૪. પથવીકસિણનિદ્દેસો

૫૧. ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘સમાધિભાવનાય અનનુરૂપં વિહારં પહાય અનુરૂપે વિહારે વિહરન્તેના’’તિ એત્થ યસ્સ તાવાચરિયેન સદ્ધિં એકવિહારે વસતો ફાસુ હોતિ, તેન તત્થેવ કમ્મટ્ઠાનં પરિસોધેન્તેન વસિતબ્બં. સચે તત્થ ફાસુ ન હોતિ, યો અઞ્ઞો ગાવુતે વા અડ્ઢયોજને વા યોજનમત્તેપિ વા સપ્પાયો વિહારો હોતિ, તત્થ વસિતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને સન્દેહે વા સતિસમ્મોસે વા જાતે કાલસ્સેવ વિહારે વત્તં કત્વા અન્તરામગ્ગે પિણ્ડાય ચરિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનેયેવ આચરિયસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તંદિવસમાચરિયસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા દુતિયદિવસે આચરિયં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે પિણ્ડાય ચરિત્વા અકિલમન્તોયેવ અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગન્તું સક્ખિસ્સતિ. યો પન યોજનપ્પમાણેપિ ફાસુકટ્ઠાનં ન લભતિ, તેન કમ્મટ્ઠાને સબ્બં ગણ્ઠિટ્ઠાનં છિન્દિત્વા સુવિસુદ્ધં આવજ્જનપટિબદ્ધં કમ્મટ્ઠાનં કત્વા દૂરમ્પિ ગન્ત્વા સમાધિભાવનાય અનનુરૂપં વિહારં પહાય અનુરૂપે વિહારે વિહાતબ્બં.

અનનુરૂપવિહારો

૫૨. તત્થ અનનુરૂપો નામ અટ્ઠારસન્નં દોસાનં અઞ્ઞતરેન સમન્નાગતો. તત્રિમે અટ્ઠારસ દોસા – મહત્તં, નવત્તં, જિણ્ણત્તં, પન્થનિસ્સિતત્તં, સોણ્ડી, પણ્ણં, પુપ્ફં, ફલં, પત્થનીયતા, નગરસન્નિસ્સિતતા, દારુસન્નિસ્સિતતા, ખેત્તસન્નિસ્સિતતા, વિસભાગાનં પુગ્ગલાનં અત્થિતા, પટ્ટનસન્નિસ્સિતતા, પચ્ચન્તસન્નિસ્સિતતા, રજ્જસીમસન્નિસ્સિતતા, અસપ્પાયતા, કલ્યાણમિત્તાનં અલાભોતિ ઇમેસં અટ્ઠારસન્નં દોસાનં અઞ્ઞતરેન દોસેન સમન્નાગતો અનનુરૂપો નામ. ન તત્થ વિહાતબ્બં.

કસ્મા? મહાવિહારે તાવ બહૂ નાનાછન્દા સન્નિપતન્તિ, તે અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિવિરુદ્ધતાય વત્તં ન કરોન્તિ. બોધિયઙ્ગણાદીનિ અસમ્મટ્ઠાનેવ હોન્તિ. અનુપટ્ઠાપિતં પાનીયં પરિભોજનીયં. તત્રાયં ગોચરગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામીતિ પત્તચીવરમાદાય નિક્ખન્તો સચે પસ્સતિ વત્તં વા અકતં પાનીયઘટં વા રિત્તં, અથાનેન વત્તં કાતબ્બં હોતિ, પાનીયં ઉપટ્ઠાપેતબ્બં. અકરોન્તો વત્તભેદે દુક્કટં આપજ્જતિ. કરોન્તસ્સ કાલો અતિક્કમતિ, અતિદિવા પવિટ્ઠો નિટ્ઠિતાય ભિક્ખાય કિઞ્ચિ ન લભતિ. પટિસલ્લાનગતોપિ સામણેરદહરભિક્ખૂનં ઉચ્ચાસદ્દેન સઙ્ઘકમ્મેહિ ચ વિક્ખિપતિ. યત્થ પન સબ્બં વત્તં કતમેવ હોતિ, અવસેસાપિ ચ સઙ્ઘટ્ટના નત્થિ. એવરૂપે મહાવિહારેપિ વિહાતબ્બં.

નવવિહારે બહુ નવકમ્મં હોતિ, અકરોન્તં ઉજ્ઝાયન્તિ. યત્થ પન ભિક્ખૂ એવં વદન્તિ ‘‘આયસ્મા યથાસુખં સમણધમ્મં કરોતુ, મયં નવકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ એવરૂપે વિહાતબ્બં.

જિણ્ણવિહારે પન બહુ પટિજગ્ગિતબ્બં હોતિ, અન્તમસો અત્તનો સેનાસનમત્તમ્પિ અપ્પટિજગ્ગન્તં ઉજ્ઝાયન્તિ, પટિજગ્ગન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં પરિહાયતિ.

પન્થનિસ્સિતે મહાપથવિહારે રત્તિન્દિવં આગન્તુકા સન્નિપતન્તિ. વિકાલે આગતાનં અત્તનો સેનાસનં દત્વા રુક્ખમૂલે વા પાસાણપિટ્ઠે વા વસિતબ્બં હોતિ. પુનદિવસેપિ એવમેવાતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઓકાસો ન હોતિ. યત્થ પન એવરૂપો આગન્તુકસમ્બાધો ન હોતિ, તત્થ વિહાતબ્બં.

સોણ્ડી નામ પાસાણપોક્ખરણી હોતિ, તત્થ પાનીયત્થં મહાજનો સમોસરતિ, નગરવાસીનં રાજકુલૂપકત્થેરાનં અન્તેવાસિકા રજનકમ્મત્થાય આગચ્છન્તિ, તેસં ભાજનદારુદોણિકાદીનિ પુચ્છન્તાનં અસુકે ચ અસુકે ચ ઠાનેતિ દસ્સેતબ્બાનિ હોન્તિ, એવં સબ્બકાલમ્પિ નિચ્ચબ્યાવટો હોતિ.

યત્થ નાનાવિધં સાકપણ્ણં હોતિ, તત્થસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા દિવાવિહારં નિસિન્નસ્સાપિ સન્તિકે સાકહારિકા ગાયમાના પણ્ણં ઉચ્ચિનન્તિયો વિસભાગસદ્દસઙ્ઘટ્ટનેન કમ્મટ્ઠાનન્તરાયં કરોન્તિ.

યત્થ પન નાનાવિધા માલાગચ્છા સુપુપ્ફિતા હોન્તિ, તત્રાપિ તાદિસોયેવ ઉપદ્દવો.

યત્થ નાનાવિધં અમ્બજમ્બુપનસાદિફલં હોતિ, તત્થ ફલત્થિકા આગન્ત્વા યાચન્તિ, અદેન્તસ્સ કુજ્ઝન્તિ, બલક્કારેન વા ગણ્હન્તિ, સાયન્હસમયે વિહારમજ્ઝે ચઙ્કમન્તેન તે દિસ્વા ‘‘કિં ઉપાસકા એવં કરોથા’’તિ વુત્તા યથારુચિ અક્કોસન્તિ. અવાસાયપિસ્સ પરક્કમન્તિ.

પત્થનીયે પન લેણસમ્મતે દક્ખિણગિરિહત્થિકુચ્છિચેતિયગિરિચિત્તલપબ્બતસદિસે વિહારે વિહરન્તં અયમરહાતિ સમ્ભાવેત્વા વન્દિતુકામા મનુસ્સા સમન્તા ઓસરન્તિ, તેનસ્સ ન ફાસુ હોતિ, યસ્સ પન તં સપ્પાયં હોતિ, તેન દિવા અઞ્ઞત્ર ગન્ત્વા રત્તિં વસિતબ્બં.

નગરસન્નિસ્સિતે વિસભાગારમ્મણાનિ આપાથમાગચ્છન્તિ, કુમ્ભદાસિયોપિ ઘટેહિ નિઘંસન્તિયો ગચ્છન્તિ, ઓક્કમિત્વા મગ્ગં ન દેન્તિ, ઇસ્સરમનુસ્સાપિ વિહારમજ્ઝે સાણિં પરિક્ખિપિત્વા નિસીદન્તિ.

દારુસન્નિસ્સયે પન યત્થ કટ્ઠાનિ ચ દબ્બુપકરણરુક્ખા ચ સન્તિ, તત્થ કટ્ઠહારિકા પુબ્બે વુત્તસાકપુપ્ફહારિકા વિય અફાસું કરોન્તિ, વિહારે રુક્ખા સન્તિ, તે છિન્દિત્વા ઘરાનિ કરિસ્સામાતિ મનુસ્સા આગન્ત્વા છિન્દન્તિ. સચે સાયન્હસમયં પધાનઘરા નિક્ખમિત્વા વિહારમજ્ઝે ચઙ્કમન્તો તે દિસ્વા ‘‘કિં ઉપાસકા એવં કરોથા’’તિ વદતિ, યથારુચિ અક્કોસન્તિ, અવાસાયપિસ્સ પરક્કમન્તિ.

યો પન ખેત્તસન્નિસ્સિતો હોતિ સમન્તા ખેત્તેહિ પરિવારિતો, તત્થ મનુસ્સા વિહારમજ્ઝેયેવ ખલં કત્વા ધઞ્ઞં મદ્દન્તિ, પમુખેસુ સયન્તિ, અઞ્ઞમ્પિ બહું અફાસું કરોન્તિ. યત્રાપિ મહાસઙ્ઘભોગો હોતિ, આરામિકા કુલાનં ગાવો રુન્ધન્તિ, ઉદકવારં પટિસેધેન્તિ, મનુસ્સા વીહિસીસં ગહેત્વા ‘‘પસ્સથ તુમ્હાકં આરામિકાનં કમ્મ’’ન્તિ સઙ્ઘસ્સ દસ્સેન્તિ. તેન તેન કારણેન રાજરાજમહામત્તાનં ઘરદ્વારં ગન્તબ્બં હોતિ, અયમ્પિ ખેત્તસન્નિસ્સિતેનેવ સઙ્ગહિતો.

વિસભાગાનં પુગ્ગલાનં અત્થિતાતિ યત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગવેરી ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, યે કલહં કરોન્તા મા, ભન્તે, એવં કરોથાતિ વારિયમાના એતસ્સ પંસુકૂલિકસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય નટ્ઠામ્હાતિ વત્તારો ભવન્તિ.

યોપિ ઉદકપટ્ટનં વા થલપટ્ટનં વા નિસ્સિતો હોતિ, તત્થ અભિણ્હં નાવાહિ ચ સત્થેહિ ચ આગતમનુસ્સા ઓકાસં દેથ, પાનીયં દેથ, લોણં દેથાતિ ઘટ્ટયન્તા અફાસું કરોન્તિ.

પચ્ચન્તસન્નિસ્સિતે પન મનુસ્સા બુદ્ધાદીસુ અપ્પસન્ના હોન્તિ.

રજ્જસીમસન્નિસ્સિતે રાજભયં હોતિ. તઞ્હિ પદેસં એકો રાજા ન મય્હં વસે વત્તતીતિ પહરતિ, ઇતરોપિ ન મય્હં વસે વત્તતીતિ. તત્રાયં ભિક્ખુ કદાચિ ઇમસ્સ રઞ્ઞો વિજિતે વિચરતિ, કદાચિ એતસ્સ. અથ નં ‘‘ચરપુરિસો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાના અનયબ્યસનં પાપેન્તિ.

અસપ્પાયતાતિ વિસભાગરૂપાદિઆરમ્મણસમોસરણેન વા અમનુસ્સપરિગ્ગહિતતાય વા અસપ્પાયતા. તત્રિદં વત્થુ. એકો કિર થેરો અરઞ્ઞે વસતિ. અથસ્સ એકા યક્ખિની પણ્ણસાલદ્વારે ઠત્વા ગાયિ. સો નિક્ખમિત્વા દ્વારે અટ્ઠાસિ, સા ગન્ત્વા ચઙ્કમનસીસે ગાયિ. થેરો ચઙ્કમનસીસં અગમાસિ. સા સતપોરિસે પપાતે ઠત્વા ગાયિ. થેરો પટિનિવત્તિ. અથ નં સા વેગેનાગન્ત્વા ગહેત્વા ‘‘મયા, ભન્તે, ન એકો ન દ્વે તુમ્હાદિસા ખાદિતા’’તિ આહ.

કલ્યાણમિત્તાનં અલાભોતિ યત્થ ન સક્કા હોતિ આચરિયં વા આચરિયસમં વા ઉપજ્ઝાયં વા ઉપજ્ઝાયસમં વા કલ્યાણમિત્તં લદ્ધું. તત્થ સો કલ્યાણમિત્તાનં અલાભો મહાદોસોયેવાતિ ઇમેસં અટ્ઠારસન્નં દોસાનં અઞ્ઞતરેન સમન્નાગતો અનનુરૂપોતિ વેદિતબ્બો. વુત્તમ્પિ ચેતં અટ્ઠકથાસુ –

મહાવાસં નવાવાસં, જરાવાસઞ્ચ પન્થનિં;

સોણ્ડિં પણ્ણઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ, ફલં પત્થિતમેવ ચ.

નગરં દારુના ખેત્તં, વિસભાગેન પટ્ટનં;

પચ્ચન્તસીમાસપ્પાયં, યત્થ મિત્તો ન લબ્ભતિ.

અટ્ઠારસેતાનિ ઠાનાનિ, ઇતિ વિઞ્ઞાય પણ્ડિતો;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, મગ્ગં સપ્પટિભયં યથાતિ.

અનુરૂપવિહારો

૫૩. યો પન ગોચરગામતો નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નતાદીહિ પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો, અયં અનુરૂપો નામ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સેનાસનં નાતિદૂરં હોતિ નાચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નં, દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં, અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેનેવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા, તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ ‘ઇદં, ભન્તે, કથં ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ, તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનીકરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખટ્ઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧).

અયં ‘‘સમાધિભાવનાય અનનુરૂપં વિહારં પહાય અનુરૂપે વિહારે વિહરન્તેના’’તિ એત્થ વિત્થારો.

ખુદ્દકપલિબોધા

૫૪. ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વાતિ એવં પતિરૂપે વિહારે વિહરન્તેન યેપિસ્સ તે હોન્તિ ખુદ્દકપલિબોધા, તેપિ ઉપચ્છિન્દિતબ્બા. સેય્યથિદં, દીઘાનિ કેસનખલોમાનિ છિન્દિતબ્બાનિ. જિણ્ણચીવરેસુ દળ્હીકમ્મં વા તુન્નકમ્મં વા કાતબ્બં. કિલિટ્ઠાનિ વા રજિતબ્બાનિ. સચે પત્તે મલં હોતિ, પત્તો પચિતબ્બો. મઞ્ચપીઠાદીનિ સોધેતબ્બાનીતિ. ‘‘અયં ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા’’તિ એત્થ વિત્થારો.

ભાવનાવિધાનં

૫૫. ઇદાનિ સબ્બં ભાવનાવિધાનં અપરિહાપેન્તેન ભાવેતબ્બોતિ એત્થ અયં પથવીકસિણં આદિં કત્વા સબ્બકમ્મટ્ઠાનવસેન વિત્થારકથા હોતિ.

એવં ઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેન હિ ભિક્ખુના પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તેન ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વા પવિવિત્તે ઓકાસે સુખનિસિન્નેન કતાય વા અકતાય વા પથવિયા નિમિત્તં ગણ્હિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પથવીકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તો પથવિયં નિમિત્તં ગણ્હાતિ કતે વા અકતે વા સાન્તકે, નો અનન્તકે, સકોટિયે, નો અકોટિયે, સવટ્ટુમે, નો અવટ્ટુમે, સપરિયન્તે, નો અપરિયન્તે, સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા. સો તં નિમિત્તં સુગ્ગહિતં કરોતિ, સૂપધારિતં ઉપધારેતિ, સુવવત્થિતં વવત્થપેતિ. સો તં નિમિત્તં સુગ્ગહિતં કત્વા સૂપધારિતં ઉપધારેત્વા સુવવત્થિતં વવત્થપેત્વા આનિસંસદસ્સાવી રતનસઞ્ઞી હુત્વા ચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા સમ્પિયાયમાનો તસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ ‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણમ્હા મુચ્ચિસ્સામી’તિ. સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

તત્થ યેન અતીતભવેપિ સાસને વા ઇસિપબ્બજ્જાય વા પબ્બજિત્વા પથવીકસિણે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તિતપુબ્બાનિ, એવરૂપસ્સ પુઞ્ઞવતો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ અકતાય પથવિયા કસિતટ્ઠાને વા ખલમણ્ડલે વા નિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, મલ્લકત્થેરસ્સ વિય. તસ્સ કિરાયસ્મતો કસિતટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સ તંઠાનપ્પમાણમેવ નિમિત્તં ઉદપાદિ. સો તં વડ્ઢેત્વા પઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

યો પનેવં અકતાધિકારો હોતિ, તેન આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનવિધાનં અવિરાધેત્વા ચત્તારો કસિણદોસે પરિહરન્તેન કસિણં કાતબ્બં. નીલપીતલોહિતઓદાતસમ્ભેદવસેન હિ ચત્તારો પથવીકસિણદોસા. તસ્મા નીલાદિવણ્ણં મત્તિકં અગ્ગહેત્વા ગઙ્ગાવહે મત્તિકાસદિસાય અરુણવણ્ણાય મત્તિકાય કસિણં કાતબ્બં. તઞ્ચ ખો વિહારમજ્ઝે સામણેરાદીનં સઞ્ચરણટ્ઠાને ન કાતબ્બં. વિહારપચ્ચન્તે પન પટિચ્છન્નટ્ઠાને પબ્ભારે વા પણ્ણસાલાય વા સંહારિમં વા તત્રટ્ઠકં વા કાતબ્બં. તત્ર સંહારિમં ચતૂસુ દણ્ડકેસુ પિલોતિકં વા ચમ્મં વા કટસારકં વા બન્ધિત્વા તત્થ અપનીતતિણમૂલસક્ખરકથલિકાય સુમદ્દિતાય મત્તિકાય વુત્તપ્પમાણં વટ્ટં લિમ્પેત્વા કાતબ્બં. તં પરિકમ્મકાલે ભૂમિયં અત્થરિત્વા ઓલોકેતબ્બં. તત્રટ્ઠકં ભૂમિયં પદુમકણ્ણિકાકારેન ખાણુકે આકોટેત્વા વલ્લીહિ વિનન્ધિત્વા કાતબ્બં. યદિ સા મત્તિકા નપ્પહોતિ, અધો અઞ્ઞં પક્ખિપિત્વા ઉપરિભાગે સુપરિસોધિતાય અરુણવણ્ણાય મત્તિકાય વિદત્થિચતુરઙ્ગુલવિત્થારં વટ્ટં કાતબ્બં. એતદેવ હિ પમાણં સન્ધાય ‘‘સુપ્પમત્તં વા સરાવમત્તં વા’’તિ વુત્તં. ‘‘સાન્તકે નો અનન્તકે’’તિઆદિ પનસ્સ પરિચ્છેદત્થાય વુત્તં.

૫૬. તસ્મા એવં વુત્તપ્પમાણપરિચ્છેદં કત્વા રુક્ખપાણિકા વિસભાગવણ્ણં સમુટ્ઠપેતિ. તસ્મા તં અગ્ગહેત્વા પાસાણપાણિકાય ઘંસેત્વા સમં ભેરીતલસદિસં કત્વા તં ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા ન્હત્વા આગન્ત્વા કસિણમણ્ડલતો અડ્ઢતેય્યહત્થન્તરે પદેસે પઞ્ઞત્તે વિદત્થિચતુરઙ્ગુલપાદકે સુઅત્થતે પીઠે નિસીદિતબ્બં. તતો દૂરતરે નિસિન્નસ્સ હિ કસિણં ન ઉપટ્ઠાતિ, આસન્નતરે કસિણદોસા પઞ્ઞાયન્તિ. ઉચ્ચતરે નિસિન્નેન ગીવં ઓનમિત્વા ઓલોકેતબ્બં હોતિ, નીચતરે જણ્ણુકાનિ રુજન્તિ. તસ્મા વુત્તનયેનેવ નિસીદિત્વા ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા’’તિઆદિના નયેન કામેસુ આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા કામનિસ્સરણે સબ્બદુક્ખસમતિક્કમુપાયભૂતે નેક્ખમ્મે જાતાભિલાસેન બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાનુસ્સરણેન પીતિપામોજ્જં જનયિત્વા ‘‘અયં દાનિ સા સબ્બબુદ્ધ પચ્ચેકબુદ્ધ અરિયસાવકેહિ પટિપન્ના નેક્ખમ્મપટિપદા’’તિ પટિપત્તિયા સઞ્જાતગારવેન ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય પવિવેકસુખરસસ્સ ભાગી ભવિસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહં જનયિત્વા સમેન આકારેન ચક્ખૂનિ ઉમ્મીલેત્વા નિમિત્તં ગણ્હન્તેન ભાવેતબ્બં.

અતિઉમ્મીલયતો હિ ચક્ખુ કિલમતિ, મણ્ડલઞ્ચ અતિવિભૂતં હોતિ, તેનસ્સ નિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ. અતિમન્દં ઉમ્મીલયતો મણ્ડલમવિભૂતં હોતિ, ચિત્તઞ્ચ લીનં હોતિ, એવમ્પિ નિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ. તસ્મા આદાસતલે મુખનિમિત્તદસ્સિના વિય સમેનાકારેન ચક્ખૂનિ ઉમ્મીલેત્વા નિમિત્તં ગણ્હન્તેન ભાવેતબ્બં, ન વણ્ણો પચ્ચવેક્ખિતબ્બો, ન લક્ખણં મનસિકાતબ્બં. અપિચ વણ્ણં અમુઞ્ચિત્વા નિસ્સયસવણ્ણં કત્વા ઉસ્સદવસેન પણ્ણત્તિધમ્મે ચિત્તં પટ્ઠપેત્વા મનસિ કાતબ્બં. પથવી મહી, મેદિની, ભૂમિ, વસુધા, વસુન્ધરાતિઆદીસુ પથવીનામેસુ યમિચ્છતિ, યદસ્સ સઞ્ઞાનુકૂલં હોતિ, તં વત્તબ્બં. અપિચ પથવીતિ એતદેવ નામં પાકટં, તસ્મા પાકટવસેનેવ પથવી પથવીતિ ભાવેતબ્બં. કાલેન ઉમ્મીલેત્વા કાલેન નિમીલેત્વા આવજ્જિતબ્બં. યાવ ઉગ્ગહનિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તાવ કાલસતમ્પિ કાલસહસ્સમ્પિ તતો ભિય્યોપિ એતેનેવ નયેન ભાવેતબ્બં.

૫૭. તસ્સેવં ભાવયતો યદા નિમીલેત્વા આવજ્જન્તસ્સ ઉમ્મીલિતકાલે વિય આપાથમાગચ્છતિ, તદા ઉગ્ગહનિમિત્તં જાતં નામ હોતિ. તસ્સ જાતકાલતો પટ્ઠાય ન તસ્મિં ઠાને નિસીદિતબ્બં. અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા તત્થ નિસિન્નેન ભાવેતબ્બં. પાદધોવનપપઞ્ચપરિહારત્થં પનસ્સ એકપટલિકુપાહના ચ કત્તરદણ્ડો ચ ઇચ્છિતબ્બો. અથાનેન સચે તરુણો સમાધિ કેનચિદેવ અસપ્પાયકારણેન નસ્સતિ, ઉપાહના આરુય્હ કત્તરદણ્ડં ગહેત્વા તં ઠાનં ગન્ત્વા નિમિત્તં આદાય આગન્ત્વા સુખનિસિન્નેન ભાવેતબ્બં, પુનપ્પુનં સમન્નાહરિતબ્બં, તક્કાહતં વિતક્કાહતં કાતબ્બં. તસ્સેવં કરોન્તસ્સ અનુક્કમેન નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, કિલેસા સન્નિસીદન્તિ, ઉપચારસમાધિના ચિત્તં સમાધિયતિ, પટિભાગનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

તત્રાયં પુરિમસ્સ ચ ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ ઇમસ્સ ચ વિસેસો, ઉગ્ગહનિમિત્તે કસિણદોસો પઞ્ઞાયતિ, પટિભાગનિમિત્તં થવિકતો નિહતાદાસમણ્ડલં વિય સુધોતસઙ્ખથાલં વિય વલાહકન્તરા નિક્ખન્તચન્દમણ્ડલં વિય મેઘમુખે બલાકા વિય ઉગ્ગહનિમિત્તં પદાલેત્વા નિક્ખન્તમિવ તતો સતગુણં સહસ્સગુણં સુપરિસુદ્ધં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તઞ્ચ ખો નેવ વણ્ણવન્તં, ન સણ્ઠાનવન્તં. યદિ હિ તં ઈદિસં ભવેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં સિયા ઓળારિકં સમ્મસનુપગં તિલક્ખણબ્ભાહતં, ન પનેતં તાદિસં. કેવલઞ્હિ સમાધિલાભિનો ઉપટ્ઠાનાકારમત્તં સઞ્ઞજમેતન્તિ.

૫૮. ઉપ્પન્નકાલતો ચ પનસ્સ પટ્ઠાય નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનેવ હોન્તિ, કિલેસા સન્નિસિન્નાવ, ઉપચારસમાધિના ચિત્તં સમાહિતમેવાતિ.

દુવિધો હિ સમાધિ ઉપચારસમાધિ ચ અપ્પનાસમાધિ ચ. દ્વીહાકારેહિ ચિત્તં સમાધિયતિ ઉપચારભૂમિયં વા પટિલાભભૂમિયં વા. તત્થ ઉપચારભૂમિયં નીવરણપ્પહાનેન ચિત્તં સમાહિતં હોતિ. પટિલાભભૂમિયં અઙ્ગપાતુભાવેન.

દ્વિન્નં પન સમાધીનં ઇદં નાનાકારણં, ઉપચારે અઙ્ગાનિ ન થામજાતાનિ હોન્તિ, અઙ્ગાનં અથામજાતત્તા, યથા નામ દહરો કુમારકો ઉક્ખિપિત્વા ઠપિયમાનો પુનપ્પુનં ભૂમિયં પતતિ, એવમેવ ઉપચારે ઉપ્પન્ને ચિત્તં કાલેન નિમિત્તમારમ્મણં કરોતિ, કાલેન ભવઙ્ગમોતરતિ. અપ્પનાયં પન અઙ્ગાનિ થામજાતાનિ હોન્તિ, તેસં થામજાતત્તા, યથા નામ બલવા પુરિસો આસના વુટ્ઠાય દિવસમ્પિ તિટ્ઠેય્ય, એવમેવ અપ્પનાસમાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને ચિત્તં સકિં ભવઙ્ગવારં છિન્દિત્વા કેવલમ્પિ રત્તિં કેવલમ્પિ દિવસં તિટ્ઠતિ, કુસલજવનપટિપાટિવસેનેવ પવત્તતીતિ.

તત્ર યદેતં ઉપચારસમાધિના સદ્ધિં પટિભાગનિમિત્તં ઉપ્પન્નં, તસ્સ ઉપ્પાદનં નામ અતિદુક્કરં. તસ્મા સચે તેનેવ પલ્લઙ્કેન તં નિમિત્તં વડ્ઢેત્વા અપ્પનં અધિગન્તું સક્કોતિ, સુન્દરં. નો ચે સક્કોતિ, અથાનેન તં નિમિત્તં અપ્પમત્તેન ચક્કવત્તિગબ્ભો વિય રક્ખિતબ્બં. એવઞ્હિ –

નિમિત્તં રક્ખતો લદ્ધ-પરિહાનિ ન વિજ્જતિ;

આરક્ખમ્હિ અસન્તમ્હિ, લદ્ધં લદ્ધં વિનસ્સતિ.

સત્તસપ્પાયા

૫૯. તત્રાયં રક્ખણવિધિ –

આવાસો ગોચરો ભસ્સં, પુગ્ગલો ભોજનં ઉતુ;

ઇરિયાપથોતિ સત્તેતે, અસપ્પાયે વિવજ્જયે.

સપ્પાયે સત્ત સેવેથ, એવઞ્હિ પટિપજ્જતો;

નચિરેનેવ કાલેન, હોતિ કસ્સચિ અપ્પના.

તત્રસ્સ યસ્મિં આવાસે વસન્તસ્સ અનુપ્પન્નં વા નિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નં વા વિનસ્સતિ, અનુપટ્ઠિતા ચ સતિ ન ઉપટ્ઠાતિ, અસમાહિતઞ્ચ ચિત્તં ન સમાધિયતિ, અયં અસપ્પાયો. યત્થ નિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ થાવરઞ્ચ હોતિ, સતિ ઉપટ્ઠાતિ, ચિત્તં સમાધિયતિ નાગપબ્બતવાસીપધાનિયતિસ્સત્થેરસ્સ વિય, અયં સપ્પાયો. તસ્મા યસ્મિં વિહારે બહૂ આવાસા હોન્તિ, તત્થ એકમેકસ્મિં તીણિ તીણિ દિવસાનિ વસિત્વા યત્થસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, તત્થ વસિતબ્બં. આવાસસપ્પાયતાય હિ તમ્બપણ્ણિદીપમ્હિ ચૂળનાગલેણે વસન્તા તત્થેવ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સોતાપન્નાદીનં પન અઞ્ઞત્થ અરિયભૂમિં પત્વા તત્થ અરહત્તપ્પત્તાનઞ્ચ ગણના નત્થિ. એવમઞ્ઞેસુપિ ચિત્તલપબ્બતવિહારાદીસુ.

ગોચરગામો પન યો સેનાસનતો ઉત્તરેન વા દક્ખિણેન વા નાતિદૂરે દિયડ્ઢકોસબ્ભન્તરે હોતિ સુલભસમ્પન્નભિક્ખો, સો સપ્પાયો. વિપરીતો અસપ્પાયો.

ભસ્સન્તિ દ્વત્તિંસતિરચ્છાનકથાપરિયાપન્નં અસપ્પાયં, તઞ્હિસ્સ નિમિત્તન્તરધાનાય સંવત્તતિ. દસકથાવત્થુનિસ્સિતં સપ્પાયં, તમ્પિ મત્તાય ભાસિતબ્બં.

પુગ્ગલોપિ અતિરચ્છાનકથિકો સીલાદિગુણસમ્પન્નો, યં નિસ્સાય અસમાહિતં વા ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં થિરતરં હોતિ, એવરૂપો સપ્પાયો. કાયદળ્હીબહુલો પન તિરચ્છાનકથિકો અસપ્પાયો. સો હિ તં કદ્દમોદકમિવ અચ્છં ઉદકં મલીનમેવ કરોતિ, તાદિસઞ્ચ આગમ્મ કોટપબ્બતવાસીદહરસ્સેવ સમાપત્તિપિ નસ્સતિ, પગેવ નિમિત્તં.

ભોજનં પન કસ્સચિ મધુરં, કસ્સચિ અમ્બિલં સપ્પાયં હોતિ. ઉતુપિ કસ્સચિ સીતો, કસ્સચિ ઉણ્હો સપ્પાયો હોતિ. તસ્મા યં ભોજનં વા ઉતું વા સેવન્તસ્સ ફાસુ હોતિ, અસમાહિતં વા ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતં વા થિરતરં હોતિ, તં ભોજનં સો ચ ઉતુ સપ્પાયો. ઇતરં ભોજનં ઇતરો ચ ઉતુ અસપ્પાયો.

ઇરિયાપથેસુપિ કસ્સચિ ચઙ્કમો સપ્પાયો હોતિ, કસ્સચિ સયનટ્ઠાનનિસજ્જાનં અઞ્ઞતરો. તસ્મા તં આવાસં વિય તીણિ દિવસાનિ ઉપપરિક્ખિત્વા યસ્મિં ઇરિયાપથે અસમાહિતં વા ચિત્તં સમાધિયતિ, સમાહિતં વા થિરતરં હોતિ, સો સપ્પાયો. ઇતરો અસપ્પાયોતિ વેદિતબ્બો.

ઇતિ ઇમં સત્તવિધં અસપ્પાયં વજ્જેત્વા સપ્પાયં સેવિતબ્બં. એવં પટિપન્નસ્સ હિ નિમિત્તાસેવનબહુલસ્સ નચિરેનેવ કાલેન હોતિ કસ્સચિ અપ્પના.

દસવિધઅપ્પનાકોસલ્લં

૬૦. યસ્સ પન એવમ્પિ પટિપજ્જતો ન હોતિ, તેન દસવિધં અપ્પનાકોસલ્લં સમ્પાદેતબ્બં. તત્રાયં નયો, દસાહાકારેહિ અપ્પનાકોસલ્લં ઇચ્છિતબ્બં, વત્થુવિસદકિરિયતો, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતો, નિમિત્તકુસલતો, યસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ, યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગણ્હાતિ, યસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસિતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસેતિ, યસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનતો, સમાહિતપુગ્ગલસેવનતો, તદધિમુત્તતોતિ.

૬૧. તત્થ વત્થુવિસદકિરિયા નામ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં વત્થૂનં વિસદભાવકરણં. યદા હિસ્સ કેસનખલોમાનિ દીઘાનિ હોન્તિ, સરીરં વા સેદમલગ્ગહિતં, તદા અજ્ઝત્તિકવત્થુ અવિસદં હોતિ અપરિસુદ્ધં. યદા પનસ્સ ચીવરં જિણ્ણં કિલિટ્ઠં દુગ્ગન્ધં હોતિ, સેનાસનં વા ઉક્લાપં હોતિ, તદા બાહિરવત્થુ અવિસદં હોતિ અપરિસુદ્ધં. અજ્ઝત્તિકબાહિરે ચ વત્થુમ્હિ અવિસદે ઉપ્પન્નેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ ઞાણમ્પિ અપરિસુદ્ધં હોતિ, અપરિસુદ્ધાનિ દીપકપલ્લિકવટ્ટિતેલાનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નદીપસિખાય ઓભાસો વિય. અપરિસુદ્ધેન ઞાણેન સઙ્ખારે સમ્મસતો સઙ્ખારાપિ અવિભૂતા હોન્તિ, કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જતો કમ્મટ્ઠાનમ્પિ વુડ્ઢિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં ન ગચ્છતિ. વિસદે પન અજ્ઝત્તિકબાહિરે વત્થુમ્હિ ઉપ્પન્નેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ ઞાણમ્પિ વિસદં હોતિ પરિસુદ્ધં, પરિસુદ્ધાનિ દીપકપલ્લિકવટ્ટિતેલાનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નદીપસિખાય ઓભાસો વિય. પરિસુદ્ધેન ચ ઞાણેન સઙ્ખારે સમ્મસતો સઙ્ખારાપિ વિભૂતા હોન્તિ, કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જતો કમ્મટ્ઠાનમ્પિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં ગચ્છતિ.

૬૨. ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનં નામ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં સમભાવકરણં. સચે હિસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ ઇતરાનિ મન્દાનિ, તતો વીરિયિન્દ્રિયં પગ્ગહકિચ્ચં, સતિન્દ્રિયં ઉપટ્ઠાનકિચ્ચં, સમાધિન્દ્રિયં અવિક્ખેપકિચ્ચં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દસ્સનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન વા યથા વા મનસિકરોતો બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન હાપેતબ્બં. વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સનં. સચે પન વીરિયિન્દ્રિયં બલવં હોતિ, અથ નેવ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખકિચ્ચં કાતું સક્કોતિ, ન ઇતરાનિ ઇતરકિચ્ચભેદં, તસ્મા તં પસ્સદ્ધાદિભાવનાય હાપેતબ્બં. તત્રાપિ સોણત્થેરવત્થુ દસ્સેતબ્બં. એવં સેસેસુપિ એકસ્સ બલવભાવે સતિ ઇતરેસં અત્તનો કિચ્ચેસુ અસમત્થતા વેદિતબ્બા. વિસેસતો પનેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમતં પસંસન્તિ. બલવસદ્ધો હિ મન્દપઞ્ઞો મુદ્ધપ્પસન્નો હોતિ, અવત્થુસ્મિં પસીદતિ. બલવપઞ્ઞો મન્દસદ્ધો કેરાટિકપક્ખં ભજતિ, ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતિ. ઉભિન્નં સમતાય વત્થુસ્મિંયેવ પસીદતિ. બલવસમાધિં પન મન્દવીરિયં સમાધિસ્સ કોસજ્જપક્ખત્તા કોસજ્જં અભિભવતિ. બલવવીરિયં મન્દસમાધિં વીરિયસ્સ ઉદ્ધચ્ચપક્ખત્તા ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતિ. સમાધિ પન વીરિયેન સંયોજિતો કોસજ્જે પતિતું ન લભતિ. વીરિયં સમાધિના સંયોજિતં ઉદ્ધચ્ચે પતિતું ન લભતિ, તસ્મા તદુભયં સમં કાતબ્બં. ઉભયસમતાય હિ અપ્પના હોતિ. અપિચ સમાધિકમ્મિકસ્સ બલવતીપિ સદ્ધા વટ્ટતિ. એવં સદ્દહન્તો ઓકપ્પેન્તો અપ્પનં પાપુણિસ્સતિ. સમાધિપઞ્ઞાસુ પન સમાધિકમ્મિકસ્સ એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ. એવઞ્હિ સો અપ્પનં પાપુણાતિ. વિપસ્સનાકમ્મિકસ્સ પઞ્ઞા બલવતી વટ્ટતિ. એવઞ્હિ સો લક્ખણપટિવેધં પાપુણાતિ. ઉભિન્નં પન સમતાયપિ અપ્પના હોતિયેવ. સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતિ. સતિ હિ ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાનં વસેન ઉદ્ધચ્ચપાતતો કોસજ્જપક્ખેન ચ સમાધિના કોસજ્જપાતતો રક્ખતિ, તસ્મા સા લોણધૂપનં વિય સબ્બબ્યઞ્જનેસુ, સબ્બકમ્મિકઅમચ્ચો વિય ચ સબ્બરાજકિચ્ચેસુ સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બા. તેનાહ – ‘‘સતિ ચ પન સબ્બત્થિકા વુત્તા ભગવતા. કિં કારણા? ચિત્તઞ્હિ સતિપટિસરણં, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના ચ સતિ, ન વિના સતિયા ચિત્તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહો હોતી’’તિ.

૬૩. નિમિત્તકોસલ્લં નામ પથવીકસિણાદિકસ્સ ચિત્તેકગ્ગતાનિમિત્તસ્સ અકતસ્સ કરણકોસલ્લં, કતસ્સ ચ ભાવનાકોસલ્લં, ભાવનાય લદ્ધસ્સ રક્ખણકોસલ્લઞ્ચ, તં ઇધ અધિપ્પેતં.

૬૪. કથઞ્ચ યસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ? યદાસ્સ અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ લીનં ચિત્તં હોતિ, તદા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો તયો અભાવેત્વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, અલ્લાનિ ચ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, અલ્લાનિ ચ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, ઉદકવાતઞ્ચ દદેય્ય, પંસુકેન ચ ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુન્તિ? નો હેતં, ભન્તે. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્મિં સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, અકાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, અકાલો સમાધિ…પે… અકાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? લીનં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ દુસમુટ્ઠાપયં હોતિ. યસ્મિં ચ ખો, ભિક્ખવે, લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? લીનં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુસમુટ્ઠાપયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ચ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ચ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, મુખવાતઞ્ચ દદેય્ય, ન ચ પંસુકેન ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુન્તિ? એવં ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થ ચ યથાસકમાહારવસેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, કુસલાકુસલા ધમ્મા સાવજ્જાનવજ્જા ધમ્મા હીનપ્પણીતા ધમ્મા કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા ધમ્મા. તત્થ યોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આરમ્ભધાતુ નિક્કમધાતુ પરક્કમધાતુ. તત્થ યોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયા ધમ્મા. તત્થ યોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

તત્થ સભાવસામઞ્ઞલક્ખણપટિવેધવસેન પવત્તમનસિકારો કુસલાદીસુ યોનિસો મનસિકારો નામ. આરમ્ભધાતુઆદીનં ઉપ્પાદનવસેન પવત્તમનસિકારો આરમ્ભધાતુઆદીસુ યોનિસો મનસિકારો નામ. તત્થ આરમ્ભધાતૂતિ પઠમવીરિયં વુચ્ચતિ. નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતરં. પરક્કમધાતૂતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતરં. પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયા ધમ્માતિ પન પીતિયા એવ એતં નામં. તસ્સાપિ ઉપ્પાદકમનસિકારોવ યોનિસો મનસિકારો નામ.

અપિચ સત્ત ધમ્મા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ પરિપુચ્છકતા, વત્થુવિસદકિરિયા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના, દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના, પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના, ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા, તદધિમુત્તતાતિ.

એકાદસધમ્મા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ અપાયાદિભયપચ્ચવેક્ખણતા, વીરિયાયત્તલોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમાનિસંસદસ્સિતા, ‘‘બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધમહાસાવકેહિ ગતમગ્ગો મયા ગન્તબ્બો, સો ચ ન સક્કા કુસીતેન ગન્તુ’’ન્તિ એવં ગમનવીથિપચ્ચવેક્ખણતા, દાયકાનં મહપ્ફલભાવકરણેન પિણ્ડાપચાયનતા, ‘‘વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણવાદી મે સત્થા, સો ચ અનતિક્કમનીયસાસનો અમ્હાકઞ્ચ બહૂપકારો પટિપત્તિયા ચ પૂજિયમાનો પૂજિતો હોતિ ન ઇતરથા’’તિ એવં સત્થુ મહત્તપચ્ચવેક્ખણતા, ‘‘સદ્ધમ્મસઙ્ખાતં મે મહાદાયજ્જં ગહેતબ્બં, તઞ્ચ ન સક્કા કુસીતેન ગહેતુ’’ન્તિ એવં દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણતા, આલોકસઞ્ઞામનસિકારઇરિયાપથપરિવત્તનઅબ્ભોકાસસેવનાદીહિ થિનમિદ્ધવિનોદનતા, કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવનતા, સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણતા, તદધિમુત્તતાતિ.

એકાદસધમ્મા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ બુદ્ધાનુસ્સતિ, ધમ્મ… સઙ્ઘ… સીલ… ચાગ… દેવતાનુસ્સતિ, ઉપસમાનુસ્સતિ, લૂખપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સિનિદ્ધપુગ્ગલસેવનતા, પસાદનિયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણતા, તદધિમુત્તતાતિ. ઇતિ ઇમેહિ આકારેહિ એતે ધમ્મે ઉપ્પાદેન્તો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતિ નામ. એવં યસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ.

૬૫. કથં યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગણ્હાતિ? યદાસ્સ અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહિ ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, તદા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો તયો અભાવેત્વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય…પે… ન ચ પંસુકેન ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુન્તિ? નો હેતં, ભન્તે. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્મિં સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, અકાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, અકાલો વીરિય…પે… અકાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? ઉદ્ધતં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ દુવૂપસમયં હોતિ. યસ્મિં ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? ઉદ્ધતં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુવૂપસમયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય…પે… પંસુકેન ચ ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુન્તિ? એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થાપિ યથાસકં આહારવસેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, કાયપસ્સદ્ધિ ચિત્તપસ્સદ્ધિ. તત્થ યોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, સમથનિમિત્તં અબ્યગ્ગનિમિત્તં. તત્થ યોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનિયા ધમ્મા. તત્થ યોનિસો મનસિકારબહુલીકારો, અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નસ્સ વા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨).

તત્થ યથાસ્સ પસ્સદ્ધિઆદયો ઉપ્પન્નપુબ્બા, તં આકારં સલ્લક્ખેત્વા તેસં ઉપ્પાદનવસેન પવત્તમનસિકારોવ તીસુપિ પદેસુ યોનિસો મનસિકારો નામ. સમથનિમિત્તન્તિ ચ સમથસ્સેવેતમધિવચનં. અવિક્ખેપટ્ઠેન ચ તસ્સેવ અબ્યગ્ગનિમિત્તન્તિ.

અપિચ સત્ત ધમ્મા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ પણીતભોજનસેવનતા, ઉતુસુખસેવનતા, ઇરિયાપથસુખસેવનતા, મજ્ઝત્તપયોગતા, સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, પસ્સદ્ધકાયપુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ.

એકાદસ ધમ્મા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ વત્થુવિસદતા, નિમિત્તકુસલતા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા, સમયે ચિત્તસ્સ નિગ્ગહણતા, સમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગહણતા, નિરસ્સાદસ્સ ચિત્તસ્સ સદ્ધાસંવેગવસેન સમ્પહંસનતા, સમ્માપવત્તસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનતા, અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સમાહિતપુગ્ગલસેવનતા, ઝાનવિમોક્ખપચ્ચવેક્ખણતા, તદધિમુત્તતાતિ.

પઞ્ચ ધમ્મા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ સત્તમજ્ઝત્તતા, સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા, સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સત્તસઙ્ખારમજ્ઝત્તપુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ. ઇતિ ઇમેહાકારેહિ એતે ધમ્મે ઉપ્પાદેન્તો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતિ નામ. એવં યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગણ્હાતિ.

૬૬. કથં યસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસિતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસેતિ? યદાસ્સ પઞ્ઞાપયોગમન્દતાય વા ઉપસમસુખાનધિગમેન વા નિરસ્સાદં ચિત્તં હોતિ, તદા નં અટ્ઠસંવેગવત્થુપચ્ચવેક્ખણેન સંવેજેતિ. અટ્ઠ સંવેગવત્થૂનિ નામ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ ચત્તારિ, અપાયદુક્ખં પઞ્ચમં, અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખન્તિ. બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાનુસ્સરણેન ચસ્સ પસાદં જનેતિ. એવં યસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસિતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસેતિ.

કથં યસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ? યદાસ્સ એવં પટિપજ્જતો અલીનં અનુદ્ધતં અનિરસ્સાદં આરમ્મણે સમપ્પવત્તં સમથવીથિપટિપન્નં ચિત્તં હોતિ, તદાસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ ન બ્યાપારં આપજ્જતિ, સારથિ વિય સમપ્પવત્તેસુ અસ્સેસુ. એવં યસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ.

અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનતા નામ નેક્ખમ્મપટિપદં અનારુળ્હપુબ્બાનં અનેકકિચ્ચપસુતાનં વિક્ખિત્તહદયાનં પુગ્ગલાનં આરકા પરિચ્ચાગો.

સમાહિતપુગ્ગલસેવનતા નામ નેક્ખમ્મપટિપદં પટિપન્નાનં સમાધિલાભીનં પુગ્ગલાનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં.

તદધિમુત્તતા નામ સમાધિઅધિમુત્તતા સમાધિગરુસમાધિનિન્નસમાધિપોણસમાધિપબ્ભારતાતિ અત્થો.

એવમેતં દસવિધં અપ્પનાકોસલ્લં સમ્પાદેતબ્બં.

૬૭. એવઞ્હિ સમ્પાદયતો, અપ્પનાકોસલ્લં ઇમં;

પટિલદ્ધે નિમિત્તસ્મિં, અપ્પના સમ્પવત્તતિ.

એવઞ્હિ પટિપન્નસ્સ, સચે સા નપ્પવત્તતિ;

તથાપિ ન જહે યોગં, વાયમેથેવ પણ્ડિતો.

હિત્વા હિ સમ્માવાયામં, વિસેસં નામ માણવો;

અધિગચ્છે પરિત્તમ્પિ, ઠાનમેતં ન વિજ્જતિ.

ચિત્તપ્પવત્તિઆકારં, તસ્મા સલ્લક્ખયં બુધો;

સમતં વીરિયસ્સેવ, યોજયેથ પુનપ્પુનં.

ઈસકમ્પિ લયં યન્તં, પગ્ગણ્હેથેવ માનસં;

અચ્ચારદ્ધં નિસેધેત્વા, સમમેવ પવત્તયે.

રેણુમ્હિ ઉપ્પલદલે, સુત્તે નાવાય નાળિયા;

યથા મધુકરાદીનં, પવત્તિ સમ્મવણ્ણિતા.

લીનઉદ્ધતભાવેહિ, મોચયિત્વાન સબ્બસો;

એવં નિમિત્તાભિમુખં, માનસં પટિપાદયેતિ.

નિમિત્તાભિમુખપટિપાદનં

૬૮. તત્રાયમત્થદીપના – યથા હિ અછેકો મધુકરો અસુકસ્મિં રુક્ખે પુપ્ફં પુપ્ફિતન્તિ ઞત્વા તિક્ખેન વેગેન પક્ખન્દો તં અતિક્કમિત્વા પટિનિવત્તેન્તો ખીણે રેણુમ્હિ સમ્પાપુણાતિ. અપરો અછેકો મન્દેન જવેન પક્ખન્દો ખીણેયેવ સમ્પાપુણાતિ. છેકો પન સમેન જવેન પક્ખન્દો સુખેન પુપ્ફરાસિં સમ્પત્વા યાવદિચ્છકં રેણું આદાય મધું સમ્પાદેત્વા મધુરસમનુભવતિ.

યથા ચ સલ્લકત્તઅન્તેવાસિકેસુ ઉદકથાલગતે ઉપ્પલપત્તે સત્થકમ્મં સિક્ખન્તેસુ એકો અછેકો વેગેન સત્થં પાતેન્તો ઉપ્પલપત્તં દ્વિધા વા છિન્દતિ, ઉદકે વા પવેસેતિ. અપરો અછેકો છિજ્જનપવેસનભયા સત્થકેન ફુસિતુમ્પિ ન વિસહતિ. છેકો પન સમેન પયોગેન તત્થ સત્થપહારં દસ્સેત્વા પરિયોદાતસિપ્પો હુત્વા તથારૂપેસુ ઠાનેસુ કમ્મં કત્વા લાભં લભતિ.

યથા ચ યો ચતુબ્યામપ્પમાણં મક્કટસુત્તમાહરતિ, સો ચત્તારિ સહસ્સાનિ લભતીતિ રઞ્ઞા વુત્તે એકો અછેકપુરિસો વેગેન મક્કટસુત્તમાકડ્ઢન્તો તહિં તહિં છિન્દતિયેવ. અપરો અછેકો છેદનભયા હત્થેન ફુસિતુમ્પિ ન વિસહતિ. છેકો પન કોટિતો પટ્ઠાય સમેન પયોગેન દણ્ડકે વેધેત્વા આહરિત્વા લાભં લભતિ.

યથા ચ અછેકો નિયામકો બલવવાતે લઙ્કારં પૂરેન્તો નાવં વિદેસં પક્ખન્દાપેતિ. અપરો અછેકો મન્દવાતે લઙ્કારં ઓરોપેન્તો નાવં તત્થેવ ઠપેતિ. છેકો પન મન્દવાતે લઙ્કારં પૂરેત્વા બલવવાતે અડ્ઢલઙ્કારં કત્વા સોત્થિના ઇચ્છિતટ્ઠાનં પાપુણાતિ.

યથા ચ યો તેલેન અછડ્ડેન્તો નાળિં પૂરેતિ, સો લાભં લભતીતિ આચરિયેન અન્તેવાસિકાનં વુત્તે એકો અછેકો લાભલુદ્ધો વેગેન પૂરેન્તો તેલં છડ્ડેતિ. અપરો અછેકો તેલછડ્ડનભયા આસિઞ્ચિતુમ્પિ ન વિસહતિ. છેકો પન સમેન પયોગેન પૂરેત્વા લાભં લભતિ.

એવમેવ એકો ભિક્ખુ ઉપ્પન્ને નિમિત્તે સીઘમેવ અપ્પનં પાપુણિસ્સામીતિ ગાળ્હં વીરિયં કરોતિ, તસ્સ ચિત્તં અચ્ચારદ્ધવીરિયત્તા ઉદ્ધચ્ચે પતતિ, સો ન સક્કોતિ અપ્પનં પાપુણિતું. એકો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય દોસં દિસ્વા કિં દાનિમે અપ્પનાયાતિ વીરિયં હાપેતિ, તસ્સ ચિત્તં અતિલીનવીરિયત્તા કોસજ્જે પતતિ, સોપિ ન સક્કોતિ અપ્પનં પાપુણિતું. યો પન ઈસકમ્પિ લીનં લીનભાવતો ઉદ્ધતં ઉદ્ધચ્ચતો મોચેત્વા સમેન પયોગેન નિમિત્તાભિમુખં પવત્તેતિ, સો અપ્પનં પાપુણાતિ, તાદિસેન ભવિતબ્બં. ઇમમત્થં સન્ધાય એતં વુત્તં –

રેણુમ્હિ ઉપ્પલદલે, સુત્તે નાવાય નાળિયા;

યથા મધુકરાદીનં, પવત્તિ સમ્મવણ્ણિતા.

લીનઉદ્ધતભાવેહિ, મોચયિત્વાન સબ્બસો;

એવં નિમિત્તાભિમુખં, માનસં પટિપાદયેતિ.

પઠમજ્ઝાનકથા

૬૯. ઇતિ એવં નિમિત્તાભિમુખં માનસં પટિપાદયતો પનસ્સ ઇદાનિ અપ્પના ઇજ્ઝિસ્સતીતિ ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા પથવી પથવીતિ અનુયોગવસેન ઉપટ્ઠિતં તદેવ પથવીકસિણં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનમુપ્પજ્જતિ. તતો તસ્મિંયેવારમ્મણે ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તિ. તેસુ અવસાને એકં રૂપાવચરં, સેસાનિ કામાવચરાનિ. પકતિચિત્તેહિ બલવતરવિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાનિ યાનિ અપ્પનાય પરિકમ્મત્તા પરિકમ્માનીતિપિ, યથા ગામાદીનં આસન્નપદેસો ગામૂપચારો નગરૂપચારોતિ વુચ્ચતિ, એવં અપ્પનાય આસન્નત્તા સમીપચારત્તા વા ઉપચારાનીતિપિ, ઇતો પુબ્બે પરિકમ્માનં, ઉપરિ અપ્પનાય ચ અનુલોમતો અનુલોમાનીતિપિ વુચ્ચન્તિ. યઞ્ચેત્થ સબ્બન્તિમં, તં પરિત્તગોત્તાભિભવનતો, મહગ્ગતગોત્તભાવનતો ચ ગોત્રભૂતિપિ વુચ્ચતિ. અગહિતગ્ગહણેન પનેત્થ પઠમં પરિકમ્મં, દુતિયં ઉપચારં, તતિયં અનુલોમં, ચતુત્થં ગોત્રભુ. પઠમં વા ઉપચારં, દુતિયં અનુલોમં, તતિયં ગોત્રભુ, ચતુત્થં પઞ્ચમં વા અપ્પનાચિત્તં. ચતુત્થમેવ હિ પઞ્ચમં વા અપ્પેતિ, તઞ્ચ ખો ખિપ્પાભિઞ્ઞદન્ધાભિઞ્ઞવસેન. તતો પરં જવનં પતતિ. ભવઙ્ગસ્સ વારો હોતિ.

આભિધમ્મિકગોદત્તત્થેરો પન ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૨) ઇમં સુત્તં વત્વા આસેવનપચ્ચયેન પચ્છિમો પચ્છિમો ધમ્મો બલવા હોતિ, તસ્મા છટ્ઠેપિ સત્તમેપિ અપ્પના હોતીતિ આહ, તં અટ્ઠકથાસુ ‘‘અત્તનો મતિમત્તં થેરસ્સેત’’ન્તિ વત્વા પટિક્ખિત્તં. ચતુત્થપઞ્ચમેસુયેવ પન અપ્પના હોતિ. પરતો જવનં પતિતં નામ હોતિ, ભવઙ્ગસ્સ આસન્નત્તાતિ વુત્તં. તમેવ વિચારેત્વા વુત્તત્તા ન સક્કા પટિક્ખિપિતું. યથા હિ પુરિસો છિન્નપપાતાભિમુખો ધાવન્તો ઠાતુકામોપિ પરિયન્તે પાદં કત્વા ઠાતું ન સક્કોતિ પપાતે એવ પતતિ, એવં છટ્ઠે વા સત્તમે વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ, ભવઙ્ગસ્સ આસન્નત્તા. તસ્મા ચતુત્થપઞ્ચમેસુયેવ અપ્પના હોતીતિ વેદિતબ્બા.

સા ચ પન એકચિત્તક્ખણિકાયેવ. સત્તસુ હિ ઠાનેસુ અદ્ધાનપરિચ્છેદો નામ નત્થિ પઠમપ્પનાયં, લોકિયાભિઞ્ઞાસુ, ચતૂસુ મગ્ગેસુ, મગ્ગાનન્તરફલે, રૂપારૂપભવેસુ ભવઙ્ગજ્ઝાને, નિરોધસ્સ પચ્ચયે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને, નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ફલસમાપત્તિયન્તિ. એત્થ મગ્ગાનન્તરફલં તિણ્ણં ઉપરિ ન હોતિ. નિરોધસ્સ પચ્ચયો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં દ્વિન્નમુપરિ ન હોતિ. રૂપારૂપેસુ ભવઙ્ગસ્સ પરિમાણં નત્થિ, સેસટ્ઠાનેસુ એકમેવ ચિત્તન્તિ. ઇતિ એકચિત્તક્ખણિકાયેવ અપ્પના. તતો ભવઙ્ગપાતો. અથ ભવઙ્ગં વોચ્છિન્દિત્વા ઝાનપચ્ચવેક્ખણત્થાય આવજ્જનં, તતો ઝાનપચ્ચવેક્ખણન્તિ.

એત્તાવતા ચ પનેસ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ (ધ. સ. ૧૬૦; દી. નિ. ૧.૨૨૬). એવમનેન પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નં પઠમં ઝાનં અધિગતં હોતિ પથવીકસિણં.

૭૦. તત્થ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ કામેહિ વિવિચ્ચિત્વા વિના હુત્વા અપક્કમિત્વા. યો પનાયમેત્થ એવકારો, સો નિયમત્થોતિ વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ નિયમત્થો, તસ્મા તસ્મિં પઠમજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણસમયે અવિજ્જમાનાનમ્પિ કામાનં તસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ પટિપક્ખભાવં કામપરિચ્ચાગેનેવ ચસ્સ અધિગમં દીપેતિ.

કથં? ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ એવઞ્હિ નિયમે કરિયમાને ઇદં પઞ્ઞાયતિ, નૂન ઝાનસ્સ કામા પટિપક્ખભૂતા યેસુ સતિ ઇદં નપ્પવત્તતિ, અન્ધકારે સતિ પદીપોભાસો વિય. તેસં પરિચ્ચાગેનેવ ચસ્સ અધિગમો હોતિ, ઓરિમતીરપરિચ્ચાગેન પારિમતીરસ્સેવ. તસ્મા નિયમં કરોતીતિ.

તત્થ સિયા, કસ્મા પનેસ પુબ્બપદેયેવ વુત્તો, ન ઉત્તરપદે, કિં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ અવિવિચ્ચાપિ ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. તંનિસ્સરણતો હિ પુબ્બપદે એસ વુત્તો. કામધાતુસમતિક્કમનતો હિ કામરાગપટિપક્ખતો ચ ઇદં ઝાનં કામાનમેવ નિસ્સરણં. યથાહ, ‘‘કામાનમેતં નિસ્સરણં યદિદં નેક્ખમ્મ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૩). ઉત્તરપદેપિ પન યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧) એત્થ એવકારો આનેત્વા વુચ્ચતિ, એવં વત્તબ્બો. ન હિ સક્કા ઇતો અઞ્ઞેહિપિ નીવરણસઙ્ખાતેહિ અકુસલધમ્મેહિ અવિવિચ્ચ ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું. તસ્મા ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચેવ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ એવં પદદ્વયેપિ એસ દટ્ઠબ્બો. પદદ્વયેપિ ચ કિઞ્ચાપિ વિવિચ્ચાતિ ઇમિના સાધારણવચનેન તદઙ્ગવિવેકાદયો, કાયવિવેકાદયો ચ સબ્બેપિ વિવેકા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તથાપિ કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકો વિક્ખમ્ભનવિવેકોતિ તયો એવ ઇધ દટ્ઠબ્બા.

કામેહીતિ ઇમિના પન પદેન યે ચ નિદ્દેસે ‘‘કતમે વત્થુકામા, મનાપિયા રૂપા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧) નયેન વત્થુકામા વુત્તા, યે ચ તત્થેવ વિભઙ્ગે ચ ‘‘છન્દો કામો, રાગો કામો, છન્દરાગો કામો, સઙ્કપ્પો કામો, રાગો કામો, સઙ્કપ્પરાગો કામો, ઇમે વુચ્ચન્તિ કામા’’તિ (મહાનિ. ૧; વિભ. ૫૬૪) એવં કિલેસકામા વુત્તા, તે સબ્બેપિ સઙ્ગહિતાઇચ્ચેવ દટ્ઠબ્બા. એવઞ્હિ સતિ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ વત્થુકામેહિપિ વિવિચ્ચેવાતિ અત્થો યુજ્જતિ, તેન કાયવિવેકો વુત્તો હોતિ. વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ કિલેસકામેહિ સબ્બાકુસલેહિ વા વિવિચ્ચાતિ અત્થો યુજ્જતિ, તેન ચિત્તવિવેકો વુત્તો હોતિ. પુરિમેન ચેત્થ વત્થુકામેહિ વિવેકવચનતો એવ કામસુખપરિચ્ચાગો, દુતિયેન કિલેસકામેહિ વિવેકવચનતો નેક્ખમ્મસુખપરિગ્ગહો વિભાવિતો હોતિ. એવં વત્થુકામકિલેસકામવિવેકવચનતોયેવ ચ એતેસં પઠમેન સંકિલેસવત્થુપ્પહાનં, દુતિયેન સંકિલેસપ્પહાનં. પઠમેન લોલભાવસ્સ હેતુપરિચ્ચાગો, દુતિયેન બાલભાવસ્સ. પઠમેન ચ પયોગસુદ્ધિ, દુતિયેન આસયપોસનં વિભાવિતં હોતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં. એસ તાવ નયો કામેહીતિ એત્થ વુત્તકામેસુ વત્થુકામપક્ખે.

કિલેસકામપક્ખે પન છન્દોતિ ચ રાગોતિ ચ એવમાદીહિ અનેકભેદો કામચ્છન્દોયેવ કામોતિ અધિપ્પેતો. સો ચ અકુસલપરિયાપન્નોપિ સમાનો ‘‘તત્થ કતમો કામો છન્દો કામો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૬૪) નયેન વિભઙ્ગે ઝાનપટિપક્ખતો વિસું વુત્તો. કિલેસકામત્તા વા પુરિમપદે વુત્તો, અકુસલપરિયાપન્નત્તા દુતિયપદે. અનેકભેદતો ચસ્સ કામતોતિ અવત્વા કામેહીતિ વુત્તં.

અઞ્ઞેસમ્પિ ચ ધમ્માનં અકુસલભાવે વિજ્જમાને ‘‘તત્થ કતમે અકુસલા ધમ્મા, કામચ્છન્દો’’તિઆદિના નયેન વિભઙ્ગે ઉપરિ ઝાનઙ્ગાનં પચ્ચનીકપટિપક્ખભાવદસ્સનતો નીવરણાનેવ વુત્તાનિ. નીવરણાનિ હિ ઝાનઙ્ગપચ્ચનીકાનિ, તેસં ઝાનઙ્ગાનેવ પટિપક્ખાનિ વિદ્ધંસકાનિ વિઘાતકાનીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ સમાધિ કામચ્છન્દસ્સ પટિપક્ખો, પીતિ બ્યાપાદસ્સ, વિતક્કો થિનમિદ્ધસ્સ, સુખં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ, વિચારો વિચિકિચ્છાયાતિ પેટકે વુત્તં.

એવમેત્થ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ ઇમિના કામચ્છન્દસ્સ વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતિ. વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ ઇમિના પઞ્ચન્નમ્પિ નીવરણાનં, અગહિતગ્ગહણેન પન પઠમેન કામચ્છન્દસ્સ, દુતિયેન સેસનીવરણાનં. તથા પઠમેન તીસુ અકુસલમૂલેસુ પઞ્ચકામગુણભેદવિસયસ્સ લોભસ્સ, દુતિયેન આઘાતવત્થુભેદાદિવિસયાનં દોસમોહાનં. ઓઘાદીસુ વા ધમ્મેસુ પઠમેન કામોઘકામયોગકામાસવકામુપાદાનઅભિજ્ઝાકાયગન્થકામરાગસંયોજનાનં, દુતિયેન અવસેસઓઘયોગાસવઉપાદાનગન્થસંયોજનાનં. પઠમેન ચ તણ્હાય તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ, દુતિયેન અવિજ્જાય તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ. અપિચ પઠમેન લોભસમ્પયુત્તાનં અટ્ઠન્નં ચિત્તુપ્પાદાનં, દુતિયેન સેસાનં ચતુન્નં અકુસલચિત્તુપ્પાદાનં વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો. અયં તાવ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ એત્થ અત્થપ્પકાસના.

૭૧. એત્તાવતા ચ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પહાનઙ્ગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયોગઙ્ગં દસ્સેતું સવિતક્કં સવિચારન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિતક્કનં વિતક્કો, ઊહનન્તિ વુત્તં હોતિ. સ્વાયં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણો, આહનનપરિયાહનનરસો. તથા હિ તેન યોગાવચરો આરમ્મણં વિતક્કાહતં વિતક્કપરિયાહતં કરોતીતિ વુચ્ચતિ. આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આનયનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

વિચરણં વિચારો, અનુસઞ્ચરણન્તિ વુત્તં હોતિ. સ્વાયં આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો, તત્થ સહજાતાનુયોજનરસો, ચિત્તસ્સ અનુપ્પબન્ધનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

સન્તેપિ ચ નેસં કત્થચિ અવિપ્પયોગે ઓળારિકટ્ઠેન પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ચ ઘણ્ડાભિઘાતો વિય ચેતસો પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો. સુખુમટ્ઠેન અનુમજ્જનસભાવેન ચ ઘણ્ડાનુરવો વિય અનુપ્પબન્ધો વિચારો. વિપ્ફારવા ચેત્થ વિતક્કો પઠમુપ્પત્તિકાલે પરિપ્ફન્દનભૂતો ચિત્તસ્સ આકાસે ઉપ્પતિતુકામસ્સ પક્ખિનો પક્ખવિક્ખેપો વિય પદુમાભિમુખપાતો વિય ચ ગન્ધાનુબન્ધચેતસો ભમરસ્સ. સન્તવુત્તિ વિચારો નાતિપરિપ્ફન્દનભાવો ચિત્તસ્સ આકાસે ઉપ્પતિતસ્સ પક્ખિનો પક્ખપ્પસારણં વિય, પરિબ્ભમનં વિય ચ પદુમાભિમુખપતિતસ્સ ભમરસ્સ પદુમસ્સ ઉપરિભાગે. દુકનિપાતટ્ઠકથાયં પન ‘‘આકાસે ગચ્છતો મહાસકુણસ્સ ઉભોહિ પક્ખેહિ વાતં ગહેત્વા પક્ખે સન્નિસીદાપેત્વા ગમનં વિય આરમ્મણે ચેતસો અભિનિરોપનભાવેન પવત્તો વિતક્કો. વાતગ્ગહણત્થં પક્ખે ફન્દાપયમાનસ્સ ગમનં વિય અનુમજ્જનભાવેન પવત્તો વિચારો’’તિ વુત્તં, તં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિયં યુજ્જતિ. સો પન નેસં વિસેસો પઠમદુતિયજ્ઝાનેસુ પાકટો હોતિ.

અપિચ મલગ્ગહિતં કંસભાજનં એકેન હત્થેન દળ્હં ગહેત્વા ઇતરેન હત્થેન ચુણ્ણતેલવાલણ્ડુપકેન પરિમજ્જન્તસ્સ દળ્હગહણહત્થો વિય વિતક્કો, પરિમજ્જનહત્થો વિય વિચારો. તથા કુમ્ભકારસ્સ દણ્ડપ્પહારેન ચક્કં ભમયિત્વા ભાજનં કરોન્તસ્સ ઉપ્પીળનહત્થો વિય વિતક્કો, ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરણહત્થો વિય વિચારો. તથા મણ્ડલં કરોન્તસ્સ મજ્ઝે સન્નિરુમ્ભિત્વા ઠિતકણ્ટકો વિય અભિનિરોપનો વિતક્કો, બહિ પરિબ્ભમનકણ્ટકો વિય અનુમજ્જનો વિચારો. ઇતિ ઇમિના ચ વિતક્કેન ઇમિના ચ વિચારેન સહ વત્તતિ રુક્ખો વિય પુપ્ફેન ફલેન ચાતિ ઇદં ઝાનં ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિભઙ્ગે પન ‘‘ઇમિના ચ વિતક્કેન ઇમિના ચ વિચારેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૬૫) નયેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતા. અત્થો પન તત્રાપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બો.

વિવેકજન્તિ એત્થ વિવિત્તિ વિવેકો, નીવરણવિગમોતિ અત્થો. વિવિત્તોતિ વા વિવેકો, નીવરણવિવિત્તો ઝાનસમ્પયુત્તધમ્મરાસીતિ અત્થો. તસ્મા વિવેકા, તસ્મિં વા વિવેકે જાતન્તિ વિવેકજં.

૭૨. પીતિસુખન્તિ એત્થ પીણયતીતિ પીતિ. સા સમ્પિયાયનલક્ખણા, કાયચિત્તપીનનરસા, ફરણરસા વા, ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના. સા પનેસા ખુદ્દિકા પીતિ, ખણિકાપીતિ, ઓક્કન્તિકાપીતિ, ઉબ્બેગાપીતિ, ફરણાપીતીતિ પઞ્ચવિધા હોતિ. તત્થ ખુદ્દિકાપીતિ સરીરે લોમહંસમત્તમેવ કાતું સક્કોતિ. ખણિકાપીતિ ખણે ખણે વિજ્જુપ્પાદસદિસા હોતિ. ઓક્કન્તિકાપીતિ સમુદ્દતીરં વીચિ વિય કાયં ઓક્કમિત્વા ઓક્કમિત્વા ભિજ્જતિ. ઉબ્બેગાપીતિ બલવતી હોતિ કાયં ઉદ્ધગ્ગં કત્વા આકાસે લઙ્ઘાપનપ્પમાણપ્પત્તા. તથા હિ પુણ્ણવલ્લિકવાસી મહાતિસ્સત્થેરો પુણ્ણમદિવસે સાયં ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા ચન્દાલોકં દિસ્વા મહાચેતિયાભિમુખો હુત્વા ‘‘ઇમાય વત વેલાય ચતસ્સો પરિસા મહાચેતિયં વન્દન્તી’’તિ પકતિયા દિટ્ઠારમ્મણવસેન બુદ્ધારમ્મણં ઉબ્બેગાપીતિં ઉપ્પાદેત્વા સુધાતલે પહટચિત્રગેણ્ડુકો વિય આકાસે ઉપ્પતિત્વા મહાચેતિયઙ્ગણેયેવ પતિટ્ઠાસિ. તથા ગિરિકણ્ડકવિહારસ્સ ઉપનિસ્સયે વત્તકાલકગામે એકા કુલધીતાપિ બલવબુદ્ધારમ્મણાય ઉબ્બેગાપીતિયા આકાસે લઙ્ઘેસિ.

તસ્સા કિર માતાપિતરો સાયં ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં ગચ્છન્તા ‘‘અમ્મ ત્વં ગરુભારા અકાલે વિચરિતું ન સક્કોસિ, મયં તુય્હં પત્તિં કત્વા ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ અગમંસુ. સા ગન્તુકામાપિ તેસં વચનં પટિબાહિતું અસક્કોન્તી ઘરે ઓહીયિત્વા ઘરાજિરે ઠત્વા ચન્દાલોકેન ગિરિકણ્ડકે આકાસચેતિયઙ્ગણં ઓલોકેન્તી ચેતિયસ્સ દીપપૂજં અદ્દસ, ચતસ્સો ચ પરિસા માલાગન્ધાદીહિ ચેતિયપૂજં કત્વા પદક્ખિણં કરોન્તિયો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ગણસજ્ઝાયસદ્દં અસ્સોસિ. અથસ્સા ‘‘ધઞ્ઞાવતિમે, યે વિહારં ગન્ત્વા એવરૂપે ચેતિયઙ્ગણે અનુસઞ્ચરિતું, એવરૂપઞ્ચ મધુરધમ્મકથં સોતું લભન્તી’’તિ મુત્તરાસિસદિસં ચેતિયં પસ્સન્તિયા એવ ઉબ્બેગાપીતિ ઉદપાદિ. સા આકાસે લઙ્ઘિત્વા માતાપિતૂનં પુરિમતરંયેવ આકાસતો ચેતિયઙ્ગણે ઓરુય્હ ચેતિયં વન્દિત્વા ધમ્મં સુણમાના અટ્ઠાસિ. અથ નં માતાપિતરો આગન્ત્વા ‘‘અમ્મ ત્વં કતરેન મગ્ગેન આગતાસી’’તિ પુચ્છિંસુ. સા ‘‘આકાસેન આગતામ્હિ, ન મગ્ગેના’’તિ વત્વા ‘‘અમ્મ આકાસેન નામ ખીણાસવા સઞ્ચરન્તિ, ત્વં કથં આગતા’’તિ વુત્તા આહ – ‘‘મય્હં ચન્દાલોકેન ચેતિયં આલોકેન્તિયા ઠિતાય બુદ્ધારમ્મણા બલવપીતિ ઉપ્પજ્જિ. અથાહં નેવ અત્તનો ઠિતભાવં, ન નિસિન્નભાવં અઞ્ઞાસિં, ગહિતનિમિત્તેનેવ પન આકાસે લઙ્ઘિત્વા ચેતિયઙ્ગણે પતિટ્ઠિતામ્હી’’તિ.

એવં ઉબ્બેગાપીતિ આકાસે લઙ્ઘાપનપ્પમાણા હોતિ. ફરણાપીતિયા પન ઉપ્પન્નાય સકલસરીરં ધમિત્વા પૂરિતવત્થિ વિય મહતા ઉદકોઘેન પક્ખન્દપબ્બતકુચ્છિ વિય ચ અનુપરિપ્ફુટં હોતિ.

સા પનેસા પઞ્ચવિધા પીતિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી દુવિધં પસ્સદ્ધિં પરિપૂરેતિ કાયપસ્સદ્ધિઞ્ચ ચિત્તપસ્સદ્ધિઞ્ચ. પસ્સદ્ધિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી દુવિધમ્પિ સુખં પરિપૂરેતિ કાયિકઞ્ચ ચેતસિકઞ્ચ. સુખં ગબ્ભં ગણ્હન્તં પરિપાકં ગચ્છન્તં તિવિધં સમાધિં પરિપૂરેતિ ખણિકસમાધિં ઉપચારસમાધિં અપ્પના સમાધિન્તિ. તાસુ યા અપ્પનાસમાધિસ્સ મૂલં હુત્વા વડ્ઢમાના સમાધિસમ્પયોગં ગતા ફરણાપીતિ, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા પીતીતિ.

૭૩. ઇતરં પન સુખનં સુખં, સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ ચ કાયચિત્તાબાધન્તિ સુખં, તં સાતલક્ખણં, સમ્પયુત્તાનં ઉપબ્રૂહનરસં, અનુગ્ગહપચ્ચુપટ્ઠાનં. સતિપિ ચ નેસં કત્થચિ અવિપ્પયોગે ઇટ્ઠારમ્મણપટિલાભતુટ્ઠિ પીતિ. પટિલદ્ધરસાનુભવનં સુખં. યત્થ પીતિ, તત્થ સુખં. યત્થ સુખં, તત્થ ન નિયમતો પીતિ. સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતા પીતિ. વેદનાક્ખન્ધસઙ્ગહિતં સુખં. કન્તારખિન્નસ્સ વનન્તુદકદસ્સનસવનેસુ વિય પીતિ. વનચ્છાયાપવેસનઉદકપરિભોગેસુ વિય સુખં. તસ્મિં તસ્મિં સમયે પાકટભાવતો ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતિ અયઞ્ચ પીતિ ઇદઞ્ચ સુખં અસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને અત્થીતિ ઇદં ઝાનં પીતિસુખન્તિ વુચ્ચતિ.

અથ વા પીતિ ચ સુખઞ્ચ પીતિસુખં, ધમ્મવિનયાદયો વિય. વિવેકજં પીતિસુખમસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને અત્થીતિ એવમ્પિ વિવેકજંપીતિસુખં. યથેવ હિ ઝાનં, એવં પીતિસુખમ્પેત્થ વિવેકજમેવ હોતિ, તઞ્ચસ્સ અત્થિ, તસ્મા એકપદેનેવ ‘‘વિવેકજંપીતિસુખ’’ન્તિપિ વત્તું યુજ્જતિ. વિભઙ્ગે પન ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગત’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૫૬૭) નયેન વુત્તં. અત્થો પન તત્થાપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બો.

પઠમં ઝાનન્તિ ઇદં પરતો આવિભવિસ્સતિ. ઉપસમ્પજ્જાતિ ઉપગન્ત્વા, પાપુણિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસમ્પાદયિત્વા વા, નિપ્ફાદેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વિભઙ્ગે પન ‘‘ઉપસમ્પજ્જાતિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા’’તિ વુત્તં. તસ્સાપિ એવમેવત્થો દટ્ઠબ્બો. વિહરતીતિ તદનુરૂપેન ઇરિયાપથવિહારેન ઇતિવુત્તપ્પકારઝાનસમઙ્ગી હુત્વા અત્તભાવસ્સ ઇરિયં વુત્તિં પાલનં યપનં યાપનં ચારં વિહારં અભિનિપ્ફાદેતિ. વુત્તઞ્હેતં વિભઙ્ગે ‘‘વિહરતીતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ, તેન વુચ્ચતિ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૪૦).

પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનાદિ

૭૪. યં પન વુત્તં ‘‘પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગત’’ન્તિ, તત્થ કામચ્છન્દો, બ્યાપાદો, થિનમિદ્ધં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં, વિચિકિચ્છાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં નીવરણાનં પહાનવસેન પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનતા વેદિતબ્બા. ન હિ એતેસુ અપ્પહીનેસુ ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ. તેનસ્સેતાનિ પહાનઙ્ગાનીતિ વુચ્ચન્તિ. કિઞ્ચાપિ હિ ઝાનક્ખણે અઞ્ઞેપિ અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, તથાપિ એતાનેવ વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરાનિ. કામચ્છન્દેન હિ નાનાવિસયપ્પલોભિતં ચિત્તં ન એકત્તારમ્મણે સમાધિયતિ. કામચ્છન્દાભિભૂતં વા તં ન કામધાતુપ્પહાનાય પટિપદં પટિપજ્જતિ. બ્યાપાદેન ચારમ્મણે પટિહઞ્ઞમાનં ન નિરન્તરં પવત્તતિ. થિનમિદ્ધાભિભૂતં અકમ્મઞ્ઞં હોતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતં અવૂપસન્તમેવ હુત્વા પરિબ્ભમતિ. વિચિકિચ્છાય ઉપહતં ઝાનાધિગમસાધિકં પટિપદં નારોહતિ. ઇતિ વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરત્તા એતાનેવ પહાનઙ્ગાનીતિ વુત્તાનીતિ.

યસ્મા પન વિતક્કો આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ, વિચારો અનુપ્પબન્ધતિ, તેહિ અવિક્ખેપાય સમ્પાદિતપ્પયોગસ્સ ચેતસો પયોગસમ્પત્તિસમ્ભવા પીતિ પીણનં, સુખઞ્ચ ઉપબ્રૂહનં કરોતિ. અથ નં સસેસસમ્પયુત્તધમ્મં એતેહિ અભિનિરોપનાનુપ્પબન્ધનપીણનઉપબ્રૂહનેહિ અનુગ્ગહિતા એકગ્ગતા એકત્તારમ્મણે સમં સમ્મા ચ આધિયતિ, તસ્મા વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તેકગ્ગતાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપ્પત્તિવસેન પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતતા વેદિતબ્બા. ઉપ્પન્નેસુ હિ એતેસુ પઞ્ચસુ ઝાનં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ. તેનસ્સ એતાનિ પઞ્ચ સમન્નાગતઙ્ગાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તસ્મા ન એતેહિ સમન્નાગતં અઞ્ઞદેવ ઝાનં નામ અત્થીતિ ગહેતબ્બં. યથા પન અઙ્ગમત્તવસેનેવ ચતુરઙ્ગિની સેના, પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયં, અટ્ઠઙ્ગિકો ચ મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ અઙ્ગમત્તવસેનેવ પઞ્ચઙ્ગિકન્તિ વા પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતન્તિ વા વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં.

એતાનિ ચ પઞ્ચઙ્ગાનિ કિઞ્ચાપિ ઉપચારક્ખણેપિ અત્થિ, અથ ખો ઉપચારે પકતિચિત્તતો બલવતરાનિ. ઇધ પન ઉપચારતોપિ બલવતરાનિ રૂપાવચરલક્ખણપ્પત્તાનિ. એત્થ હિ વિતક્કો સુવિસદેન આકારેન આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપયમાનો ઉપ્પજ્જતિ. વિચારો અતિવિય આરમ્મણં અનુમજ્જમાનો. પીતિસુખં સબ્બાવન્તમ્પિ કાયં ફરમાનં. તેનેવાહ – ‘‘નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૮). ચિત્તેકગ્ગતાપિ હેટ્ઠિમમ્હિ સમુગ્ગપટલે ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં વિય આરમ્મણેસુ ફુસિતા હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, અયમેતેસં ઇતરેહિ વિસેસો. તત્થ ચિત્તેકગ્ગતા કિઞ્ચાપિ સવિતક્કં સવિચારન્તિ ઇમસ્મિં પાઠે ન નિદ્દિટ્ઠા, તથાપિ વિભઙ્ગે ‘‘ઝાનન્તિ વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તસ્સેકગ્ગતા’’તિ (વિભ. ૫૬૯) એવં વુત્તત્તા અઙ્ગમેવ. યેન હિ અધિપ્પાયેન ભગવતા ઉદ્દેસો કતો, સોયેવ તેન વિભઙ્ગે પકાસિતોતિ.

તિવિધકલ્યાણં

૭૫. તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નન્તિ એત્થ પન આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તિવિધકલ્યાણતા. તેસંયેવ ચ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં લક્ખણવસેન દસલક્ખણસમ્પન્નતા વેદિતબ્બા.

તત્રાયં પાળિ –

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાનં, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, આદિસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? આદિસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ, યો તસ્સ પરિબન્ધો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. યઞ્ચ પરિબન્ધતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, યઞ્ચ પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, આદિસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ પઠમં ઝાનં આદિકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ.