૨. ધુતઙ્ગનિદ્દેસો

૨૨. ઇદાનિ યેહિ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાદીહિ ગુણેહિ વુત્તપ્પકારસ્સ સીલસ્સ વોદાનં હોતિ, તે ગુણે સમ્પાદેતું યસ્મા સમાદિન્નસીલેન યોગિના ધુતઙ્ગસમાદાનં કાતબ્બં. એવઞ્હિસ્સ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાસલ્લેખપવિવેકાપચયવીરિયારમ્ભસુભરતાદિગુણસલિલવિક્ખાલિતમલં સીલઞ્ચેવ સુપરિસુદ્ધં ભવિસ્સતિ, વતાનિ ચ સમ્પજ્જિસ્સન્તિ. ઇતિ અનવજ્જસીલબ્બતગુણપરિસુદ્ધસબ્બસમાચારો પોરાણે અરિયવંસત્તયે પતિટ્ઠાય ચતુત્થસ્સ ભાવનારામતાસઙ્ખાતસ્સ અરિયવંસસ્સ અધિગમારહો ભવિસ્સતિ. તસ્મા ધુતઙ્ગકથં આરભિસ્સામ.

ભગવતા હિ પરિચ્ચત્તલોકામિસાનં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખાનં અનુલોમપટિપદંયેવ આરાધેતુકામાનં કુલપુત્તાનં તેરસધુતઙ્ગાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ. સેય્યથિદં – પંસુકૂલિકઙ્ગં, તેચીવરિકઙ્ગં, પિણ્ડપાતિકઙ્ગં, સપદાનચારિકઙ્ગં, એકાસનિકઙ્ગં, પત્તપિણ્ડિકઙ્ગં, ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં, આરઞ્ઞિકઙ્ગં, રુક્ખમૂલિકઙ્ગં, અબ્ભોકાસિકઙ્ગં, સોસાનિકઙ્ગં, યથાસન્થતિકઙ્ગં, નેસજ્જિકઙ્ગન્તિ. તત્થ –

અત્થતો લક્ખણાદીહિ, સમાદાનવિધાનતો;

પભેદતો ભેદતો ચ, તસ્સ તસ્સાનિસંસતો.

કુસલત્તિકતો ચેવ, ધુતાદીનં વિભાગતો;

સમાસબ્યાસતો ચાપિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૨૩. તત્થ અત્થતોતિ તાવ રથિકસુસાનસઙ્કારકૂટાદીનં યત્થ કત્થચિ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન તેસુ તેસુ પંસુકૂલમિવાતિ પંસુકૂલં, અથ વા પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં ઉલતીતિ પંસુકૂલં, કુચ્છિતભાવં ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં લદ્ધનિબ્બચનસ્સ પંસુકૂલસ્સ ધારણં પંસુકૂલં, તં સીલમસ્સાતિ પંસુકૂલિકો. પંસુકૂલિકસ્સ અઙ્ગં પંસુકૂલિકઙ્ગં. અઙ્ગન્તિ કારણં વુચ્ચતિ. તસ્મા યેન સમાદાનેન સો પંસુકૂલિકો હોતિ, તસ્સેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં.

એતેનેવ નયેન સઙ્ઘાટિઉત્તરાસઙ્ગઅન્તરવાસકસઙ્ખાતં તિચીવરં સીલમસ્સાતિ તેચીવરિકો. તેચીવરિકસ્સ અઙ્ગં તેચીવરિકઙ્ગં.

ભિક્ખાસઙ્ખાતાનં પન આમિસપિણ્ડાનં પાતોતિ પિણ્ડપાતો, પરેહિ દિન્નાનં પિણ્ડાનં પત્તે નિપતનન્તિ વુત્તં હોતિ. તં પિણ્ડપાતં ઉઞ્છતિ તં તં કુલં ઉપસઙ્કમન્તો ગવેસતીતિ પિણ્ડપાતિકો. પિણ્ડાય વા પતિતું વતમેતસ્સાતિ પિણ્ડપાતી, પતિતુન્તિ ચરિતું, પિણ્ડપાતી એવ પિણ્ડપાતિકો. પિણ્ડપાતિકસ્સ અઙ્ગં પિણ્ડપાતિકઙ્ગં.

દાનં વુચ્ચતિ અવખણ્ડનં, અપેતં દાનતોતિ અપદાનં, અનવખણ્ડનન્તિ અત્થો. સહ અપદાનેન સપદાનં, અવખણ્ડનરહિતં અનુઘરન્તિ વુત્તં હોતિ. સપદાનં ચરિતું ઇદમસ્સ સીલન્તિ સપદાનચારી, સપદાનચારી એવ સપદાનચારિકો. તસ્સ અઙ્ગં સપદાનચારિકઙ્ગં.

એકાસને ભોજનં એકાસનં, તં સીલમસ્સાતિ એકાસનિકો. તસ્સ અઙ્ગં એકાસનિકઙ્ગં.

દુતિયભાજનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા કેવલં એકસ્મિંયેવ પત્તે પિણ્ડો પત્તપિણ્ડો. ઇદાનિ પત્તપિણ્ડગહણે પત્તપિણ્ડસઞ્ઞં કત્વા પત્તપિણ્ડો સીલમસ્સાતિ પત્તપિણ્ડિકો. તસ્સ અઙ્ગં પત્તપિણ્ડિકઙ્ગં.

ખલૂતિ પટિસેધનત્થે નિપાતો. પવારિતેન સતા પચ્છા લદ્ધં ભત્તં પચ્છાભત્તં નામ, તસ્સ પચ્છાભત્તસ્સ ભોજનં પચ્છાભત્તભોજનં, તસ્મિં પચ્છાભત્તભોજને પચ્છાભત્તસઞ્ઞં કત્વા પચ્છાભત્તં સીલમસ્સાતિ પચ્છાભત્તિકો. ન પચ્છાભત્તિકો ખલુપચ્છાભત્તિકો. સમાદાનવસેન પટિક્ખિત્તાતિરિત્તભોજનસ્સેતં નામં. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં ખલૂતિ એકો સકુણો. સો મુખેન ફલં ગહેત્વા તસ્મિં પતિતે પુન અઞ્ઞં ન ખાદતિ. તાદિસો અયન્તિ ખલુપચ્છાભત્તિકો. તસ્સ અઙ્ગં ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં.

અરઞ્ઞે નિવાસો સીલમસ્સાતિ આરઞ્ઞિકો. તસ્સ અઙ્ગં આરઞ્ઞિકઙ્ગં.

રુક્ખમૂલે નિવાસો રુક્ખમૂલં, તં સીલમસ્સાતિ રુક્ખમૂલિકો. રુક્ખમૂલિકસ્સ અઙ્ગં રુક્ખમૂલિકઙ્ગં. અબ્ભોકાસિકસોસાનિકઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો.

યદેવ સન્થતં યથાસન્થતં, ઇદં તુય્હં પાપુણાતીતિ એવં પઠમં ઉદ્દિટ્ઠસેનાસનસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મિં યથાસન્થતે વિહરિતું સીલમસ્સાતિ યથાસન્થતિકો. તસ્સ અઙ્ગં યથાસન્થતિકઙ્ગં.

સયનં પટિક્ખિપિત્વા નિસજ્જાય વિહરિતું સીલમસ્સાતિ નેસજ્જિકો. તસ્સ અઙ્ગં નેસજ્જિકઙ્ગં.

સબ્બાનેવ પનેતાનિ તેન તેન સમાદાનેન ધુતકિલેસત્તા ધુતસ્સ ભિક્ખુનો અઙ્ગાનિ, કિલેસધુનનતો વા ધુતન્તિ લદ્ધવોહારં ઞાણં અઙ્ગં એતેસન્તિ ધુતઙ્ગાનિ. અથ વા ધુતાનિ ચ તાનિ પટિપક્ખનિદ્ધુનનતો અઙ્ગાનિ ચ પટિપત્તિયાતિપિ ધુતઙ્ગાનિ. એવં તાવેત્થ અત્થતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

સબ્બાનેવ પનેતાનિ સમાદાનચેતનાલક્ખણાનિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યો સમાદિયતિ, સો પુગ્ગલો. યેન સમાદિયતિ, ચિત્તચેતસિકા એતે ધમ્મા. યા સમાદાનચેતના, તં ધુતઙ્ગં. યં પટિક્ખિપતિ, તં વત્થૂ’’તિ. સબ્બાનેવ ચ લોલુપ્પવિદ્ધંસનરસાનિ, નિલ્લોલુપ્પભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ અપ્પિચ્છતાદિઅરિયધમ્મપદટ્ઠાનાનિ. એવમેત્થ લક્ખણાદીહિ વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

સમાદાનવિધાનતોતિઆદીસુ પન પઞ્ચસુ સબ્બાનેવ ધુતઙ્ગાનિ ધરમાને ભગવતિ ભગવતોવ સન્તિકે સમાદાતબ્બાનિ. પરિનિબ્બુતે મહાસાવકસ્સ સન્તિકે. તસ્મિં અસતિ ખીણાસવસ્સ, અનાગામિસ્સ, સકદાગામિસ્સ, સોતાપન્નસ્સ, તિપિટકસ્સ, દ્વિપિટકસ્સ, એકપિટકસ્સ, એકસઙ્ગીતિકસ્સ, અટ્ઠકથાચરિયસ્સ. તસ્મિં અસતિ ધુતઙ્ગધરસ્સ, તસ્મિમ્પિ અસતિ ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે વદન્તેન વિય સમાદાતબ્બાનિ, અપિચ સયમ્પિ સમાદાતું વટ્ટતિ એવ. એત્થ ચ ચેતિયપબ્બતે દ્વે ભાતિકત્થેરાનં જેટ્ઠકભાતુ ધુતઙ્ગપ્પિચ્છતાય વત્થુ કથેતબ્બં. અયં તાવ સાધારણકથા.

૧. પંસુકૂલિકઙ્ગકથા

૨૪. ઇદાનિ એકેકસ્સ સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસે વણ્ણયિસ્સામ. પંસુકૂલિકઙ્ગં તાવ ‘‘ગહપતિદાનચીવરં પટિક્ખિપામિ, પંસુકૂલિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસુ દ્વીસુ વચનેસુ અઞ્ઞતરેન સમાદિન્નં હોતિ. ઇદં તાવેત્થ સમાદાનં.

એવં સમાદિન્નધુતઙ્ગેન પન તેન સોસાનિકં, પાપણિકં, રથિયચોળં, સઙ્કારચોળં, સોત્થિયં, ન્હાનચોળં, તિત્થચોળં, ગતપચ્ચાગતં, અગ્ગિડડ્ઢં, ગોખાયિતં, ઉપચિકાખાયિતં, ઉન્દૂરખાયિતં, અન્તચ્છિન્નં, દસાચ્છિન્નં, ધજાહટં, થૂપચીવરં, સમણચીવરં, આભિસેકિકં, ઇદ્ધિમયં, પન્થિકં, વાતાહટં, દેવદત્તિયં, સામુદ્દિયન્તિએતેસુ અઞ્ઞતરં ચીવરં ગહેત્વા ફાલેત્વા દુબ્બલટ્ઠાનં પહાય થિરટ્ઠાનાનિ ધોવિત્વા ચીવરં કત્વા પોરાણં ગહપતિચીવરં અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

તત્થ સોસાનિકન્તિ સુસાને પતિતકં. પાપણિકન્તિ આપણદ્વારે પતિતકં. રથિયચોળન્તિ પુઞ્ઞત્થિકેહિ વાતપાનન્તરેન રથિકાય છડ્ડિતચોળકં. સઙ્કારચોળન્તિ સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડિતચોળકં. સોત્થિયન્તિ ગબ્ભમલં પુઞ્છિત્વા છડ્ડિતવત્થં. તિસ્સામચ્ચમાતા કિર સતગ્ઘનકેન વત્થેન ગબ્ભમલં પુઞ્છાપેત્વા પંસુકૂલિકા ગણ્હિસ્સન્તીતિ તાલવેળિમગ્ગે છડ્ડાપેસિ. ભિક્ખૂ જિણ્ણકટ્ઠાનત્થમેવ ગણ્હન્તિ. ન્હાનચોળન્તિ યં ભૂતવેજ્જેહિ સસીસં ન્હાપિતા કાળકણ્ણિચોળન્તિ છડ્ડેત્વા ગચ્છન્તિ.

તિત્થચોળન્તિ ન્હાનતિત્થે છડ્ડિતપિલોતિકા. ગતપચ્ચાગતન્તિ યં મનુસ્સા સુસાનં ગન્ત્વા પચ્ચાગતા ન્હત્વા છડ્ડેન્તિ. અગ્ગિડડ્ઢન્તિ અગ્ગિના ડડ્ઢપ્પદેસં. તઞ્હિ મનુસ્સા છડ્ડેન્તિ. ગોખાયિતાદીનિ પાકટાનેવ. તાદિસાનિપિ હિ મનુસ્સા છડ્ડેન્તિ. ધજાહટન્તિ નાવં આરોહન્તા ધજં બન્ધિત્વા આરૂહન્તિ. તં તેસં દસ્સનાતિક્કમે ગહેતું વટ્ટતિ. યમ્પિ યુદ્ધભૂમિયં ધજં બન્ધિત્વા ઠપિતં, તં દ્વિન્નમ્પિ સેનાનં ગતકાલે ગહેતું વટ્ટતિ.

થૂપચીવરન્તિ વમ્મિકં પરિક્ખિપિત્વા બલિકમ્મં કતં. સમણચીવરન્તિ ભિક્ખુસન્તકં. આભિસેકિકન્તિ રઞ્ઞો અભિસેકટ્ઠાને છડ્ડિતચીવરં. ઇદ્ધિમયન્તિ એહિભિક્ખુચીવરં. પન્થિકન્તિ અન્તરામગ્ગે પતિતકં. યં પન સામિકાનં સતિસમ્મોસેન પતિતં, તં થોકં રક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. વાતાહટન્તિ વાતેન પહરિત્વા દૂરે પાતિતં, તં પન સામિકે અપસ્સન્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. દેવદત્તિયન્તિ અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ વિય દેવતાહિ દિન્નકં. સામુદ્દિયન્તિ સમુદ્દવીચીહિ થલે ઉસ્સારિતં.

યં પન સઙ્ઘસ્સ દેમાતિ દિન્નં, ચોળકભિક્ખાય વા ચરમાનેહિ લદ્ધં, ન તં પંસુકૂલં. ભિક્ખુદત્તિયેપિ યં વસ્સગ્ગેન ગાહેત્વા વા દીયતિ, સેનાસનચીવરં વા હોતિ, ન તં પંસુકૂલં. નો ગાહાપેત્વા દિન્નમેવ પંસુકૂલં. તત્રપિ યં દાયકેહિ ભિક્ખુસ્સ પાદમૂલે નિક્ખિત્તં, તેન પન ભિક્ખુના પંસુકૂલિકસ્સ હત્થે ઠપેત્વા દિન્નં, તં એકતોસુદ્ધિકં નામ. યં ભિક્ખુનો હત્થે ઠપેત્વા દિન્નં, તેન પન પાદમૂલે ઠપિતં, તમ્પિ એકતોસુદ્ધિકં. યં ભિક્ખુનોપિ પાદમૂલે ઠપિતં, તેનાપિ તથેવ દિન્નં, તં ઉભતોસુદ્ધિકં. યં હત્થે ઠપેત્વા લદ્ધં, હત્થેયેવ ઠપિતં, તં અનુક્કટ્ઠચીવરં નામ. ઇતિ ઇમં પંસુકૂલભેદં ઞત્વા પંસુકૂલિકેન ચીવરં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ ઇદમેત્થ વિધાનં.

અયં પન પભેદો, તયો પંસુકૂલિકા ઉક્કટ્ઠો મજ્ઝિમો મુદૂતિ. તત્થ સોસાનિકંયેવ ગણ્હન્તો ઉક્કટ્ઠો હોતિ. પબ્બજિતા ગણ્હિસ્સન્તીતિ ઠપિતકં ગણ્હન્તો મજ્ઝિમો. પાદમૂલે ઠપેત્વા દિન્નકં ગણ્હન્તો મુદૂતિ.

તેસુ યસ્સ કસ્સચિ અત્તનો રુચિયા ગિહિદિન્નકં સાદિતક્ખણે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, ‘‘પંસુકૂલચીવરં નિસ્સાય પબ્બજ્જા’’તિ (મહાવ. ૧૨૮) વચનતો નિસ્સયાનુરૂપપટિપત્તિસબ્ભાવો, પઠમે અરિયવંસે પતિટ્ઠાનં, આરક્ખદુક્ખાભાવો, અપરાયત્તવુત્તિતા, ચોરભયેન અભયતા, પરિભોગતણ્હાય અભાવો, સમણસારુપ્પપરિક્ખારતા, ‘‘અપ્પાનિ ચેવ સુલભાનિ ચ તાનિ ચ અનવજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૭; ઇતિવુ. ૧૦૧) ભગવતા સંવણ્ણિતપચ્ચયતા, પાસાદિકતા, અપ્પિચ્છતાદીનં ફલનિપ્ફત્તિ, સમ્માપટિપત્તિયા અનુબ્રૂહનં, પચ્છિમાય જનતાય દિટ્ઠાનુગતિઆપાદનન્તિ.

મારસેનવિઘાતાય, પંસુકૂલધરો યતિ;

સન્નદ્ધકવચો યુદ્ધે, ખત્તિયો વિય સોભતિ.

પહાય કાસિકાદીનિ, વરવત્થાનિ ધારિતં;

યં લોકગરુના કો તં, પંસુકૂલં ન ધારયે.

તસ્મા હિ અત્તનો ભિક્ખુ, પટિઞ્ઞં સમનુસ્સરં;

યોગાચારાનુકૂલમ્હિ, પંસુકૂલે રતો સિયાતિ.

અયં તાવ પંસુકૂલિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૨. તેચીવરિકઙ્ગકથા

૨૫. તદનન્તરં પન તેચીવરિકઙ્ગં ‘‘ચતુત્થકચીવરં પટિક્ખિપામિ, તેચીવરિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન તેચીવરિકેન ચીવરદુસ્સં લભિત્વા યાવ અફાસુકભાવેન કાતું વા ન સક્કોતિ, વિચારકં વા ન લભતિ, સૂચિઆદીસુ વાસ્સ કિઞ્ચિ ન સમ્પજ્જતિ, તાવ નિક્ખિપિતબ્બં. નિક્ખિત્તપચ્ચયા દોસો નત્થિ. રજિતકાલતો પન પટ્ઠાય નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ધુતઙ્ગચોરો નામ હોતિ. ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠેન રજનકાલે પઠમં અન્તરવાસકં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા રજિત્વા તં નિવાસેત્વા ઇતરં રજિતબ્બં. તં પારુપિત્વા સઙ્ઘાટિ રજિતબ્બા. સઙ્ઘાટિં પન નિવાસેતું ન વટ્ટતિ. ઇદમસ્સ ગામન્તસેનાસને વત્તં. આરઞ્ઞકે પન દ્વે એકતો ધોવિત્વા રજિતું વટ્ટતિ. યથા પન કઞ્ચિ દિસ્વા સક્કોતિ કાસાવં આકડ્ઢિત્વા ઉપરિકાતું, એવં આસન્ને ઠાને નિસીદિતબ્બં. મજ્ઝિમસ્સ રજનસાલાયં રજનકાસાવં નામ હોતિ, તં નિવાસેત્વા વા પારુપિત્વા વા રજનકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. મુદુકસ્સ સભાગભિક્ખૂનં ચીવરાનિ નિવાસેત્વા વા પારુપિત્વા વા રજનકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. તત્રટ્ઠકપચ્ચત્થરણમ્પિ તસ્સ વટ્ટતિ. પરિહરિતું પન ન વટ્ટતિ. સભાગભિક્ખૂનં ચીવરમ્પિ અન્તરન્તરા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ધુતઙ્ગતેચીવરિકસ્સ પન ચતુત્થં વત્તમાનં અંસકાસાવમેવ વટ્ટતિ. તઞ્ચ ખો વિત્થારતો વિદત્થિ, દીઘતો તિહત્થમેવ વટ્ટતિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ ચતુત્થકચીવરં સાદિતક્ખણેયેવ ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, તેચીવરિકો ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન. તેનસ્સ પક્ખિનો વિય સમાદાયેવ ગમનં, અપ્પસમારમ્ભતા, વત્થસન્નિધિપરિવજ્જનં, સલ્લહુકવુત્તિતા, અતિરેકચીવરલોલુપ્પપ્પહાનં, કપ્પિયે મત્તકારિતાય સલ્લેખવુત્તિતા, અપ્પિચ્છતાદીનં ફલનિપ્ફત્તીતિ એવમાદયો ગુણા સમ્પજ્જન્તીતિ.

અતિરેકવત્થતણ્હં, પહાય સન્નિધિવિવજ્જિતો ધીરો;

સન્તોસસુખરસઞ્ઞૂ, તિચીવરધરો ભવતિ યોગી.

તસ્મા સપત્તચરણો, પક્ખીવ સચીવરોવ યોગિવરો;

સુખમનુવિચરિતુકામો, ચીવરનિયમે રતિં કયિરાતિ.

અયં તેચીવરિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૩. પિણ્ડપાતિકઙ્ગકથા

૨૬. પિણ્ડપાતિકઙ્ગમ્પિ ‘‘અતિરેકલાભં પટિક્ખિપામિ, પિણ્ડપાતિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન પિણ્ડપાતિકેન ‘‘સઙ્ઘભત્તં, ઉદ્દેસભત્તં, નિમન્તનભત્તં, સલાકભત્તં, પક્ખિકં, ઉપોસથિકં, પાટિપદિકં, આગન્તુકભત્તં, ગમિકભત્તં, ગિલાનભત્તં, ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં, વિહારભત્તં, ધુરભત્તં, વારકભત્ત’’ન્તિ એતાનિ ચુદ્દસ ભત્તાનિ ન સાદિતબ્બાનિ. સચે પન ‘‘સઙ્ઘભત્તં ગણ્હથા’’તિઆદિના નયેન અવત્વા ‘‘અમ્હાકં ગેહે સઙ્ઘો ભિક્ખં ગણ્હાતુ, તુમ્હેપિ ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ વત્વા દિન્નાનિ હોન્તિ, તાનિ સાદિતું વટ્ટન્તિ. સઙ્ઘતો નિરામિસસલાકાપિ વિહારે પક્કભત્તમ્પિ વટ્ટતિયેવાતિ ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠો પુરતોપિ પચ્છતોપિ આહટભિક્ખં ગણ્હતિ, પત્તદ્વારે ઠત્વા પત્તં ગણ્હન્તાનમ્પિ દેતિ, પટિક્કમનં આહરિત્વા દિન્નભિક્ખમ્પિ ગણ્હતિ, તં દિવસં પન નિસીદિત્વા ભિક્ખં ન ગણ્હતિ. મજ્ઝિમો તં દિવસં નિસીદિત્વાપિ ગણ્હતિ, સ્વાતનાય પન નાધિવાસેતિ. મુદુકોસ્વાતનાયપિ પુનદિવસાયપિ ભિક્ખં અધિવાસેતિ. તે ઉભોપિ સેરિવિહારસુખં ન લભન્તિ, ઉક્કટ્ઠોવ લભતિ. એકસ્મિં કિર ગામે અરિયવંસો હોતિ, ઉક્કટ્ઠો ઇતરે આહ – ‘‘આયામાવુસો, ધમ્મસવનાયા’’તિ. તેસુ એકો એકેનમ્હિ, ભન્તે, મનુસ્સેન નિસીદાપિતોતિ આહ. અપરો મયા, ભન્તે, સ્વાતનાય એકસ્સ ભિક્ખા અધિવાસિતાતિ. એવં તે ઉભો પરિહીના. ઇતરો પાતોવ પિણ્ડાય ચરિત્વા ગન્ત્વા ધમ્મરસં પટિસંવેદેસિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ સઙ્ઘભત્તાદિઅતિરેકલાભં સાદિતક્ખણેવ ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, ‘‘પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જા’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૭; ઇતિવુ. ૧૦૧) વચનતો નિસ્સયાનુરૂપપટિપત્તિસબ્ભાવો, દુતિયે અરિયવંસે પતિટ્ઠાનં, અપરાયત્તવુત્તિતા, ‘‘અપ્પાનિ ચેવ સુલભાનિ ચ તાનિ ચ અનવજ્જાની’’તિ ભગવતા સંવણ્ણિતપચ્ચયતા, કોસજ્જનિમ્મદ્દનતા, પરિસુદ્ધાજીવતા, સેખિયપટિપત્તિપૂરણં, અપરપોસિતા, પરાનુગ્ગહકિરિયા, માનપ્પહાનં, રસતણ્હાનિવારણં, ગણભોજનપરમ્પરભોજનચારિત્તસિક્ખાપદેહિ અનાપત્તિતા, અપ્પિચ્છતાદીનં અનુલોમવુત્તિતા, સમ્માપટિપત્તિબ્રૂહનં, પચ્છિમજનતાનુકમ્પનન્તિ.

પિણ્ડિયાલોપસન્તુટ્ઠો, અપરાયત્તજીવિકો;

પહીનાહારલોલુપ્પો, હોતિ ચાતુદ્દિસો યતિ.

વિનોદયતિ કોસજ્જં, આજીવસ્સ વિસુજ્ઝતિ;

તસ્મા હિ નાતિમઞ્ઞેય્ય, ભિક્ખાચરિયાય સુમેધસો.

એવરૂપસ્સ હિ –

‘‘પિણ્ડપાતિકસ્સ ભિક્ખુનો,

અત્તભરસ્સ અનઞ્ઞપોસિનો;

દેવાપિ પિહયન્તિ તાદિનો,

નો ચે લાભસિલોકનિસ્સિતો’’તિ.

અયં પિણ્ડપાતિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૪. સપદાનચારિકઙ્ગકથા

૨૭. સપદાનચારિકઙ્ગમ્પિ ‘‘લોલુપ્પચારં પટિક્ખિપામિ, સપદાનચારિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન સપદાનચારિકેન ગામદ્વારે ઠત્વા પરિસ્સયાભાવો સલ્લક્ખેતબ્બો. યસ્સા રચ્છાય વા ગામે વા પરિસ્સયો હોતિ, તં પહાય અઞ્ઞત્થ ચરિતું વટ્ટતિ. યસ્મિં ઘરદ્વારે વા રચ્છાય વા ગામે વા કિઞ્ચિ ન લભતિ, અગામસઞ્ઞં કત્વા ગન્તબ્બં. યત્થ કિઞ્ચિ લભતિ, તં પહાય ગન્તું ન વટ્ટતિ. ઇમિના ચ ભિક્ખુના કાલતરં પવિસિતબ્બં, એવઞ્હિ અફાસુકટ્ઠાનં પહાય અઞ્ઞત્થ ગન્તું સક્ખિસ્સતિ. સચે પનસ્સ વિહારે દાનં દેન્તા અન્તરામગ્ગે વા આગચ્છન્તા મનુસ્સા પત્તં ગહેત્વા પિણ્ડપાતં દેન્તિ વટ્ટતિ. ઇમિના ચ મગ્ગં ગચ્છન્તેનાપિ ભિક્ખાચારવેલાયં સમ્પત્તગામં અનતિક્કમિત્વા ચરિતબ્બમેવ. તત્થ અલભિત્વા વા થોકં લભિત્વા વા ગામપટિપાટિયા ચરિતબ્બન્તિ ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠો પુરતો આહટભિક્ખમ્પિ પચ્છતો આહટભિક્ખમ્પિ પટિક્કમનં આહરિત્વા દિય્યમાનમ્પિ ન ગણ્હતિ, પત્તદ્વારે પન પત્તં વિસ્સજ્જેતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ ધુતઙ્ગે મહાકસ્સપત્થેરેન સદિસો નામ નત્થિ. તસ્સપિ પત્તવિસ્સટ્ઠટ્ઠાનમેવ પઞ્ઞાયતિ. મજ્ઝિમો પુરતો વા પચ્છતો વા આહટમ્પિ પટિક્કમનં આહટમ્પિ ગણ્હતિ, પત્તદ્વારેપિ પત્તં વિસ્સજ્જેતિ, ન પન ભિક્ખં આગમયમાનો નિસીદતિ. એવં સો ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકસ્સ અનુલોમેતિ. મુદુકો તં દિવસં નિસીદિત્વા આગમેતિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ લોલુપ્પચારે ઉપ્પન્નમત્તે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, કુલેસુ નિચ્ચનવકતા, ચન્દૂપમતા, કુલમચ્છેરપ્પહાનં, સમાનુકમ્પિતા, કુલૂપકાદીનવાભાવો, અવ્હાનાનભિનન્દના, અભિહારેન અનત્થિકતા, અપ્પિચ્છતાદીનં અનુલોમવુત્તિતાતિ.

ચન્દૂપમો નિચ્ચનવો કુલેસુ,

અમચ્છરી સબ્બસમાનુકમ્પો;

કુલૂપકાદીનવવિપ્પમુત્તો,

હોતીધ ભિક્ખુ સપદાનચારી.

લોલુપ્પચારઞ્ચ પહાય તસ્મા,

ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સી;

આકઙ્ખમાનો ભુવિ સેરિચારં,

ચરેય્ય ધીરો સપદાનચારન્તિ.

અયં સપદાનચારિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૫. એકાસનિકઙ્ગકથા

૨૮. એકાસનિકઙ્ગમ્પિ ‘‘નાનાસનભોજનં પટિક્ખિપામિ, એકાસનિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન એકાસનિકેન આસનસાલાયં નિસીદન્તેન થેરાસને અનિસીદિત્વા ‘‘ઇદં મય્હં પાપુણિસ્સતી’’તિ પતિરૂપં આસનં સલ્લક્ખેત્વા નિસીદિતબ્બં. સચસ્સ વિપ્પકતે ભોજને આચરિયો વા ઉપજ્ઝાયો વા આગચ્છતિ, ઉટ્ઠાય વત્તં કાતું વટ્ટતિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો પનાહ ‘‘આસનં વા રક્ખેય્ય ભોજનં વા, અયઞ્ચ વિપ્પકતભોજનો, તસ્મા વત્તં કરોતુ, ભોજનં પન મા ભુઞ્જતૂ’’તિ. ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠો અપ્પં વા હોતુ બહુ વા, યમ્હિ ભોજને હત્થં ઓતારેતિ, તતો અઞ્ઞં ગણ્હિતું ન લભતિ. સચેપિ મનુસ્સા ‘‘થેરેન ન કિઞ્ચિ ભુત્ત’’ન્તિ સપ્પિઆદીનિ આહરન્તિ, ભેસજ્જત્થમેવ વટ્ટન્તિ, ન આહારત્થં. મજ્ઝિમો યાવ પત્તે ભત્તં ન ખીયતિ, તાવ અઞ્ઞં ગણ્હિતું લભતિ. અયઞ્હિ ભોજનપરિયન્તિકો નામ હોતિ. મુદુકો યાવ આસના ન વુટ્ઠાતિ તાવ ભુઞ્જિતું લભતિ. સો હિ ઉદકપરિયન્તિકો વા હોતિ યાવ પત્તધોવનં ન ગણ્હાતિ તાવ ભુઞ્જનતો, આસનપરિયન્તિકો વા યાવ ન વુટ્ઠાતિ તાવ ભુઞ્જનતો.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ નાનાસનભોજનં ભુત્તક્ખણે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, અપ્પાબાધતા, અપ્પાતઙ્કતા, લહુટ્ઠાનં, બલં, ફાસુવિહારો, અનતિરિત્તપચ્ચયા અનાપત્તિ, રસતણ્હાવિનોદનં અપ્પિચ્છતાદીનં અનુલોમવુત્તિતાતિ.

એકાસનભોજને રતં,

ન યતિં ભોજનપચ્ચયા રુજા;

વિસહન્તિ રસે અલોલુપો,

પરિહાપેતિ ન કમ્મમત્તનો.

ઇતિ ફાસુવિહારકારણે,

સુચિસલ્લેખરતૂપસેવિતે;

જનયેથ વિસુદ્ધમાનસો,

રતિમેકાસનભોજને યતીતિ.

અયં એકાસનિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૬. પત્તપિણ્ડિકઙ્ગકથા

૨૯. પત્તપિણ્ડિકઙ્ગમ્પિ ‘‘દુતિયકભાજનં પટિક્ખિપામિ, પત્તપિણ્ડિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન પત્તપિણ્ડિકેન યાગુપાનકાલે ભાજને ઠપેત્વા બ્યઞ્જને લદ્ધે બ્યઞ્જનં વા પઠમં ખાદિતબ્બં, યાગુ વા પાતબ્બા. સચે પન યાગુયં પક્ખિપતિ, પૂતિમચ્છકાદિમ્હિ બ્યઞ્જને પક્ખિત્તે યાગુ પટિકૂલા હોતિ, અપ્પટિકૂલમેવ ચ કત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. તસ્મા તથારૂપં બ્યઞ્જનં સન્ધાય ઇદં વુત્તં. યં પન મધુસક્કરાદિકં અપ્પટિકૂલં હોતિ, તં પક્ખિપિતબ્બં. ગણ્હન્તેન ચ પમાણયુત્તમેવ ગણ્હિતબ્બં. આમકસાકં હત્થેન ગહેત્વા ખાદિતું વટ્ટતિ. તથા પન અકત્વા પત્તેયેવ પક્ખિપિતબ્બં. દુતિયકભાજનસ્સ પન પટિક્ખિત્તત્તા અઞ્ઞં રુક્ખપણ્ણમ્પિ ન વટ્ટતીતિ ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠસ્સ અઞ્ઞત્ર ઉચ્છુખાદનકાલા કચવરમ્પિ છડ્ડેતું ન વટ્ટતિ. ઓદનપિણ્ડમચ્છમંસપૂવેપિ ભિન્દિત્વા ખાદિતું ન વટ્ટતિ. મજ્ઝિમસ્સ એકેન હત્થેન ભિન્દિત્વા ખાદિતું વટ્ટતિ, હત્થયોગી નામેસ. મુદુકો પન પત્તયોગી નામ હોતિ, તસ્સ યં સક્કા હોતિ પત્તે પક્ખિપિતું, તં સબ્બં હત્થેન વા દન્તેહિ વા ભિન્દિત્વા ખાદિતું વટ્ટતિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ દુતિયકભાજનં સાદિતક્ખણે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, નાનારસતણ્હાવિનોદનં. અત્રિચ્છતાય પહાનં, આહારે પયોજનમત્તદસ્સિતા, થાલકાદિપરિહરણખેદાભાવો, અવિક્ખિત્તભોજિતા, અપ્પિચ્છતાદીનં અનુલોમવુત્તિતાતિ.

નાનાભાજનવિક્ખેપં, હિત્વા ઓક્ખિત્તલોચનો;

ખણન્તો વિય મૂલાનિ, રસતણ્હાય સુબ્બતો.

સરૂપં વિય સન્તુટ્ઠિં, ધારયન્તો સુમાનસો;

પરિભુઞ્જેય્ય આહારં, કો અઞ્ઞો પત્તપિણ્ડિકોતિ.

અયં પત્તપિણ્ડિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૭. ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગકથા

૩૦. ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગમ્પિ ‘‘અતિરિત્તભોજનં પટિક્ખિપામિ, ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન ખલુપચ્છાભત્તિકેન પવારેત્વા પુન ભોજનં કપ્પિયં કારેત્વા ન ભુઞ્જિતબ્બં. ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠો યસ્મા પઠમપિણ્ડે પવારણા નામ નત્થિ, તસ્મિં પન અજ્ઝોહરિયમાને અઞ્ઞં પટિક્ખિપતો હોતિ, તસ્મા એવં પવારિતો પઠમપિણ્ડં અજ્ઝોહરિત્વા દુતિયપિણ્ડં ન ભુઞ્જતિ. મજ્ઝિમો યસ્મિં ભોજને પવારિતો, તદેવ ભુઞ્જતિ. મુદુકો પન યાવ આસના ન વુટ્ઠાતિ તાવ ભુઞ્જતિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ પવારિતાનં કપ્પિયં કારાપેત્વા ભુત્તક્ખણે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, અનતિરિત્તભોજનાપત્તિયા દૂરભાવો, ઓદરિકત્તાભાવો, નિરામિસસન્નિધિતા, પુન પરિયેસનાય અભાવો, અપ્પિચ્છતાદીનં અનુલોમવુત્તિતાતિ.

પરિયેસનાય ખેદં, ન યાતિ ન કરોતિ સન્નિધિં ધીરો;

ઓદરિકત્તં પજહતિ, ખલુપચ્છાભત્તિકો યોગી.

તસ્મા સુગતપસત્થં, સન્તોસગુણાદિવુડ્ઢિસઞ્જનનં;

દોસે વિધુનિતુકામો, ભજેય્ય યોગી ધુતઙ્ગમિદન્તિ.

અયં ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૮. આરઞ્ઞિકઙ્ગકથા

૩૧. આરઞ્ઞિકઙ્ગમ્પિ ‘‘ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપામિ, આરઞ્ઞિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન આરઞ્ઞિકેન ગામન્તસેનાસનં પહાય અરઞ્ઞે અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં. તત્થ સદ્ધિં ઉપચારેન ગામોયેવ ગામન્તસેનાસનં.

ગામો નામ યો કોચિ એકકુટિકો વા અનેકકુટિકો વા પરિક્ખિત્તો વા અપરિક્ખિત્તો વા સમનુસ્સો વા અમનુસ્સો વા અન્તમસો અતિરેકચાતુમાસનિવિટ્ઠો યો કોચિ સત્થોપિ.

ગામૂપચારો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ સચે અનુરાધપુરસ્સેવ દ્વે ઇન્દખીલા હોન્તિ, અબ્ભન્તરિમે ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો. તસ્સ લક્ખણં યથા તરુણમનુસ્સા અત્તનો બલં દસ્સેન્તા બાહં પસારેત્વા લેડ્ડું ખિપન્તિ, એવં ખિત્તસ્સ લેડ્ડુસ્સ પતનટ્ઠાનબ્ભન્તરન્તિ વિનયધરા. સુત્તન્તિકા પન કાકનિવારણનિયમેન ખિત્તસ્સાતિ વદન્તિ. અપરિક્ખિત્તગામે યં સબ્બપચ્ચન્તિમસ્સ ઘરસ્સ દ્વારે ઠિતો માતુગામો ભાજનેન ઉદકં છડ્ડેતિ, તસ્સ પતનટ્ઠાનં ઘરૂપચારો. તતો વુત્તનયેન એકો લેડ્ડુપાતો ગામો, દુતિયો ગામૂપચારો.

અરઞ્ઞં પન વિનયપરિયાયે તાવ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (પારા. ૯૨) વુત્તં. અભિધમ્મપરિયાયે ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા, સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) વુત્તં. ઇમસ્મિં પન સુત્તન્તિકપરિયાયે ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ ઇદં લક્ખણં. તં આરોપિતેન આચરિયધનુના પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલતો અપરિક્ખિત્તસ્સ પઠમલેડ્ડુપાતતો પટ્ઠાય યાવ વિહારપરિક્ખેપા મિનિત્વા વવત્થપેતબ્બં.

સચે પન વિહારો અપરિક્ખિત્તો હોતિ, યં સબ્બપઠમં સેનાસનં વા ભત્તસાલા વા ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનં વા બોધિ વા ચેતિયં વા દૂરે ચેપિ સેનાસનતો હોતિ, તં પરિચ્છેદં કત્વા મિનિતબ્બન્તિ વિનયટ્ઠકથાસુ વુત્તં. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન વિહારસ્સપિ ગામસ્સેવ ઉપચારં નીહરિત્વા ઉભિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તરા મિનિતબ્બન્તિ વુત્તં. ઇદમેત્થ પમાણં.

સચેપિ આસન્ને ગામો હોતિ, વિહારે ઠિતેહિ માનુસકાનં સદ્દો સુય્યતિ, પબ્બતનદીઆદીહિ પન અન્તરિતત્તા ન સક્કા ઉજું ગન્તું. યો તસ્સ પકતિમગ્ગો હોતિ, સચેપિ નાવાય સઞ્ચરિતબ્બો, તેન મગ્ગેન પઞ્ચધનુસતિકં ગહેતબ્બં. યો પન આસન્નગામસ્સ અઙ્ગસમ્પાદનત્થં તતો તતો મગ્ગં પિદહતિ, અયં ધુતઙ્ગચોરો હોતિ.

સચે પન આરઞ્ઞિકસ્સ ભિક્ખુનો ઉપજ્ઝાયો વા આચરિયો વા ગિલાનો હોતિ, તેન અરઞ્ઞે સપ્પાયં અલભન્તેન ગામન્તસેનાસનં નેત્વા ઉપટ્ઠાતબ્બો. કાલસ્સેવ પન નિક્ખમિત્વા અઙ્ગયુત્તટ્ઠાને અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં. સચે અરુણુટ્ઠાનવેલાયં તેસં આબાધો વડ્ઢતિ, તેસંયેવ કિચ્ચં કાતબ્બં. ન ધુતઙ્ગસુદ્ધિકેન ભવિતબ્બન્તિ ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠેન સબ્બકાલં અરઞ્ઞે અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં. મજ્ઝિમો ચત્તારો વસ્સિકે માસે ગામન્તે વસિતું લભતિ. મુદુકો હેમન્તિકેપિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ યથા પરિચ્છિન્ને કાલે અરઞ્ઞતો આગન્ત્વા ગામન્તસેનાસને ધમ્મસ્સવનં સુણન્તાનં અરુણે ઉટ્ઠિતેપિ ધુતઙ્ગં ન ભિજ્જતિ. સુત્વા ગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગે ઉટ્ઠિતેપિ ન ભિજ્જતિ. સચે પન ઉટ્ઠિતેપિ ધમ્મકથિકે મુહુત્તં નિપજ્જિત્વા ગમિસ્સામાતિ નિદ્દાયન્તાનં અરુણં ઉટ્ઠહતિ, અત્તનો વા રુચિયા ગામન્તસેનાસને અરુણં ઉટ્ઠપેન્તિ, ધુતઙ્ગં ભિજ્જતીતિ અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, આરઞ્ઞિકો ભિક્ખુ અરઞ્ઞસઞ્ઞં મનસિકરોન્તો ભબ્બો અલદ્ધં વા સમાધિં પટિલદ્ધું લદ્ધં વા રક્ખિતું, સત્થાપિસ્સ અત્તમનો હોતિ. યથાહ – ‘‘તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તમનો હોમિ અરઞ્ઞવિહારેના’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૨; ૮.૮૬). પન્તસેનાસનવાસિનો ચસ્સ અસપ્પાયરૂપાદયો ચિત્તં ન વિક્ખિપન્તિ, વિગતસન્તાસો હોતિ, જીવિતનિકન્તિં જહતિ, પવિવેકસુખરસં અસ્સાદેતિ, પંસુકૂલિકાદિભાવોપિ ચસ્સ પતિરૂપો હોતીતિ.

પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો, પન્તસેનાસને રતો;

આરાધયન્તો નાથસ્સ, વનવાસેન માનસં.

એકો અરઞ્ઞે નિવસં, યં સુખં લભતે યતિ;

રસં તસ્સ ન વિન્દન્તિ, અપિ દેવા સઇન્દકા.

પંસુકૂલઞ્ચ એસોવ, કવચં વિય ધારયં;

અરઞ્ઞસઙ્ગામગતો, અવસેસધુતાયુધો.

સમત્થો નચિરસ્સેવ, જેતું મારં સવાહિનિં;

તસ્મા અરઞ્ઞવાસમ્હિ, રતિં કયિરાથ પણ્ડિતોતિ.

અયં આરઞ્ઞિકઙ્ગે સમાદાનવિધાનપ્પભેદભેદાનિસંસવણ્ણના.

૯. રુક્ખમૂલિકઙ્ગકથા

૩૨. રુક્ખમૂલિકઙ્ગમ્પિ ‘‘છન્નં પટિક્ખિપામિ, રુક્ખમૂલિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરવચનેન સમાદિન્નં હોતિ.

તેન પન રુક્ખમૂલિકેન સીમન્તરિકરુક્ખં, ચેતિયરુક્ખં, નિય્યાસરુક્ખં, ફલરુક્ખં, વગ્ગુલિરુક્ખં, સુસિરરુક્ખં, વિહારમજ્ઝે ઠિતરુક્ખન્તિ ઇમે રુક્ખે વિવજ્જેત્વા વિહારપચ્ચન્તે ઠિતરુક્ખો ગહેતબ્બોતિ ઇદમસ્સ વિધાનં.

પભેદતો પન અયમ્પિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ઉક્કટ્ઠો યથારુચિતં રુક્ખં ગહેત્વા પટિજગ્ગાપેતું ન લભતિ. પાદેન પણ્ણસટં અપનેત્વા વસિતબ્બં. મજ્ઝિમો તં ઠાનં સમ્પત્તેહિયેવ પટિજગ્ગાપેતું લભતિ. મુદુકેન આરામિકસમણુદ્દેસે પક્કોસિત્વા સોધાપેત્વા સમં કારાપેત્વા વાલુકં ઓકિરાપેત્વા પાકારપરિક્ખેપં કારાપેત્વા દ્વારં યોજાપેત્વા વસિતબ્બં. મહદિવસે પન રુક્ખમૂલિકેન તત્થ અનિસીદિત્વા અઞ્ઞત્થ પટિચ્છન્ને ઠાને નિસીદિતબ્બં.

ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ છન્ને વાસં કપ્પિતક્ખણે ધુતઙ્ગં ભિજ્જતિ. જાનિત્વા છન્ને અરુણં ઉટ્ઠાપિતમત્તેતિ અઙ્ગુત્તરભાણકા. અયમેત્થ ભેદો.

અયં પનાનિસંસો, રુક્ખમૂલસેનાસનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાતિ (મહાવ. ૧૨૮) વચનતો નિસ્સયાનુરૂપપટિપત્તિસબ્ભાવો, અપ્પાનિ ચેવ સુલભાનિ ચ તાનિ ચ અનવજ્જાનીતિ (અ. નિ. ૪.૨૭; ઇતિવુ. ૧૦૧) ભગવતા સંવણ્ણિતપચ્ચયતા, અભિણ્હં તરુપણ્ણવિકારદસ્સનેન અનિચ્ચસઞ્ઞાસમુટ્ઠાપનતા, સેનાસનમચ્છેરકમ્મારામતાનં અભાવો, દેવતાહિ સહવાસિતા, અપ્પિચ્છતાદીનં અનુલોમવુત્તિતાતિ.

વણ્ણિતો બુદ્ધસેટ્ઠેન, નિસ્સયોતિ ચ ભાસિતો;

નિવાસો પવિવિત્તસ્સ, રુક્ખમૂલસમો કુતો.

આવાસમચ્છેરહરે, દેવતા પરિપાલિતે;

પવિવિત્તે વસન્તો હિ, રુક્ખમૂલમ્હિ સુબ્બતો.

અભિરત્તાનિ નીલાનિ, પણ્ડૂનિ પતિતાનિ ચ;

પસ્સન્તો તરુપણ્ણાનિ, નિચ્ચસઞ્ઞં પનૂદતિ.