નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિસુદ્ધિમગ્ગો

(પઠમો ભાગો)

નિદાનાદિકથા

૧. સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩);

ઇતિ હિદં વુત્તં, કસ્મા પનેતં વુત્તં, ભગવન્તં કિર સાવત્થિયં વિહરન્તં રત્તિભાગે અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો સંસયસમુગ્ઘાટત્થં –

અન્તોજટા બહિજટા, જટાય જટિતા પજા;

તં તં ગોતમ પુચ્છામિ, કો ઇમં વિજટયે જટન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩) –

ઇમં પઞ્હં પુચ્છિ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – જટાતિ તણ્હાય જાલિનિયા એતં અધિવચનં. સા હિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ હેટ્ઠુપરિયવસેન પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસિબ્બનટ્ઠેન વેળુગુમ્બાદીનં સાખાજાલસઙ્ખાતા જટા વિયાતિ જટા, સા પનેસા સકપરિક્ખારપરપરિક્ખારેસુ સકઅત્તભાવપરઅત્તભાવેસુ અજ્ઝત્તિકાયતનબાહિરાયતનેસુ ચ ઉપ્પજ્જનતો અન્તોજટા બહિજટાતિ વુચ્ચતિ. તાય એવં ઉપ્પજ્જમાનાય જટાય જટિતા પજા. યથા નામ વેળુગુમ્બજટાદીહિ વેળુઆદયો, એવં તાય તણ્હાજટાય સબ્બાપિ અયં સત્તનિકાયસઙ્ખાતા પજા જટિતા વિનદ્ધા, સંસિબ્બિતાતિ અત્થો. યસ્મા ચ એવં જટિતા. તં તં ગોતમ પુચ્છામીતિ તસ્મા તં પુચ્છામિ. ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. કો ઇમં વિજટયે જટન્તિ ઇમં એવં તેધાતુકં જટેત્વા ઠિતં જટં કો વિજટેય્ય, વિજટેતું કો સમત્થોતિ પુચ્છતિ.

એવં પુટ્ઠો પનસ્સ સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણચારો દેવદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા ચતુવેસારજ્જવિસારદો દસબલધરો અનાવરણઞાણો સમન્તચક્ખુ ભગવા તમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો –

સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટન્તિ. –

ઇમં ગાથમાહ.

૨. ઇમિસ્સા દાનિ ગાથાય, કથિતાય મહેસિના;

વણ્ણયન્તો યથાભૂતં, અત્થં સીલાદિભેદનં.

સુદુલ્લભં લભિત્વાન, પબ્બજ્જં જિનસાસને;

સીલાદિસઙ્ગહં ખેમં, ઉજું મગ્ગં વિસુદ્ધિયા.

યથાભૂતં અજાનન્તા, સુદ્ધિકામાપિ યે ઇધ;

વિસુદ્ધિં નાધિગચ્છન્તિ, વાયમન્તાપિ યોગિનો.

તેસં પામોજ્જકરણં, સુવિસુદ્ધવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, દેસનાનયનિસ્સિતં.

વિસુદ્ધિમગ્ગં ભાસિસ્સં, તં મે સક્કચ્ચ ભાસતો;

વિસુદ્ધિકામા સબ્બેપિ, નિસામયથ સાધવોતિ.

૩. તત્થ વિસુદ્ધીતિ સબ્બમલવિરહિતં અચ્ચન્તપરિસુદ્ધં નિબ્બાનં વેદિતબ્બં. તસ્સા વિસુદ્ધિયા મગ્ગોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગો. મગ્ગોતિ અધિગમૂપાયો વુચ્ચતિ. તં વિસુદ્ધિમગ્ગં ભાસિસ્સામીતિ અત્થો.

સો પનાયં વિસુદ્ધિમગ્ગો કત્થચિ વિપસ્સનામત્તવસેનેવ દેસિતો. યથાહ –

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૭);

કત્થચિ ઝાનપઞ્ઞાવસેન. યથાહ –

‘‘યમ્હિ ઝાનઞ્ચ પઞ્ઞા ચ, સ વે નિબ્બાનસન્તિકે’’તિ. (ધ. પ. ૩૭૨);

કત્થચિ કમ્માદિવસેન. યથાહ –

‘‘કમ્મં વિજ્જા ચ ધમ્મો ચ, સીલં જીવિતમુત્તમં;

એતેન મચ્ચા સુજ્ઝન્તિ, ન ગોત્તેન ધનેન વા’’તિ. (મ. નિ. ૩.૩૮૭; સં. નિ. ૧.૪૮);

કત્થચિ સીલાદિવસેન. યથાહ –

‘‘સબ્બદા સીલસમ્પન્નો, પઞ્ઞવા સુસમાહિતો;

આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો, ઓઘં તરતિ દુત્તર’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૯૬);

કત્થચિ સતિપટ્ઠાનાદિવસેન. યથાહ –

‘‘એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા…પે… નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩).

સમ્મપ્પધાનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં પન પઞ્હાબ્યાકરણે સીલાદિવસેન દેસિતો.

૪. તત્રાયં સઙ્ખેપવણ્ણના – સીલે પતિટ્ઠાયાતિ સીલે ઠત્વા, સીલં પરિપૂરયમાનોયેવ ચેત્થ સીલે ઠિતોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા સીલપરિપૂરણેન સીલે પતિટ્ઠહિત્વાતિ અયમેત્થ અત્થો. નરોતિ સત્તો. સપઞ્ઞોતિ કમ્મજતિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાય પઞ્ઞવા. ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયન્તિ સમાધિઞ્ચેવ વિપસ્સનઞ્ચ ભાવયમાનો, ચિત્તસીસેન હેત્થ સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો. પઞ્ઞાનામેન ચ વિપસ્સનાતિ. આતાપીતિ વીરિયવા. વીરિયઞ્હિ કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનટ્ઠેન આતાપોતિ વુચ્ચતિ. તદસ્સ અત્થીતિ આતાપી. નિપકોતિ નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. ઇમિના પદેન પારિહારિકપઞ્ઞં દસ્સેતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ પઞ્હાબ્યાકરણે તિક્ખત્તું પઞ્ઞા આગતા. તત્થ પઠમા જાતિપઞ્ઞા, દુતિયા વિપસ્સનાપઞ્ઞા, તતિયા સબ્બકિચ્ચપરિણાયિકા પારિહારિકપઞ્ઞા. સંસારે ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ. સો ઇમં વિજટયે જટન્તિ સો ઇમિના ચ સીલેન ઇમિના ચ ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠસમાધિના ઇમાય ચ તિવિધાય પઞ્ઞાય ઇમિના ચ આતાપેનાતિ છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ. સેય્યથાપિ નામ પુરિસો પથવિયં પતિટ્ઠાય સુનિસિતં સત્થં ઉક્ખિપિત્વા મહન્તં વેળુગુમ્બં વિજટેય્ય, એવમેવ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સમાધિસિલાયં સુનિસિતં વિપસ્સનાપઞ્ઞાસત્થં વીરિયબલપગ્ગહિતેન પારિહારિકપઞ્ઞાહત્થેન ઉક્ખિપિત્વા સબ્બમ્પિ તં અત્તનો સન્તાને પતિતં તણ્હાજટં વિજટેય્ય સઞ્છિન્દેય્ય સમ્પદાલેય્ય. મગ્ગક્ખણે પનેસ તં જટં વિજટેતિ નામ. ફલક્ખણે વિજટિતજટો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યો હોતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩);

૫. તત્રાયં યાય પઞ્ઞાય સપઞ્ઞોતિ વુત્તો, તત્રાસ્સ કરણીયં નત્થિ. પુરિમકમ્માનુભાવેનેવ હિસ્સ સા સિદ્ધા. આતાપી નિપકોતિ એત્થ વુત્તવીરિયવસેન પન તેન સાતચ્ચકારિના પઞ્ઞાવસેન ચ સમ્પજાનકારિના હુત્વા સીલે પતિટ્ઠાય ચિત્તપઞ્ઞાવસેન વુત્તા સમથવિપસ્સના ભાવેતબ્બાતિ ઇમમત્ર ભગવા સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન વિસુદ્ધિમગ્ગં દસ્સેતિ.

એત્તાવતા હિ તિસ્સો સિક્ખા, તિવિધકલ્યાણં સાસનં, તેવિજ્જતાદીનં ઉપનિસ્સયો, અન્તદ્વયવજ્જનમજ્ઝિમપટિપત્તિસેવનાનિ, અપાયાદિસમતિક્કમનુપાયો, તીહાકારેહિ કિલેસપ્પહાનં, વીતિક્કમાદીનં પટિપક્ખો, સંકિલેસત્તયવિસોધનં, સોતાપન્નાદિભાવસ્સ ચ કારણં પકાસિતં હોતિ.

કથં? એત્થ હિ સીલેન અધિસીલસિક્ખા પકાસિતા હોતિ, સમાધિના અધિચિત્તસિક્ખા, પઞ્ઞાય અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

સીલેન ચ સાસનસ્સ આદિકલ્યાણતા પકાસિતા હોતિ. ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯) હિ વચનતો, ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૦) આદિવચનતો ચ સીલં સાસનસ્સ આદિ, તઞ્ચ કલ્યાણં, અવિપ્પટિસારાદિગુણાવહત્તા. સમાધિના મજ્ઝેકલ્યાણતા પકાસિતા હોતિ. ‘‘કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૦) આદિવચનતો હિ સમાધિ સાસનસ્સ મજ્ઝે, સો ચ કલ્યાણો, ઇદ્ધિવિધાદિગુણાવહત્તા. પઞ્ઞાય સાસનસ્સ પરિયોસાનકલ્યાણતા પકાસિતા હોતિ. ‘‘સચિત્તપરિયોદાપનં, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૦) હિ વચનતો, પઞ્ઞુત્તરતો ચ પઞ્ઞા સાસનસ્સ પરિયોસાનં, સા ચ કલ્યાણં, ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તાદિભાવાવહનતો.

‘‘સેલો યથા એકઘનો, વાતેન ન સમીરતિ;

એવં નિન્દાપસંસાસુ, ન સમિઞ્જન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. (ધ. પ. ૮૧); –

હિ વુત્તં.

તથા સીલેન તેવિજ્જતાય ઉપનિસ્સયો પકાસિતો હોતિ. સીલસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાય તિસ્સો વિજ્જા પાપુણાતિ, ન તતો પરં. સમાધિના છળભિઞ્ઞતાય ઉપનિસ્સયો પકાસિતો હોતિ. સમાધિસમ્પદઞ્હિ નિસ્સાય છ અભિઞ્ઞા પાપુણાતિ, ન તતો પરં. પઞ્ઞાય પટિસમ્ભિદાપભેદસ્સ ઉપનિસ્સયો પકાસિતો હોતિ. પઞ્ઞાસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાય ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા પાપુણાતિ, ન અઞ્ઞેન કારણેન.

સીલેન ચ કામસુખલ્લિકાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ અન્તસ્સ વજ્જનં પકાસિતં હોતિ, સમાધિના અત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ. પઞ્ઞાય મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા સેવનં પકાસિતં હોતિ.

તથા સીલેન અપાયસમતિક્કમનુપાયો પકાસિતો હોતિ, સમાધિના કામધાતુસમતિક્કમનુપાયો, પઞ્ઞાય સબ્બભવસમતિક્કમનુપાયો.

સીલેન ચ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન કિલેસપ્પહાનં પકાસિતં હોતિ, સમાધિના વિક્ખમ્ભનપ્પહાનવસેન, પઞ્ઞાય સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન.

તથા સીલેન કિલેસાનં વીતિક્કમપટિપક્ખો પકાસિતો હોતિ, સમાધિના પરિયુટ્ઠાનપટિપક્ખો, પઞ્ઞાય અનુસયપટિપક્ખો.

સીલેન ચ દુચ્ચરિતસંકિલેસવિસોધનં પકાસિતં હોતિ, સમાધિના તણ્હાસંકિલેસવિસોધનં, પઞ્ઞાય દિટ્ઠિસંકિલેસવિસોધનં.

તથા સીલેન સોતાપન્નસકદાગામિભાવસ્સ કારણં પકાસિતં હોતિ, સમાધિના અનાગામિભાવસ્સ, પઞ્ઞાય અરહત્તસ્સ. સોતાપન્નો હિ ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૭) વુત્તો, તથા સકદાગામી. અનાગામી પન ‘‘સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૭). અરહા પન ‘‘પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૭).

એવં એત્તાવતા તિસ્સો સિક્ખા, તિવિધકલ્યાણં સાસનં, તેવિજ્જતાદીનં ઉપનિસ્સયો, અન્તદ્વયવજ્જનમજ્ઝિમપટિપત્તિસેવનાનિ, અપાયાદિસમતિક્કમનુપાયો, તીહાકારેહિ કિલેસપ્પહાનં, વીતિક્કમાદીનં પટિપક્ખો, સંકિલેસત્તયવિસોધનં, સોતાપન્નાદિભાવસ્સ ચ કારણન્તિ ઇમે નવ, અઞ્ઞે ચ એવરૂપા ગુણત્તિકા પકાસિતા હોન્તીતિ.

૧. સીલનિદ્દેસો

સીલસરૂપાદિકથા

૬. એવં અનેકગુણસઙ્ગાહકેન સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન દેસિતોપિ પનેસ વિસુદ્ધિમગ્ગો અતિસઙ્ખેપદેસિતોયેવ હોતિ. તસ્મા નાલં સબ્બેસં ઉપકારાયાતિ વિત્થારમસ્સ દસ્સેતું સીલં તાવ આરબ્ભ ઇદં પઞ્હાકમ્મં હોતિ.

કિં સીલં, કેનટ્ઠેન સીલં, કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ, કિમાનિસંસં સીલં, કતિવિધં ચેતં સીલં, કો ચસ્સ સંકિલેસો, કિં વોદાનન્તિ.

તત્રિદં વિસ્સજ્જનં. કિં સીલન્તિ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કિં સીલન્તિ ચેતના સીલં, ચેતસિકં સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯). તત્થ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ વિરતિ. અપિચ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીનિ પજહન્તસ્સ સત્ત કમ્મપથચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ ‘‘અભિજ્ઝં પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૭) આદિના નયેન વુત્તા અનભિજ્ઝાબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિધમ્મા. સંવરો સીલન્તિ એત્થ પઞ્ચવિધેન સંવરો વેદિતબ્બો પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ. તત્થ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતોતિ (વિભ. ૫૧૧) અયં પાતિમોક્ખસંવરો. રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતીતિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩) અયં સતિસંવરો.

યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા;)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરેતિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧);

અયં ઞાણસંવરો. પચ્ચયપટિસેવનમ્પિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. યો પનાયં ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સાતિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન આગતો, અયં ખન્તિસંવરો નામ. યો ચાયં ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતીતિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન આગતો, અયં વીરિયસંવરો નામ. આજીવપારિસુદ્ધિપિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. ઇતિ અયં પઞ્ચવિધોપિ સંવરો, યા ચ પાપભીરુકાનં કુલપુત્તાનં સમ્પત્તવત્થુતો વિરતિ, સબ્બમ્પેતં સંવરસીલન્તિ વેદિતબ્બં. અવીતિક્કમો સીલન્તિ સમાદિન્નસીલસ્સ કાયિકવાચસિકો અનતિક્કમો. ઇદં તાવ કિં સીલન્તિ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનં.

૭. અવસેસેસુ કેનટ્ઠેન સીલન્તિ સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ. સમાધાનં વા, કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. ઉપધારણં વા, કુસલાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. એતદેવ હેત્થ અત્થદ્વયં સદ્દલક્ખણવિદૂ અનુજાનન્તિ. અઞ્ઞે પન સિરટ્ઠો સીલત્થો, સીતલટ્ઠો સીલત્થોતિ એવમાદિનાપિ નયેનેત્થ અત્થં વણ્ણયન્તિ.

૮. ઇદાનિ કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ એત્થ –

સીલનં લક્ખણં તસ્સ, ભિન્નસ્સાપિ અનેકધા;

સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સનેકધા.

યથા હિ નીલપીતાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં લક્ખણં, નીલાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સનિદસ્સન ભાવાનતિક્કમનતો. તથા સીલસ્સ ચેતનાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ યદેતં કાયકમ્માદીનં સમાધાનવસેન કુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન વુત્તં સીલનં, તદેવ લક્ખણં, ચેતનાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સમાધાનપતિટ્ઠાનભાવાનતિક્કમનતો. એવં લક્ખણસ્સ પનસ્સ –

દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનતા, અનવજ્જગુણો તથા;

કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેન, રસો નામ પવુચ્ચતિ.

તસ્મા ઇદં સીલં નામ કિચ્ચટ્ઠેન રસેન દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસં, સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન અનવજ્જરસન્તિ વેદિતબ્બં. લક્ખણાદીસુ હિ કિચ્ચમેવ સમ્પત્તિ વા રસોતિ વુચ્ચતિ.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, તયિદં તસ્સ વિઞ્ઞુહિ;

ઓત્તપ્પઞ્ચ હિરી ચેવ, પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં.

તયિદં સીલં કાયસોચેય્યં વચીસોચેય્યં મનોસોચેય્યન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૧) એવં વુત્તસોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોચેય્યભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ ગહણભાવં ગચ્છતિ. હિરોત્તપ્પઞ્ચ પનસ્સ વિઞ્ઞૂહિ પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં, આસન્નકારણન્તિ અત્થો. હિરોત્તપ્પે હિ સતિ સીલં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ. અસતિ નેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તિટ્ઠતીતિ. એવં સીલસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સીલાનિસંસકથા

૯. કિમાનિસંસં સીલન્તિ અવિપ્પટિસારાદિઅનેકગુણપટિલાભાનિસંસં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાની’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧).

અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો આનિસંસા સીલવતો સીલસમ્પદાય. કતમે પઞ્ચ? ઇધ ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો અપ્પમાદાધિકરણં મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છતિ, અયં પઠમો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, અયં દુતિયો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો યઞ્ઞદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં, વિસારદો ઉપસઙ્કમતિ અમઙ્કુભૂતો, અયં તતિયો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, અયં ચતુત્થો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ, અયં પઞ્ચમો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫).

અપરેપિ ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ અસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચાતિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૬૫) નયેન પિયમનાપતાદયો આસવક્ખયપરિયોસાના અનેકા સીલાનિસંસા વુત્તા. એવં અવિપ્પટિસારાદિઅનેકગુણાનિસંસં સીલં. અપિચ –

સાસને કુલપુત્તાનં, પતિટ્ઠા નત્થિ યં વિના;

આનિસંસપરિચ્છેદં, તસ્સ સીલસ્સ કો વદે.

ન ગઙ્ગા યમુના ચાપિ, સરભૂ વા સરસ્વતી;

નિન્નગા વાચિરવતી, મહી વાપિ મહાનદી.

સક્કુણન્તિ વિસોધેતું, તં મલં ઇધ પાણિનં;

વિસોધયતિ સત્તાનં, યં વે સીલજલં મલં.

ન તં સજલદા વાતા, ન ચાપિ હરિચન્દનં;

નેવ હારા ન મણયો, ન ચન્દકિરણઙ્કુરા.

સમયન્તીધ સત્તાનં, પરિળાહં સુરક્ખિતં;

યં સમેતિ ઇદં અરિયં, સીલં અચ્ચન્તસીતલં.

સીલગન્ધસમો ગન્ધો, કુતો નામ ભવિસ્સતિ;

યો સમં અનુવાતે ચ, પટિવાતે ચ વાયતિ.

સગ્ગારોહણસોપાનં, અઞ્ઞં સીલસમં કુતો;

દ્વારં વા પન નિબ્બાન, નગરસ્સ પવેસને.

સોભન્તેવં ન રાજાનો, મુત્તામણિવિભૂસિતા;

યથા સોભન્તિ યતિનો, સીલભૂસનભૂસિતા.

અત્તાનુવાદાદિભયં, વિદ્ધંસયતિ સબ્બસો;

જનેતિ કિત્તિહાસઞ્ચ, સીલં સીલવતં સદા.

ગુણાનં મૂલભૂતસ્સ, દોસાનં બલઘાતિનો;

ઇતિ સીલસ્સ વિઞ્ઞેય્યં, આનિસંસકથામુખન્તિ.

સીલપ્પભેદકથા

૧૦. ઇદાનિ યં વુત્તં કતિવિધં ચેતં સીલન્તિ, તત્રિદં વિસ્સજ્જનં. સબ્બમેવ તાવ ઇદં સીલં અત્તનો સીલનલક્ખણેન એકવિધં.

ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધં. તથા આભિસમાચારિકઆદિબ્રહ્મચરિયકવસેન, વિરતિઅવિરતિવસેન, નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેન, કાલપરિયન્તઆપાણકોટિકવસેન, સપરિયન્તાપરિયન્તવસેન, લોકિયલોકુત્તરવસેન ચ.

તિવિધં હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન. તથા અત્તાધિપતેય્યલોકાધિપતેય્યધમ્માધિપતેય્યવસેન, પરામટ્ઠાપરામટ્ઠપટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન, વિસુદ્ધાવિસુદ્ધવેમતિકવસેન, સેક્ખાસેક્ખનેવસેક્ખનાસેક્ખવસેન ચ.

ચતુબ્બિધં હાનભાગિયઠિતિભાગિયવિસેસભાગિયનિબ્બેધભાગિયવસેન. તથા ભિક્ખુભિક્ખુનીઅનુપસમ્પન્નગહટ્ઠસીલવસેન, પકતિઆચારધમ્મતાપુબ્બહેતુકસીલવસેન, પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરઆજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલવસેન ચ.

પઞ્ચવિધં પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલાદિવસેન. વુત્તમ્પિ ચેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘પઞ્ચ સીલાનિ – પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં, અપરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં, પરિપુણ્ણપારિસુદ્ધિસીલં, અપરામટ્ઠપારિસુદ્ધિસીલં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપારિસુદ્ધિસીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૭). તથા પહાનવેરમણીચેતનાસંવરાવીતિક્કમવસેન.

૧૧. તત્થ એકવિધકોટ્ઠાસે અત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. દુવિધકોટ્ઠાસે યં ભગવતા ‘‘ઇદં કત્તબ્બ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદપૂરણં, તં ચારિત્તં. યં ‘‘ઇદં ન કત્તબ્બ’’ન્તિ પટિક્ખિત્તસ્સ અકરણં, તં વારિત્તં. તત્રાયં વચનત્થો. ચરન્તિ તસ્મિં સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય પવત્તન્તીતિ ચારિત્તં. વારિતં તાયન્તિ રક્ખન્તિ તેનાતિ વારિત્તં. તત્થ સદ્ધાવીરિયસાધનં ચારિત્તં, સદ્ધાસાધનં વારિત્તં. એવં ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધં.

દુતિયદુકે અભિસમાચારોતિ ઉત્તમસમાચારો. અભિસમાચારો એવ આભિસમાચારિકં. અભિસમાચારં વા આરબ્ભ પઞ્ઞત્તં આભિસમાચારિકં, આજીવટ્ઠમકતો અવસેસસીલસ્સેતં અધિવચનં. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભાવભૂતન્તિ આદિબ્રહ્મચરિયકં, આજીવટ્ઠમકસીલસ્સેતં અધિવચનં. તઞ્હિ મગ્ગસ્સ આદિભાવભૂતં, પુબ્બભાગેયેવ પરિસોધેતબ્બતો. તેનાહ – ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧). યાનિ વા સિક્ખાપદાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનીતિ વુત્તાનિ, ઇદં આભિસમાચારિકસીલં. સેસં આદિબ્રહ્મચરિયકં. ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નં વા આદિબ્રહ્મચરિયકં. ખન્ધકવત્તપરિયાપન્નં આભિસમાચારિકં. તસ્સ સમ્પત્તિયા આદિબ્રહ્મચરિયકં સમ્પજ્જતિ. તેનેવાહ – ‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા આદિબ્રહ્મચરિયકં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૧). એવં આભિસમાચારિકઆદિબ્રહ્મચરિયકવસેન દુવિધં.

તતિયદુકે પાણાતિપાતાદીહિ વેરમણિમત્તં વિરતિસીલં. સેસં ચેતનાદિ અવિરતિસીલન્તિ એવં વિરતિઅવિરતિવસેન દુવિધં.

ચતુત્થદુકે નિસ્સયોતિ દ્વે નિસ્સયા તણ્હાનિસ્સયો ચ દિટ્ઠિનિસ્સયો ચ. તત્થ યં ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬; અ. નિ. ૫.૨૦૬; ૭.૫૦) એવં ભવસમ્પત્તિં આકઙ્ખમાનેન પવત્તિતં, ઇદં તણ્હાનિસ્સિતં. યં ‘‘સીલેન સુદ્ધી’’તિ એવં સુદ્ધિદિટ્ઠિયા પવત્તિતં, ઇદં દિટ્ઠિનિસ્સિતં. યં પન લોકુત્તરં લોકિયઞ્ચ તસ્સેવ સમ્ભારભૂતં, ઇદં અનિસ્સિતન્તિ એવં નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેન દુવિધં.

પઞ્ચમદુકે કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાદિન્નં સીલં કાલપરિયન્તં. યાવજીવં સમાદિયિત્વા તથેવ પવત્તિતં આપાણકોટિકન્તિ એવં કાલપરિયન્તઆપાણકોટિકવસેન દુવિધં.

છટ્ઠદુકે લાભયસઞાતિઅઙ્ગજીવિતવસેન દિટ્ઠપરિયન્તં સપરિયન્તં નામ. વિપરીતં અપરિયન્તં. વુત્તમ્પિ ચેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કતમં તં સીલં સપરિયન્તં? અત્થિ સીલં લાભપરિયન્તં, અત્થિ સીલં યસપરિયન્તં, અત્થિ સીલં ઞાતિપરિયન્તં, અત્થિ સીલં અઙ્ગપરિયન્તં, અત્થિ સીલં જીવિતપરિયન્તં. કતમં તં સીલં લાભપરિયન્તં? ઇધેકચ્ચો લાભહેતુ લાભપચ્ચયા લાભકારણા યથાસમાદિન્નં સિક્ખાપદં વીતિક્કમતિ, ઇદં તં સીલં લાભપરિયન્ત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૮). એતેનેવ ઉપાયેન ઇતરાનિપિ વિત્થારેતબ્બાનિ. અપરિયન્તવિસ્સજ્જનેપિ વુત્તં ‘‘કતમં તં સીલં ન લાભપરિયન્તં? ઇધેકચ્ચો લાભહેતુ લાભપચ્ચયા લાભકારણા યથાસમાદિન્નં સિક્ખાપદં વીતિક્કમાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, કિં સો વીતિક્કમિસ્સતિ, ઇદં તં સીલં ન લાભપરિયન્ત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૮). એતેનેવુપાયેન ઇતરાનિપિ વિત્થારેતબ્બાનિ. એવં સપરિયન્તાપરિયન્તવસેન દુવિધં.

સત્તમદુકે સબ્બમ્પિ સાસવં સીલં લોકિયં. અનાસવં લોકુત્તરં. તત્થ લોકિયં ભવવિસેસાવહં હોતિ ભવનિસ્સરણસ્સ ચ સમ્ભારો. યથાહ – ‘‘વિનયો સંવરત્થાય, સંવરો અવિપ્પટિસારત્થાય, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાય, પામોજ્જં પીતત્થાય, પીતિ પસ્સદ્ધત્થાય, પસ્સદ્ધિ સુખત્થાય, સુખં સમાધત્થાય, સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થાય, યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદત્થાય, નિબ્બિદા વિરાગત્થાય, વિરાગો વિમુત્તત્થાય, વિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થાય, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય, એતદત્થા કથા, એતદત્થા મન્તના, એતદત્થા ઉપનિસા, એતદત્થં સોતાવધાનં, યદિદં અનુપાદાચિત્તસ્સ વિમોક્ખો’’તિ (પરિ. ૩૬૬). લોકુત્તરં ભવનિસ્સરણાવહં હોતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ચ ભૂમીતિ એવં લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધં.

૧૨. તિકેસુ પઠમત્તિકે હીનેન છન્દેન ચિત્તેન વીરિયેન વીમંસાય વા પવત્તિતં હીનં. મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ પવત્તિતં મજ્ઝિમં. પણીતેહિ પણીતં. યસકામતાય વા સમાદિન્નં હીનં. પુઞ્ઞફલકામતાય મજ્ઝિમં. કત્તબ્બમેવિદન્તિ અરિયભાવં નિસ્સાય સમાદિન્નં પણીતં. ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ દુસ્સીલા પાપધમ્મા’’તિ એવં અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં વા હીનં. અનુપક્કિલિટ્ઠં લોકિયં સીલં મજ્ઝિમં. લોકુત્તરં પણીતં. તણ્હાવસેન વા ભવભોગત્થાય પવત્તિતં હીનં. અત્તનો વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતં મજ્ઝિમં. સબ્બસત્તાનં વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતં પારમિતાસીલં પણીતન્તિ એવં હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન તિવિધં.

દુતિયત્તિકે અત્તનો અનનુરૂપં પજહિતુકામેન અત્તગરુના અત્તનિગારવેન પવત્તિતં અત્તાધિપતેય્યં. લોકાપવાદં પરિહરિતુકામેન લોકગરુના લોકે ગારવેન પવત્તિતં લોકાધિપતેય્યં. ધમ્મમહત્તં પૂજેતુકામેન ધમ્મગરુના ધમ્મગારવેન પવત્તિતં ધમ્માધિપતેય્યન્તિ એવં અત્તાધિપતેય્યાદિવસેન તિવિધં.

તતિયત્તિકે યં દુકેસુ નિસ્સિતન્તિ વુત્તં, તં તણ્હાદિટ્ઠીહિ પરામટ્ઠત્તા પરામટ્ઠં. પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ મગ્ગસમ્ભારભૂતં સેક્ખાનઞ્ચ મગ્ગસમ્પયુત્તં અપરામટ્ઠં. સેક્ખાસેક્ખાનં ફલસમ્પયુત્તં પટિપ્પસ્સદ્ધન્તિ એવં પરામટ્ઠાદિવસેન તિવિધં.

ચતુત્થત્તિકે યં આપત્તિં અનાપજ્જન્તેન પૂરિતં, આપજ્જિત્વા વા પુન કતપટિકમ્મં, તં વિસુદ્ધં. આપત્તિં આપન્નસ્સ અકતપટિકમ્મં અવિસુદ્ધં. વત્થુમ્હિ વા આપત્તિયા વા અજ્ઝાચારે વા વેમતિકસ્સ સીલં વેમતિકસીલં નામ. તત્થ યોગિના અવિસુદ્ધસીલં વિસોધેતબ્બં, વેમતિકે વત્થુજ્ઝાચારં અકત્વા વિમતિ પટિવિનેતબ્બા ‘‘ઇચ્ચસ્સ ફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ એવં વિસુદ્ધાદિવસેન તિવિધં.

પઞ્ચમત્તિકે ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ તીહિ ચ સામઞ્ઞફલેહિ સમ્પયુત્તં સીલં સેક્ખં. અરહત્તફલસમ્પયુત્તં અસેક્ખં. સેસં નેવસેક્ખનાસેક્ખન્તિ એવં સેક્ખાદિવસેન તિવિધં.

પટિસમ્ભિદાયં પન યસ્મા લોકે તેસં તેસં સત્તાનં પકતિપિ સીલન્તિ વુચ્ચતિ, યં સન્ધાય ‘‘અયં સુખસીલો, અયં દુક્ખસીલો, અયં કલહસીલો, અયં મણ્ડનસીલો’’તિ ભણન્તિ, તસ્મા તેન પરિયાયેન ‘‘તીણિ સીલાનિ, કુસલસીલં અકુસલસીલં અબ્યાકતસીલન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯). એવં કુસલાદિવસેનપિ તિવિધન્તિ વુત્તં. તત્થ અકુસલં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતસ્સ સીલસ્સ લક્ખણાદીસુ એકેનપિ ન સમેતીતિ ઇધ ન ઉપનીતં, તસ્મા વુત્તનયેનેવસ્સ તિવિધતા વેદિતબ્બા.

૧૩. ચતુક્કેસુ પઠમચતુક્કે –

યોધ સેવતિ દુસ્સીલે, સીલવન્તે ન સેવતિ;

વત્થુવીતિક્કમે દોસં, ન પસ્સતિ અવિદ્દસુ.

મિચ્છાસઙ્કપ્પબહુલો, ઇન્દ્રિયાનિ ન રક્ખતિ;

એવરૂપસ્સ વે સીલં, જાયતે હાનભાગિયં.

યો પનત્તમનો હોતિ, સીલસમ્પત્તિયા ઇધ;

કમ્મટ્ઠાનાનુયોગમ્હિ, ન ઉપ્પાદેતિ માનસં.

તુટ્ઠસ્સ સીલમત્તેન, અઘટન્તસ્સ ઉત્તરિ;

તસ્સ તં ઠિતિભાગિયં, સીલં ભવતિ ભિક્ખુનો.

સમ્પન્નસીલો ઘટતિ, સમાધત્થાય યો પન;

વિસેસભાગિયં સીલં, હોતિ એતસ્સ ભિક્ખુનો.

અતુટ્ઠો સીલમત્તેન, નિબ્બિદં યોનુયુઞ્જતિ;

હોતિ નિબ્બેધભાગિયં, સીલમેતસ્સ ભિક્ખુનોતિ.

એવં હાનભાગિયાદિવસેન ચતુબ્બિધં.

દુતિયચતુક્કે ભિક્ખૂ આરબ્ભ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ, યાનિ ચ નેસં ભિક્ખુનીનં પઞ્ઞત્તિતો રક્ખિતબ્બાનિ, ઇદં ભિક્ખુસીલં. ભિક્ખુનિયો આરબ્ભ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ, યાનિ ચ તાસં ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તિતો રક્ખિતબ્બાનિ, ઇદં ભિક્ખુનિસીલં. સામણેરસામણેરીનં દસસીલાનિ અનુપસમ્પન્નસીલં. ઉપાસકઉપાસિકાનં નિચ્ચસીલવસેન પઞ્ચસિક્ખાપદાનિ, સતિ વા ઉસ્સાહે દસ, ઉપોસથઙ્ગવસેન અટ્ઠાતિ ઇદં ગહટ્ઠસીલન્તિ એવં ભિક્ખુસીલાદિવસેન ચતુબ્બિધં.

તતિયચતુક્કે ઉત્તરકુરુકાનં મનુસ્સાનં અવીતિક્કમો પકતિસીલં. કુલદેસપાસણ્ડાનં અત્તનો અત્તનો મરિયાદાચારિત્તં આચારસીલં. ‘‘ધમ્મતા એસા, આનન્દ, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ ન બોધિસત્તમાતુ પુરિસેસુ માનસં ઉપ્પજ્જિ કામગુણૂપસંહિત’’ન્તિ એવં વુત્તં બોધિસત્તમાતુસીલં ધમ્મતાસીલં. મહાકસ્સપાદીનં પન સુદ્ધસત્તાનં, બોધિસત્તસ્સ ચ તાસુ તાસુ જાતીસુ સીલં પુબ્બહેતુકસીલન્તિ એવં પકતિસીલાદિવસેન ચતુબ્બિધં.

ચતુત્થચતુક્કે યં ભગવતા ‘‘ઇધ ભિક્ખુ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૧.૧૯૩) વં વુત્તં સીલં, ઇદં પાતિમોક્ખસંવરસીલં નામ. યં પન ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી, યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી…પે… મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૨, ૪૧૧; દી. નિ. ૧.૨૧૩; અ. નિ. ૪.૧૯૮) વુત્તં, ઇદં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં. યા પન આજીવહેતુપઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાનં વીતિક્કમસ્સ, ‘‘કુહના લપના નેમિત્તિકતા નિપ્પેસિકતા લાભેન લાભં નિજિગીસનતા’’તિ એવમાદીનઞ્ચ પાપધમ્માનં વસેન પવત્તા મિચ્છાજીવા વિરતિ, ઇદં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં. ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતિ, યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) આદિના નયેન વુત્તો પટિસઙ્ખાનપરિસુદ્ધો ચતુપચ્ચયપરિભોગો પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં નામ.

પાતિમોક્ખસંવરસીલં

૧૪. તત્રાયં આદિતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બપદવણ્ણનાય સદ્ધિં વિનિચ્છયકથા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભિક્ખૂતિ સંસારે ભયં ઇક્ખણતાય વા ભિન્નપટધરાદિતાય વા એવં લદ્ધવોહારો સદ્ધાપબ્બજિતો કુલપુત્તો. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ એત્થ પાતિમોક્ખન્તિ સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચયતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહિ, તસ્મા પાતિમોક્ખન્તિ વુચ્ચતિ. સંવરણં સંવરો, કાયિકવાચસિકસ્સ અવીતિક્કમસ્સેતં નામં. પાતિમોક્ખમેવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો. તેન પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો, ઉપગતો સમન્નાગતોતિ અત્થો. વિહરતીતિ ઇરિયતિ. આચારગોચરસમ્પન્નોતિઆદીનમત્થો પાળિયં આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ અત્થિ આચારો, અત્થિ અનાચારો;

તત્થ કતમો અનાચારો? કાયિકો વીતિક્કમો વાચસિકો વીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો, અયં વુચ્ચતિ અનાચારો. સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અનાચારો. ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેન વા પત્તદાનેન વા પુપ્ફફલસિનાનદન્તકટ્ઠદાનેન વા ચાટુકમ્યતાય વા મુગ્ગસૂપ્યતાય વા પારિભટ્યતાય વા જઙ્ઘપેસનિકેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, અયં વુચ્ચતિ અનાચારો.

તત્થ કતમો આચારો? કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, અયં વુચ્ચતિ આચારો. સબ્બોપિ સીલસંવરો આચારો. ઇધેકચ્ચો ન વેળુદાનેન વા ન પત્તન પુપ્ફન ફલન સિનાનન દન્તકટ્ઠદાનેન વા ન ચાટુકમ્યતાય વા ન મુગ્ગસૂપ્યતાય વા ન પારિભટ્યતાય વા ન જઙ્ઘપેસનિકેન વા ન અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારો.

ગોચરોતિ અત્થિ ગોચરો અત્થિ અગોચરો.

તત્થ કતમો અગોચરો? ઇધેકચ્ચો વેસિયાગોચરો વા હોતિ વિધવા, થુલ્લકુમારિકા, પણ્ડક, ભિક્ખુની, પાનાગારગોચરો વા હોતિ, સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન, યાનિ વા પન તાનિ કુલાનિ અસ્સદ્ધાનિ અપ્પસન્નાનિ અનોપાનભૂતાનિ અક્કોસકપરિભાસકાનિ અનત્થકામાનિ અહિતકામાનિ અફાસુકકામાનિ અયોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ, અયં વુચ્ચતિ અગોચરો.

તત્થ કતમો ગોચરો? ઇધેકચ્ચો ન વેસિયાગોચરો વા હોતિ…પે… ન પાનાગારગોચરો વા હોતિ, અસંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ…પે… તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન, યાનિ વા પન તાનિ કુલાનિ સદ્ધાનિ પસન્નાનિ ઓપાનભૂતાનિ કાસાવપજ્જોતાનિ ઇસિવાતપટિવાતાનિ અત્થકામાનિ…પે… યોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં…પે… ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ, અયં વુચ્ચતિ ગોચરો. ઇતિ ઇમિના ચ આચારેન ઇમિના ચ ગોચરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો, તેન વુચ્ચતિ ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ (વિભ. ૫૧૧).

અપિ ચેત્થ ઇમિનાપિ નયેન આચારગોચરા વેદિતબ્બા. દુવિધો હિ અનાચારો કાયિકો વાચસિકો ચ. તત્થ કતમો કાયિકો અનાચારો? ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘગતોપિ અચિત્તીકારકતો થેરે ભિક્ખૂ ઘટ્ટયન્તોપિ તિટ્ઠતિ, ઘટ્ટયન્તોપિ નિસીદતિ, પુરતોપિ તિટ્ઠતિ, પુરતોપિ નિસીદતિ, ઉચ્ચેપિ આસને નિસીદતિ, સસીસમ્પિ પારુપિત્વા નિસીદતિ, ઠિતકોપિ ભણતિ, બાહાવિક્ખેપકોપિ ભણતિ, થેરાનં ભિક્ખૂનં અનુપાહનાનં ચઙ્કમન્તાનં સઉપાહનો ચઙ્કમતિ, નીચે ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તાનં ઉચ્ચે ચઙ્કમે ચઙ્કમતિ, છમાય ચઙ્કમન્તાનં ચઙ્કમે ચઙ્કમતિ, થેરે ભિક્ખૂ અનુપખજ્જાપિ તિટ્ઠતિ, અનુપખજ્જાપિ નિસીદતિ, નવેપિ ભિક્ખૂ આસનેન પટિબાહતિ, જન્તાઘરેપિ થેરે ભિક્ખૂ અનાપુચ્છા કટ્ઠં પક્ખિપતિ, દ્વારં પિદહતિ, ઉદકતિત્થેપિ થેરે ભિક્ખૂ ઘટ્ટયન્તોપિ ઓતરતિ, પુરતોપિ ઓતરતિ, ઘટ્ટયન્તોપિ ન્હાયતિ, પુરતોપિ ન્હાયતિ, ઘટ્ટયન્તોપિ ઉત્તરતિ, પુરતોપિ ઉત્તરતિ, અન્તરઘરં પવિસન્તોપિ થેરે ભિક્ખૂ ઘટ્ટયન્તોપિ ગચ્છતિ, પુરતોપિ ગચ્છતિ, વોક્કમ્મ ચ થેરાનં ભિક્ખૂનં પુરતો પુરતો ગચ્છતિ, યાનિપિ તાનિ હોન્તિ કુલાનં ઓવરકાનિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ યત્થ કુલિત્થિયો કુલકુમારિયો નિસીદન્તિ, તત્થપિ સહસા પવિસતિ, કુમારકસ્સપિ સીસં પરામસતિ, અયં વુચ્ચતિ કાયિકો અનાચારો.

તત્થ કતમો વાચસિકો અનાચારો? ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘગતોપિ અચિત્તીકારકતો થેરે ભિક્ખૂ અનાપુચ્છા ધમ્મં ભણતિ. પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતિ, ઠિતકોપિ ભણતિ, બાહાવિક્ખેપકોપિ ભણતિ, અન્તરઘરં પવિટ્ઠોપિ ઇત્થિં વા કુમારિં વા એવમાહ – ‘‘ઇત્થન્નામે ઇત્થંગોત્તે કિં અત્થિ, યાગુ અત્થિ, ભત્તં અત્થિ, ખાદનીયં અત્થિ, કિં પિવિસ્સામ, કિં ખાદિસ્સામ, કિં ભુઞ્જિસ્સામ. કિં વા મે દસ્સથા’’તિ વિપ્પલપતિ, અયં વુચ્ચતિ વાચસિકો અનાચારો (મહાનિ. ૮૭). પટિપક્ખવસેન પનસ્સ આચારો વેદિતબ્બો.

અપિચ ભિક્ખુ સગારવો સપ્પતિસ્સો હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો સુનિવત્થો સુપારુતો પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુ ઇરિયાપથસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયમનુયુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો આભિસમાચારિકેસુ સક્કચ્ચકારી ગરુચિત્તીકારબહુલો વિહરતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારો. એવં તાવ આચારો વેદિતબ્બો.

ગોચરો પન તિવિધો ઉપનિસ્સયગોચરો આરક્ખગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરોતિ. તત્થ કતમો ઉપનિસ્સયગોચરો? દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો કલ્યાણમિત્તો, યં નિસ્સાય અસ્સુતં સુણાતિ, સુતં પરિયોદપેતિ, કઙ્ખં વિતરતિ, દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ, ચિત્તં પસાદેતિ. યસ્સ વા પન અનુસિક્ખમાનો સદ્ધાય વડ્ઢતિ, સીલેન, સુતેન, ચાગેન, પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ, અયં વુચ્ચતિ ઉપનિસ્સયગોચરો.

કતમો આરક્ખગોચરો? ઇધ ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સાવી સુસંવુતો ગચ્છતિ, ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં, ન રથં, ન પત્તિં, ન ઇત્થિં, ન પુરિસં ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસં પેક્ખમાનો ગચ્છતિ, અયં વુચ્ચતિ આરક્ખગોચરો.