ, અટ્ઠિકઞ્ચ પઞ્ચવિધા વિભત્તં. તાનિ ચ વિપસ્સનાવસેન, ઇમાનિ સમથવસેનાતિ પાકટોયં ભેદોતિ.

ઇમેસં પન દસ્સનમ્પિ અસુભભાવસામઞ્ઞેન સતિપિ અવિસેસતો રાગચરિતાનં સપ્પાયભાવે યં વુત્તં ‘‘રાગચરિતભેદવસેન ચા’’તિ, તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘વિસેસતો’’તિઆદિ વુત્તં. સૂનભાવેન સુસણ્ઠિતમ્પિ સરીરં દુસ્સણ્ઠિતમેવ હોતીતિ ઉદ્ધુમાતકસરીરે સણ્ઠાનવિપત્તિં દીપેતીતિ આહ ‘‘સરીરસણ્ઠાનવિપત્તિપ્પકાસનતો’’તિ. સણ્ઠાનસમ્પત્તિયં રત્તો સણ્ઠાનરાગી, તસ્સ સપ્પાયં સણ્ઠાનરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનુપાયભાવતો. કાયો એવ કાયવણો, તત્થ પટિબદ્ધસ્સ નિસ્સિતસ્સ. સુસિરભાવપ્પકાસનતોતિ સુસિરસ્સ વિવરસ્સ અત્થિભાવપ્પકાસનતો. સરીરે ઘનભાવરાગિનોતિ સરીરે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં થિરભાવં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકરાગવતો. વિક્ખેપપ્પકાસનતોતિ સોણસિઙ્ગાલાદીહિ ઇતો ચિતો ચ વિક્ખેપસ્સ પકાસનતો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગલીલારાગિનો સપ્પાયં. ઈદિસાનં કિર અનવટ્ઠિતરૂપાનં અવયવાનં કો લીળાવિલાસોતિ વિરાગસમ્ભવતો. સઙ્ઘાતભેદવિકારપ્પકાસનતોતિ સઙ્ઘાતસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સંહતભાવસ્સ સુસમ્બન્ધતાય ભેદો એવ વિકારો સઙ્ઘાતભેદવિકારો, તસ્સ પકાસનતો. લોહિતં મક્ખિતં હુત્વા પટિક્કૂલભાવો લોહિતમક્ખિતપટિક્કૂલભાવો, તસ્સ પકાસનતો. મમત્તરાગિનોતિ ‘‘મમ અય’’ન્તિ ઉપ્પજ્જનકરાગવતો. દન્તસમ્પત્તિરાગિનોતિ દન્તસમ્પત્તિયં રજ્જનસીલસ્સ.

કસ્મા પનેત્થ ઉદ્ધુમાતકાદિકે પઠમજ્ઝાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન દુતિયાદીનીતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. અપરિસણ્ઠિતજલાયાતિ સોતવસેન પવત્તિયા સમન્તતો અટ્ઠિતજલાય અસન્નિસિન્નસલિલાય. અરિત્તબલેનાતિ પાજનદણ્ડબલેન. દુબ્બલત્તા આરમ્મણસ્સાતિ પટિક્કૂલભાવેન અત્તનિ ચિત્તં ઠપેતું અસમત્થભાવો આરમ્મણસ્સ દુબ્બલતા. પટિક્કૂલે હિ આરમ્મણે સરસતો ચિત્તં પવત્તિતું ન સક્કોતિ, અભિનિરોપનલક્ખણેન પન વિતક્કેન અભિનિરોપિયમાનમેવ ચિત્તં એકગ્ગતં લભતિ. ન વિના વિતક્કેનાતિ વિતક્કરહિતાનિ દુતિયાદિજ્ઝાનાનિ તત્થ પતિટ્ઠં ન લભન્તિ. તેનાહ ‘‘વિતક્કબલેનેવા’’તિઆદિ.

યદિ પટિક્કૂલભાવતો ઉદ્ધુમાતાદિઆરમ્મણે દુતિયાદિજ્ઝાનાનિ ન પવત્તન્તિ, એવં સન્તે પઠમજ્ઝાનેનાપિ તત્થ ન ઉપ્પજ્જિતબ્બં. ન હિ તત્થ પીતિસોમનસ્સાનં સમ્ભવો યુત્તોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પટિક્કૂલેપિ ચ એતસ્મિ’’ન્તિઆદિ. તત્થ આનિસંસદસ્સાવિતાનીવરણસન્તાપરોગવૂપસમાનં યથાક્કમં પુપ્ફચ્છડ્ડક, વમનવિરેચનઉપમા યોજેતબ્બા.

૧૨૨. યથાવુત્તકારણેન દસધા વવત્થિતમ્પિ સભાવતો એકવિધમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘દસવિધમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિં વત્વા સ્વાયં સભાવો યથા અવિઞ્ઞાણકેસુ, એવં સવિઞ્ઞાણકેસુપિ લબ્ભતેવ. તસ્મા તત્થાપિ યોનિસોમનસિકારવતો ભાવના ઇજ્ઝતેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તદેતં ઇમિના લક્ખણેના’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં જીવમાનકસરીરે. અલઙ્કારેનાતિ પટિજગ્ગનપુબ્બકેન અલઙ્કરણેન. ન પઞ્ઞાયતિ પચુરજનસ્સાતિ અધિપ્પાયો. અતિરેકતિસતઅટ્ઠિકસમુસ્સયં દન્તટ્ઠિકેહિ સદ્ધિં, તેહિ પન વિના ‘‘તિમત્તાનિ અટ્ઠિસતાની’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯૦) કાયગતાસતિયં વક્ખતિ. છિદ્દાવછિદ્દન્તિ ખુદ્દાનુખુદ્દછિદ્દવન્તં. મેદકથાલિકા મેદભરિતભાજનં. નિચ્ચુગ્ઘરિતપગ્ઘરિતન્તિ નિચ્ચકાલં ઉપરિ, હેટ્ઠા ચ વિસ્સવન્તં. વેમત્તન્તિ નાનત્તં. નાનાવત્થેહીતિ નાનાવણ્ણેહિ વત્થેહિ. હિરિયા લજ્જાય કોપનતો વિનાસનતો હિરિકોપિનં, ઉચ્ચારપસ્સાવમગ્ગં. યાથાવસરસન્તિ યથાભૂતં સભાવં. યાથાવતો રસીયતિ ઞાયતીતિ હિ રસો, સભાવો. રતિન્તિ અભિરતિં અભિરુચિં. અત્તસિનેહસઙ્ખાતેન રાગેન રત્તા અત્તસિનેહરાગરત્તા. વિહઞ્ઞમાનેનાતિ ઇચ્છિતાલાભેન વિઘાતં આપજ્જન્તેન.

કિંસુકન્તિ પાલિભદ્દકં, પલાસોતિ કેચિ, સિમ્બલીતિ અપરે. અતિલોલુપોતિ અતિવિય લોલસભાવો. અદુન્તિ એતં. નન્તિ કેસાદિસરીરકોટ્ઠાસં. મુચ્છિતાતિ મોહિતા, મુચ્છાપાપિકાય વા તણ્હાય વસેન મુચ્છં પત્તા. સભાવન્તિ પટિક્કૂલભાવં.

ઉક્કરૂપમોતિ ઉચ્ચારપસ્સાવટ્ઠાનસમો, વચ્ચકૂપસમો વા. ચક્ખુભૂતેહીતિ ચક્ખું પત્તેહિ પટિલદ્ધપઞ્ઞાચક્ખુકેહિ, લોકસ્સ વા ચક્ખુભૂતેહિ. અલ્લચમ્મપટિચ્છન્નોતિ અલ્લચમ્મપરિયોનદ્ધો.

દબ્બજાતિકેનાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે પટિલદ્ધું ભબ્બરૂપેન. યત્થ યત્થ સરીરે, સરીરસ્સ વા યત્થ યત્થ કોટ્ઠાસે. નિમિત્તં ગહેત્વાતિ અસુભાકારસ્સ સુટ્ઠુ સલ્લક્ખણવસેન યથા ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, એવં ઉગ્ગણ્હનવસેન નિમિત્તં ગહેત્વા, ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. કમ્મટ્ઠાનં અપ્પનં પાપેતબ્બન્તિ યથાલદ્ધે ઉગ્ગહનિમિત્તે કમ્મં કરોન્તેન પટિભાગનિમિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઉપચારજ્ઝાને ઠિતેન તમેવ ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેન્તેન અસુભકમ્મટ્ઠાનં અપ્પનં પાપેતબ્બં. અધિગતપ્પનો હિ પઠમજ્ઝાને ઠિતો તમેવ ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં આરભિત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો નચિરસ્સેવ સબ્બાસવે ખેપેતીતિ.

અસુભકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ છટ્ઠપરિચ્છેદવણ્ણના.