૩. કમ્મટ્ઠાનગ્ગહણનિદ્દેસો

૩૮. ઇદાનિ યસ્મા એવં ધુતઙ્ગપરિહરણસમ્પાદિતેહિ અપ્પિચ્છતાદીહિ ગુણેહિ પરિયોદાતે ઇમસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતેન ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ વચનતો ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠો સમાધિ ભાવેતબ્બો. સો ચ અતિસઙ્ખેપદેસિતત્તા વિઞ્ઞાતુમ્પિ તાવ ન સુકરો, પગેવ ભાવેતું, તસ્મા તસ્સ વિત્થારઞ્ચ ભાવનાનયઞ્ચ દસ્સેતું ઇદં પઞ્હાકમ્મં હોતિ.

કો સમાધિ? કેનટ્ઠેન સમાધિ? કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ? કતિવિધો સમાધિ? કો ચસ્સ સંકિલેસો? કિં વોદાનં? કથં ભાવેતબ્બો? સમાધિભાવનાય કો આનિસંસોતિ?

તત્રિદં વિસ્સજ્જનં. કો સમાધીતિ સમાધિ બહુવિધો નાનપ્પકારકો. તં સબ્બં વિભાવયિતું આરબ્ભમાનં વિસ્સજ્જનં અધિપ્પેતઞ્ચેવ અત્થં ન સાધેય્ય, ઉત્તરિ ચ વિક્ખેપાય સંવત્તેય્ય, તસ્મા ઇધાધિપ્પેતમેવ સન્ધાય વદામ, કુસલચિત્તેકગ્ગતા સમાધિ.

કેનટ્ઠેન સમાધીતિ સમાધાનટ્ઠેન સમાધિ. કિમિદં સમાધાનં નામ? એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકાનં સમં સમ્મા ચ આધાનં, ઠપનન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા યસ્સ ધમ્મસ્સાનુભાવેન એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકા સમં સમ્મા ચ અવિક્ખિપમાના અવિપ્પકિણ્ણા ચ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, ઇદં સમાધાનન્તિ વેદિતબ્બં.

કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ એત્થ પન અવિક્ખેપલક્ખણો સમાધિ, વિક્ખેપવિદ્ધંસનરસો, અવિકમ્પનપચ્ચુપટ્ઠાનો. ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ વચનતો પન સુખમસ્સ પદટ્ઠાનં.

૩૯. કતિવિધો સમાધીતિ અવિક્ખેપલક્ખણેન તાવ એકવિધો. ઉપચારઅપ્પનાવસેન દુવિધો, તથા લોકિયલોકુત્તરવસેન સપ્પીતિકનિપ્પીતિકવસેન સુખસહગતઉપેક્ખાસહગતવસેન ચ. તિવિધો હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન, તથા સવિતક્કસવિચારાદિવસેન પીતિસહગતાદિવસેન પરિત્તમહગ્ગતપ્પમાણવસેન ચ. ચતુબ્બિધો દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાદિવસેન, તથા પરિત્તપરિત્તારમ્મણાદિવસેન ચતુઝાનઙ્ગવસેન હાનભાગિયાદિવસેન કામાવચરાદિવસેન અધિપતિવસેન ચ. પઞ્ચવિધો પઞ્ચકનયે પઞ્ચઝાનઙ્ગવસેનાતિ.

સમાધિએકકદુકવણ્ણના

તત્થ એકવિધકોટ્ઠાસો ઉત્તાનત્થોયેવ. દુવિધકોટ્ઠાસે છન્નં અનુસ્સતિટ્ઠાનાનં મરણસ્સતિયા ઉપસમાનુસ્સતિયા આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાય ચતુધાતુવવત્થાનસ્સાતિ ઇમેસં વસેન લદ્ધચિત્તેકગ્ગતા, યા ચ અપ્પનાસમાધીનં પુબ્બભાગે એકગ્ગતા, અયં ઉપચારસમાધિ. ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પરિકમ્મં પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ આદિવચનતો પન યા પરિકમ્માનન્તરા એકગ્ગતા, અયં અપ્પનાસમાધીતિ એવં ઉપચારપ્પનાવસેન દુવિધો.

દુતિયદુકે તીસુ ભૂમીસુ કુસલચિત્તેકગ્ગતા લોકિયો સમાધિ. અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા એકગ્ગતા લોકુત્તરો સમાધીતિ એવં લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધો.

તતિયદુકે ચતુક્કનયે દ્વીસુ પઞ્ચકનયે તીસુ ઝાનેસુ એકગ્ગતા સપ્પીતિકો સમાધિ. અવસેસેસુ દ્વીસુ ઝાનેસુ એકગ્ગતા નિપ્પીતિકો સમાધિ. ઉપચારસમાધિ પન સિયા સપ્પીતિકો, સિયા નિપ્પીતિકોતિ એવં સપ્પીતિકનિપ્પીતિકવસેન દુવિધો.

ચતુત્થદુકે ચતુક્કનયે તીસુ પઞ્ચકનયે ચતૂસુ ઝાનેસુ એકગ્ગતા સુખસહગતો સમાધિ. અવસેસસ્મિં ઉપેક્ખાસહગતો સમાધિ. ઉપચારસમાધિ પન સિયા સુખસહગતો, સિયા ઉપેક્ખાસહગતોતિ એવં સુખસહગતઉપેક્ખાસહગતવસેન દુવિધો.

સમાધિતિકવણ્ણના

તિકેસુ પઠમત્તિકે પટિલદ્ધમત્તો હીનો, નાતિસુભાવિતો મજ્ઝિમો, સુભાવિતો વસિપ્પત્તો પણીતોતિ એવં હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન તિવિધો.

દુતિયત્તિકે પઠમજ્ઝાનસમાધિ સદ્ધિં ઉપચારસમાધિના સવિતક્કસવિચારો. પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનસમાધિ અવિતક્કવિચારમત્તો. યો હિ વિતક્કમત્તેયેવ આદીનવં દિસ્વા વિચારે અદિસ્વા કેવલં વિતક્કપ્પહાનમત્તં આકઙ્ખમાનો પઠમજ્ઝાનં અતિક્કમતિ, સો અવિતક્કવિચારમત્તં સમાધિં પટિલભતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. ચતુક્કનયે પન દુતિયાદીસુ પઞ્ચકનયે તતિયાદીસુ તીસુ ઝાનેસુ એકગ્ગતા અવિતક્કાવિચારો સમાધીતિ એવં સવિતક્કસવિચારાદિવસેન તિવિધો.

તતિયત્તિકે ચતુક્કનયે આદિતો દ્વીસુ પઞ્ચકનયે ચ તીસુ ઝાનેસુ એકગ્ગતા પીતિસહગતો સમાધિ. તેસ્વેવ તતિયે ચ ચતુત્થે ચ ઝાને એકગ્ગતા સુખસહગતો સમાધિ. અવસાને ઉપેક્ખાસહગતો. ઉપચારસમાધિ પન પીતિસુખસહગતો વા હોતિ ઉપેક્ખાસહગતો વાતિ એવં પીતિસહગતાદિવસેન તિવિધો.

ચતુત્થત્તિકે ઉપચારભૂમિયં એકગ્ગતા પરિત્તો સમાધિ. રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલે એકગ્ગતા મહગ્ગતો સમાધિ. અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા એકગ્ગતા અપ્પમાણો સમાધીતિ એવં પરિત્તમહગ્ગતપ્પમાણવસેન તિવિધો.

સમાધિચતુક્કવણ્ણના

ચતુક્કેસુ પઠમચતુક્કે અત્થિ સમાધિ દુક્ખાપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો, અત્થિ દુક્ખાપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો, અત્થિ સુખાપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો, અત્થિ સુખાપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞોતિ.

તત્થ પઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય યાવ તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તા સમાધિભાવના પટિપદાતિ વુચ્ચતિ. ઉપચારતો પન પટ્ઠાય યાવ અપ્પના, તાવ પવત્તા પઞ્ઞા અભિઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. સા પનેસા પટિપદા એકચ્ચસ્સ દુક્ખા હોતિ, નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મસમુદાચારગહણતાય કિચ્છા અસુખાસેવનાતિ અત્થો. એકચ્ચસ્સ તદભાવેન સુખા. અભિઞ્ઞાપિ એકચ્ચસ્સ દન્ધા હોતિ મન્દા અસીઘપ્પવત્તિ. એકચ્ચસ્સ ખિપ્પા અમન્દા સીઘપ્પવત્તિ.

તત્થ યાનિ પરતો સપ્પાયાસપ્પાયાનિ ચ પલિબોધુપચ્છેદાદીનિ પુબ્બકિચ્ચાનિ ચ અપ્પનાકોસલ્લાનિ ચ વણ્ણયિસ્સામ, તેસુ યો અસપ્પાયસેવી હોતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા હોતિ. સપ્પાયસેવિનો સુખા પટિપદા ખિપ્પા ચ અભિઞ્ઞા. યો પન પુબ્બભાગે અસપ્પાયં સેવિત્વા અપરભાગે સપ્પાયસેવી હોતિ, પુબ્બભાગે વા સપ્પાયં સેવિત્વા અપરભાગે અસપ્પાયસેવી, તસ્સ વોમિસ્સકતા વેદિતબ્બા. તથા પલિબોધુપચ્છેદાદિકં પુબ્બકિચ્ચં અસમ્પાદેત્વા ભાવનમનુયુત્તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ. વિપરિયાયેન સુખા. અપ્પનાકોસલ્લાનિ પન અસમ્પાદેન્તસ્સ દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ. સમ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પા.

અપિચ તણ્હાઅવિજ્જાવસેન સમથવિપસ્સનાધિકારવસેન ચાપિ એતાસં પભેદો વેદિતબ્બો. તણ્હાભિભૂતસ્સ હિ દુક્ખા પટિપદા હોતિ. અનભિભૂતસ્સ સુખા. અવિજ્જાભિભૂતસ્સ ચ દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ. અનભિભૂતસ્સ ખિપ્પા. યો ચ સમથે અકતાધિકારો, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ. કતાધિકારસ્સ સુખા. યો પન વિપસ્સનાય અકતાધિકારો હોતિ, તસ્સ દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ, કતાધિકારસ્સ ખિપ્પા. કિલેસિન્દ્રિયવસેન ચાપિ એતાસં પભેદો વેદિતબ્બો. તિબ્બકિલેસસ્સ હિ મુદિન્દ્રિયસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા, તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ પન ખિપ્પા અભિઞ્ઞા. મન્દકિલેસસ્સ ચ મુદિન્દ્રિયસ્સ સુખા પટિપદા હોતિ દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા. તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ પન ખિપ્પા અભિઞ્ઞાતિ.

ઇતિ ઇમાસુ પટિપદાઅભિઞ્ઞાસુ યો પુગ્ગલો દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાય ચ અભિઞ્ઞાય સમાધિં પાપુણાતિ, તસ્સ સો સમાધિ દુક્ખાપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ. એસ નયો સેસત્તયેપીતિ એવં દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાદિવસેન ચતુબ્બિધો.

દુતિયચતુક્કે અત્થિ સમાધિ પરિત્તો પરિત્તારમ્મણો, અત્થિ પરિત્તો અપ્પમાણારમ્મણો, અત્થિ અપ્પમાણો પરિત્તારમ્મણો, અત્થિ અપ્પમાણો અપ્પમાણારમ્મણોતિ. તત્થ યો સમાધિ અપ્પગુણો ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, અયં પરિત્તો. યો પન અવડ્ઢિતે આરમ્મણે પવત્તો, અયં પરિત્તારમ્મણો. યો પગુણો સુભાવિતો, ઉપરિઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, અયં અપ્પમાણો. યો ચ વડ્ઢિતે આરમ્મણે પવત્તો, અયં અપ્પમાણારમ્મણો. વુત્તલક્ખણવોમિસ્સતાય પન વોમિસ્સકનયો વેદિતબ્બો. એવં પરિત્તપરિત્તારમ્મણાદિવસેન ચતુબ્બિધો.

તતિયચતુક્કે વિક્ખમ્ભિતનીવરણાનં વિતક્કવિચારપીતિસુખસમાધીનં વસેન પઞ્ચઙ્ગિકં પઠમં ઝાનં, તતો વૂપસન્તવિતક્કવિચારં તિવઙ્ગિકં દુતિયં, તતો વિરત્તપીતિકં દુવઙ્ગિકં તતિયં, તતો પહીનસુખં ઉપેક્ખાવેદનાસહિતસ્સ સમાધિનો વસેન દુવઙ્ગિકં ચતુત્થં. ઇતિ ઇમેસં ચતુન્નં ઝાનાનં અઙ્ગભૂતા ચત્તારો સમાધી હોન્તિ. એવં ચતુઝાનઙ્ગવસેન ચતુબ્બિધો.

ચતુત્થચતુક્કે અત્થિ સમાધિ હાનભાગિયો, અત્થિ ઠિતિભાગિયો, અત્થિ વિસેસભાગિયો, અત્થિ નિબ્બેધભાગિયો. તત્થ પચ્ચનીકસમુદાચારવસેન હાનભાગિયતા, તદનુધમ્મતાય સતિયા સણ્ઠાનવસેન ઠિતિભાગિયતા, ઉપરિવિસેસાધિગમવસેન વિસેસભાગિયતા, નિબ્બિદાસહગતસઞ્ઞામનસિકારસમુદાચારવસેન નિબ્બેધભાગિયતા ચ વેદિતબ્બા. યથાહ, ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા. અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતા નિબ્બેધભાગિની પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૯૯). તાય પન પઞ્ઞાય સમ્પયુત્તા સમાધીપિ ચત્તારો હોન્તીતિ. એવં હાનભાગિયાદિવસેન ચતુબ્બિધો.

પઞ્ચમચતુક્કે કામાવચરો સમાધિ, રૂપાવચરો સમાધિ, અરૂપાવચરો સમાધિ, અપરિયાપન્નો સમાધીતિ એવં ચત્તારો સમાધી. તત્થ સબ્બાપિ ઉપચારેકગ્ગતા કામાવચરો સમાધિ. તથા રૂપાવચરાદિકુસલચિત્તેકગ્ગતા ઇતરે તયોતિ એવં કામાવચરાદિવસેન ચતુબ્બિધો.

છટ્ઠચતુક્કે ‘‘છન્દં ચે ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં, અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધિ…પે… વીરિયં ચે ભિક્ખુ…પે… ચિત્તં ચે ભિક્ખુ…પે… વીમંસં ચે ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં, અયં વુચ્ચતિ વીમંસાસમાધી’’તિ (વિભ. ૪૩૨; સં. નિ. ૩.૮૨૫) એવં અધિપતિવસેન ચતુબ્બિધો.

પઞ્ચકે યં ચતુક્કભેદે વુત્તં દુતિયં ઝાનં, તં વિતક્કમત્તાતિક્કમેન દુતિયં, વિતક્કવિચારાતિક્કમેન તતિયન્તિ એવં દ્વિધા ભિન્દિત્વા પઞ્ચ ઝાનાનિ વેદિતબ્બાનિ. તેસં અઙ્ગભૂતા ચ પઞ્ચ સમાધીતિ એવં પઞ્ચઝાનઙ્ગવસેન પઞ્ચવિધતા વેદિતબ્બા.

૪૦. કો ચસ્સ સંકિલેસો કિં વોદાનન્તિ એત્થ પન વિસ્સજ્જનં વિભઙ્ગે વુત્તમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયો ધમ્મો. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયો ધમ્મો’’તિ (વિભ. ૮૨૮). તત્થ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિં કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૯૯) ઇમિના નયેન હાનભાગિયધમ્મો વેદિતબ્બો. ‘‘અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિની પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૯૯) ઇમિના નયેન વિસેસભાગિયધમ્મો વેદિતબ્બો.

દસપલિબોધવણ્ણના

૪૧. કથં ભાવેતબ્બોતિ એત્થ પન યો તાવ અયં લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધોતિઆદીસુ અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તો સમાધિ વુત્તો, તસ્સ ભાવનાનયો પઞ્ઞાભાવનાનયેનેવ સઙ્ગહિતો. પઞ્ઞાય હિ ભાવિતાય સો ભાવિતો હોતિ. તસ્મા તં સન્ધાય એવં ભાવેતબ્બોતિ ન કિઞ્ચિ વિસું વદામ.

યો પનાયં લોકિયો, સો વુત્તનયેન સીલાનિ વિસોધેત્વા સુપરિસુદ્ધે સીલે પતિટ્ઠિતેન ય્વાસ્સ દસસુ પલિબોધેસુ પલિબોધો અત્થિ, તં ઉપચ્છિન્દિત્વા કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો ચરિયાનુકૂલં ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ અઞ્ઞતરં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સમાધિભાવનાય અનનુરૂપં વિહારં પહાય અનુરૂપે વિહારે વિહરન્તેન ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા સબ્બં ભાવનાવિધાનં અપરિહાપેન્તેન ભાવેતબ્બોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

અયં પન વિત્થારો, યં તાવ વુત્તં ‘‘ય્વાસ્સ દસસુ પલિબોધેસુ પલિબોધો અત્થિ, તં ઉપચ્છિન્દિત્વા’’તિ, એત્થ –

આવાસો ચ કુલં લાભો, ગણો કમ્મઞ્ચ પઞ્ચમં;

અદ્ધાનં ઞાતિ આબાધો, ગન્થો ઇદ્ધીતિ તે દસાતિ. –

ઇમે દસ પલિબોધા નામ. તત્થ આવાસોયેવ આવાસપલિબોધો. એસ નયો કુલાદીસુ.

તત્થ આવાસોતિ એકોપિ ઓવરકો વુચ્ચતિ એકમ્પિ પરિવેણં સકલોપિ સઙ્ઘારામો. સ્વાયં ન સબ્બસ્સેવ પલિબોધો હોતિ. યો પનેત્થ નવકમ્માદીસુ ઉસ્સુક્કં વા આપજ્જતિ, બહુભણ્ડસન્નિચયો વા હોતિ, યેન કેનચિ વા કારણેન અપેક્ખવા પટિબદ્ધચિત્તો, તસ્સેવ પલિબોધો હોતિ, ન ઇતરસ્સ.

તત્રિદં વત્થુ – દ્વે કિર કુલપુત્તા અનુરાધપુરા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન થૂપારામે પબ્બજિંસુ. તેસુ એકો દ્વે માતિકા પગુણા કત્વા પઞ્ચવસ્સિકો હુત્વા પવારેત્વા પાચિનખણ્ડરાજિં નામ ગતો. એકો તત્થેવ વસતિ. પાચિનખણ્ડરાજિગતો તત્થ ચિરં વસિત્વા થેરો હુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘પટિસલ્લાનસારુપ્પમિદં ઠાનં, હન્દ નં સહાયકસ્સાપિ આરોચેમી’’તિ. તતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન થૂપારામં પાવિસિ. પવિસન્તંયેવ ચ નં દિસ્વા સમાનવસ્સિકત્થેરો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તચીવરં પટિગ્ગહેત્વા વત્તં અકાસિ. આગન્તુકત્થેરો સેનાસનં પવિસિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇદાનિ મે સહાયો સપ્પિં વા ફાણિતં વા પાનકં વા પેસેસ્સતિ. અયઞ્હિ ઇમસ્મિં નગરે ચિરનિવાસી’’તિ. સો રત્તિં અલદ્ધા પાતો ચિન્તેસિ ‘‘ઇદાનિ ઉપટ્ઠાકેહિ ગહિતં યાગુખજ્જકં પેસેસ્સતી’’તિ. તમ્પિ અદિસ્વા ‘‘પહિણન્તા નત્થિ, પવિટ્ઠસ્સ મઞ્ઞે દસ્સતી’’તિ પાતોવ તેન સદ્ધિં ગામં પાવિસિ. તે દ્વે એકં વીથિં ચરિત્વા ઉળુઙ્કમત્તં યાગું લભિત્વા આસનસાલાયં નિસીદિત્વા પિવિંસુ. તતો આગન્તુકો ચિન્તેસિ ‘‘નિબદ્ધયાગુ મઞ્ઞે નત્થિ, ભત્તકાલે ઇદાનિ મનુસ્સા પણીતં ભત્તં દસ્સન્તી’’તિ, તતો ભત્તકાલેપિ પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધમેવ ભુઞ્જિત્વા ઇતરો આહ – ‘‘કિં, ભન્તે, સબ્બકાલં એવં યાપેથા’’તિ? આમાવુસોતિ. ભન્તે, પાચિનખણ્ડરાજિ ફાસુકા, તત્થ ગચ્છામાતિ. થેરો નગરતો દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમન્તો કુમ્ભકારગામમગ્ગં પટિપજ્જિ. ઇતરો આહ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, ઇમં મગ્ગં પટિપન્નત્થા’’તિ? નનુ ત્વમાવુસો, પાચિનખણ્ડરાજિયા વણ્ણં અભાસીતિ? કિં પન, ભન્તે, તુમ્હાકં એત્તકં કાલં વસિતટ્ઠાને ન કોચિ અતિરેકપરિક્ખારો અત્થીતિ? આમાવુસો મઞ્ચપીઠં સઙ્ઘિકં, તં પટિસામિતમેવ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થીતિ. મય્હં પન, ભન્તે, કત્તરદણ્ડો તેલનાળિ ઉપાહનત્થવિકા ચ તત્થેવાતિ. તયાવુસો, એકદિવસં વસિત્વા એત્તકં ઠપિતન્તિ? આમ, ભન્તે. સો પસન્નચિત્તો થેરં વન્દિત્વા ‘‘તુમ્હાદિસાનં, ભન્તે, સબ્બત્થ અરઞ્ઞવાસોયેવ. થૂપારામો ચતુન્નં બુદ્ધાનં ધાતુનિધાનટ્ઠાનં, લોહપાસાદે સપ્પાયં ધમ્મસ્સવનં મહાચેતિયદસ્સનં થેરદસ્સનઞ્ચ લબ્ભતિ, બુદ્ધકાલો વિય પવત્તતિ. ઇધેવ તુમ્હે વસથા’’તિ દુતિયદિવસે પત્તચીવરં ગહેત્વા સયમેવ અગમાસીતિ. ઈદિસસ્સ આવાસો ન પલિબોધો હોતિ.

કુલન્તિ ઞાતિકુલં વા ઉપટ્ઠાકકુલં વા. એકચ્ચસ્સ હિ ઉપટ્ઠાકકુલમ્પિ ‘‘સુખિતેસુ સુખિતો’’તિઆદિના (વિભ. ૮૮૮; સં. નિ. ૪.૨૪૧) નયેન સંસટ્ઠસ્સ વિહરતો પલિબોધો હોતિ, સો કુલમાનુસકેહિ વિના ધમ્મસ્સવનાય સામન્તવિહારમ્પિ ન ગચ્છતિ. એકચ્ચસ્સ માતાપિતરોપિ પલિબોધા ન હોન્તિ, કોરણ્ડકવિહારવાસિત્થેરસ્સ ભાગિનેય્યદહરભિક્ખુનો વિય.

સો કિર ઉદ્દેસત્થં રોહણં અગમાસિ. થેરભગિનીપિ ઉપાસિકા સદા થેરં તસ્સ પવત્તિં પુચ્છતિ. થેરો એકદિવસં દહરં આનેસ્સામીતિ રોહણાભિમુખો પાયાસિ. દહરોપિ ‘‘ચિરં મે ઇધ વુત્થં, ઉપજ્ઝાયં દાનિ પસ્સિત્વા ઉપાસિકાય ચ પવત્તિં ઞત્વા આગમિસ્સામી’’તિ રોહણતો નિક્ખમિ. તે ઉભોપિ ગઙ્ગાતીરે સમાગચ્છિંસુ. સો અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે થેરસ્સ વત્તં કત્વા ‘‘કુહિં યાસી’’તિ પુચ્છિતો તમત્થં આરોચેસિ. થેરો સુટ્ઠુ તે કતં, ઉપાસિકાપિ સદા પુચ્છતિ, અહમ્પિ એતદત્થમેવ આગતો, ગચ્છ ત્વં, અહં પન ઇધેવ ઇમં વસ્સં વસિસ્સામીતિ તં ઉય્યોજેસિ. સો વસ્સૂપનાયિકદિવસેયેવ તં વિહારં પત્તો. સેનાસનમ્પિસ્સ પિતરા કારિતમેવ પત્તં.

અથસ્સ પિતા દુતિયદિવસે આગન્ત્વા ‘‘કસ્સ, ભન્તે, અમ્હાકં સેનાસનં પત્ત’’ન્તિ પુચ્છન્તો ‘‘આગન્તુકસ્સ દહરસ્સા’’તિ સુત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં સેનાસને વસ્સં ઉપગતસ્સ વત્તં અત્થી’’તિ. કિં ઉપાસકાતિ? તેમાસં અમ્હાકંયેવ ઘરે ભિક્ખં ગહેત્વા પવારેત્વા ગમનકાલે આપુચ્છિતબ્બન્તિ. સો તુણ્હિભાવેન અધિવાસેસિ. ઉપાસકોપિ ઘરં ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં આવાસે એકો આગન્તુકો અય્યો ઉપગતો સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાતબ્બો’’તિ આહ. ઉપાસિકા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદેસિ. દહરોપિ ભત્તકાલે ઞાતિઘરં અગમાસિ. ન નં કોચિ સઞ્જાનિ.

સો તેમાસમ્પિ તત્થ પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા વસ્સંવુત્થો ‘‘અહં ગચ્છામી’’તિ આપુચ્છિ. અથસ્સ ઞાતકા ‘‘સ્વે, ભન્તે, ગચ્છથા’’તિ દુતિયદિવસે ઘરેયેવ ભોજેત્વા તેલનાળિં પૂરેત્વા એકં ગુળપિણ્ડં નવહત્થઞ્ચ સાટકં દત્વા ‘‘ગચ્છથ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. સો અનુમોદનં કત્વા રોહણાભિમુખો પાયાસિ.

ઉપજ્ઝાયોપિસ્સ પવારેત્વા પટિપથં આગચ્છન્તો પુબ્બે દિટ્ઠટ્ઠાનેયેવ તં અદ્દસ. સો અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે થેરસ્સ વત્તં અકાસિ. અથ નં થેરો પુચ્છિ ‘‘કિં, ભદ્દમુખ, દિટ્ઠા તે ઉપાસિકા’’તિ? સો ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ સબ્બં પવત્તિં આરોચેત્વા તેન તેલેન થેરસ્સ પાદે મક્ખેત્વા ગુળેન પાનકં કત્વા તમ્પિ સાટકં થેરસ્સેવ દત્વા થેરં વન્દિત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, રોહણંયેવ સપ્પાય’’ન્તિ અગમાસિ. થેરોપિ વિહારં આગન્ત્વા દુતિયદિવસે કોરણ્ડકગામં પાવિસિ.

ઉપાસિકાપિ ‘‘મય્હં ભાતા મમ પુત્તં ગહેત્વા ઇદાનિ આગચ્છતી’’તિ સદા મગ્ગં ઓલોકયમાનાવ તિટ્ઠતિ. સા તં એકકમેવ આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મતો મે મઞ્ઞે પુત્તો, અયં થેરો એકકોવ આગચ્છતી’’તિ થેરસ્સ પાદમૂલે નિપતિત્વા પરિદેવમાના રોદિ. થેરો ‘‘નૂન દહરો અપ્પિચ્છતાય અત્તાનં અજાનાપેત્વાવ ગતો’’તિ તં સમસ્સાસેત્વા સબ્બં પવત્તિં આરોચેત્વા પત્તત્થવિકતો તં સાટકં નીહરિત્વા દસ્સેતિ.

ઉપાસિકા પસીદિત્વા પુત્તેન ગતદિસાભિમુખા ઉરેન નિપજ્જિત્વા નમસ્સમાના આહ – ‘‘મય્હં પુત્તસદિસં વત મઞ્ઞે ભિક્ખું કાયસક્ખિં કત્વા ભગવા રથવિનીતપટિપદં (મ. નિ. ૧.૨૫૨ આદયો), નાલકપટિપદં (સુ. નિ. ૬૮૪ આદયો), તુવટ્ટકપટિપદં (સુ. નિ. ૯૨૧ આદયો), ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાદીપકં મહાઅરિયવંસપટિપદઞ્ચ (અ. નિ. ૪.૨૮; દી. નિ. ૩.૩૦૯) દેસેસિ. વિજાતમાતુયા નામ ગેહે તેમાસં ભુઞ્જમાનોપિ ‘અહં પુત્તો ત્વં માતા’તિ ન વક્ખતિ, અહો અચ્છરિયમનુસ્સો’’તિ. એવરૂપસ્સ માતાપિતરોપિ પલિબોધા ન હોન્તિ, પગેવ અઞ્ઞં ઉપટ્ઠાકકુલ’’ન્તિ.

લાભોતિ ચત્તારો પચ્ચયા. તે કથં પલિબોધા હોન્તિ? પુઞ્ઞવન્તસ્સ હિ ભિક્ખુનો ગતગતટ્ઠાને મનુસ્સા મહાપરિવારે પચ્ચયે દેન્તિ. સો તેસં અનુમોદેન્તો ધમ્મં દેસેન્તો સમણધમ્મં કાતું ન ઓકાસં લભતિ. અરુણુગ્ગમનતો યાવ પઠમયામો, તાવ મનુસ્સસંસગ્ગો ન ઉપચ્છિજ્જતિ. પુન બલવપચ્ચૂસેયેવ બાહુલ્લિકપિણ્ડપાતિકા આગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, અસુકો ઉપાસકો ઉપાસિકા અમચ્ચો અમચ્ચધીતા તુમ્હાકં દસ્સનકામા’’તિ વદન્તિ, સો ગણ્હાવુસો, પત્તચીવરન્તિ ગમનસજ્જોવ હોતીતિ નિચ્ચબ્યાવટો, તસ્સેવ તે પચ્ચયા પલિબોધા હોન્તિ. તેન ગણં પહાય યત્થ નં ન જાનન્તિ, તત્થ એકકેન ચરિતબ્બં. એવં સો પલિબોધો ઉપચ્છિજ્જતીતિ.

ગણોતિ સુત્તન્તિકગણો વા આભિધમ્મિકગણો વા, યો તસ્સ ઉદ્દેસં વા પરિપુચ્છં વા દેન્તો સમણધમ્મસ્સ ઓકાસં ન લભતિ, તસ્સેવ ગણો પલિબોધો હોતિ, તેન સો એવં ઉપચ્છિન્દિતબ્બો. સચે તેસં ભિક્ખૂનં બહુ ગહિતં હોતિ, અપ્પં અવસિટ્ઠં, તં નિટ્ઠપેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિતબ્બં. સચે અપ્પં ગહિતં, બહુ અવસિટ્ઠં, યોજનતો પરં અગન્ત્વા અન્તોયોજનપરિચ્છેદે અઞ્ઞં ગણવાચકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમે આયસ્મા ઉદ્દેસાદીહિ સઙ્ગણ્હતૂ’’તિ વત્તબ્બં. એવં અલભમાનેન ‘‘મય્હમાવુસો, એકં કિચ્ચં અત્થિ, તુમ્હે યથાફાસુકટ્ઠાનાનિ ગચ્છથા’’તિ ગણં પહાય અત્તનો કમ્મં કત્તબ્બન્તિ.

કમ્મન્તિ નવકમ્મં. તં કરોન્તેન વડ્ઢકીઆદીહિ લદ્ધાલદ્ધં જાનિતબ્બં, કતાકતે ઉસ્સુક્કં આપજ્જિતબ્બન્તિ સબ્બદા પલિબોધો હોતિ. સોપિ એવં ઉપચ્છિન્દિતબ્બો, સચે અપ્પં અવસિટ્ઠં હોતિ નિટ્ઠપેતબ્બં. સચે બહુ, સઙ્ઘિકઞ્ચે નવકમ્મં, સઙ્ઘસ્સ વા સઙ્ઘભારહારકભિક્ખૂનં વા નિય્યાદેતબ્બં. અત્તનો સન્તકઞ્ચે, અત્તનો ભારહારકાનં નિય્યાદેતબ્બં. તાદિસે અલભન્તેન સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચજિત્વા ગન્તબ્બન્તિ.

અદ્ધાનન્તિ મગ્ગગમનં. યસ્સ હિ કત્થચિ પબ્બજ્જાપેક્ખો વા હોતિ, પચ્ચયજાતં વા કિઞ્ચિ લદ્ધબ્બં હોતિ. સચે તં અલભન્તો ન સક્કોતિ અધિવાસેતું, અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તસ્સપિ ગમિકચિત્તં નામ દુપ્પટિવિનોદનીયં હોતિ, તસ્મા ગન્ત્વા તં કિચ્ચં તીરેત્વાવ સમણધમ્મે ઉસ્સુક્કં કાતબ્બન્તિ.

ઞાતીતિ વિહારે આચરિયુપજ્ઝાયસદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકસમાનુપજ્ઝાયકસમાનાચરિયકા, ઘરે માતા પિતા ભાતાતિ એવમાદિકા. તે ગિલાના ઇમસ્સ પલિબોધા હોન્તિ, તસ્મા સો પલિબોધો ઉપટ્ઠહિત્વા તેસં પાકતિકકરણેન ઉપચ્છિન્દિતબ્બો.

તત્થ ઉપજ્ઝાયો તાવ ગિલાનો સચે લહું ન વુટ્ઠાતિ, યાવજીવમ્પિ પટિજગ્ગિતબ્બો. તથા પબ્બજ્જાચરિયો ઉપસમ્પદાચરિયો સદ્ધિવિહારિકો ઉપસમ્પાદિતપબ્બાજિતઅન્તેવાસિકસમાનુપજ્ઝાયકા ચ. નિસ્સયાચરિયઉદ્દેસાચરિયનિસ્સયન્તેવાસિકઉદ્દેસન્તેવાસિકસમાનાચરિયકા પન યાવ નિસ્સયઉદ્દેસા અનુપચ્છિન્ના, તાવ પટિજગ્ગિતબ્બા. પહોન્તેન તતો ઉદ્ધમ્પિ પટિજગ્ગિતબ્બા એવ. માતાપિતૂસુ ઉપજ્ઝાયે વિય પટિપજ્જિતબ્બં. સચેપિ હિ તે રજ્જે ઠિતા હોન્તિ, પુત્તતો ચ ઉપટ્ઠાનં પચ્ચાસીસન્તિ, કાતબ્બમેવ. અથ તેસં ભેસજ્જં નત્થિ, અત્તનો સન્તકં દાતબ્બં. અસતિ ભિક્ખાચરિયાય પરિયેસિત્વાપિ દાતબ્બમેવ. ભાતુભગિનીનં પન તેસં સન્તકમેવ યોજેત્વા દાતબ્બં. સચે નત્થિ અત્તનો સન્તકં તાવકાલિકં દત્વા પચ્છા લભન્તેન ગણ્હિતબ્બં. અલભન્તેન ન ચોદેતબ્બા. અઞ્ઞાતકસ્સ ભગિનિસામિકસ્સ ભેસજ્જં નેવ કાતું ન દાતું વટ્ટતિ. ‘‘તુય્હં સામિકસ્સ દેહી’’તિ વત્વા પન ભગિનિયા દાતબ્બં. ભાતુજાયાયપિ એસેવ નયો. તેસં પન પુત્તા ઇમસ્સ ઞાતકા એવાતિ તેસં કાતું વટ્ટતીતિ.

આબાધોતિ યોકોચિ રોગો. સો બાધયમાનો પલિબોધો હોતિ, તસ્મા ભેસજ્જકરણેન ઉપચ્છિન્દિતબ્બો. સચે પન કતિપાહં ભેસજ્જં કરોન્તસ્સપિ ન વૂપસમ્મતિ, નાહં તુય્હં દાસો, ન ભટકો, તંયેવ હિ પોસેન્તો અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે દુક્ખં પત્તોતિ અત્તભાવં ગરહિત્વા સમણધમ્મો કાતબ્બોતિ.

ગન્થોતિ પરિયત્તિહરણં. તં સજ્ઝાયાદીહિ નિચ્ચબ્યાવટસ્સ પલિબોધો હોતિ, ન ઇતરસ્સ. તત્રિમાનિ વત્થૂનિ –

મજ્ઝિમભાણકદેવત્થેરો કિર મલયવાસિદેવત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા કમ્મટ્ઠાનં યાચિ. થેરો કીદિસોસિ, આવુસો, પરિયત્તિયન્તિ પુચ્છિ. મજ્ઝિમો મે, ભન્તે, પગુણોતિ. આવુસો, મજ્ઝિમો નામેસો દુપ્પરિહારો, મૂલપણ્ણાસં સજ્ઝાયન્તસ્સ મજ્ઝિમપણ્ણાસકો આગચ્છતિ, તં સજ્ઝાયન્તસ્સ ઉપરિપણ્ણાસકો. કુતો તુય્હં કમ્મટ્ઠાનન્તિ? ભન્તે, તુમ્હાકં સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં લભિત્વા પુન ન ઓલોકેસ્સામીતિ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકૂનવીસતિવસ્સાનિ સજ્ઝાયં અકત્વા વીસતિમે વસ્સે અરહત્તં પત્વા સજ્ઝાયત્થાય આગતાનં ભિક્ખૂનં ‘‘વીસતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પરિયત્તિં અનોલોકેન્તસ્સ, અપિચ ખો કતપરિચયો અહમેત્થ આરભથા’’તિ વત્વા આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના એકબ્યઞ્જનેપિસ્સ કઙ્ખા નાહોસિ.

કરુળિયગિરિવાસીનાગત્થેરોપિ અટ્ઠારસવસ્સાનિ પરિયત્તિં છડ્ડેત્વા ભિક્ખૂનં ધાતુકથં ઉદ્દિસિ. તેસં ગામવાસિકત્થેરેહિ સદ્ધિં સંસન્દેન્તાનં એકપઞ્હોપિ ઉપ્પટિપાટિયા આગતો નાહોસિ.

મહાવિહારેપિ તિપિટકચૂળાભયત્થેરો નામ અટ્ઠકથં અનુગ્ગહેત્વાવ પઞ્ચનિકાયમણ્ડલે તીણિ પિટકાનિ પરિવત્તેસ્સામીતિ સુવણ્ણભેરિં પહરાપેસિ. ભિક્ખુસઙ્ઘો કતમાચરિયાનં ઉગ્ગહો, અત્તનો આચરિયુગ્ગહઞ્ઞેવ વદતુ, ઇતરથા વત્તું ન દેમાતિ આહ. ઉપજ્ઝાયોપિ નં અત્તનો ઉપટ્ઠાનમાગતં પુચ્છિ ‘‘ત્વમાવુસો, ભેરિં પહરાપેસી’’તિ? આમ, ભન્તે. કિં કારણાતિ? પરિયત્તિં, ભન્તે, પરિવત્તેસ્સામીતિ. આવુસો અભય, આચરિયા ઇદં પદં કથં વદન્તીતિ? એવં વદન્તિ, ભન્તેતિ. થેરો હુન્તિ પટિબાહિ. પુન સો અઞ્ઞેન અઞ્ઞેન પરિયાયેન એવં વદન્તિ ભન્તેતિ તિક્ખત્તું આહ. થેરો સબ્બં હુન્તિ પટિબાહિત્વા ‘‘આવુસો, તયા પઠમં કથિતો એવ આચરિયમગ્ગો, આચરિયમુખતો પન અનુગ્ગહિતત્તા ‘એવં આચરિયા વદન્તી’તિ સણ્ઠાતું નાસક્ખિ. ગચ્છ અત્તનો આચરિયાનં સન્તિકે સુણાહી’’તિ. કુહિં, ભન્તે, ગચ્છામીતિ? ગઙ્ગાય પરતો રોહણજનપદે તુલાધારપબ્બતવિહારે સબ્બપરિયત્તિકો મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરો નામ વસતિ, તસ્સ સન્તિકં ગચ્છાતિ. સાધુ, ભન્તેતિ થેરં વન્દિત્વા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. થેરો કસ્મા આગતોસીતિ પુચ્છિ. ધમ્મં સોતું, ભન્તેતિ. આવુસો અભય, દીઘમજ્ઝિમેસુ મં કાલેન કાલં પુચ્છન્તિ. અવસેસં પન મે તિંસમત્તાનિ વસ્સાનિ ન ઓલોકિતપુબ્બં. અપિચ ત્વં રત્તિં મમ સન્તિકે પરિવત્તેહિ. અહં તે દિવા કથયિસ્સામીતિ. સો સાધુ, ભન્તેતિ તથા અકાસિ. પરિવેણદ્વારે મહામણ્ડપં કારેત્વા ગામવાસિનો દિવસે દિવસે ધમ્મસ્સવનત્થાય આગચ્છન્તિ. થેરો રત્તિં પરિવત્તિ. તં દિવા કથયન્તો અનુપુબ્બેન દેસનં નિટ્ઠપેત્વા અભયત્થેરસ્સ સન્તિકે તટ્ટિકાય નિસીદિત્વા ‘‘આવુસો, મય્હં કમ્મટ્ઠાનં કથેહી’’તિ આહ. ભન્તે, કિં ભણથ, નનુ મયા તુમ્હાકમેવ સન્તિકે સુતં? કિમહં તુમ્હેહિ અઞ્ઞાતં કથેસ્સામીતિ? તતો નં થેરો અઞ્ઞો એસ, આવુસો, ગતકસ્સ મગ્ગો નામાતિ આહ. અભયથેરો કિર તદા સોતાપન્નો હોતિ. અથસ્સ સો કમ્મટ્ઠાનં દત્વા આગન્ત્વા લોહપાસાદે ધમ્મં પરિવત્તેન્તો થેરો પરિનિબ્બુતોતિ અસ્સોસિ. સુત્વા ‘‘આહરથાવુસો, ચીવર’’ન્તિ ચીવરં પારુપિત્વા ‘‘અનુચ્છવિકો, આવુસો, અમ્હાકં આચરિયસ્સ અરહત્તમગ્ગો. આચરિયો નો, આવુસો, ઉજુ આજાનીયો. સો અત્તનો ધમ્મન્તેવાસિકસ્સ સન્તિકે તટ્ટિકાય નિસીદિત્વા ‘મય્હં કમ્મટ્ઠાનં કથેહી’તિ આહ. અનુચ્છવિકો, આવુસો, થેરસ્સ અરહત્તમગ્ગો’’તિ. એવરૂપાનં ગન્થો પલિબોધો ન હોતીતિ.

ઇદ્ધીતિ પોથુજ્જનિકા ઇદ્ધિ. સા હિ ઉત્તાનસેય્યકદારકો વિય તરુણસસ્સં વિય ચ દુપ્પરિહારા હોતિ. અપ્પમત્તકેનેવ ભિજ્જતિ. સા પન વિપસ્સનાય પલિબોધો હોતિ, ન સમાધિસ્સ, સમાધિં પત્વા પત્તબ્બતો. તસ્મા વિપસ્સનત્થિકેન ઇદ્ધિપલિબોધો ઉપચ્છિન્દિતબ્બો, ઇતરેન અવસેસાતિ અયં તાવ પલિબોધકથાય વિત્થારો.

કમ્મટ્ઠાનદાયકવણ્ણના

૪૨. કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વાતિ એત્થ પન દુવિધં કમ્મટ્ઠાનં સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ. તત્થ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં નામ ભિક્ખુસઙ્ઘાદીસુ મેત્તા મરણસ્સતિ ચ. અસુભસઞ્ઞાતિપિ એકે.

કમ્મટ્ઠાનિકેન હિ ભિક્ખુના પઠમં તાવ પરિચ્છિન્દિત્વા સીમટ્ઠકભિક્ખુસઙ્ઘે સુખિતા હોન્તુ અબ્યાપજ્જાતિ મેત્તા ભાવેતબ્બા. તતો સીમટ્ઠકદેવતાસુ. તતો ગોચરગામમ્હિ ઇસ્સરજને. તતો તત્થ મનુસ્સે ઉપાદાય સબ્બસત્તેસુ. સો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તાય સહવાસીનં મુદુચિત્તતં જનેતિ. અથસ્સ તે સુખસંવાસા હોન્તિ. સીમટ્ઠકદેવતાસુ મેત્તાય મુદુકતચિત્તાહિ દેવતાહિ ધમ્મિકાય રક્ખાય સુસંવિહિતરક્ખો હોતિ. ગોચરગામમ્હિ ઇસ્સરજને મેત્તાય મુદુકતચિત્તસન્તાનેહિ ઇસ્સરેહિ ધમ્મિકાય રક્ખાય સુરક્ખિતપરિક્ખારો હોતિ. તત્થ મનુસ્સેસુ મેત્તાય પસાદિતચિત્તેહિ તેહિ અપરિભૂતો હુત્વા વિચરતિ. સબ્બસત્તેસુ મેત્તાય સબ્બત્થ અપ્પટિહતચારો હોતિ. મરણસ્સતિયા પન અવસ્સં મયા મરિતબ્બન્તિ ચિન્તેન્તો અનેસનં પહાય ઉપરૂપરિ વડ્ઢમાનસંવેગો અનોલીનવુત્તિકો હોતિ. અસુભસઞ્ઞાપરિચિતચિત્તસ્સ પનસ્સ દિબ્બાનિપિ આરમ્મણાનિ લોભવસેન ચિત્તં ન પરિયાદિયન્તિ.

એવં બહૂપકારત્તા સબ્બત્થ અત્થયિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બન્તિ ચ અધિપ્પેતસ્સ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ ઠાનઞ્ચાતિ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ.

ચત્તાલીસાય પન કમ્મટ્ઠાનેસુ યં યસ્સ ચરિયાનુકૂલં, તં તસ્સ નિચ્ચં પરિહરિતબ્બત્તા ઉપરિમસ્સ ચ ઉપરિમસ્સ ભાવનાકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનત્તા પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ઇમં દુવિધમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં યો દેતિ, અયં કમ્મટ્ઠાનદાયકો નામ. તં કમ્મટ્ઠાનદાયકં.

કલ્યાણમિત્તન્તિ –

પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજકોતિ. (અ. નિ. ૭.૩૭);

એવમાદિગુણસમન્નાગતં એકન્તેન હિતેસિં વુદ્ધિપક્ખે ઠિતં કલ્યાણમિત્તં.

‘‘મમં હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૯; ૫.૨) આદિવચનતો પન સમ્માસમ્બુદ્ધોયેવ સબ્બાકારસમ્પન્નો કલ્યાણમિત્તો. તસ્મા તસ્મિં સતિ તસ્સેવ ભગવતો સન્તિકે ગહિતકમ્મટ્ઠાનં સુગહિતં હોતિ. પરિનિબ્બુતે પન તસ્મિં અસીતિયા મહાસાવકેસુ યો ધરતિ, તસ્સ સન્તિકે ગહેતું વટ્ટતિ. તસ્મિં અસતિ યં કમ્મટ્ઠાનં ગહેતુકામો હોતિ, તસ્સેવ વસેન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા આસવક્ખયપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ સન્તિકે ગહેતબ્બં.

કિં પન ખીણાસવો અહં ખીણાસવોતિ અત્તાનં પકાસેતીતિ? કિં વત્તબ્બં, કારકભાવં હિ જાનિત્વા પકાસેતિ. નનુ અસ્સગુત્તત્થેરો આરદ્ધકમ્મટ્ઠાનસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘કમ્મટ્ઠાનકારકો અય’’ન્તિ જાનિત્વા આકાસે ચમ્મખણ્ડં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો કમ્મટ્ઠાનં કથેસીતિ.

તસ્મા સચે ખીણાસવં લભતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે લભતિ, અનાગામિસકદાગામિસોતાપન્નઝાનલાભીપુથુજ્જનતિપિટકધરદ્વિપિટકધરએકપિટકધરેસુ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ સન્તિકે. એકપિટકધરેપિ અસતિ યસ્સ એકસઙ્ગીતિપિ અટ્ઠકથાય સદ્ધિં પગુણા, અયઞ્ચ લજ્જી હોતિ, તસ્સ સન્તિકે ગહેતબ્બં. એવરૂપો હિ તન્તિધરો વંસાનુરક્ખકો પવેણીપાલકો આચરિયો આચરિયમતિકોવ હોતિ, ન અત્તનોમતિકો હોતિ. તેનેવ પોરાણકત્થેરા ‘‘લજ્જી રક્ખિસ્સતિ લજ્જી રક્ખિસ્સતી’’તિ તિક્ખત્તું આહંસુ.

પુબ્બે વુત્તખીણાસવાદયો ચેત્થ અત્તના અધિગતમગ્ગમેવ આચિક્ખન્તિ. બહુસ્સુતો પન તં તં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉગ્ગહપરિપુચ્છાનં વિસોધિતત્તા ઇતો ચિતો ચ સુત્તઞ્ચ કારણઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા સપ્પાયાસપ્પાયં યોજેત્વા ગહનટ્ઠાને ગચ્છન્તો મહાહત્થી વિય મહામગ્ગં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સતિ. તસ્મા એવરૂપં કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ વત્તપટિપત્તિં કત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેતબ્બં.

સચે પનેતં એકવિહારેયેવ લભતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે લભતિ, યત્થ સો વસતિ, તત્થ ગન્તબ્બં. ગચ્છન્તેન ચ ન ધોતમક્ખિતેહિ પાદેહિ ઉપાહના આરૂહિત્વા છત્તં ગહેત્વા તેલનાળિમધુફાણિતાદીનિ ગાહાપેત્વા અન્તેવાસિકપરિવુતેન ગન્તબ્બં. ગમિકવત્તં પન પૂરેત્વા અત્તનો પત્તચીવરં સયમેવ ગહેત્વા અન્તરામગ્ગે યં યં વિહારં પવિસતિ સબ્બત્થ વત્તપટિપત્તિં કુરુમાનેન સલ્લહુકપરિક્ખારેન પરમસલ્લેખવુત્તિના હુત્વા ગન્તબ્બં.

તં વિહારં પવિસન્તેન અન્તરામગ્ગેયેવ દન્તકટ્ઠં કપ્પિયં કારાપેત્વા ગહેત્વા પવિસિતબ્બં, ન ચ ‘‘મુહુત્તં વિસ્સમેત્વા પાદધોવનમક્ખનાદીનિ કત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં પરિવેણં પવિસિતબ્બં. કસ્મા? સચે હિસ્સ તત્ર આચરિયસ્સ વિસભાગા ભિક્ખૂ ભવેય્યું, તે આગમનકારણં પુચ્છિત્વા આચરિયસ્સ અવણ્ણં પકાસેત્વા ‘‘નટ્ઠોસિ, સચે તસ્સ સન્તિકં આગતો’’તિ વિપ્પટિસારં ઉપ્પાદેય્યું, યેન તતોવ પટિનિવત્તેય્ય, તસ્મા આચરિયસ્સ વસનટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા ઉજુકં તત્થેવ ગન્તબ્બં.

સચે આચરિયો દહરતરો હોતિ, પત્તચીવરપટિગ્ગહણાદીનિ ન સાદિતબ્બાનિ. સચે વુડ્ઢતરો હોતિ, ગન્ત્વા આચરિયં વન્દિત્વા ઠાતબ્બં. ‘‘નિક્ખિપાવુસો, પત્તચીવર’’ન્તિ વુત્તેન નિક્ખિપિતબ્બં. ‘‘પાનીયં પિવા’’તિ વુત્તેન સચે ઇચ્છતિ પાતબ્બં. ‘‘પાદે ધોવાહી’’તિ વુત્તેન ન તાવ પાદા ધોવિતબ્બા. સચે હિ આચરિયેન આભતં ઉદકં ભવેય્ય, ન સારુપ્પં સિયા. ‘‘ધોવાહાવુસો, ન મયા આભતં, અઞ્ઞેહિ આભત’’ન્તિ વુત્તેન પન યત્થ આચરિયો ન પસ્સતિ, એવરૂપે પટિચ્છન્ને વા ઓકાસે, અબ્ભોકાસે વિહારસ્સાપિ વા એકમન્તે નિસીદિત્વા પાદા ધોવિતબ્બા.

સચે આચરિયો તેલનાળિં આહરતિ ઉટ્ઠહિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ સક્કચ્ચં ગહેતબ્બા. સચે હિ ન ગણ્હેય્ય, ‘‘અયં ભિક્ખુ ઇતો એવ પટ્ઠાય સમ્ભોગં કોપેતી’’તિ આચરિયસ્સ અઞ્ઞથત્તં ભવેય્ય. ગહેત્વા પન ન આદિતોવ પાદા મક્ખેતબ્બા. સચે હિ તં આચરિયસ્સ ગત્તબ્ભઞ્જનતેલં ભવેય્ય, ન સારુપ્પં સિયા. તસ્મા સીસં મક્ખેત્વા ખન્ધાદીનિ મક્ખેતબ્બાનિ. ‘‘સબ્બપારિહારિયતેલમિદં, આવુસો, પાદેપિ મક્ખેહી’’તિ વુત્તેન પન થોકં સીસે કત્વા પાદે મક્ખેત્વા ‘‘ઇમં તેલનાળિં ઠપેમિ, ભન્તે’’તિ વત્વા આચરિયે ગણ્હન્તે દાતબ્બા.

આગતદિવસતો પટ્ઠાય કમ્મટ્ઠાનં મે, ભન્તે, કથેથ ઇચ્ચેવં ન વત્તબ્બં. દુતિયદિવસતો પન પટ્ઠાય સચે આચરિયસ્સ પકતિઉપટ્ઠાકો અત્થિ, તં યાચિત્વા વત્તં કાતબ્બં. સચે યાચિતોપિ ન દેતિ, ઓકાસે લદ્ધેયેવ કાતબ્બં. કરોન્તેન ખુદ્દકમજ્ઝિમમહન્તાનિ તીણિ દન્તકટ્ઠાનિ ઉપનામેતબ્બાનિ. સીતં ઉણ્હન્તિ દુવિધં મુખધોવનઉદકઞ્ચ ન્હાનોદકઞ્ચ પટિયાદેતબ્બં. તતો યં આચરિયો તીણિ દિવસાનિ પરિભુઞ્જતિ, તાદિસમેવ નિચ્ચં ઉપનામેતબ્બં. નિયમં અકત્વા યં વા તં વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ યથાલદ્ધં ઉપનામેતબ્બં. કિં બહુના વુત્તેન? યં તં ભગવતા ‘‘અન્તેવાસિકેન, ભિક્ખવે, આચરિયમ્હિ સમ્મા વત્તિતબ્બં. તત્રાયં સમ્મા વત્તના, કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય ઉપાહના ઓમુઞ્ચિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દન્તકટ્ઠં દાતબ્બં, મુખોદકં દાતબ્બં, આસનં પઞ્ઞપેતબ્બં. સચે યાગુ હોતિ, ભાજનં ધોવિત્વા યાગુ ઉપનામેતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૭૮) આદિકં ખન્ધકે સમ્માવત્તં પઞ્ઞત્તં, તં સબ્બમ્પિ કાતબ્બં.

એવં વત્તસમ્પત્તિયા ગરું આરાધયમાનેન સાયં વન્દિત્વા યાહીતિ વિસ્સજ્જિતેન ગન્તબ્બં, યદા સો કિસ્સાગતોસીતિ પુચ્છતિ, તદા આગમનકારણં કથેતબ્બં. સચે સો નેવ પુચ્છતિ, વત્તં પન સાદિયતિ, દસાહે વા પક્ખે વા વીતિવત્તે એકદિવસં વિસ્સજ્જિતેનાપિ અગન્ત્વા ઓકાસં કારેત્વા આગમનકારણં આરોચેતબ્બં. અકાલે વા ગન્ત્વા કિમત્થમાગતોસીતિ પુટ્ઠેન આરોચેતબ્બં. સચે સો પાતોવ આગચ્છાતિ વદતિ, પાતોવ ગન્તબ્બં.

સચે પનસ્સ તાય વેલાય પિત્તાબાધેન વા કુચ્છિ પરિડય્હતિ, અગ્ગિમન્દતાય વા ભત્તં ન જીરતિ, અઞ્ઞો વા કોચિ રોગો બાધતિ, તં યથાભૂતં આવિકત્વા અત્તનો સપ્પાયવેલં આરોચેત્વા તાય વેલાય ઉપસઙ્કમિતબ્બં. અસપ્પાયવેલાય હિ વુચ્ચમાનમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં ન સક્કા હોતિ મનસિકાતુન્તિ. અયં કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વાતિ એત્થ વિત્થારો.

ચરિયાવણ્ણના

૪૩. ઇદાનિ અત્તનો ચરિયાનુકૂલન્તિ એત્થ ચરિયાતિ છ ચરિયા રાગચરિયા, દોસચરિયા, મોહચરિયા, સદ્ધાચરિયા, બુદ્ધિચરિયા, વિતક્કચરિયાતિ. કેચિ પન રાગાદીનં સંસગ્ગસન્નિપાતવસેન અપરાપિ ચતસ્સો, તથા સદ્ધાદીનન્તિ ઇમાહિ અટ્ઠહિ સદ્ધિં ચુદ્દસ ઇચ્છન્તિ. એવં પન ભેદે વુચ્ચમાને રાગાદીનં સદ્ધાદીહિપિ સંસગ્ગં કત્વા અનેકા ચરિયા હોન્તિ, તસ્મા સઙ્ખેપેન છળેવ ચરિયા વેદિતબ્બા. ચરિયા, પકતિ, ઉસ્સન્નતાતિ અત્થતો એકં. તાસં વસેન છળેવ પુગ્ગલા હોન્તિ રાગચરિતો, દોસચરિતો, મોહચરિતો, સદ્ધાચરિતો, બુદ્ધિચરિતો, વિતક્કચરિતોતિ.

તત્થ યસ્મા રાગચરિતસ્સ કુસલપ્પવત્તિસમયે સદ્ધા બલવતી હોતિ, રાગસ્સ આસન્નગુણત્તા. યથા હિ અકુસલપક્ખે રાગો સિનિદ્ધો નાતિલૂખો, એવં કુસલપક્ખે સદ્ધા. યથા રાગો વત્થુકામે પરિયેસતિ, એવં સદ્ધા સીલાદિગુણે. યથા રાગો અહિતં ન પરિચ્ચજતિ, એવં સદ્ધા હિતં ન પરિચ્ચજતિ, તસ્મા રાગચરિતસ્સ સદ્ધાચરિતો સભાગો.

યસ્મા પન દોસચરિતસ્સ કુસલપ્પવત્તિસમયે પઞ્ઞા બલવતી હોતિ, દોસસ્સ આસન્નગુણત્તા. યથા હિ અકુસલપક્ખે દોસો નિસ્સિનેહો ન આરમ્મણં અલ્લીયતિ, એવં કુસલપક્ખે પઞ્ઞા. યથા ચ દોસો અભૂતમ્પિ દોસમેવ પરિયેસતિ, એવં પઞ્ઞા ભૂતં દોસમેવ. યથા દોસો સત્તપરિવજ્જનાકારેન પવત્તતિ, એવં પઞ્ઞા સઙ્ખારપરિવજ્જનાકારેન, તસ્મા દોસચરિતસ્સ બુદ્ધિચરિતો સભાગો.

યસ્મા પન મોહચરિતસ્સ અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય વાયમમાનસ્સ યેભુય્યેન અન્તરાયકરા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, મોહસ્સ આસન્નલક્ખણત્તા. યથા હિ મોહો પરિબ્યાકુલતાય અનવટ્ઠિતો, એવં વિતક્કો નાનપ્પકારવિતક્કનતાય. યથા ચ મોહો અપરિયોગાહણતાય ચઞ્ચલો. તથા વિતક્કો લહુપરિકપ્પનતાય, તસ્મા મોહચરિતસ્સ વિતક્કચરિતો સભાગોતિ.

અપરે તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન અપરાપિ તિસ્સો ચરિયા વદન્તિ. તત્થ તણ્હા રાગોયેવ, માનો ચ તંસમ્પયુત્તોતિ તદુભયં રાગચરિયં નાતિવત્તતિ. મોહનિદાનત્તા ચ દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિચરિયા મોહચરિયમેવ અનુપતતિ.

૪૪. તા પનેતા ચરિયા કિન્નિદાના? કથઞ્ચ જાનિતબ્બં ‘‘અયં પુગ્ગલો રાગચરિતો, અયં પુગ્ગલો દોસાદીસુ અઞ્ઞતરચરિતો’’તિ? કિં ચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિં સપ્પાયન્તિ?

તત્ર પુરિમા તાવ તિસ્સો ચરિયા પુબ્બાચિણ્ણનિદાના, ધાતુદોસનિદાના ચાતિ એકચ્ચે વદન્તિ. પુબ્બે કિર ઇટ્ઠપ્પયોગસુભકમ્મબહુલો રાગચરિતો હોતિ, સગ્ગા વા ચવિત્વા ઇધૂપપન્નો. પુબ્બે છેદનવધબન્ધનવેરકમ્મબહુલો દોસચરિતો હોતિ, નિરયનાગયોનીહિ વા ચવિત્વા ઇધૂપપન્નો. પુબ્બે મજ્જપાનબહુલો સુતપરિપુચ્છાવિહીનો ચ મોહચરિતો હોતિ, તિરચ્છાનયોનિયા વા ચવિત્વા ઇધૂપપન્નોતિ એવં પુબ્બાચિણ્ણનિદાનાતિ વદન્તિ. દ્વિન્નં પન ધાતૂનં ઉસ્સન્નત્તા પુગ્ગલો મોહચરિતો હોતિ પથવીધાતુયા ચ આપોધાતુયા ચ. ઇતરાસં દ્વિન્નં ઉસ્સન્નત્તા દોસચરિતો. સબ્બાસં સમત્તા પન રાગચરિતોતિ. દોસેસુ ચ સેમ્હાધિકો રાગચરિતો હોતિ. વાતાધિકો મોહચરિતો. સેમ્હાધિકો વા મોહચરિતો. વાતાધિકો રાગચરિતોતિ એવં ધાતુદોસનિદાનાતિ વદન્તિ.

તત્થ યસ્મા પુબ્બે ઇટ્ઠપ્પયોગસુભકમ્મબહુલાપિ સગ્ગા ચવિત્વા ઇધૂપપન્નાપિ ચ ન સબ્બે રાગચરિતાયેવ હોન્તિ, ન ઇતરે વા દોસમોહચરિતા. એવં ધાતૂનઞ્ચ યથાવુત્તેનેવ નયેન ઉસ્સદનિયમો નામ નત્થિ. દોસનિયમે ચ રાગમોહદ્વયમેવ વુત્તં, તમ્પિ ચ પુબ્બાપરવિરુદ્ધમેવ. સદ્ધાચરિયાદીસુ ચ એકિસ્સાપિ નિદાનં ન વુત્તમેવ. તસ્મા સબ્બમેતં અપરિચ્છિન્નવચનં.

અયં પનેત્થ અટ્ઠકથાચરિયાનં મતાનુસારેન વિનિચ્છયો, વુત્તઞ્હેતં ઉસ્સદકિત્તને (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮) ‘‘ઇમે સત્તા પુબ્બહેતુનિયામેન લોભુસ્સદા દોસુસ્સદા મોહુસ્સદા અલોભુસ્સદા અદોસુસ્સદા અમોહુસ્સદા ચ હોન્તિ.

યસ્સ હિ કમ્માયૂહનક્ખણે લોભો બલવા હોતિ અલોભો મન્દો, અદોસામોહા બલવન્તો દોસમોહા મન્દા, તસ્સ મન્દો અલોભો લોભં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. અદોસામોહા પન બલવન્તો દોસમોહે પરિયાદાતું સક્કોતિ. તસ્મા સો તેન કમ્મેન દિન્નપટિસન્ધિવસેન નિબ્બત્તો લુદ્ધો હોતિ સુખસીલો અક્કોધનો પઞ્ઞવા વજિરૂપમઞાણો.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે લોભદોસા બલવન્તો હોન્તિ અલોભાદોસા મન્દા, અમોહો બલવા મોહો મન્દો, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દુટ્ઠો ચ. પઞ્ઞવા પન હોતિ વજિરૂપમઞાણો દત્તાભયત્થેરો વિય.

યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે લોભાદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દન્ધો ચ, સીલકો પન હોતિ અક્કોધનો (બાકુલત્થેરો વિય).

તથા યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે તયોપિ લોભદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ અલોભાદયો મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો અપ્પકિલેસો હોતિ દિબ્બારમ્મણમ્પિ દિસ્વા નિચ્ચલો, દુટ્ઠો પન હોતિ દન્ધપઞ્ઞો ચ.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભાદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો ચેવ હોતિ અદુટ્ઠો સીલકો ચ, દન્ધો પન હોતિ.

તથા યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભદોસામોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો ચેવ હોતિ પઞ્ઞવા ચ, દુટ્ઠો ચ પન હોતિ કોધનો.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે તયોપિ અલોભાદોસામોહા બલવન્તો હોન્તિ લોભાદયો મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો વિય અલુદ્ધો અદુટ્ઠો પઞ્ઞવા ચ હોતી’’તિ.

એત્થ ચ યો લુદ્ધોતિ વુત્તો, અયં રાગચરિતો. દુટ્ઠદન્ધા દોસમોહચરિતા. પઞ્ઞવા બુદ્ધિચરિતો. અલુદ્ધઅદુટ્ઠા પસન્નપકતિતાય સદ્ધાચરિતા. યથા વા અમોહપરિવારેન કમ્મુના નિબ્બત્તો બુદ્ધિચરિતો, એવં બલવસદ્ધાપરિવારેન કમ્મુના નિબ્બત્તો સદ્ધાચરિતો. કામવિતક્કાદિપરિવારેન કમ્મુના નિબ્બત્તો વિતક્કચરિતો. લોભાદિના વોમિસ્સપરિવારેન કમ્મુના નિબ્બત્તો વોમિસ્સચરિતોતિ. એવં લોભાદીસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરપરિવારં પટિસન્ધિજનકં કમ્મં ચરિયાનં નિદાનન્તિ વેદિતબ્બં.

૪૫. યં પન વુત્તં કથઞ્ચ જાનિતબ્બં અયં પુગ્ગલો રાગચરિતોતિઆદિ. તત્રાયં નયો.

ઇરિયાપથતો કિચ્ચા, ભોજના દસ્સનાદિતો;

ધમ્મપ્પવત્તિતો ચેવ, ચરિયાયો વિભાવયેતિ.

તત્થ ઇરિયાપથતોતિ રાગચરિતો હિ પકતિગમનેન ગચ્છન્તો ચાતુરિયેન ગચ્છતિ, સણિકં પાદં નિક્ખિપતિ, સમં નિક્ખિપતિ, સમં ઉદ્ધરતિ, ઉક્કુટિકઞ્ચસ્સ પદં હોતિ. દોસચરિતો પાદગ્ગેહિ ખણન્તો વિય ગચ્છતિ, સહસા પાદં નિક્ખિપતિ, સહસા ઉદ્ધરતિ, અનુકડ્ઢિતઞ્ચસ્સ પદં હોતિ. મોહચરિતો પરિબ્યાકુલાય ગતિયા ગચ્છતિ, છમ્ભિતો વિય પદં નિક્ખિપતિ, છમ્ભિતો વિય ઉદ્ધરતિ, સહસાનુપીળિતઞ્ચસ્સ પદં હોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં માગણ્ડિયસુત્તુપ્પત્તિયં –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ અનુકડ્ઢિતં પદં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં,

વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ.

ઠાનમ્પિ રાગચરિતસ્સ પાસાદિકં હોતિ મધુરાકારં, દોસચરિતસ્સ થદ્ધાકારં, મોહચરિતસ્સ આકુલાકારં. નિસજ્જાયપિ એસેવ નયો. રાગચરિતો ચ અતરમાનો સમં સેય્યં પઞ્ઞપેત્વા સણિકં નિપજ્જિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સમોધાય પાસાદિકેન આકારેન સયતિ, વુટ્ઠાપિયમાનો ચ સીઘં અવુટ્ઠાય સઙ્કિતો વિય સણિકં પટિવચનં દેતિ. દોસચરિતો તરમાનો યથા વા તથા વા સેય્યં પઞ્ઞપેત્વા પક્ખિત્તકાયો ભાકુટિં કત્વા સયતિ, વુટ્ઠાપિયમાનો ચ સીઘં વુટ્ઠાય કુપિતો વિય પટિવચનં દેતિ. મોહચરિતો દુસ્સણ્ઠાનં સેય્યં પઞ્ઞપેત્વા વિક્ખિત્તકાયો બહુલં અધોમુખો સયતિ, વુટ્ઠાપિયમાનો ચ હુઙ્કારં કરોન્તો દન્ધં વુટ્ઠાતિ. સદ્ધાચરિતાદયો પન યસ્મા રાગચરિતાદીનં સભાગા, તસ્મા તેસમ્પિ તાદિસોવ ઇરિયાપથો હોતીતિ. એવં તાવ ઇરિયાપથતો ચરિયાયો વિભાવયે.

કિચ્ચાતિ સમ્મજ્જનાદીસુ ચ કિચ્ચેસુ રાગચરિતો સાધુકં સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા અતરમાનો વાલિકં અવિપ્પકિરન્તો સિન્દુવારકુસુમસન્થરમિવ સન્થરન્તો સુદ્ધં સમં સમ્મજ્જતિ. દોસચરિતો ગાળ્હં સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા તરમાનરૂપો ઉભતો વાલિકં ઉસ્સારેન્તો ખરેન સદ્દેન અસુદ્ધં વિસમં સમ્મજ્જતિ. મોહચરિતો સિથિલં સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા સમ્પરિવત્તકં આળોલયમાનો અસુદ્ધં વિસમં સમ્મજ્જતિ.

યથા સમ્મજ્જને, એવં ચીવરધોવનરજનાદીસુપિ સબ્બકિચ્ચેસુ નિપુણમધુરસમસક્કચ્ચકારી રાગચરિતો. ગાળ્હથદ્ધવિસમકારી દોસચરિતો. અનિપુણબ્યાકુલવિસમાપરિચ્છિન્નકારી મોહચરિતો. ચીવરધારણમ્પિ ચ રાગચરિતસ્સ નાતિગાળ્હં નાતિસિથિલં હોતિ પાસાદિકં પરિમણ્ડલં. દોસચરિતસ્સ અતિગાળ્હં અપરિમણ્ડલં. મોહચરિતસ્સ સિથિલં પરિબ્યાકુલં. સદ્ધાચરિતાદયો તેસંયેવાનુસારેન વેદિતબ્બા, તં સભાગત્તાતિ. એવં કિચ્ચતો ચરિયાયો વિભાવયે.

ભોજનાતિ રાગચરિતો સિનિદ્ધમધુરભોજનપ્પિયો હોતિ, ભુઞ્જમાનો ચ નાતિમહન્તં પરિમણ્ડલં આલોપં કત્વા રસપટિસંવેદી અતરમાનો ભુઞ્જતિ, કિઞ્ચિદેવ ચ સાદું લભિત્વા સોમનસ્સં આપજ્જતિ. દોસચરિતો લૂખઅમ્બિલભોજનપ્પિયો હોતિ, ભુઞ્જમાનો ચ મુખપૂરકં આલોપં કત્વા અરસપટિસંવેદી તરમાનો ભુઞ્જતિ, કિઞ્ચિદેવ ચ અસાદું લભિત્વા દોમનસ્સં આપજ્જતિ. મોહચરિતો અનિયતરુચિકો હોતિ, ભુઞ્જમાનો ચ અપરિમણ્ડલં પરિત્તં આલોપં કત્વા ભાજને છડ્ડેન્તો મુખં મક્ખેન્તો વિક્ખિત્તચિત્તો તં તં વિતક્કેન્તો ભુઞ્જતિ. સદ્ધાચરિતાદયોપિ તેસંયેવાનુસારેન વેદિતબ્બા, તંસભાગત્તાતિ. એવં ભોજનતો ચરિયાયો વિભાવયે.

દસ્સનાદિતોતિ રાગચરિતો ઈસકમ્પિ મનોરમં રૂપં દિસ્વા વિમ્હયજાતો વિય ચિરં ઓલોકેતિ, પરિત્તેપિ ગુણે સજ્જતિ, ભૂતમ્પિ દોસં ન ગણ્હાતિ, પક્કમન્તોપિ અમુઞ્ચિતુકામોવ હુત્વા સાપેક્ખો પક્કમતિ. દોસચરિતો ઈસકમ્પિ અમનોરમં રૂપં દિસ્વા કિલન્તરૂપો વિય ન ચિરં ઓલોકેતિ, પરિત્તેપિ દોસે પટિહઞ્ઞતિ, ભૂતમ્પિ ગુણં ન ગણ્હાતિ, પક્કમન્તોપિ મુઞ્ચિતુકામોવ હુત્વા અનપેક્ખો પક્કમતિ. મોહચરિતો યંકિઞ્ચિ રૂપં દિસ્વા પરપચ્ચયિકો હોતિ, પરં નિન્દન્તં સુત્વા નિન્દતિ, પસંસન્તં સુત્વા પસંસતિ, સયં પન અઞ્ઞાણુપેક્ખાય ઉપેક્ખકોવ હોતિ. એસ નયો સદ્દસવનાદીસુપિ. સદ્ધાચરિતાદયો પન તેસંયેવાનુસારેન વેદિતબ્બા, તંસભાગત્તાતિ. એવં દસ્સનાદિતો ચરિયાયો વિભાવયે.

ધમ્મપ્પવત્તિતો ચેવાતિ રાગચરિતસ્સ ચ માયા, સાઠેય્યં, માનો, પાપિચ્છતા, મહિચ્છતા, અસન્તુટ્ઠિતા, સિઙ્ગં, ચાપલ્યન્તિ એવમાદયો ધમ્મા બહુલં પવત્તન્તિ. દોસચરિતસ્સ કોધો, ઉપનાહો, મક્ખો, પળાસો, ઇસ્સા, મચ્છરિયન્તિ એવમાદયો. મોહચરિતસ્સ થિનં, મિદ્ધં, ઉદ્ધચ્ચં, કુક્કુચ્ચં, વિચિકિચ્છા, આધાનગ્ગાહિતા, દુપ્પટિનિસ્સગ્ગિતાતિ એવમાદયો. સદ્ધાચરિતસ્સ મુત્તચાગતા, અરિયાનં દસ્સનકામતા, સદ્ધમ્મં સોતુકામતા, પામોજ્જબહુલતા, અસઠતા, અમાયાવિતા, પસાદનીયેસુ ઠાનેસુ પસાદોતિ એવમાદયો. બુદ્ધિચરિતસ્સ સોવચસ્સતા, કલ્યાણમિત્તતા, ભોજનેમત્તઞ્ઞુતા, સતિસમ્પજઞ્ઞં, જાગરિયાનુયોગો, સંવેજનીયેસુ ઠાનેસુ સંવેગો, સંવિગ્ગસ્સ ચ યોનિસો પધાનન્તિ એવમાદયો. વિતક્કચરિતસ્સ ભસ્સબહુલતા, ગણારામતા, કુસલાનુયોગે અરતિ, અનવટ્ઠિતકિચ્ચતા, રત્તિં ધૂમાયના, દિવા પજ્જલના, હુરાહુરં ધાવનાતિ એવમાદયો ધમ્મા બહુલં પવત્તન્તીતિ. એવં ધમ્મપ્પવત્તિતો ચરિયાયો વિભાવયે.

યસ્મા પન ઇદં ચરિયાવિભાવનવિધાનં સબ્બાકારેન નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાયં આગતં, કેવલં આચરિયમતાનુસારેન વુત્તં, તસ્મા ન સારતો પચ્ચેતબ્બં. રાગચરિતસ્સ હિ વુત્તાનિ ઇરિયાપથાદીનિ દોસચરિતાદયોપિ અપ્પમાદવિહારિનો કાતું સક્કોન્તિ. સંસટ્ઠચરિતસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ એકસ્સેવ ભિન્નલક્ખણા ઇરિયાપથાદયો ન ઉપપજ્જન્તિ. યં પનેતં અટ્ઠકથાસુ ચરિયાવિભાવનવિધાનં વુત્તં, તદેવ સારતો પચ્ચેતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ચેતોપરિયઞાણસ્સ લાભી આચરિયો ચરિયં ઞત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સતિ, ઇતરેન અન્તેવાસિકો પુચ્છિતબ્બો’’તિ. તસ્મા ચેતોપરિયઞાણેન વા તં વા પુગ્ગલં પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બં. અયં પુગ્ગલો રાગચરિતો, અયં દોસાદીસુ અઞ્ઞતરચરિતોતિ.

૪૬. કિં ચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિં સપ્પાયન્તિ એત્થ પન સેનાસનં તાવ રાગચરિતસ્સ અધોતવેદિકં ભૂમટ્ઠકં અકતપબ્ભારકં તિણકુટિકં પણ્ણસાલાદીનં અઞ્ઞતરં રજોકિણ્ણં જતુકાભરિતં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં અતિઉચ્ચં વા અતિનીચં વા ઉજ્જઙ્ગલં સાસઙ્કં અસુચિવિસમમગ્ગં, યત્થ મઞ્ચપીઠમ્પિ મઙ્કુણભરિતં દુરૂપં દુબ્બણ્ણં, યં ઓલોકેન્તસ્સેવ જિગુચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસં સપ્પાયં. નિવાસનપારુપનં અન્તચ્છિન્નં ઓલમ્બવિલમ્બસુત્તકાકિણ્ણં જાલપૂવસદિસં સાણિ વિય ખરસમ્ફસ્સં કિલિટ્ઠં ભારિકં કિચ્છપરિહરણં સપ્પાયં. પત્તોપિ દુબ્બણ્ણો મત્તિકાપત્તો વા આણિગણ્ઠિકાહતો અયોપત્તો વા ગરુકો દુસ્સણ્ઠાનો સીસકપાલમિવ જેગુચ્છો વટ્ટતિ. ભિક્ખાચારમગ્ગોપિ અમનાપો અનાસન્નગામો વિસમો વટ્ટતિ. ભિક્ખાચારગામોપિ યત્થ મનુસ્સા અપસ્સન્તા વિય ચરન્તિ, યત્થ એકકુલેપિ ભિક્ખં અલભિત્વા નિક્ખમન્તં ‘‘એહિ, ભન્તે’’તિ આસનસાલં પવેસેત્વા યાગુભત્તં દત્વા ગચ્છન્તા ગાવી વિય વજે પવેસેત્વા અનપલોકેન્તા ગચ્છન્તિ, તાદિસો વટ્ટતિ. પરિવિસકમનુસ્સાપિ દાસા વા કમ્મકરા વા દુબ્બણ્ણા દુદ્દસિકા કિલિટ્ઠવસના દુગ્ગન્ધા જેગુચ્છા, યે અચિત્તીકારેન યાગુભત્તં છડ્ડેન્તા વિય પરિવિસન્તિ, તાદિસા સપ્પાયા. યાગુભત્તખજ્જકમ્પિ લૂખં દુબ્બણ્ણં સામાકકુદ્રૂસકકણાજકાદિમયં પૂતિતક્કં બિલઙ્ગં જિણ્ણસાકસૂપેય્યં યંકિઞ્ચિદેવ કેવલં ઉદરપૂરમત્તં વટ્ટતિ. ઇરિયાપથોપિસ્સ ઠાનં વા ચઙ્કમો વા વટ્ટતિ. આરમ્મણં નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ યંકિઞ્ચિ અપરિસુદ્ધવણ્ણન્તિ ઇદં રાગચરિતસ્સ સપ્પાયં.

દોસચરિતસ્સ સેનાસનં નાતિઉચ્ચં નાતિનીચં છાયૂદકસમ્પન્નં સુવિભત્તભિત્તિથમ્ભસોપાનં સુપરિનિટ્ઠિતમાલાકમ્મલતાકમ્મનાનાવિધચિત્તકમ્મસમુજ્જલસમસિનિદ્ધમુદુભૂમિતલં બ્રહ્મવિમાનમિવ કુસુમદામવિચિત્રવણ્ણચેલવિતાનસમલઙ્કતં સુપઞ્ઞત્તસુચિમનોરમત્થરણમઞ્ચપીઠં તત્થ તત્થ વાસત્થાય નિક્ખિત્તકુસુમવાસગન્ધસુગન્ધં યં દસ્સનમત્તેનેવ પીતિપામોજ્જં જનયતિ, એવરૂપં સપ્પાયં. તસ્સ પન સેનાસનસ્સ મગ્ગોપિ સબ્બપરિસ્સયવિમુત્તો સુચિસમતલો અલઙ્કતપટિયત્તોવ વટ્ટતિ. સેનાસનપરિક્ખારોપેત્થ કીટમઙ્કુણદીઘજાતિમૂસિકાનં નિસ્સયપરિચ્છિન્દનત્થં નાતિબહુકો, એકમઞ્ચપીઠમત્તમેવ વટ્ટતિ. નિવાસનપારુપનમ્પિસ્સ ચીનપટ્ટસોમારપટ્ટકોસેય્યકપ્પાસિકસુખુમખોમાદીનં યં યં પણીતં, તેન તેન એકપટ્ટં વા દુપટ્ટં વા સલ્લહુકં સમણસારુપ્પેન સુરત્તં સુદ્ધવણ્ણં વટ્ટતિ. પત્તો ઉદકપુપ્ફુળમિવ સુસણ્ઠાનો મણિ વિય સુમટ્ઠો નિમ્મલો સમણસારુપ્પેન સુપરિસુદ્ધવણ્ણો અયોમયો વટ્ટતિ. ભિક્ખાચારમગ્ગો પરિસ્સયવિમુત્તો સમો મનાપો નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નગામો વટ્ટતિ. ભિક્ખાચારગામોપિ યત્થ મનુસ્સા ‘‘ઇદાનિ અય્યો આગમિસ્સતી’’તિ સિત્તસમ્મટ્ઠે પદેસે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તં આદાય ઘરં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા સક્કચ્ચં સહત્થા પરિવિસન્તિ, તાદિસો વટ્ટતિ. પરિવેસકા પનસ્સ યે હોન્તિ અભિરૂપા પાસાદિકા સુન્હાતા સુવિલિત્તા ધૂપવાસકુસુમગન્ધસુરભિનો નાનાવિરાગસુચિમનુઞ્ઞવત્થાભરણપટિમણ્ડિતા સક્કચ્ચકારિનો, તાદિસા સપ્પાયા. યાગુભત્તખજ્જકમ્પિ વણ્ણગન્ધરસસમ્પન્નં ઓજવન્તં મનોરમં સબ્બાકારપણીતં યાવદત્થં વટ્ટતિ. ઇરિયાપથોપિસ્સ સેય્યા વા નિસજ્જા વા વટ્ટતિ, આરમ્મણં નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ યંકિઞ્ચિ સુપરિસુદ્ધવણ્ણન્તિ ઇદં દોસચરિતસ્સ સપ્પાયં.

મોહચરિતસ્સ સેનાસનં દિસામુખં અસમ્બાધં વટ્ટતિ, યત્થ નિસિન્નસ્સ વિવટા દિસા ખાયન્તિ, ઇરિયાપથેસુ ચઙ્કમો વટ્ટતિ. આરમ્મણં પનસ્સ પરિત્તં સુપ્પમત્તં સરાવમત્તં વા (ખુદ્દકં) ન વટ્ટતિ. સમ્બાધસ્મિઞ્હિ ઓકાસે ચિત્તં ભિય્યો સમ્મોહમાપજ્જતિ, તસ્મા વિપુલં મહાકસિણં વટ્ટતિ. સેસં દોસચરિતસ્સ વુત્તસદિસમેવાતિ ઇદં મોહચરિતસ્સ સપ્પાયં.

સદ્ધાચરિતસ્સ સબ્બમ્પિ દોસચરિતમ્હિ વુત્તવિધાનં સપ્પાયં. આરમ્મણેસુ ચસ્સ અનુસ્સતિટ્ઠાનમ્પિ વટ્ટતિ.

બુદ્ધિચરિતસ્સ સેનાસનાદીસુ ઇદં નામ અસપ્પાયન્તિ નત્થિ.

વિતક્કચરિતસ્સ સેનાસનં વિવટં દિસામુખં યત્થ નિસિન્નસ્સ આરામવનપોક્ખરણીરામણેય્યકાનિ ગામનિગમજનપદપટિપાટિયો નીલોભાસા ચ પબ્બતા પઞ્ઞાયન્તિ, તં ન વટ્ટતિ, તઞ્હિ વિતક્કવિધાવનસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ગમ્ભીરે દરીમુખે વનપ્પટિચ્છન્ને હત્થિકુચ્છિપબ્ભારમહિન્દગુહાસદિસે સેનાસને વસિતબ્બં. આરમ્મણમ્પિસ્સ વિપુલં ન વટ્ટતિ. તાદિસઞ્હિ વિતક્કવસેન સન્ધાવનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. પરિત્તં પન વટ્ટતિ.

સેસં રાગચરિતસ્સ વુત્તસદિસમેવાતિ ઇદં વિતક્કચરિતસ્સ સપ્પાયં. અયં અત્તનો ચરિયાનુકૂલન્તિ એત્થ આગતચરિયાનં પભેદનિદાનવિભાવનસપ્પાયપરિચ્છેદતો વિત્થારો. ન ચ તાવ ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં સબ્બાકારેન આવિકતં. તઞ્હિ અનન્તરસ્સ માતિકાપદસ્સ વિત્થારે સયમેવ આવિભવિસ્સતિ.

ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના

૪૭. તસ્મા યં વુત્તં ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ અઞ્ઞતરં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાતિ એત્થ સઙ્ખાતનિદ્દેસતો, ઉપચારપ્પનાવહતો, ઝાનપ્પભેદતો, સમતિક્કમતો, વડ્ઢનાવડ્ઢનતો, આરમ્મણતો, ભૂમિતો, ગહણતો, પચ્ચયતો, ચરિયાનુકૂલતોતિ ઇમેહિ તાવ દસહાકારેહિ કમ્મટ્ઠાનવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તત્થ સઙ્ખાતનિદ્દેસતોતિ ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસૂતિ હિ વુત્તં, તત્રિમાનિ ચત્તાલીસ કમ્મટ્ઠાનાનિ દસ કસિણા, દસ અસુભા, દસ અનુસ્સતિયો, ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, ચત્તારો આરુપ્પા, એકા સઞ્ઞા, એકં વવત્થાનન્તિ.

તત્થ પથવીકસિણં, આપોકસિણં, તેજોકસિણં, વાયોકસિણં, નીલકસિણં, પીતકસિણં, લોહિતકસિણં, ઓદાતકસિણં, આલોકકસિણં, પરિચ્છિન્નાકાસકસિણન્તિ ઇમે દસ કસિણા.

ઉદ્ધુમાતકં, વિનીલકં, વિપુબ્બકં, વિચ્છિદ્દકં, વિક્ખાયિતકં, વિક્ખિત્તકં, હતવિક્ખિત્તકં, લોહિતકં, પુળુવકં, અટ્ઠિકન્તિ ઇમે દસ અસુભા.

બુદ્ધાનુસ્સતિ, ધમ્માનુસ્સતિ, સઙ્ઘાનુસ્સતિ, સીલાનુસ્સતિ, ચાગાનુસ્સતિ, દેવતાનુસ્સતિ, મરણાનુસ્સતિ, કાયગતાસતિ, આનાપાનસ્સતિ, ઉપસમાનુસ્સતીતિ ઇમા દસ અનુસ્સતિયો.

મેત્તા, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ખાતિ ઇમે ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા.

આકાસાનઞ્ચાયતનં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમે ચત્તારો આરુપ્પા. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા એકા સઞ્ઞા. ચતુધાતુવવત્થાનં એકં વવત્થાનન્તિ એવં સઙ્ખાતનિદ્દેસતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઉપચારપ્પનાવહતોતિ ઠપેત્વા કાયગતાસતિઞ્ચ આનાપાનસ્સતિઞ્ચ અવસેસા અટ્ઠ અનુસ્સતિયો, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ ઇમાનેવ હેત્થ દસકમ્મટ્ઠાનાનિ ઉપચારવહાનિ. સેસાનિ અપ્પનાવહાનિ. એવં ઉપચારપ્પનાવહતો.

ઝાનપ્પભેદતોતિ અપ્પનાવહેસુ ચેત્થ આનાપાનસ્સતિયા સદ્ધિં દસ કસિણા ચતુક્કજ્ઝાનિકા હોન્તિ. કાયગતાસતિયા સદ્ધિં દસ અસુભા પઠમજ્ઝાનિકા. પુરિમા તયો બ્રહ્મવિહારા તિકજ્ઝાનિકા. ચતુત્થબ્રહ્મવિહારો ચત્તારો ચ આરુપ્પા ચતુત્થજ્ઝાનિકાતિ એવં ઝાનપ્પભેદતો.

સમતિક્કમતોતિ દ્વે સમતિક્કમા અઙ્ગસમતિક્કમો ચ આરમ્મણસમતિક્કમો ચ. તત્થ સબ્બેસુપિ તિકચતુક્કજ્ઝાનિકેસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ અઙ્ગસમતિક્કમો હોતિ વિતક્કવિચારાદીનિ ઝાનઙ્ગાનિ સમતિક્કમિત્વા તેસ્વેવારમ્મણેસુ દુતિયજ્ઝાનાદીનં પત્તબ્બતો. તથા ચતુત્થબ્રહ્મવિહારે. સોપિ હિ મેત્તાદીનંયેવ આરમ્મણે સોમનસ્સં સમતિક્કમિત્વા પત્તબ્બોતિ. ચતૂસુ પન આરુપ્પેસુ આરમ્મણસમતિક્કમો હોતિ. પુરિમેસુ હિ નવસુ કસિણેસુ અઞ્ઞતરં સમતિક્કમિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં પત્તબ્બં. આકાસાદીનિ ચ સમતિક્કમિત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીનિ. સેસેસુ સમતિક્કમો નત્થીતિ એવં સમતિક્કમતો.

વડ્ઢનાવડ્ઢનતોતિ ઇમેસુ ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ દસ કસિણાનેવ વડ્ઢેતબ્બાનિ. યત્તકઞ્હિ ઓકાસં કસિણેન ફરતિ, તદબ્ભન્તરે દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સોતું દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપાનિ પસ્સિતું પરસત્તાનઞ્ચ ચેતસા ચિત્તમઞ્ઞાતું સમત્થો હોતિ. કાયગતાસતિ પન અસુભાનિ ચ ન વડ્ઢેતબ્બાનિ. કસ્મા? ઓકાસેન પરિચ્છિન્નત્તા આનિસંસાભાવા ચ. સા ચ નેસં ઓકાસેન પરિચ્છિન્નતા ભાવનાનયે આવિભવિસ્સતિ. તેસુ પન વડ્ઢિતેસુ કુણપરાસિયેવ વડ્ઢતિ, ન કોચિ આનિસંસો અત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં સોપાકપઞ્હાબ્યાકરણે, ‘‘વિભૂતા ભગવા રૂપસઞ્ઞા અવિભૂતા અટ્ઠિકસઞ્ઞા’’તિ. તત્ર હિ નિમિત્તવડ્ઢનવસેન રૂપસઞ્ઞા વિભૂતાતિ વુત્તા. અટ્ઠિકસઞ્ઞા અવડ્ઢનવસેન અવિભૂતાતિ વુત્તા.

યં પનેતં ‘‘કેવલં અટ્ઠિસઞ્ઞાય, અફરી પથવિં ઇમ’’ન્તિ (થેરગા. ૧૮) વુત્તં, તં લાભિસ્સ સતો ઉપટ્ઠાનાકારવસેન વુત્તં. યથેવ હિ ધમ્માસોકકાલે કરવીકસકુણો સમન્તા આદાસભિત્તીસુ અત્તનો છાયં દિસ્વા સબ્બદિસાસુ કરવીકસઞ્ઞી હુત્વા મધુરં ગિરં નિચ્છારેસિ, એવં થેરોપિ અટ્ઠિકસઞ્ઞાય લાભિત્તા સબ્બદિસાસુ ઉપટ્ઠિતં નિમિત્તં પસ્સન્તો કેવલાપિ પથવી અટ્ઠિકભરિતાતિ ચિન્તેસીતિ.

યદિ એવં યા અસુભજ્ઝાનાનં અપ્પમાણારમ્મણતા વુત્તા, સા વિરુજ્ઝતીતિ. સા ચ ન વિરુજ્ઝતિ. એકચ્ચો હિ ઉદ્ધુમાતકે વા અટ્ઠિકે વા મહન્તે નિમિત્તં ગણ્હાતિ. એકચ્ચો અપ્પકે. ઇમિના પરિયાયેન એકચ્ચસ્સ પરિત્તારમ્મણં ઝાનં હોતિ. એકચ્ચસ્સ અપ્પમાણારમ્મણન્તિ. યો વા એતં વડ્ઢને આદીનવં અપસ્સન્તો વડ્ઢેતિ. તં સન્ધાય ‘‘અપ્પમાણારમ્મણ’’ન્તિ વુત્તં. આનિસંસાભાવા પન ન વડ્ઢેતબ્બાનીતિ.

યથા ચ એતાનિ, એવં સેસાનિપિ ન વડ્ઢેતબ્બાનિ. કસ્મા? તેસુ હિ આનાપાનનિમિત્તં તાવ વડ્ઢયતો વાતરાસિયેવ વડ્ઢતિ, ઓકાસેન ચ પરિચ્છિન્નં. ઇતિ સાદીનવત્તા ઓકાસેન ચ પરિચ્છિન્નત્તા ન વડ્ઢેતબ્બં. બ્રહ્મવિહારા સત્તારમ્મણા, તેસં નિમિત્તં વડ્ઢયતો સત્તરાસિયેવ વડ્ઢેય્ય, ન ચ તેન અત્થો અત્થિ, તસ્મા તમ્પિ ન વડ્ઢેતબ્બં. યં પન વુત્તં ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા’’તિ (દી. નિ. ૧.૫૫૬) આદિ, તં પરિગ્ગહવસેનેવ વુત્તં. એકાવાસદ્વિઆવાસાદિના હિ અનુક્કમેન એકિસ્સા દિસાય સત્તે પરિગ્ગહેત્વા ભાવેન્તો એકં દિસં ફરિત્વાતિ વુત્તો. ન નિમિત્તં વડ્ઢેન્તો. પટિભાગનિમિત્તમેવ ચેત્થ નત્થિ. યદયં વડ્ઢેય્ય, પરિત્તઅપ્પમાણારમ્મણતાપેત્થ પરિગ્ગહવસેનેવ વેદિતબ્બા. આરુપ્પારમ્મણેસુપિ આકાસં કસિણુગ્ઘાટિમત્તા. તઞ્હિ કસિણાપગમવસેનેવ મનસિ કાતબ્બં. તતો પરં વડ્ઢયતોપિ ન કિઞ્ચિ હોતિ. વિઞ્ઞાણં સભાવધમ્મત્તા. ન હિ સક્કા સભાવધમ્મં વડ્ઢેતું. વિઞ્ઞાણાપગમો વિઞ્ઞાણસ્સ અભાવમત્તત્તા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનારમ્મણં સભાવધમ્મત્તાયેવ ન વડ્ઢેતબ્બં. સેસાનિ અનિમિત્તત્તા. પટિભાગનિમિત્તઞ્હિ વડ્ઢેતબ્બં નામ ભવેય્ય. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીનઞ્ચ નેવ પટિભાગનિમિત્તં આરમ્મણં હોતિ, તસ્મા તં ન વડ્ઢેતબ્બન્તિ એવં વડ્ઢનાવડ્ઢનતો.

આરમ્મણતોતિ ઇમેસુ ચ ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ દસકસિણા, દસઅસુભા, આનાપાનસ્સતિ, કાયગતાસતીતિ ઇમાનિ દ્વાવીસતિપટિભાગનિમિત્તારમ્મણાનિ. સેસાનિ ન પટિભાગનિમિત્તારમ્મણાનિ. તથા દસસુ અનુસ્સતીસુ ઠપેત્વા આનાપાનસ્સતિઞ્ચ કાયગતાસતિઞ્ચ અવસેસા અટ્ઠ અનુસ્સતિયો, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, ચતુધાતુવવત્થાનં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમાનિ દ્વાદસ સભાવધમ્મારમ્મણાનિ. દસ કસિણા, દસ અસુભા, આનાપાનસ્સતિ, કાયગતાસતીતિ ઇમાનિ દ્વાવીસતિ નિમિત્તારમ્મણાનિ. સેસાનિ છ ન વત્તબ્બારમ્મણાનિ. તથા વિપુબ્બકં, લોહિતકં, પુળુવકં, આનાપાનસ્સતિ, આપોકસિણં, તેજોકસિણં, વાયોકસિણં, યઞ્ચ આલોકકસિણે સૂરિયાદીનં ઓભાસમણ્ડલારમ્મણન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ ચલિતારમ્મણાનિ, તાનિ ચ ખો પુબ્બભાગે, પટિભાગં પન સન્નિસિન્નમેવ હોતિ. સેસાનિ ન ચલિતારમ્મણાનીતિ એવં આરમ્મણતો.

ભૂમિતોતિ એત્થ ચ દસ અસુભા, કાયગતાસતિ, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાતિ ઇમાનિ દ્વાદસ દેવેસુ નપ્પવત્તન્તિ. તાનિ દ્વાદસ, આનાપાનસ્સતિ ચાતિ ઇમાનિ તેરસ બ્રહ્મલોકે નપ્પવત્તન્તિ. અરૂપભવે પન ઠપેત્વા ચત્તારો આરુપ્પે અઞ્ઞં નપ્પવત્તતિ. મનુસ્સેસુ સબ્બાનિપિ પવત્તન્તીતિ એવં ભૂમિતો.

ગહણતોતિ દિટ્ઠફુટ્ઠસુતગ્ગહણતોપેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્ર ઠપેત્વા વાયોકસિણં સેસા નવ કસિણા, દસ અસુભાતિ ઇમાનિ એકૂનવીસતિ દિટ્ઠેન ગહેતબ્બાનિ. પુબ્બભાગે ચક્ખુના ઓલોકેત્વા નિમિત્તં નેસં ગહેતબ્બન્તિ અત્થો. કાયગતાસતિયં તચપઞ્ચકં દિટ્ઠેન, સેસં સુતેનાતિ એવં તસ્સા આરમ્મણં દિટ્ઠસુતેન ગહેતબ્બં. આનાપાનસ્સતિ ફુટ્ઠેન, વાયોકસિણં દિટ્ઠફુટ્ઠેન, સેસાનિ અટ્ઠારસ સુતેન ગહેતબ્બાનિ. ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારો, ચત્તારો આરુપ્પાતિ ઇમાનિ ચેત્થ ન આદિકમ્મિકેન ગહેતબ્બાનિ. સેસાનિ પઞ્ચતિંસ ગહેતબ્બાનીતિ એવં ગહણતો.

પચ્ચયતોતિ ઇમેસુ પન કમ્મટ્ઠાનેસુ ઠપેત્વા આકાસકસિણં સેસા નવ કસિણા આરુપ્પાનં પચ્ચયા હોન્તિ, દસ કસિણા અભિઞ્ઞાનં, તયો બ્રહ્મવિહારા ચતુત્થબ્રહ્મવિહારસ્સ, હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં આરુપ્પં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિરોધસમાપત્તિયા, સબ્બાનિપિ સુખવિહારવિપસ્સનાભવસમ્પત્તીનન્તિ એવં પચ્ચયતો.

ચરિયાનુકૂલતોતિ ચરિયાનં અનુકૂલતોપેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સેય્યથિદં – રાગચરિતસ્સ તાવ એત્થ દસ અસુભા, કાયગતાસતીતિ એકાદસ કમ્મટ્ઠાનાનિ અનુકૂલાનિ. દોસચરિતસ્સ ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, ચત્તારિ વણ્ણકસિણાનીતિ અટ્ઠ. મોહચરિતસ્સ, વિતક્કચરિતસ્સ ચ એકં આનાપાનસ્સતિ કમ્મટ્ઠાનમેવ. સદ્ધાચરિતસ્સ પુરિમા છ અનુસ્સતિયો. બુદ્ધિચરિતસ્સ મરણસ્સતિ, ઉપસમાનુસ્સતિ, ચતુધાતુવવત્થાનં, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાતિ ચત્તારિ. સેસકસિણાનિ, ચત્તારો ચ આરુપ્પા સબ્બચરિતાનં અનુકૂલાનિ. કસિણેસુ ચ યંકિઞ્ચિ પરિત્તં વિતક્કચરિતસ્સ, અપ્પમાણં મોહચરિતસ્સાતિ.

એવમેત્થ ચરિયાનુકૂલતો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ સબ્બઞ્ચેતં ઉજુવિપચ્ચનીકવસેન ચ અતિસપ્પાયવસેન ચ વુત્તં. રાગાદીનં પન અવિક્ખમ્ભિકા સદ્ધાદીનં વા અનુપકારા કુસલભાવના નામ નત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં મેઘિયસુત્તે –

‘‘ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ ભાવેતબ્બા. અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાય. મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય. આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાય. અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયા’’તિ.

રાહુલસુત્તેપિ ‘‘મેત્તં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૧૨૦) નયેન એકસ્સેવ સત્ત કમ્મટ્ઠાનાનિ વુત્તાનિ. તસ્મા વચનમત્તે અભિનિવેસં અકત્વા સબ્બત્થ અધિપ્પાયો પરિયેસિતબ્બોતિ અયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાતિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનકથા વિનિચ્છયો.

૪૮. ગહેત્વાતિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ અયમત્થદીપના. ‘‘તેન યોગિના કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ વુત્તપ્પકારં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા બુદ્ધસ્સ વા ભગવતો આચરિયસ્સ વા અત્તાનં નિય્યાતેત્વા સમ્પન્નજ્ઝાસયેન સમ્પન્નાધિમુત્તિના ચ હુત્વા કમ્મટ્ઠાનં યાચિતબ્બં.

તત્ર ‘‘ઇમાહં ભગવા અત્તભાવં તુમ્હાકં પરિચ્ચજામી’’તિ એવં બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તા નિય્યાતેતબ્બો. એવઞ્હિ અનિય્યાતેત્વા પન્તેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તો ભેરવારમ્મણે આપાથમાગતે સન્થમ્ભિતું અસક્કોન્તો ગામન્તં ઓસરિત્વા ગિહીહિ સંસટ્ઠો હુત્વા અનેસનં આપજ્જિત્વા અનયબ્યસનં પાપુણેય્ય. નિય્યાતિતત્તભાવસ્સ પનસ્સ ભેરવારમ્મણે આપાથમાગતેપિ ભયં ન ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘નનુ તયા, પણ્ડિત, પુરિમમેવ અત્તા બુદ્ધાનં નિય્યાતિતો’’તિ પચ્ચવેક્ખતો પનસ્સ સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા હિ પુરિસસ્સ ઉત્તમં કાસિકવત્થં ભવેય્ય, તસ્સ તસ્મિં મૂસિકાય વા કીટેહિ વા ખાદિતે ઉપ્પજ્જેય્ય દોમનસ્સં. સચે પન તં અચીવરકસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય, અથસ્સ તં તેન ભિક્ખુના ખણ્ડાખણ્ડં કરિયમાનં દિસ્વાપિ સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જેય્ય. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

આચરિયસ્સ નિય્યાતેન્તેનાપિ ‘‘ઇમાહં, ભન્તે, અત્તભાવં તુમ્હાકં પરિચ્ચજામી’’તિ વત્તબ્બં. એવં અનિય્યાતિતત્તભાવો હિ અતજ્જનીયો વા હોતિ, દુબ્બચો વા અનોવાદકરો, યેનકામંગમો વા આચરિયં અનાપુચ્છાવ યત્થિચ્છતિ, તત્થ ગન્તા, તમેનં આચરિયો આમિસેન વા ધમ્મેન વા ન સઙ્ગણ્હાતિ, ગૂળ્હં ગન્થં ન સિક્ખાપેતિ. સો ઇમં દુવિધં સઙ્ગહં અલભન્તો સાસને પતિટ્ઠં ન લભતિ, નચિરસ્સેવ દુસ્સીલ્યં વા ગિહિભાવં વા પાપુણાતિ. નિય્યાતિતત્તભાવો પન નેવ અતજ્જનીયો હોતિ, ન યેનકામંગમો, સુવચો આચરિયાયત્તવુત્તિયેવ હોતિ. સો આચરિયતો દુવિધં સઙ્ગહં લભન્તો સાસને વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરસ્સ અન્તેવાસિકા વિય.

થેરસ્સ કિર સન્તિકં તયો ભિક્ખૂ આગમંસુ. તેસુ એકો ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાકમત્થાયા’’તિ વુત્તે સતપોરિસે પપાતે પતિતું ઉસ્સહેય્યન્તિ આહ. દુતિયો ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાકમત્થાયા’’તિ વુત્તે ઇમં અત્તભાવં પણ્હિતો પટ્ઠાય પાસાણપિટ્ઠે ઘંસેન્તો નિરવસેસં ખેપેતું ઉસ્સહેય્યન્તિ આહ. તતિયો ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાકમત્થાયા’’તિ વુત્તે અસ્સાસપસ્સાસે ઉપરુન્ધિત્વા કાલકિરિયં કાતું ઉસ્સહેય્યન્તિ આહ. થેરો ભબ્બાવતિમે ભિક્ખૂતિ કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. તે તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા તયોપિ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ અયમાનિસંસો અત્તનિય્યાતને. તેન વુત્તં ‘‘બુદ્ધસ્સ વા ભગવતો આચરિયસ્સ વા અત્તાનં નિય્યાતેત્વા’’તિ.

૪૯. સમ્પન્નજ્ઝાસયેન સમ્પન્નાધિમુત્તિના ચ હુત્વાતિ એત્થ પન તેન યોગિના અલોભાદીનં વસેન છહાકારેહિ સમ્પન્નજ્ઝાસયેન ભવિતબ્બં. એવં સમ્પન્નજ્ઝાસયો હિ તિસ્સન્નં બોધીનં અઞ્ઞતરં પાપુણાતિ. યથાહ, ‘‘છ અજ્ઝાસયા બોધિસત્તાનં બોધિપરિપાકાય સંવત્તન્તિ, અલોભજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા લોભે દોસદસ્સાવિનો, અદોસજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા દોસે દોસદસ્સાવિનો, અમોહજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા મોહે દોસદસ્સાવિનો, નેક્ખમ્મજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા ઘરાવાસે દોસદસ્સાવિનો, પવિવેકજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા સઙ્ગણિકાય દોસદસ્સાવિનો, નિસ્સરણજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા સબ્બભવગતીસુ દોસદસ્સાવિનો’’તિ. યે હિ કેચિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિખીણાસવપચ્ચેકબુદ્ધસમ્માસમ્બુદ્ધા, સબ્બે તે ઇમેહેવ છહાકારેહિ અત્તના અત્તના પત્તબ્બં વિસેસં પત્તા. તસ્મા ઇમેહિ છહાકારેહિ સમ્પન્નજ્ઝાસયેન ભવિતબ્બં. તદધિમુત્તતાય પન અધિમુત્તિસમ્પન્નેન ભવિતબ્બં. સમાધાધિમુત્તેન સમાધિગરુકેન સમાધિપબ્ભારેન, નિબ્બાનાધિમુત્તેન નિબ્બાનગરુકેન નિબ્બાનપબ્ભારેન ચ ભવિતબ્બન્તિ અત્થો.

૫૦. એવં સમ્પન્નજ્ઝાસયાધિમુત્તિનો પનસ્સ કમ્મટ્ઠાનં યાચતો ચેતોપરિયઞાણલાભિના આચરિયેન ચિત્તાચારં ઓલોકેત્વા ચરિયા જાનિતબ્બા. ઇતરેન કિં ચરિતોસિ? કે વા તે ધમ્મા બહુલં સમુદાચરન્તિ? કિં વા તે મનસિકરોતો ફાસુ હોતિ? કતરસ્મિં વા તે કમ્મટ્ઠાને ચિત્તં નમતીતિ એવમાદીહિ નયેહિ પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બા. એવં ઞત્વા ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં.

કથેન્તેન ચ તિવિધેન કથેતબ્બં. પકતિયા ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ એકં દ્વે નિસજ્જાનિ સજ્ઝાયં કારેત્વા દાતબ્બં. સન્તિકે વસન્તસ્સ આગતાગતક્ખણે કથેતબ્બં. ઉગ્ગહેત્વા અઞ્ઞત્ર ગન્તુકામસ્સ નાતિસંખિત્તં નાતિવિત્થારિકં કત્વા કથેતબ્બં.

તત્થ પથવીકસિણં તાવ કથેન્તેન ચત્તારો કસિણદોસા, કસિણકરણં, કતસ્સ ભાવનાનયો, દુવિધં નિમિત્તં, દુવિધો સમાધિ, સત્તવિધં સપ્પાયાસપ્પાયં, દસવિધં અપ્પનાકોસલ્લં, વીરિયસમતા, અપ્પનાવિધાનન્તિ ઇમે નવ આકારા કથેતબ્બા. સેસકમ્મટ્ઠાનેસુપિ તસ્સ તસ્સ અનુરૂપં કથેતબ્બં. તં સબ્બં તેસં ભાવનાવિધાને આવિભવિસ્સતિ.