ઠાયીભાવનિદ્દેસ

રતિઠાયીભાવ

૩૫૬. રમ્મદેસકલાકાલ-વેસાદિપટિસેવના;

યુવાન’ઞ્ઞોઞ્ઞરત્તાનં, પમોદોરતિ રુચ્ચતે.

૩૫૬. સિઙ્ગારાદયો વિભાગતો દસ્સેતુમાહ ‘‘રમ્મે’’ચ્ચાદિ. તત્થ ‘‘રમ્મદેસ’’ઇચ્ચાદિના ઉદ્દીપનવિભાવા દસ્સિતા. ‘‘યુવાન’’ન્તિ ઇમિના આલમ્બણવિભાવો. ઇત્થી હિ પુરિસસ્સ, પુરિસો ઇત્થિયા આલમ્બણવિભાવો. પમોદોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞાભિરમણવસેન આમોદરૂપો.

૩૫૬. ઇદાનિ સિઙ્ગારાદિનામકે તેરત્યાદિકે કમેન નિદ્દિસતિ ‘‘રમ્મ’’ઇચ્ચાદિના. રમ્મદેસકલાકાલવેસાદિપટિસેવના રમણીયનિરાવરણસુચિપવિત્તવાસારહદેસો રમ્મગીતિકાદિકલા રતિજનકવસન્તાદિઅનુરૂપકાલો માલાગન્ધાદિ ઉપસોભિતકિરિયાદિ મનુઞ્ઞવેસો, આદિસદ્દેન નિદ્દિટ્ઠભાસિતમિહિતાદિચેતિ ઇમેસં દિટ્ઠસુતમુતાદીસુ દિટ્ઠાદિમત્તમકત્વા પઞ્ઞાય તેન તેનાકારેન પુનપ્પુનાનુભવનેન અઞ્ઞોઞ્ઞરત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનસઙ્કપ્પવસેનાતિરત્તાનં યુવાનં તરુણિત્થિ પુરિસાનં પમોદો અભિરમણવસેન સન્તોસો પીતિ રતિ રુચ્ચતે રુચ્ચનતો ‘‘રતી’’તિ વુચ્ચતીતિ. ઇમસ્મિં પક્ખે રકારો સન્ધિજો. દેસો ચ કલા ચ કાલો ચ વેસો ચેતિ ચ, તે આદયો યેસમિતિ ચ, રમ્મા ચ તે દેસ…પે… વેસાદયો ચેતિ ચ, તેસં પટિ પુનપ્પુનં સેવનમિતિ ચ, અઞ્ઞો ચ અઞ્ઞો ચેતિ ચ, તેસુ રત્તાતિ ચ વાક્યં.

૩૫૭. યુત્યા ભાવાનુભાવા તે,

નિબન્ધા પોસયન્તિ નં;

સોપ્યા’યોગવિપ્પયોગ-

સમ્ભોગાનં વસા તિધા.

૩૫૭. ‘‘યુત્યા’’ઇચ્ચાદિ. તે યથાવુત્તા ભાવાનુભાવા યુત્યા આલસિયઉગ્ગતાજિગુચ્છાવજ્જિતા યે સઙ્કાઉસ્સુક્કાદયો ભાવા તંબ્યઞ્જકા તદનુરૂપા અનુભાવા ચ અયોગાદિકે સિઙ્ગારે યથા યથા યુઞ્જન્તિ, તાદિસિયાવ યુત્તિયા નિબન્ધા નં રતિં સમ્પોસયન્તિ, સોયેવમેવં પોસિતો સિઙ્ગારો નામ રસો સમ્પજ્જતે. સોપિ તિધાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અયોગો નામ પુબ્બે અસઙ્ગતાનં અનુરાગેન સઙ્ગમમિચ્છન્તાનં ઇત્થિપુરિસાનમસઙ્ગમો. અતિસયવિરુળ્હપેમાનમુભિન્નમ્પિ સિલેસો વિપ્પયોગો. બલવકામાવેસવિસેસાનં કામીનં દસ્સનાદિસમઞ્જનં સમ્ભોગો.

૩૫૭. ઇદાનિ રતિયા પુટ્ઠકારણં પુટ્ઠપયોગઞ્ચ દસ્સેતિ ‘‘યુત્યા’’ઇચ્ચાદિના. તે ભાવાનુભાવા નિદ્દિટ્ઠબ્યભિચારીભાવેસુ રત્યાનુરૂપબ્યભિચારીભાવો તપ્પકાસકો અનુભાવો ચેતિ ઇમે દ્વે યુત્યા હેતુભૂતાય અયોગવિપ્પયોગસમ્ભોગસઙ્ખતાનં તિણ્ણં સિઙ્ગારાનં અનુકૂલત્થેન રતિયા વિરુદ્ધત્તા આલસિયઉગ્ગજિગુચ્છાદિકે પરિવજ્જેત્વા સઙ્કાઉસ્સુક્કાદીનં રત્યાનુકૂલભાવાનં વસેન યથાયોગં નિબન્ધા કવીહિ બન્ધા નં રતિં પોસયન્તિ યથા તપ્પકાસનેન પૂરેન્તિ સજ્જેન્તિ, એવં સજ્જિતો રતિસિઙ્ગારો નામ રસો હોતિ. સોપિ સામઞ્ઞેન નિદ્દિટ્ઠસિઙ્ગારરસોપિ અયોગવિપ્પયોગસમ્ભોગાનં સિઙ્ગારાનં વસા ભેદેન તિધા ભવતીતિ. તત્થ અયોગો નામ પુબ્બે અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગમરહિતાનં અભિનવાનુરાગબલેન સઙ્ગમં પત્થેન્તાનં થીપુમાનં અસઙ્ગમો. વિપ્પયોગો નામ સઙ્ગમાતિસયેન વિરુળ્હપેમાનં થીપુમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિલેસો. સમ્ભોગો નામ બલવકામતણ્હાવિસેસવસેન યુત્તાનં કામિનિકામુકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં દસ્સનાદિઅસ્સાદો. ભાવો ચ અનુભાવો ચેતિ ચ, અયોગો ચ વિપ્પયોગો ચ સમ્ભોગો ચેતિ ચ વાક્યં.

ઇમમલઙ્કારં કરોન્તેન આચરિયસઙ્ઘરક્ખિતમહાસામિપાદેન પન પરમમધુરસદ્ધમ્મામતલુદ્ધસુદ્ધસન્તાનાનં તપોધનાનં અઞ્ઞરસાવબોધને પયોજનાભાવેપિ લોકિયેસુ તેસુ તેસુ વોહારેસુ અસમ્મોહત્થં સિઙ્ગારાદિનવવિધરસાનં લક્ખણમત્તસ્સેવ દસ્સિતત્તા તદનુરૂપલક્ખિયપરિગ્ગહે અસતિ લક્ખણાવબોધસ્સ સુબ્યત્તાભાવતો વુત્તલક્ખણાવબોધત્થં તંતંલક્ખણકથનાનન્તરં તસ્સ તસ્સ લક્ખિયસ્સ મુખમત્તં દસ્સેતબ્બં હોતિ. હેટ્ઠા ‘‘રાગાનતબ્ભુતસરોજમુખં ધરાયા’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠસમ્ભોગસિઙ્ગારરસાભાસેનેવ હસાભાસાદીનં અટ્ઠન્નં રસાભાસરૂપસ્સ ભાવાભાસસ્સ, વિભાવાભાસસ્સ, અનુભાવાભાસસ્સ ચ ઞાતબ્બત્તા સિઙ્ગારરસસ્સ લક્ખિયમેવં વેદિતબ્બં.

ગીતસ્સરેન ઉપકડ્ઢિય નેત્તરસ્મિ-

બન્ધં કરંવ વિવસઞ્ચ કરગ્ગહેન;

યા તાદિસેપિ વિનિયોજયિ દુક્કરે મં,

સેરન્દતી અધિગતા વિધિના મયજ્જાતિ.

ગીતસ્સરેન હત્થીનં ગીતિકાય પિયત્તા ગીતિકાધનિના ઉપકડ્ઢિય અત્તનો સમીપં આકડ્ઢિત્વા નેત્તરસ્મિબન્ધં નેત્તસઙ્ખાતહત્થાચરિયસ્સ રજ્જુના બન્ધં કરગ્ગહેન હત્થગ્ગાહેન સોણ્ડગ્ગહણેન વિવસઞ્ચ અપગતઇચ્છાચારં પરવસં કરં ઇવ હત્થં ઇવ ગીતસ્સરેન અત્તનો લીલોપેતગીતિકાધનિના ઉપકડ્ઢિય અત્તનો સમીપં નેત્વા નેત્તરસ્મિબન્ધં અત્તનો નયનકન્તિયા પટિબન્ધં કરગ્ગહેન હત્થગ્ગાહેન વિવસઞ્ચ અપગતધિતિં મૂળ્હં મં યા કન્તા તાદિસેપિ દુક્કરે વિનિયોજયિ, સા ઇરન્દતી ઇરન્દતી નામ નાગમાનવિકા મયા અજ્જ વિધિના ભાગ્યેન અધિગતા લદ્ધાતિ.

એત્થ ગીતસ્સરનેત્તરસ્મિકરગ્ગહસઙ્ખતાહિ ઇમાહિ પદાવલીહિ ઉદ્દીપનવિભાવો દસ્સિતો. થિયા પુરિસો ચ, પુરિસસ્સ થી ચ આલમ્બણં હોતીતિ ‘‘સા ઇરન્દતી મયા’’તિ ઇમિના આરમ્મણવિભાવો દસ્સિતો. ‘‘ઉપકડ્ઢિય બન્ધં વિવસ’’ન્તિ ઇમેહિ કામેન ઉદ્દીપિતઠાયીભાવસઙ્ખતા રતિ દસ્સિતા. ‘‘તાદિસેપિ દુક્કરે વિનિયોજયી’’તિ ઇમેહિ ઉસ્સાહાદિકા ચ ‘‘વિધિના અધિગતા મયજ્જા’’તિ ઇમેહિ હરિસાદિકા ચ બ્યભિચારીભાવા દસ્સિતા. રતિયા વિરુદ્ધે નિબ્બેદઆલસિયઉગ્ગતજિગુચ્છાદિકે બ્યભિચારીભાવે વજ્જેત્વા વુત્તપ્પકારવિભાવાદિકે પકાસન્તો ‘‘ગીતસ્સરેને’’ચ્ચાદિકા રતિપ્પતીતિયા અનુરૂપં પયુત્તા કવિપ્પયોગા ઇધ અનુભાવા નામ હોન્તિ. નાટકાદિદસ્સનીયસત્થે અભિનયો અનુભાવો. રમ્મદેસરમ્મકાલરમ્મવેસાદયો તદભાવે રતિયા અનુપ્પજ્જનતો સામત્થિયા ગમ્યા ભવન્તીતિ એવં લક્ખણાનુગતલક્ખિયપરિગ્ગાહો સબ્બત્થ કાતબ્બો. એવં સતિબન્ધત્થાવબોધકાનં સબ્ભાનં ઉપ્પજ્જમાનાયપીતિયા કારણત્તા કારિયોપચારેન એસો બન્ધો રસો નામ હોતીતિ. ઉપરિપિ એવમેવ.

હસ્સઠાયીભાવ

૩૫૮. વિકારાકતિઆદીહિ,

અત્તનો’થ પરસ્સ વા;

હાસો નિદ્દા સમાલસ્ય-

મુચ્છાદિબ્યભિચારિભિ;

પરિપોસે સિયા હસ્સો,

ભિય્યો’ત્થિપભુતીન સો.

૩૫૮. ‘‘વિકારે’’ચ્ચાદિ. વિકારાકતિ દેસવયાદીનં વિપરીતો કેસબન્ધનાદિ, સો આદિ યેસં અઞ્ઞાકત્યાદિનચ્ચનાદીનં, તેહિ વિભાવેહિ હાસો ચેતોવિકાસો, સોપિ અત્તનો સમ્બન્ધી વા અથ પરસ્સ સમ્બન્ધી વા, તત્થ યો વિભાવસામત્થિયાયેવાભિબ્યત્તિં યાતિ, સો અત્તટ્ઠો. યો પન વિભાવદસ્સના ઉપ્પન્નાપિ પુરિસસ્સ ગમ્ભીરત્તાદિના છાદિતો સમાનો પુરિસન્તરે હસત્યાભિબ્યત્તો, સો પરટ્ઠો. સો હાસો નિદ્દાદીહિ બ્યભિચારીહિયેવ, અનુભાવપક્ખે આદિસદ્દેન અક્ખિફન્દનાદયો ગહિતા. પરિપોસે સતિ હસ્સો નામ રસો સિયા. સો હસ્સો ભિય્યો ઇત્થિપભુતીનં સિયાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ પભુતિસદ્દેન નીચપકતયો સઙ્ગણ્હન્તિ.

૩૫૮. ઇદાનિ હસ્સરસસ્સ પોસનાકારં દસ્સેતુમાહ ‘‘વિકાર’’ઇચ્ચાદિ. વિકારાકતિઆદીહિ દેસવયોલિઙ્ગાનં વિપરીતેહિ કેસબન્ધગતિટ્ઠિતિઆદિકેહિ, નચ્ચગીતઆદિકેહિ ચ દુવિધેહિ આકતિસઙ્ખતેહિ હેતુભૂતેહિ અત્તનો વા અથ પરસ્સ વા સમ્બન્ધી સો હાસો ચેતો વિકાસલક્ખણો નિદ્દાસમાલસ્યમુચ્છાદિબ્યભિચારિભિ નિદ્દાસમઆલસ્યમુચ્છાઅક્ખિફન્દનાદીહિ અનુભાવેહિ સુતસમ્બન્ધેન તેહેવ નિદ્દાસમાલસ્યમુચ્છાસઙ્ખતબ્યભિચારીહિ કરણભૂતેહિ પરિપોસે સતિ હસ્સો હસ્સો નામ રસો સિયા, સો હસ્સો ભિય્યો ઇત્થિપભુતીનં, નીચપકતીનઞ્ચ સિયાતિ. વિકારા ચ સા આકતિ ચેતિ ચ, સો આદિ યેસન્તિ ચ, નિદ્દા ચ સમો ચ આલસ્યઞ્ચ મુચ્છા ચેતિ ચ, તે આદિ યેસં અક્ખિફન્દનાદીનં અનુભાવાનન્તિ ચ, તે ચ બ્યભિચારિનો ચેતિ ચ, ઇત્થી પભુતિ યેસં નીચપકતીનન્તિ ચ વાક્યં.

હસ્સપ્પભેદ

૩૫૯. સિતમિહ વિકાસિનયનં,

કિઞ્ચા’લક્ખિયદિજન્તુ તં હસિતં;

મધુરસ્સરં વિહસિતં,

સંસસિરોકમ્પમુપહસિતં.

૩૬૦. અપહસિતં સઞ્જલ’ક્ખિ,

વિક્ખિત્તઙ્ગં ભવત્ય’તિહસિતં;

દ્વે દ્વે હસ્સા કથિતા ચે’સં,

જેટ્ઠે મજ્ઝે’ધમેપિ ચ કમસો.

૩૫૯-૩૬૦. હસ્સે ભેદમાહ ‘‘સિત’’મિચ્ચાદિના. ઇહ હસ્સે વિકાસીનિ નયનાનિ યસ્સ તં સિતં, કિઞ્ચિ આલક્ખિયા દિજા દન્તા યસ્સ તં હસિતં. એવં મધુરો સરો સદ્દો યસ્સ તં વિહસિતં. અંસસિરોકમ્પેન સહ વત્તમાનં ઉપહસિતં, સહ જલેન અસ્સુના વત્તમાનાનિ અક્ખીનિ યસ્સ તં અપહસિતં. વિક્ખિત્તાનિ ઇતો તતો પસારિતાનિ અઙ્ગાનિ યસ્સ તં અતિહસિતં નામ. એસઞ્ચ સિતાદીનં મજ્ઝે દ્વે દ્વે હસ્સા આદિતો પટ્ઠાય કમસો યથાક્કમેન જેટ્ઠે મજ્ઝે અધમેપિ ચ કથિતાતિ સમ્બન્ધો. પુરાતનેહીતિ વિઞ્ઞાયતિ.

૩૫૯-૩૬૦. ઇદાનિ હસ્સભેદં દસ્સેતિ ‘‘સિત’’મિચ્ચાદિના. ઇહ ઇમસ્મિં હસ્સવિસયે વિકાસિનયનં વિવટનયનં સિતં નામ. કિઞ્ચિ આલક્ખિયદિજં તુ કિઞ્ચિ દિસ્સમાનદન્તં, તં હસિતં નામ. મધુરસ્સરં મધુરનાદં વિહસિતં નામ. સંસસિરોકમ્પં અંસસિરોકમ્પસહિતં ઉપહસિતં નામ. સજલક્ખિ અસ્સુવિલોચનસહિતં અપહસિતં નામ. વિક્ખિત્તઙ્ગં અટ્ઠાને પસારણવસેન વિક્ખિત્તહત્થપાદાદિઅવયવવન્તં અતિહસિતં નામ ભવતિ. એસં છન્નં કમસો કમેન દ્વે દ્વે જેટ્ઠે મજ્ઝે અધમેપિ વિસયે કથિતા પુરાતનેહિ ભાસિતાતિ. વિકાસીનિ નયનાનિ અસ્સેતિ ચ, કિઞ્ચિ ઈસકં આલક્ખિયા દિજા યસ્સેતિ ચ, મધુરો સરો અસ્સેતિ ચ, અંસો ચ સિરો ચેતિ ચ, અંસસિરસો કમ્પોતિ ચ, તેન સહ વત્તતીતિ ચ, સહ જલેન વત્તમાનાનિ અક્ખીનિ યસ્સેતિ ચ, અનુસ્વરાગમો. વિક્ખિત્તાનિ અઙ્ગાનિ યસ્સેતિ ચ વાક્યં. સિતહસિતદ્વયં ઉત્તમે, વિહસિતઉપહસિતદ્વયં મજ્ઝિમે, અપહસિતઅતિહસિતદ્વયં અધમે વત્તતે. એવં સિતાદયો અનુરૂપવિભાવાદિના પયુત્તા ઇમે રસા’વત્થં પાપુણન્તીતિ અધિપ્પાયો.

હસ્સરસસ્સ એવમુદાહરણં ઞાતબ્બં –

પૂજેસિ કણ્ઠમણિના અપિ યો પસન્નો,

ધમ્મે પુરા’સમધુરં વિધુરં સ હન્તું;

ગોપેન્તિયાપિ વચનેન થિયા સભાવં;

ભત્તિં અકાસિ ફરુસે મયિ નાગરાજાતિ.

યો પુરા પુબ્બે ધમ્મે તસ્સ ધમ્મકથને પસન્નો કણ્ઠમણિના અપિ અત્તનો અનગ્ઘકણ્ઠમણિનાપિ તં પૂજેસિ, સો નાગરાજા સભાવં અત્તનો અધિપ્પાયં ગોપેન્તિયા અપિ થિયા વચનેન ઇત્થિયા વચનેન અસમધુરં તુલ્યરહિતં વિધુરં વિધુરપણ્ડિતં હન્તું વિનાસનત્થં ફરુસે ચણ્ડે મયિ ભત્તિં અકાસીતિ. ઇહ એકસ્મિંયેવ વત્થુનિ નાગરાજસ્સ પસાદવધવિધાનાદિવિપરીતપ્પવત્તિ આલમ્બણવિભાવો, પઠમં અનગ્ઘપિયવત્થૂહિ પૂજિતભાવો ચ બોધિસત્તસ્સ અતુલ્યભાવો ચ ઇત્થિવચનસ્સ સમ્પટિચ્છનભાવો ચ તસ્સાધિપ્પાયસ્સ અઞ્ઞાતભાવો ચ પુણ્ણકસ્સ ચણ્ડભાવો ચેતિ ઇમેહિ સબ્બવચનેહિ ઉદ્દીપનવિભાવો દસ્સિતો. ઇમેહિ ઉદ્દીપિતઠાયીભાવસઙ્ખતો હાસો વાક્યસામત્થિયા પકાસિતો હાસવિરોધિનિબ્બેદાદિવજ્જિતા સમાલસિયસન્તોસઅસ્સુવેપથાદિકા બ્યભિચારીભાવા સાત્તિકાભાવા ચ એવં સામત્થિયેન દીપિતા. તદનુરૂપવિભાવાદિપકાસકા યથાવુત્તકવિપ્પયોગા અનુભાવા નામ હોન્તિ. હસ્સભેદેન મજ્ઝિમે પુરિસે વત્તબ્બાપિ હસિતઉપહસિતા દ્વે ઇમા દટ્ઠબ્બા.

કરુણાઠાયીભાવ

૩૬૧. સોકરૂપો તુ કરુણો-

નિટ્ઠપત્તિટ્ઠનાસતો;

તત્થા’નુભાવા રુદિત-

પલયત્થમ્ભકાદયો;

વિસાદાલસ્યમરણ-

ચિન્તાદી બ્યભિચારિનો.

૩૬૧. ‘‘સોકે’’ચ્ચાદિ. અનિટ્ઠસ્સ પુત્તવિયોગાદિનો દેસનિક્કડ્ઢનાદિનો પત્તિ ચ ઇટ્ઠસ્સ ધમ્મસ્સ, ધનાદિનો વા નાસો ચ તતો વિભાવભૂતેહિ સમ્પન્નો સોકરૂપો સોકસભાવો તુ કરુણો રસો નામ. તત્થ ઉત્તમાનં સોકો પુત્તવિયોગાદિઅનિટ્ઠુપ્પત્તિતો, ધમ્માદિઇટ્ઠનાસતો ચ જાયતે. નીચાનં તુ દેસનિક્કડ્ઢનાદિઅનિટ્ઠુપ્પત્તિતો, ધનાદિઇટ્ઠનાસતો ચ, પરેસં ધનાદિનાસતો તુ ઉત્તમસ્સેવ મહાકારુણિકત્તા, સેસં સુબોધં. અનુભાવો પનેત્થ યથોચિત્યં નિરૂપયિતબ્બો.

૩૬૧. ઇદાનિ કરુણારસપોસનક્કમં દસ્સેતિ ‘‘સોક’’ઇચ્ચાદિના. અનિટ્ઠપ્પત્તિટ્ઠનાસતો પુત્તવિયોગાદિનો, દેસચાગાદિનો વા અનિટ્ઠસ્સ ઉપ્પત્તિ ચ સીલાદિનો, ધનાદિનો વા ઇટ્ઠસ્સ કન્તિવત્થુનો વિનાસો ચાતિ ઇમેહિ આલમ્બણવિભાવેહિ કરણભૂતેહિ ઉપ્પન્નો સોકરૂપો તુ સોકસભાવો પન કરુણો કરુણારસો નામ હોતિ. તત્થ કરુણારસે રુદિતપલયત્થમ્ભકાદયો રુદિતો પલયો થમ્ભોતિઆદયો અનુભાવા નામ ભવન્તીતિ. થમ્ભાદીનં સરૂપો હેટ્ઠા વુત્તોવ. વિસાદઆલસ્યમરણચિન્તાદયો બ્યભિચારિનો તસ્મિંયેવ બ્યભિચારિનો ભવન્તિ. ઇહ પુત્તવિયોગાદિઅનિટ્ઠપ્પત્તિયા ચ સીલધમ્માદિઇટ્ઠનાસનેન ચ ઉત્તમાનં સોકો ઉપ્પજ્જતિ, દેસચાગાદિઅનિટ્ઠપ્પત્તિયા ચ ધનાદિઇટ્ઠનાસનેન ચ નીચાનં. અઞ્ઞેસં ધનાદિવિનાસનેન પન મહાકરુણિકત્તા ઉત્તમસ્સેવ ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિં વિસયે સો સોકો સેસાનં નુપ્પજ્જતિ. તસ્મા યથારહં પયોગો કાતબ્બો. સોકસ્સ રૂપો સભાવોતિ ચ, અનિટ્ઠસ્સ પત્તીતિ ચ, ઇટ્ઠસ્સ નાસોતિ ચ, અનિટ્ઠપ્પત્તિ ચ ઇટ્ઠનાસો ચેતિ ચ, રુદિતઞ્ચ પલયો ચ થમ્ભકો ચેતિ ચ, તે આદિ યેસમિતિ ચ, વિસાદો ચ આલસ્યઞ્ચ મરણઞ્ચ ચિન્તા ચેતિ ચ, તા આદિ યેસમિતિ ચ વાક્યં. ઇમસ્સ કરુણારસસ્સ લક્ખિયમેવં દટ્ઠબ્બં –

આકડ્ઢિતે’કસતરાજપુરક્ખતો યો,

ધમ્મેન આસનમલંકુરુતે જિનોવ;

સો અસ્સવાલમવલમ્બિય દાનિ નીતો,

યક્ખેન લોકતિલકો કુરુતે કિમેકોતિ.

યો એકસતરાજપુરક્ખતો રાજૂનં એકસતેન પરિવારિતો જિનો ઇવ બુદ્ધો ઇવ ધમ્મેન મધુરધમ્મકથનેન આસનં ધમ્માસનં અલંકુરુતે સજ્જેતિ, લોકતિલકો લોકસ્સ પિયતાય તિલકાલઙ્કારભૂતો સો વિધુરપણ્ડિતો યક્ખેન પુણ્ણકેન આકડ્ઢિતો હુત્વા નીતો અસ્સવાલં અવલમ્બિય ઇદાનિ એકો કિં કુરુતેતિ. ઇહાનીતોતિ દસ્સિતપિયવત્થુવિયોગો સોકસ્સ આલમ્બણવિભાવો હોતિ. ‘‘આકડ્ઢિતેકસતરાજે’’ચ્ચાદિના સકલેન વાક્યેન ઉદ્દીપનવિભાવો દસ્સિતો, ઉદ્દીપિતસોકસઙ્ખાતઠાયીભાવો ચ વિસાદાલસ્યચિન્તાદિકો બ્યભિચારીભાવો ચ રુદિતપલયથમ્ભકાદિકા વિભાવાદિબોધકઅનુભાવા ચ વાક્યસામત્થિયેન દીપિતા હોન્તિ.

રુદ્દઠાયીભાવ

૩૬૨. કોધો મચ્છરિયાદીહિ, પોસે તાસમદાદિભિ;

નયનારુણતાદીહિ, રુદ્દો નામ રસો ભવે.

૩૬૨. ‘‘કોધો’’ઇચ્ચાદિ, સુબોધં. એત્થ પઠમેન આદિસદ્દેન અવિક્ખેપઉપહાસાદયો વિભાવા ગહિતા, દુતિયેન ઉગ્ગસમ્ભમાદયો બ્યભિચારિનો, તતિયેન ભૂકુટિપુરણઓટ્ઠનિપ્પીળનાદયો અનુભાવા.

૩૬૨. ઇદાનિ રુદ્દરસસ્સ પોસનક્કમં દસ્સેતિ ‘‘કોધો’’ઇચ્ચાદિના. કોધો મચ્છરિયાદીહિ મચ્છરિયઅવિક્ખેપઉપહાસાદીહિ આલમ્બણાદીહિ વિભાવેહિ ચ હેતુભૂતેહિ તાસમદાદીહિ તાસમદઉગ્ગતસમ્ભમાદીહિ બ્યભિચારીભાવેહિ ચ નયનારુણતાદીહિ નેત્તરત્તસુભઙ્ગઓટ્ઠપીળનાદીહિ અનુભાવેહિ ચ કરણભૂતેહિ પોસે સતિ રુદ્દો નામ રસો ભવેતિ. મચ્છરિયં આદિ યેસન્તિ ચ, તાસો ચ મદો ચેતિ ચ, તે આદિ યેસમિતિ ચ, નયનાનિ ચ તાનિ અરુણાનિ ચાતિ ચ, તેસં ભાવોતિ ચ, સા આદિ યેસમિતિ ચ વાક્યં.

રુદ્દરસસ્સ ઉદાહરણમેવં દટ્ઠબ્બં –

યક્ખેન ભો અધિગતોસિ મનુસ્સભક્ખે,

ના’સ્સસ્સ વાલ’મવલમ્બ પુરં અવેક્ખ;

વેરમ્ભવાતમુખચુણ્ણિતસબ્બગત્તો,

મચ્ચો કથં પુનપિ પસ્સતિ જીવલોકન્તિ.

ભો મનુસ્સભક્ખેન યક્ખેન અધિગતોસિ ગહિતો અસિ, અસ્સસ્સ વાલમવલમ્બ વાલધિં ગહેત્વા ઇદાનેવ પુરં અવેક્ખ તુય્હં નગરં ઓલોકેહિ, તથેવ હિ વેરમ્ભવાતમુખચુણ્ણિતસબ્બગત્તો વેરમ્ભવાતસ્સ અભિમુખિચુણ્ણિતસકલસરીરો મચ્ચો મનુસ્સો જીવલોકં સત્તલોકં પુનપિ કથં પસ્સતીતિ. ઇહ મચ્છરિયાદિવિભાવા ચ કોધાદિસઙ્ખાતો ઠાયીભાવો ચ વાક્યસામત્થિયા દીપિતા હોન્તિ, અપરદ્ધેન તાસમદઉગ્ગતાદિબ્યભિચારીભાવા વિભાવિતા હોન્તિ. સમુદાયેન નયનારુણતાદયો અનુભાવા સૂચિતા હોન્તિ.

વીરઠાયીભાવ

૩૬૩. પતાપવિક્કમાદીહુ-સ્સાહો વિરોતિ સઞ્ઞિતો;

રણદાનદયાયોગા, વીરો’યં તિવિધો ભવે;

તેવા’નુભાવા ધિતિમ-ત્યાદયો બ્યભિચારિનો.

૩૬૩. ‘‘પતાપિ’’ચ્ચાદિ. પતાપો સત્તુસન્તાપકારી તેજો, વિક્કમો પરમણ્ડલક્કમન્તં, તે આદયો યેસં બલાવિક્ખેપાદીનં પટિપુગ્ગલગતાનં વિભાવાનં, તેહિ જાતો ઉસ્સાહો રસત્તમાપન્નો વીરો રસોતિ સઞ્ઞિતો, અયં વીરો રણદાનદયાયોગા તિવિધો ભવે યુદ્ધવીરો દાનવીરો દયાવીરોતિ, તે યુદ્ધકરણાદયો એવ તત્થ અનુભાવા ભવન્તિ. ધિતિમતિઉગ્ગતાદયો બ્યભિચારિનો ભવન્તીતિ.

૩૬૩. ઇદાનિ વીરરસભેદં, પોસનક્કમઞ્ચ દસ્સેતિ ‘‘પતાપ’’ઇચ્ચાદિના. પતાપવિક્કમાદીહિ અઞ્ઞરાજૂનં દણ્ડજતેજસઙ્ખતપતાપો, તેસમેવ પરમણ્ડલક્કમનસઙ્ખાતવિક્કમો ફલભેદો ચેતિઆદીહિ ઉપ્પન્નો ઉસ્સાહો વીરોતિ વીરરસોતિ સઞ્ઞિતો કવીહિ ઞાતો, અયં વીરરસો રણદાનદયાયોગા યુદ્ધચાગકરુણાયોગેન હેતુભૂતેન તિવિધો ભવે. તે એવ રણદાનદયા એવ ઇમા અનુભાવા નામ હોન્તિ. ધિતિમત્યાદયો ધિતિમતિઉગ્ગતગબ્બાદયો બ્યભિચારિનો ભાવા હોન્તીતિ. યુદ્ધવીરદાનવીરદયાવીરવસેન વીરરસો તિવિધો હોતિ. પતાપો ચ વિક્કમો ચેતિ ચ, તે આદિ યેસમિતિ ચ, રણો ચ દાનઞ્ચ દયા ચેતિ ચ, તાહિ યોગોતિ ચ, તયો વિધા પકારા અસ્સાતિ ચ, ધિતિ ચ મતિ ચેતિ ચ, તા આદિ યેસમિતિ ચ વાક્યં.

વીરરસસ્સ ઉદાહરણમેવં દટ્ઠબ્બં –

વિઞ્ઞાપેત્વા કુવેરં સુમહતિ-

મપિ ચે’કોવકુમ્ભણ્ડસેનં,

ઉત્તાસેત્વા ગહેત્વા મણિરતનવરં

લક્ખમાધાય જૂતે;

જેત્વા કોરબ્યરાજં સચિવરતન-

મુદ્ધચ્ચ રઞ્ઞં સતમ્હા,

એત્થાનેત્વા’દિયિસ્સં સુયુવતિરતનં

કો મમે’ત્થ’ત્થિ ભારોતિ.

કુવેરં વેસ્સવણમહારાજં વિઞ્ઞાપેત્વા બોધેત્વા સુમહતિમપિ કુમ્ભણ્ડસેનં અતિમહન્તિં કુમ્ભણ્ડસેનં એકોવ ઉત્તાસેત્વા ભયં જનેત્વા મણિરતનવરં ગહેત્વા જૂતે અક્ખકીળાયં લક્ખં આધાય ઠપેત્વા કોરબ્યરાજં જેત્વા રઞ્ઞં સતમ્હા રાજસમ્બન્ધિના સતેન સચિવરતનં અમચ્ચરતનં ઉદ્ધચ્ચ ઉદ્ધરિત્વા એત્થાનેત્વા સુયુવતિરતનં સોભનઇત્થિરતનં આદિયિસ્સં ગણ્હિસ્સામિ, એત્થ યથાવુત્તેસુ મમ કો ભારો અત્થીતિ. એત્થ ‘‘કો મમેત્થત્થિ ભારો’’તિ ઇમિના ઉસ્સાહસઙ્ખાતો ઠાયીભાવો પકાસિતો. એતસ્સ ઉપ્પત્તિઉદ્દીપનેસુ કારણભૂતસ્સ ઇત્થિરતનસ્સ આદાનખ્યાતનાગરાજગતપતાપવિક્કમાદિવિભાવો ચ, તંતંરૂપપ્પકાસકકવિવચનસઙ્ખાતાનુભાવો ચ ‘‘વિઞ્ઞાપેત્વા’’ઇચ્ચાદિના વાક્યસામત્થિયેન પટિપાદનીયા હોન્તિ. ‘‘સુમહતિમપિ કુમ્ભણ્ડસેનં એકો’’તિ ચ, ‘‘રઞ્ઞં સતમ્હા સચિવરતનમુદ્ધચ્ચા’’તિ ચ ઇમેહિ ધિતિઉગ્ગતગબ્બાદયો ચ, ‘‘વિઞ્ઞાપેત્વા કુવેર’’ન્તિ ચ, ‘‘ઉત્તાસેત્વા કોરબ્યરાજ’’ન્તિ ચ, ‘‘એત્થાનેત્વા ઇચ્ચાદયો’’તિ ચ ઇમેહિ મત્યાદયો ચ બ્યભિચારિનો ભાવા વિભાવિતા હોન્તિ. ઇમેહિ વિભાવાનુભાવબ્યભિચારીભાવેહિ યુદ્ધવીરરસો પોસિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇમિનાયેવ નયેન દાનવીરાદયો વિઞ્ઞાતબ્બા.

ભયઠાયીભાવ

૩૬૪. વિકારિસનસત્તાદિ-

ભયુક્કંસો ભયાનકો;

સેદાદયો’નુભાવે’ત્થ,

તાસાદી બ્યભિચારિનો.

૩૬૪. ‘‘વિકારિ’’ચ્ચાદિ. વિકારિ અસભાવપ્પવત્તો વિરુદ્ધો સનો સદ્દો સત્તો ચ, તે આદયો યેસં સુઞ્ઞારઞ્ઞાદીનં ઇત્થિનીચપ્પકતિસમ્ભવન્તાનં, વિભાવાનં, ગુરુઆદીનં વા ઉત્તમાનં, તેહિ જાતસ્સ ભયસ્સ, કિત્તિમસ્સ વા ઉક્કંસો ભયાનકો નામ રસો. એત્થ સેદકમ્પનપાદચલનાદયો અનુભાવા, તાસાદયો બ્યભિચારિનો.

૩૬૪. ઇદાનિ ભયાનકરસસ્સ પોસનક્કમં દસ્સેતિ ‘‘વિકારિ’’ચ્ચાદિના. વિકારિસનસત્તાદિભયુક્કંસો પકતિવિરહેન વિકારવન્તેહિ વિરુદ્ધેહિ અસનિસદ્દાદિસદ્દેહિ, રક્ખસાદિસત્તેહિ વા વિભાવેહિ હેતુભૂતેહિ સઞ્જાતો સાભાવિકો, કિત્તિમો વા ભયપટિબન્ધો ઉક્કંસો ભયાનકરસો નામ હોતિ. એત્થ ભયાનકરસવિસયે સેદાદયો દાહસરીરકમ્પનાદયો અનુભાવા કાયિકવાચસિકપ્પયોગસઙ્ખતા અનુભાવા હોન્તિ. તાસાદી બ્યભિચારિનો તાસસઙ્કાદયો ઇહ બ્યભિચારીભાવા હોન્તીતિ. સનો ચ સત્તો ચેતિ ચ, વિકારો એતેસં અત્થીતિ ચ, વિકારિનો ચ તે સનસત્તા ચેતિ ચ, તે આદયો યેસં સુઞ્ઞારઞ્ઞાદીનમિતિ ચ, તેહિ જાતં ભયમિતિ ચ, મજ્ઝે પદલોપો, તસ્સ ઉક્કંસોતિ ચ, સેદો આદિ યેસં કમ્પનાદીનમિતિ ચ, તાસો આદિ યેસં સઙ્કાદીનમિતિ ચ વાક્યં. ઇત્થિનીચપ્પકતિકાનં ભયહેતુ વિકારિસનસત્તાદિ, ઉત્તમાનં ગુરુઆદિ.

એત્થ લક્ખિયમેવં વેદિતબ્બં –

યં દિટ્ઠિસત્થપતનેન પરિપ્ફુરન્તી,

કુમ્ભણ્ડરક્ખસચમૂ ગમિતા સમન્તા;

આચક્કવાળનગ’મસ્સગતં પુરીવ,

ભોતો મુહું મુહુ’મપસ્સિ સ પુણ્ણકો’હન્તિ.

દિટ્ઠિસત્થપતનેન દિટ્ઠિસલ્લસમ્પાતનેન પરિપ્ફુરન્તી કમ્પમાના સમન્તા પરિસમન્તતો આચક્કવાળનગં ચક્કવાળપબ્બતાવધિ ગમિતા પલાપિતા કુમ્ભણ્ડરક્ખસચમૂ કુમ્ભણ્ડરક્ખસાનં સેના યં અસ્સગતં અસ્સપિટ્ઠે નિસિન્નકં ભોતો ભવતં તુમ્હાકં પુરી ઇવ પુરિયા દસ્સનમિવ મુહું મુહું અપસ્સિ ખણે ખણે અપસ્સિત્થ, સો અહં પુણ્ણકો નામ યક્ખોતિ. એત્થ ‘‘દિટ્ઠિસત્થપતનેના’’તિ દિટ્ઠિસત્થારોપનેન ચ ‘‘સ પુણ્ણકો અહ’’ન્તિ ઇમિના ચ ભયજનનસ્સ હેતુભૂતવિરુદ્ધસત્તસઙ્ખાતા વિભાવા નિદ્દિટ્ઠા, ‘‘મુહું મુહુ’મપસ્સી’’તિ રસાવત્થસમ્પત્તભયુક્કંસસઙ્ખતો ઠાયીભાવો વિભાવિતો, ‘‘કુમ્ભણ્ડરક્ખસચમૂ ગમિતા સમન્તા આચક્કવાળનગ’’ન્તિ તાસસઙ્કાદિકા બ્યભિચારિનો ભાવા જોતિતા. ‘‘પરિપ્ફુરન્તી’’તિ સેદકમ્પાદયો અનુભાવા દસ્સિતા હોન્તિ.

જિગુચ્છાઠાયીભાવ

૩૬૫. જિગુચ્છા રુધિરાદીહિ,

પૂત્યાદીહિ વિરાગતો;

બીભચ્છો ખોભનુ’બ્બેગી,

કમેન કરુણાયુતો;

નાસાવિકુનનાદીહિ,

સઙ્કાદીહિ’સ્સ પોસનં.

૩૬૫. ‘‘જિગુચ્છા’’ઇચ્ચાદિ. રુધિરન્તાદીહિ પૂતિકિમિઆદીહિ વિરાગતો ચ જાતા જિગુચ્છા ગરહા કમેન ખોભનો ઉબ્બેગી કરુણાયુતો ચ બીભચ્છો ભવતિ, નાસાવિકુનનમુખચ્છદનાદીહિ અનુભાવેહિ, સઙ્કાવેગાદીહિ બ્યભિચારીહિ ચ અસ્સ પોસનં ભવતીતિ.

૩૬૫. ઇદાનિ બીભચ્છરસસ્સ પોસનક્કમં દસ્સેતિ ‘‘જિગુચ્છા’’ઇચ્ચાદિના. રુધિરાદીહિ રત્તન્તગુણાદીહિ ચ, પૂત્યાદીહિ પૂતિકિમિઆદીહિ ચ, વિરાગતો વિરત્તભાવેન ચાતિ ઇમેહિ તીહિ વિભાવેહિ હેતુભૂતેહિ ઉપ્પજ્જમાના જિગુચ્છા કમેન રુધિરાદીનં તિણ્ણં વિભાવાનં પટિપાટિયા ખોભનો અનવટ્ઠાનો અસમાહિતો ઉબ્બેગી ઉબ્બેગવા કરુણાયુતો સોકરૂપેન સહિતો ચાતિ એવં બીભચ્છો રસો નામ હોતિ. નાસાવિકુનનાદીહિ નાસસઙ્કોચનમુખપિદહનાદીહિ અનુભાવેહિ ચ સઙ્કાદીહિ ચ સઙ્કાઆવેગાદીહિ બ્યભિચારીભાવેહિ ચ કરણભૂતેહિ અસ્સ બીભચ્છરસસ્સ પોસનં હોતીતિ. રુધિરાદીસુ તીસુ પદેસુ, ખોભનાદીસુ તીસુ ચ ગમ્યમાનત્તા અવુત્તોપિ ચસદ્દો યોજેતબ્બો, તસ્મા ખોભનાદીહિ તીહિ યુત્તોવ બીભચ્છરસો નામાતિ દટ્ઠબ્બો. રુધિરં આદિ યેસં અન્તાદીનમિતિ ચ, પૂતિઆદિ યેસં કિમિઆદીનમિતિ ચ, ઉબ્બેગો અસ્સ બીભચ્છસ્સ અત્થીતિ ચ, કરુણેન આયુતોતિ ચ, નાસાય વિકુનનં સઙ્કોચનમિતિ ચ, તં આદિ યેસં મુખચ્છાદનાદીનમિતિ ચ, સઙ્કા આદિ યેસં આવેગાદીનમિતિ ચ વાક્યં.

ઇમસ્સ બીભચ્છસ્સોદાહરણમેવં વેદિતબ્બં –

યક્ખા મચ્ચકરઙ્કકઙ્કનધરા યે નિમ્મિતા પુણ્ણકે-

નુ’ત્તંસીકતપાણિપલ્લવધરા હારીકતન્તોરગા;

લિત્તા લોહિતકુઙ્કુમેહિ વિધુરેને’તે પિવન્તા વસા-

મજ્જં સીસકપાલપાતિહિ પુરે ધુત્તા વિયો’પેક્ખિતાતિ.

પુણ્ણકેન યક્ખેન નિમ્મિતા મચ્ચકરઙ્કકઙ્કનધરા મનુસ્સટ્ઠિસઙ્ખાતકરભૂસનધારિનો ઉત્તંસીકતપાણિપલ્લવધરા મત્થકમાલિકતહત્થતલસઙ્ખતપલ્લવધારિનો હારીકતન્તોરગા મુત્તાહારીકતમનુસ્સન્તસઙ્ખાતઉરગસમ્પયુત્તા લોહિતકુઙ્કુમેહિ રુધિરસઙ્ખાતકુઙ્કુમકક્કેહિ લિત્તા સીસકપાલપાતિહિ સીસકપાલસઙ્ખાતેહિ સરાવેહિ વસામજ્જં વસાસઙ્ખાતસુરં પુરે અભિમુખે પિવન્તા યે યક્ખા સિયું, એતે યક્ખા વિધુરેન પણ્ડિતેન ધુત્તા વિય નગરે સુરાધુત્તા વિય ઉપેક્ખિતા હોન્તીતિ. ઇહ ‘‘લિત્તા લોહિતકુઙ્કુમેહી’’તિ ચ ‘‘ઉત્તંસીકતપાણિપલ્લવધરા’’તિ ચ ‘‘હારીકતન્તોરગા’’તિ ચ ઇમેહિ ચિત્તક્ખોભકારણભૂતો રુધિરાદિવિભાવો ચ, ‘‘મચ્ચકરઙ્કકઙ્કનરો’’તિ ચ ‘‘સીસકપાલપાતિહિ વસામજ્જં પિવન્તા’’તિ ચ ઇમેહિ ઉબ્બેગવન્તસભાવસ્સ હેતુભૂતો પૂત્યાદિવિભાવો ચ પકાસિતો. કરુણાયુતસભાવસ્સ કારણભૂતવિરજ્જનવિભાવો ચ નાસાવિકુનનાદિઅનુભાવો ચ સઙ્કાવેગાદિબ્યભિચારીભાવો ચ બીભચ્છસઙ્ખાતઠાયીભાવો ચાતિ ઇમે સબ્બે વાક્યસામત્થિયેન ગમ્માતિ વેદિતબ્બા.

વિમ્હયઠાયીભાવ

૩૬૬. અતિલોકપદત્થેહિ,

વિમ્હયો’યં રસો’બ્ભુતો;

તસ્સા’નુભાવા સેદસ્સુ-

સાધુવાદાદયો સિયું;

તાસાવેગધિતિપ્પઞ્ઞા,

હોન્તે’ત્થ બ્યભિચારિનો.

૩૬૬. ‘‘અતિ’’ચ્ચાદિ. અતિલોકેહિ લોકાતિવુત્તીહિ માયાદિબ્બગેહારામાદીહિ પદત્થેહિ જાતો અયં વિમ્હયો ચિત્તવિકારસઙ્ખાતો ઠાયીભાવો અબ્ભુતો રસો નામ. સેદઅસ્સુસાધુવાદરોમઞ્ચાદયો તસ્સ અનુભાવા સિયું, તાસાદયો બ્યભિચારિનો હોન્તીતિ.

૩૬૬. ઇદાનિ વિમ્હયરસસ્સ પોસનક્કમં દસ્સેતિ ‘‘અતિ’’ઇચ્ચાદિના. અતિલોકપદત્થેહિ લોકટ્ઠિતિમતિક્કમ્મ પવત્તેહિ માયાદિબ્બભવનઆરામવિમાનાદિપદત્થેહિ હેતુભૂતેહિ ઉપ્પજ્જમાનો અયં વિમ્હયો ચિત્તબ્યાપનસઙ્ખાતો ઠાયીભાવો અબ્ભુતો રસો અબ્ભુતરસો નામ ભવે, સેદસ્સુસાધુવાદાદયો તસ્સ અબ્ભુતરસસ્સ અનુભાવા સિયું, તાસાવેગધિતિપ્પઞ્ઞા એત્થ અબ્ભુતરસવિસયે બ્યભિચારિનો ભાવા હોન્તીતિ. અતિક્કન્તા લોકમિતિ ચ, તે ચ તે પદત્થા ચેતિ ચ, સાધુઇતિ વાદોતિ ચ, સેદો ચ અસ્સુ ચ સાધુવાદો ચેતિ ચ, તે આદિ યેસં રોમઞ્ચાદીનમિતિ ચ, તાસો ચ આવેગો ચ ધિતિ ચ પઞ્ઞા ચેતિ ચ વાક્યં.

ઇમસ્સ અબ્ભુતરસસ્સોદાહરણમેવં દટ્ઠબ્બં –

સ પુણ્ણકેના’હટનેકભિંસને-

સ્વ’હો નટેનેવ સુનિચ્ચલો’ચલા;

નિપાતિતો તેન અવંસિરોપતં,

અસન્તસં તં મિનિ દિટ્ઠિયટ્ઠિયાતિ.

સો વિધુરપણ્ડિતો પુણ્ણકેન યક્ખેન નટેન ઇવ અનેકવિકારદસ્સનકેન નાટકેન વિય આહટનેકભિંસનેસુ ભયત્તમાનીતાનેકવિધભિંસનેસુ વત્તમાનેસુ સુનિચ્ચલો તેન પુણ્ણકેન અચલા સટ્ઠિયોજનુબ્બેધકાળાગિરિપબ્બતમત્થકતો નિપાતિતો અવંસિરોપતં અધોસીસં પતન્તો અસન્તસં એવં અપ્પતિટ્ઠેપિ અનુત્તસન્તો તં પબ્બતં દિટ્ઠિયટ્ઠિયા મિનિ પમાણમકાસિ, અહો અચ્છરિયન્તિ. એત્થ ભયહેતુમ્હિ સતિ ભીતિયા ચ તત્થ પરિજાનનાભાવસ્સ ચ લોકસભાવત્તા તમતિક્કમ્મ ભયકરણે અસન્તાસસ્સ ચ દિટ્ઠિયા પબ્બતમિનનસ્સ ચ પવત્તભાવકથનેન લોકાતિક્કન્તપદત્થસઙ્ખાતો વિભાવો ‘‘અસન્તસં તં મિનિ દિટ્ઠિયટ્ઠિયા’’તિ ઇમિના પકાસિતો. ‘‘અહો’’તિ વચનેન, તસ્સ સામત્થિયેન ચ સાધુવાદસેદઅસ્સુઆદયો અનુભાવા વિભાવિતા. તાસઆવેગધિતિચ્ચાદિબ્યભિચારીભાવા, વિમ્હયસઙ્ખાતઠાયીભાવો ચ સમુદિતવાક્યસામત્થિયેન જોતિતો.

સમઠાયીભાવ

૩૬૭. ઠાયીભાવો સમો મેત્તા-

દયામોદાદિસમ્ભવો;

ભાવાદીહિ તદુ’ક્કંસો,

સન્તો સન્તનિસેવિતો.

ઇતિ સઙ્ઘરક્ખિતમહાસામિપાદવિરચિતે

સુબોધાલઙ્કારે

રસભાવાવબોધો નામ પઞ્ચમો પરિચ્છેદો.

સુબોધાલઙ્કારો સમત્તો.

૩૬૭. ‘‘ઠાયિ’’ચ્ચાદિ. મેત્તાદિસમ્ભવો સમો ઉપસમસઙ્ખાતો ઠાયીભાવો ભવતિ, તદનુરૂપેહિ ભાવાનુભાવેહિ તસ્સ ઉક્કંસો યસ્સ, સો સન્તો નામ રસો ભવતિ, સો ચ સન્તનિસેવિતોતિ.

ઇતિ સુબોધાલઙ્કારે મહાસામિનામિકાયં ટીકાયં

રસભાવાવબોધો પઞ્ચમો પરિચ્છેદો.

૩૬૭. ઇદાનિ સન્તરસસ્સ પોસનક્કમં દસ્સેતિ ‘‘ઠાયિ’’ચ્ચાદિના. મેત્તાદયામોદાદિસમ્ભવો મેત્તાકરુણાપીતિઆદિવિભાવેહિ સમ્ભૂતો સમો કાયચિત્તોપસમો ઠાયીભાવો નામ હોતિ, ભાવાદીહિ બ્યભિચારીભાવાદીહિ કરણભૂતેહિ, અપિચ તસ્સ સમસ્સ અનુરૂપેહિ બ્યભિચારીભાવાનુભાવેહિ તદુક્કંસો તસ્સ ઠાયીભાવસ્સ ઉક્કંસયુત્તો સન્તનિસેવિતો સાધૂહિ સેવિતો સન્તો સન્તરસો નામ હોતીતિ. મેત્તા ચ દયા ચ મોદો ચેતિ ચ, તે આદયો યેસમિતિ ચ, તેહિ સમ્ભવો યસ્સેતિ ચ, તસ્સ ઉક્કંસો અસ્સ સન્તસ્સેતિ ચ, સતં નિસેવિતોતિ ચ વાક્યં.

અસ્સ સન્તરસસ્સોદાહરણમેવં દટ્ઠબ્બં –

એન્તેસુ કેસરિકરીસ્વ’પિ વેઠયન્તે,

નાગે નગં મદગજે વિય વેળુગુમ્બં;

યક્ખે વિચાલયતિ નોચલિ ઈસકમ્પિ,

સન્તિં ગતોવ વિધુરો મધુરાપિ ભાવોતિ.

કેસરિકરીસુ સીહહત્થીસુ એન્તેસુ અપિ ભિંસનાકારેન સમીપમાગચ્છન્તેસુપિ નાગે વેઠયન્તેપિ નાગેસુ સરીરં વેઠયન્તેસુપિ. જાત્યાપેક્ખાયેકવચનં, વેળુગુમ્બં મદગજે વિય વિચાલયતિ મદગળિતહત્થિમ્હિ ચાલેન્તે ઇવ યક્ખે પુણ્ણકે નગં કાળાગિરિપબ્બતં વિચાલયતિપિ અનેકપ્પકારે ચાલેન્તેપિ વિધુરો પણ્ડિતો સન્તિં ગતોવ નિબ્બાનં આલમ્બણકરણવસેન સમ્પત્તો વિય ફલસમાપત્તિસમાપન્નો ઇવ અથ વા દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનસઙ્ખતનિરોધસમાપત્તિસમાપન્નો વિય ઈસકમ્પિ અપ્પકમ્પિ મધુરા ભાવા અપિ મધુરસભાવતોપિ નો ચલિ, નિસિન્નટ્ઠાનતો પગેવાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ધાવનરોદનકમ્પનાદીનં કરણભૂતં સીહાદીનમાગમનં નાગવેઠનં પબ્બતકમ્પનન્તિઆદીસુ વત્તમાનેસુપિ નિબ્બિકારત્તેન સન્તિં ગતોતિ ઇમિના સન્તરસસ્સ પકતિભૂતે ઉદ્દેસે દસ્સિતો નવમો ઠાયીભાવો દસ્સિતો હોતિ, એતસ્સ ઉપ્પત્તિઉદ્દીપનાનં કારણભૂતા મેત્તાદયામોદાદિવિભાવા સામત્થિયા દસ્સિતા હોન્તીતિ. ધિતિમતિસતિઆદયો તદનુરૂપબ્યભિચારીભાવા ચ તાદિસાનુભાવા ચ ‘‘એન્તેસુ વેઠયન્તે વિચાલયતી’’તિ ઇમિના, સકલવાક્યસામત્થિયેન ચ પકાસિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

ઇતિ સુબોધાલઙ્કારનિસ્સયે

રસભાવાવબોધો નામ પઞ્ચમો પરિચ્છેદો.