૧૩. નેસજ્જિકઙ્ગકથા

૩૬. નેસજ્જિકઙ્ગમ્પિ ‘‘સેય્યં પટિક્ખિપામિ, નેસજ્જિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન નેસજ્જિકેન રત્તિયા તીસુ યામેસુ એકં યામં ઉટ્ઠાય ચઙ્કમિતબ્બં. ઇરિયાપથેસુ હિ નિપજ્જિતુમેવ ન વટ્ટતિ. ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠસ્સ નેવ અપસ્સેનં, ન દુસ્સપલ્લત્થિકા, ન આયોગપટ્ટો વટ્ટતિ. મજ્ઝિમસ્સ ઇમેસુ તીસુ યંકિઞ્ચિ વટ્ટતિ. મુદુકસ્સ અપસ્સેનમ્પિ દુસ્સપલ્લત્થિકાપિ આયોગપટ્ટોપિ બિબ્બોહનમ્પિ પઞ્ચઙ્ગોપિ સત્તઙ્ગોપિ વટ્ટતિ. પઞ્ચઙ્ગો પન પિટ્ઠિઅપસ્સયેન સદ્ધિં કતો. સત્તઙ્ગો નામ પિટ્ઠિઅપસ્સયેન ચ ઉભતોપસ્સેસુ અપસ્સયેહિ ચ સદ્ધિં કતો. તં કિર મિળાભયત્થેરસ્સ અકંસુ. થેરો અનાગામી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ સેય્યં કપ્પિતમત્તે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, ‘‘સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬) વુત્તસ્સ ચેતસો વિનિબન્ધસ્સ ઉપચ્છેદનં, સબ્બકમ્મટ્ઠાનાનુયોગસપ્પાયતા, પાસાદિકઇરિયાપથતા, વીરિયારમ્ભાનુકૂલતા, સમ્માપટિપત્તિયા અનુબ્રૂહનન્તિ.

આભુજિત્વાન પલ્લઙ્કં, પણિધાય ઉજું તનું;

નિસીદન્તો વિકમ્પેતિ, મારસ્સ હદયં યતિ.

સેય્યસુખં મિદ્ધસુખં, હિત્વા આરદ્ધવીરિયો;

નિસજ્જાભિરતો ભિક્ખુ, સોભયન્તો તપોવનં.

નિરામિસં પીતિસુખં, યસ્મા સમધિગચ્છતિ;

તસ્મા સમનુયુઞ્જેય્ય, ધીરો નેસજ્જિકં વતન્તિ.

અયં નેસજ્જિકઙ્ગે સમાદાન વિધાનપ્પભેદ ભેદાનિસંસવણ્ણના.

ધુતઙ્ગપકિણ્ણકકથા

૩૭. ઇદાનિ –

કુસલત્તિકતો ચેવ, ધુતાદીનં વિભાગતો;

સમાસબ્યાસતો ચાપિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ. –

ઇમિસ્સા ગાથાય વસેન વણ્ણના હોતિ.

તત્થ કુસલત્તિકતોતિ સબ્બાનેવ હિ ધુતઙ્ગાનિ સેક્ખપુથુજ્જનખીણાસવાનં વસેન સિયા કુસલાનિ, સિયા અબ્યાકતાનિ, નત્થિ ધુતઙ્ગં અકુસલન્તિ.

યો પન વદેય્ય ‘‘પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો આરઞ્ઞિકો હોતીતિ આદિવચનતો (અ. નિ. ૫.૧૮૧; પરિ. ૩૨૫) અકુસલમ્પિ ધુતઙ્ગ’’ન્તિ. સો વત્તબ્બો – ન મયં ‘‘અકુસલચિત્તેન અરઞ્ઞે ન વસતી’’તિ વદામ. યસ્સ હિ અરઞ્ઞે નિવાસો, સો આરઞ્ઞિકો. સો ચ પાપિચ્છો વા ભવેય્ય અપ્પિચ્છો વા. ઇમાનિ પન તેન તેન સમાદાનેન ધુતકિલેસત્તા ધુતસ્સ ભિક્ખુનો અઙ્ગાનિ, કિલેસધુનનતો વા ધુતન્તિ લદ્ધવોહારં ઞાણં અઙ્ગમેતેસન્તિ ધુતઙ્ગાનિ. અથ વા ધુતાનિ ચ તાનિ પટિપક્ખનિદ્ધુનનતો અઙ્ગાનિ ચ પટિપત્તિયાતિપિ ધુતઙ્ગાનીતિ વુત્તં. ન ચ અકુસલેન કોચિ ધુતો નામ હોતિ, યસ્સેતાનિ અઙ્ગાનિ ભવેય્યું, ન ચ અકુસલં કિઞ્ચિ ધુનાતિ, યેસં તં અઙ્ગન્તિકત્વા ધુતઙ્ગાનીતિ વુચ્ચેય્યું. નાપિ અકુસલં ચીવરલોલુપ્પાદીનિ ચેવ નિદ્ધુનાતિ પટિપત્તિયા ચ અઙ્ગં હોતિ. તસ્મા સુવુત્તમિદં ‘‘નત્થિ અકુસલં ધુતઙ્ગ’’ન્તિ.

‘‘યેસમ્પિ કુસલત્તિકવિનિમુત્તં ધુતઙ્ગં, તેસં અત્થતો ધુતઙ્ગમેવ નત્થિ. અસન્તં કસ્સ ધુનનતો ધુતઙ્ગં નામ ભવિસ્સતિ. ધુતગુણે સમાદાય વત્તતીતિ વચનવિરોધોપિ ચ નેસં આપજ્જતિ, તસ્મા તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ અયં તાવ કુસલત્તિકતો વણ્ણના.

ધુતાદીનં વિભાગતોતિ ધુતો વેદિતબ્બો. ધુતવાદો વેદિતબ્બો. ધુતધમ્મા વેદિતબ્બા. ધુતઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ. કસ્સ ધુતઙ્ગસેવના સપ્પાયાતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ધુતોતિ ધુતકિલેસો વા પુગ્ગલો કિલેસધુનનો વા ધમ્મો.

ધુતવાદોતિ એત્થ પન અત્થિ ધુતો ન ધુતવાદો, અત્થિ ન ધુતો ધુતવાદો, અત્થિ નેવ ધુતો ન ધુતવાદો, અત્થિ ધુતો ચેવ ધુતવાદો ચ.

તત્થ યો ધુતઙ્ગેન અત્તનો કિલેસે ધુનિ, પરં પન ધુતઙ્ગેન ન ઓવદતિ, નાનુસાસતિ બાકુલત્થેરો વિય, અયં ધુતો ન ધુતવાદો. યથાહ, ‘‘તયિદં આયસ્મા બાકુલો ધુતો ન ધુતવાદો’’તિ. યો પન ન ધુતઙ્ગેન અત્તનો કિલેસે ધુનિ, કેવલં અઞ્ઞે ધુતઙ્ગેન ઓવદતિ અનુસાસતિ ઉપનન્દત્થેરો વિય, અયં ન ધુતો ધુતવાદો. યથાહ, ‘‘તયિદં આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો ન ધુતો ધુતવાદો’’તિ. યો ઉભયવિપન્નો લાળુદાયી વિય, અયં નેવ ધુતો ન ધુતવાદો. યથાહ, ‘‘તયિદં આયસ્મા લાળુદાયી નેવ ધુતો ન ધુતવાદો’’તિ. યો પન ઉભયસમ્પન્નો ધમ્મસેનાપતિ વિય, અયં ધુતો ચેવ ધુતવાદો ચ. યથાહ, ‘‘તયિદં આયસ્મા સારિપુત્તો ધુતો ચેવ ધુતવાદો ચાતિ.

ધુતધમ્મા વેદિતબ્બાતિ અપ્પિચ્છતા, સન્તુટ્ઠિતા, સલ્લેખતા, પવિવેકતા, ઇદમત્થિતાતિ ઇમે ધુતઙ્ગચેતનાય પરિવારકા પઞ્ચ ધમ્મા ‘‘અપ્પિચ્છતંયેવ નિસ્સાયા’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૫.૧૮૧; પરિ. ૩૨૫) ધુતધમ્મા નામ, તત્થ અપ્પિચ્છતા ચ સન્તુટ્ઠિતા ચ અલોભો. સલ્લેખતા ચ પવિવેકતા ચ દ્વીસુ ધમ્મેસુ અનુપતન્તિ અલોભે ચ અમોહે ચ. ઇદમત્થિતા ઞાણમેવ. તત્થ ચ અલોભેન પટિક્ખેપવત્થૂસુ લોભં, અમોહેન તેસ્વેવ આદીનવપટિચ્છાદકં મોહં ધુનાતિ. અલોભેન ચ અનુઞ્ઞાતાનં પટિસેવનમુખેન પવત્તં કામસુખાનુયોગં, અમોહેન ધુતઙ્ગેસુ અતિસલ્લેખમુખેન પવત્તં અત્તકિલમથાનુયોગં ધુનાતિ. તસ્મા ઇમે ધમ્મા ધુતધમ્માતિ વેદિતબ્બા.

ધુતઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનીતિ તેરસ ધુતઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ પંસુકૂલિકઙ્ગં…પે… નેસજ્જિકઙ્ગન્તિ. તાનિ અત્થતો લક્ખણાદીહિ ચ વુત્તાનેવ.

કસ્સ ધુતઙ્ગસેવના સપ્પાયાતિ રાગચરિતસ્સ ચેવ મોહચરિતસ્સ ચ. કસ્મા? ધુતઙ્ગસેવના હિ દુક્ખાપટિપદા ચેવ સલ્લેખવિહારો ચ. દુક્ખાપટિપદઞ્ચ નિસ્સાય રાગો વૂપસમ્મતિ. સલ્લેખં નિસ્સાય અપ્પમત્તસ્સ મોહો પહીયતિ. આરઞ્ઞિકઙ્ગરુક્ખમૂલિકઙ્ગપટિસેવના વા એત્થ દોસચરિતસ્સાપિ સપ્પાયા. તત્થ હિસ્સ અસઙ્ઘટ્ટિયમાનસ્સ વિહરતો દોસોપિ વૂપસમ્મતીતિ અયં ધુતાદીનં વિભાગતો વણ્ણના.

સમાસબ્યાસતોતિ ઇમાનિ પન ધુતઙ્ગાનિ સમાસતો તીણિ સીસઙ્ગાનિ, પઞ્ચ અસમ્ભિન્નઙ્ગાનીતિ અટ્ઠેવ હોન્તિ. તત્થ સપદાનચારિકઙ્ગં, એકાસનિકઙ્ગં, અબ્ભોકાસિકઙ્ગન્તિ ઇમાનિ તીણિ સીસઙ્ગાનિ. સપદાનચારિકઙ્ગઞ્હિ રક્ખન્તો પિણ્ડપાતિકઙ્ગમ્પિ રક્ખિસ્સતિ. એકાસનિકઙ્ગઞ્ચ રક્ખતો પત્તપિણ્ડિકઙ્ગખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગાનિપિ સુરક્ખનીયાનિ ભવિસ્સન્તિ. અબ્ભોકાસિકઙ્ગં રક્ખન્તસ્સ કિં અત્થિ રુક્ખમૂલિકઙ્ગયથાસન્થતિકઙ્ગેસુ રક્ખિતબ્બં નામ. ઇતિ ઇમાનિ તીણિ સીસઙ્ગાનિ, આરઞ્ઞિકઙ્ગં, પંસુકૂલિકઙ્ગં, તેચીવરિકઙ્ગં, નેસજ્જિકઙ્ગં, સોસાનિકઙ્ગન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ અસમ્ભિન્નઙ્ગાનિ ચાતિ અટ્ઠેવ હોન્તિ.

પુન દ્વે ચીવરપટિસંયુત્તાનિ, પઞ્ચ પિણ્ડપાતપટિસંયુત્તાનિ, પઞ્ચ સેનાસનપટિસંયુત્તાનિ, એકં વીરિયપટિસંયુત્તન્તિ એવં ચત્તારોવ હોન્તિ. તત્થ નેસજ્જિકઙ્ગં વીરિયપટિસંયુત્તં. ઇતરાનિ પાકટાનેવ.

પુન સબ્બાનેવ નિસ્સયવસેન દ્વે હોન્તિ પચ્ચયનિસ્સિતાનિ દ્વાદસ, વીરિયનિસ્સિતં એકન્તિ. સેવિતબ્બાસેવિતબ્બવસેનપિ દ્વેયેવ હોન્તિ. યસ્સ હિ ધુતઙ્ગં સેવન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢતિ, તેન સેવિતબ્બાનિ. યસ્સ સેવતો હાયતિ, તેન ન સેવિતબ્બાનિ. યસ્સ પન સેવતોપિ અસેવતોપિ વડ્ઢતેવ, ન હાયતિ, તેનાપિ પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પન્તેન સેવિતબ્બાનિ. યસ્સાપિ સેવતોપિ અસેવતોપિ ન વડ્ઢતિ, તેનાપિ સેવિતબ્બાનિયેવ આયતિં વાસનત્થાયાતિ.

એવં સેવિતબ્બાસેવિતબ્બવસેન દુવિધાનિપિ સબ્બાનેવ ચેતનાવસેન એકવિધાનિ હોન્તિ. એકમેવ હિ ધુતઙ્ગં સમાદાનચેતનાતિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ વુત્તં ‘‘યા ચેતના, તં ધુતઙ્ગન્તિ વદન્તી’’તિ.

બ્યાસતો પન ભિક્ખૂનં તેરસ, ભિક્ખુનીનં અટ્ઠ, સામણેરાનં દ્વાદસ, સિક્ખમાનસામણેરીનં સત્ત, ઉપાસકઉપાસિકાનં દ્વેતિ દ્વાચત્તાલીસ હોન્તિ. સચે પન અબ્ભોકાસે આરઞ્ઞિકઙ્ગસમ્પન્નં સુસાનં હોતિ, એકોપિ ભિક્ખુ એકપ્પહારેન સબ્બધુતઙ્ગાનિ પરિભુઞ્જિતું સક્કોતિ. ભિક્ખુનીનં પન આરઞ્ઞિકઙ્ગં ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગઞ્ચ દ્વેપિ સિક્ખાપદેનેવ પટિક્ખિત્તાનિ, અબ્ભોકાસિકઙ્ગં, રુક્ખમૂલિકઙ્ગં, સોસાનિકઙ્ગન્તિ ઇમાનિ તીણિ દુપ્પરિહારાનિ. ભિક્ખુનિયા હિ દુતિયિકં વિના વસિતું ન વટ્ટતિ. એવરૂપે ચ ઠાને સમાનચ્છન્દા દુતિયિકા દુલ્લભા. સચેપિ લભેય્ય સંસટ્ઠવિહારતો ન મુચ્ચેય્ય. એવં સતિ યસ્સત્થાય ધુતઙ્ગં સેવેય્ય, સ્વેવસ્સા અત્થો ન સમ્પજ્જેય્ય. એવં પરિભુઞ્જિતું અસક્કુણેય્યતાય પઞ્ચ હાપેત્વા ભિક્ખુનીનં અટ્ઠેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. યથાવુત્તેસુ પન ઠપેત્વા તેચીવરિકઙ્ગં સેસાનિ દ્વાદસ સામણેરાનં, સત્ત સિક્ખમાનસામણેરીનં વેદિતબ્બાનિ. ઉપાસકઉપાસિકાનં પન એકાસનિકઙ્ગં, પત્તપિણ્ડિકઙ્ગન્તિ ઇમાનિ દ્વે પતિરૂપાનિ ચેવ સક્કા ચ પરિભુઞ્જિતુન્તિ દ્વે ધુતઙ્ગાનીતિ એવં બ્યાસતો દ્વેચત્તાલીસ હોન્તીતિ અયં સમાસબ્યાસતો વણ્ણના.

એત્તાવતા ચ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ ઇમિસ્સા ગાથાય સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન દેસિતે વિસુદ્ધિમગ્ગે યેહિ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાદીહિ ગુણેહિ વુત્તપ્પકારસ્સ સીલસ્સ વોદાનં હોતિ, તેસં સમ્પાદનત્થં સમાદાતબ્બધુતઙ્ગકથા ભાસિતા હોતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

ધુતઙ્ગનિદ્દેસો નામ દુતિયો પરિચ્છેદો.