૫. ભાવાવબોધપરિચ્છેદ

૩૩૮. પટિભાનવતા લોક-વોહાર’મનુસારિના;

તતો’ચિત્યસમુલ્લાસ-વેદિના કવિના પરં.

૩૩૮. તદેવ યથાપટિઞ્ઞાતમલઙ્કારવિભાગં બોધેત્વા સમ્પતિ રસવન્તાલઙ્કારપ્પસઙ્ગેનાધિગતં રસં સકલ સંસારદુક્ખનિસ્સ રણેકનિમિત્તવિમુત્તિરસેકરસવિસુદ્ધસદ્ધમ્માગમવિગ્ગાહસપ્પીણનોણતમતીનં પરમસદ્ધાલૂનમનધિગતત્તેપિ લક્ખણમત્તેન લોકવોહારકોસલ્લમત્તપરિગ્ગહાય કિઞ્ચિમત્તમુપદિસિતું ન સાકલ્લેન ‘‘પટિભાનવતા’’તિઆદિમાહ. પટિભાનં તંતંઠાનાનુરૂપપ્પવત્તા પઞ્ઞા. સા હિ સરસરચનાયચ્ચન્તોપકારિકા, તતોવ કબ્બં ‘‘પટિભાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘પટિભાનવતા’’તિ. કવિના લોકવોહારાનુગન્તબ્બો. યો હિ સકલં લોકવોહારં નાનુસરતિ, સો કવિયેવ ન હોતિ. તેનાહ ‘‘લોકવોહારમનુસારિના’’તિ. યતો ઓચિત્યં નામ કવીનં પરમં રહસ્સં લોકવોહારેપિ ઉચિતઞ્ઞૂયેવ પસંસીયતે, સમુચિતલોકવોહારાનુસારેનેવ ચ વક્ખમાનાનુક્કમેન વિરચિતા રચના સચેતનાનં રસસ્સાદાય સમ્પજ્જતે, તસ્મા ઓચિત્યે સમુલ્લસત્તં દિત્તં ફુટમેવ બન્ધનં કાતું વટ્ટતિ. તતોવચ્ચન્તમોચિત્યસમુલ્લાસવેદિના કવિના ભવિતબ્બં. તેનાહ ‘‘પરં ઓચિત્યસમુલ્લાસવેદિના’’તિ. સબ્બઞ્ચેતં ‘‘કવિના’’તિ એત્થ વિસેસનં, ‘‘કવિના’’તિ ચેતં ‘‘નિબન્ધા’’તિ એત્થ અવુત્તો કત્તા.

૩૩૮. એવં યથાપટિઞ્ઞાતાનમલઙ્કારાનં દસ્સનાવસરે રસવન્તાલઙ્કારપ્પસઙ્ગેનાધિગતનવવિધસિઙ્ગારાદિરસે સકલસંસારદુક્ખનિસ્સરણઅસહાયકરણભૂતવિમુત્તિરસેન એકરસભૂતે અતિપણીતે સદ્ધમ્મામતરસેયેવ લુદ્ધાનં સદ્ધાબાહુલ્લસુદ્ધસંયમાનં વિમુખેપિ લક્ખણમત્તપરિઞ્ઞાણેન લોકવોહારેસુ અસમ્મોહત્થં સઙ્ખેપેન દસ્સેતુકામો ઇદાનિ ‘‘પટિભાનવતા’’ઇચ્ચાદિમાહ. પટિભાનવતા સરસરચનાય અચ્ચન્તોપકારટ્ઠાનોચિતપઞ્ઞાવિસેસવતા લોકવોહારમનુસારિના સકલલોકે વોહારાનુરૂપમનુગતેન તતો યસ્મા ઓચિત્યં નામ હદયતો અબહિ કાતબ્બં, રહસ્સમિવ બન્ધતો વિયોજનીયં ન હોતિ. તસ્મા પરમતિસયેન ઓચિત્યસમુલ્લાસવેદિના ઉચિતભાવેન વત્તુમિચ્છિતત્થસ્સ ઉદ્દીપનસ્સેવ અનુરૂપપ્પકારેન ઇટ્ઠત્થસ્સ સમુલ્લાસનં દિત્તિં જાનન્તેન કવિના બન્ધકારકેન નિબન્ધાતિ સમ્બન્ધો. પટિભા પટિભાનન્તિ પઞ્ઞાયેતં નામં, તતો જાતકબ્બસ્સપિ પટિભાતિ વુચ્ચમાનત્તા અયં પઞ્ઞાવિસેસો રચનાય અચ્ચન્તોપકારોતિ ઞાતબ્બો. પટિભાનમસ્સત્થીતિ ચ, લોકસ્સ વોહારોતિ ચ, તં અનુગચ્છતિ સીલેનાતિ ચ, ઓચિત્યેન સમુલ્લાસોતિ ચ, તં વિજાનાતિ સીલેનાતિ ચ વિગ્ગહો.

૩૩૯. ઠાયીસમ્બન્ધિનો ભાવ-વિભાવા સાનુભાવકા;

સમ્પજ્જન્તિ નિબન્ધા તે, રસસ્સાદાય સાધુનં.

૩૩૯. ‘‘ઠાયિ’’ચ્ચાદિ. ઠાયિનો વક્ખમાનરત્યાદયો તેહિ સહ સમ્બન્ધો વિભાવાદીહિ યોગે રત્યાદીનમસ્સાદિયત્તમાનીયમાનત્તા એતેસમત્થીતિ ઠાયીસમ્બન્ધિનો. સહ અનુભાવેહિ વક્ખમાનલક્ખણેહીતિ સાનુભાવકા, ભાવો વિભાવો ચ, વક્ખમાનો ભાવેન ભાવાભાસોપિ ઇમિનાવ સઙ્ગહિતો, રસસ્સાદાય સમ્પજ્જન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૩૩૯. ‘‘ઠાયિ’’ચ્ચાદિ. ઠાયીસમ્બન્ધિનો ઠાયીપદેન, તેન વાચ્ચરતિહાસાદિઅત્થેન વા સમ્બન્ધુપગતા સાનુભાવકા વક્ખમાનાનુભાવેહિ સહ પવત્તા ભાવવિભાવા વક્ખમાનભાવવિભાવા નિબન્ધા વુત્તગુણોપેતકવિના બન્ધિતા એકત્થ આહરિત્વા દસ્સિતા સાધુનં ઇસ્સાદિદોસરહિતાનં સજ્જનાનં રસસ્સાદાય સિઙ્ગારાદિવક્ખમાનરસસ્સ અસ્સાદનત્થં સમ્પજ્જન્તિ પવત્તન્તીતિ. ઇમાય ગાથાય ઠાયીભાવો બ્યભિચારીભાવો કેવલભાવો વિભાવો અનુભાવો રસો ચેતિ ઇમે ઉદ્દિટ્ઠા ભવન્તિ, કથન્તિ ચે? ભાવવિભાવાનં ‘‘ઠાયીસમ્બન્ધિનો’’તિ વિસેસનં ભવતિ, તેન ભાવસ્સ ઠાયી ચ સો ભાવો ચેતિ ચ ઠાયીપદેન સમ્બન્ધત્તા ઠાયીભાવો ચ, પુન બ્યભિચારીભાવે સતિ ‘‘ઠાયીભાવો’’તિ ઇમસ્સ સાધકત્તા ઇમસ્સેવ ઠાયીભાવપદસ્સ પયોગસામત્થિયેન ગમ્મમાનો બ્યભિચારીભાવો ચ, પુન ઠાયીપદેન સમાસમકત્વા વિસું દસ્સિતભાવસદ્દસુતિયા ઠાયીભાવબ્યભિચારીભાવેહિ અઞ્ઞો ભાવો ચ, તથા એવ ઠાયીપદેન વાચ્ચરતિહાસાદિઅત્થસ્સ ઉપ્પત્તિઉદ્દીપનદ્વયં વિભૂતં કત્વા સજ્જેત્વા ઠિતત્તા તેહિ રતિહાસાદીહિ અત્થેહિ સમ્બન્ધિનો આલમ્બણઉદ્દીપનસઙ્ખતવિવિધવિભાવા ચ, એવમેવ સાનુભાવકપદેન સમાયોગેન દસ્સિતાનુભાવો ચ, ‘‘રસસ્સાદાયા’’તિ ઇમિના નિદ્દિટ્ઠરસો ચાતિ એવમિમે ઠાયીભાવાદયો ઉદ્દિટ્ઠા હોન્તિ. ઠાયિના સહ સમ્બન્ધોતિ ચ, સો એતેસમત્થીતિ ચ, ભાવો ચ વિભાવો ચેતિ ચ, સહ અનુભાવેહિ વત્તન્તીતિ ચ, રસસ્સ અસ્સાદોતિ ચ વાક્યં.

ભાવઅધિપ્પાય

૩૪૦. ચિત્તવુત્તિવિસેસા તુ, ભાવયન્તિ રસે યતો;

રત્યાદયો તતો ભાવ-સદ્દેન પરિકિત્તિતા.

૩૪૦. ઇદાનિ યથાઉદ્દિટ્ઠેસુ ઠાયાદીહિ ભાવવિભાવાનુભાવરસેસુ પઠમં ભાવં વિભાવેતું ભાવસદ્દમન્વત્થયતિ ‘‘ચિત્ત’’ઇચ્ચાદિના. ચિત્તસ્સ વુત્તિયો રમણહસનાદિઆકારેન પવત્તિયો, તાવ વિસેસા વિસિટ્ઠસભાવત્થાતિ ચિત્તવુત્તિવિસેસા. રત્યાદયો ઠાયીબ્યભિચારીસાત્તિકા. તુસદ્દો વિસેસે. યતો રસે સિઙ્ગારાદયો ભાવયન્તિ નિપ્ફાદેન્તિ. તતો ભાવસદ્દેન પરિકિત્તિતા ભરતાદીહિ કથિતા. એત્થ હિ ણ્યન્તો ભૂધાતુ કરણે વત્તતે. યતો ચાયં ન કેવલં કરણેયેવ વત્તતે, અથ ખો બ્યાપને, પટિપાદને ચ, તસ્માસ્સ પટિભાનં ચિત્તં ભાવયન્તિ બ્યાપેન્તિ. અથ વા કવિનો લોકટ્ઠિતિઞાણલક્ખણં અધિપ્પાયં ભાવયન્તિ પટિપાદેન્તીતિ ભાવાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૩૪૦. ઇદાનિ ઉદ્દિટ્ઠેસુ ઠાયીભાવાદીસુ ઠાયીઆદીનં [ઠાયીભાવાદીનં (ક.)] તિણ્ણં સાધારણો ભાવો નામ એસોતિ દસ્સેન્તો અન્વત્થવસેન દસ્સેતિ ‘‘ચિત્ત’’ઇચ્ચાદિ. ચિત્તવુત્તિવિસેસા તુ ચિત્તસ્સ ઉત્તરિ વક્ખમાનારમ્મણહસનસોચનાદીહિ, નિબ્બેદાદીહિ, થમ્ભાદીહિ ચ આકારેહિ પવત્તિસઙ્ખાતા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરાકારસઙ્ખાતા વિસેસા પન ઠાયીબ્યભિચારીસાત્તિકા યતો યસ્મા રસે સિઙ્ગારાદિરસે ભાવયન્તિ નિપ્ફાદેન્તિ કરોન્તિ. નો ચે, રસે સિઙ્ગારાદિરસવિસયે પણ્ડિતાનં ચિત્તં ભાવયન્તિ બ્યાપનં કરોન્તિ. નો ચે, તસ્મિંયેવ રસવિસયે કવિનો લોકસભાવં વિસયં કત્વા પવત્તઞાણલક્ખણં અધિપ્પાયં ભાવયન્તિ પટિપાદનં કરોન્તિ. તતો ભાવસદ્દેન હેતુકત્તરિ નિપ્ફન્નેન રત્યાદયો રતિહાસાદયો પરિકિત્તિતા ભરતાદીહિ વુત્તા હોન્તીતિ. ‘‘રત્યાદયો’’તિ એત્થ આદિસદ્દેન હાસાદયો ઠાયીભાવા ચ, નિબ્બેદાદયો બ્યભિચારીભાવા ચ, થમ્ભપલયાદયો સાત્તિકભાવા ચ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ચિત્તસ્સ વુત્તિયોતિ ચ, તા એવ વિસેસાતિ ચ, ભાવો ઇતિ સદ્દોતિ ચ વાક્યં.

ઠાયીભાવઅધિપ્પાય

૩૪૧. વિરોધિના’ઞ્ઞભાવેન,

યો ભાવો ન તિરોહિતો;

સીલેન તિટ્ઠતિ’ચ્ચે’સો,

ઠાયીભાવોતિ સદ્દિતો.

૩૪૧. ઠાયાદિકે તિવિધે ભાવે કમેનાહ ‘‘વિરોધિના’’ઇચ્ચાદિના. વિરોધિના અઞ્ઞેન જિગુચ્છાદિના ભાવેન યો ભાવો રત્યાદિકો ન તિરોહિતો નચ્છાદિતો, એસો ભાવો અનુચ્છિજ્જમાનત્તા એવ તિટ્ઠતિ સીલેનાતિ, ઠાયી એવ ભાવોતિ ઠાયીભાવોતિ સદ્દિતો કથિતો. યો ભાવાદીહિ આલોકિતસ્સાદં નીતો સમાનીતો, સો સામાજિકેહિ અસ્સાદિયમાનત્તા રસોતિ વુચ્ચતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘સવિભાવ’’ઇચ્ચાદિ.

૩૪૧. ઇદાનિ ઠાયીઆદિકે તિવિધભાવે કમેન નિદ્દિસતિ ‘‘વિરોધિ’’ઇચ્ચાદિના. વિરોધિના અઞ્ઞભાવેન રતિહાસાદીનં વિરુદ્ધેન જિગુચ્છાદિના અઞ્ઞભાવેન યો ભાવો રતિહાસાદિકો તિરોહિતો ન બ્યવહિતો ન હોતિ, એસો વિરુદ્ધભાવેન અબ્યવહિતો ભાવો તિટ્ઠતિ સીલેનાતિ ઇમિના અત્થેન ઠાયી નામ હોતીતિ કત્વા ઠાયીભાવોતિ સદ્દિતો કથિતોતિ. યો વિભાવાનુભાવાદીહિ અસ્સાદનીયત્તં પાપિતો સબ્ભેહિ અસ્સાદનીયત્તા રસોતિ વુચ્ચતિ, સો ઠાયી નામાતિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞો ચ સો ભાવો ચેતિ ચ, તિરો કયિરિત્થાતિ ચ, ઠાયી ચ સો ભાવો ચેતિ ચ વિગ્ગહો.

ઠાયીભાવપ્પભેદઉદ્દેસ

૩૪૨. રતિહાસા ચ સોકો ચ,

કોધુસ્સાહભય’મ્પિ ચ;

જિગુચ્છાવિમ્હયા ચેવ,

સમો ચ નવ ઠાયિનો.

૩૪૨. રત્યાદીનં નવન્નમેવ ઠાયિત્વં સમ્ભવતીત્યાહ ‘‘રતિ’’ચ્ચાદિ. સમો ચેતિ એવં ઠાયિનો નવાતિ યોજના. નવેવેતે સકસકવિભાવાનુભાવેહિ સમુલ્લાસિતા વિસુમ્પિ બન્ધિતબ્બા કવિના, અભિનેતબ્બા ચ નટેન, તથા સેસભાવાપિ. તત્થ યદિ પનાયં રતિ અસેસઇત્થિપુરિસગુણયુત્તાનં ઇત્થિપુરિસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં જનિતા, ચન્દાદીહિ ઉદ્દીપનવિભાવેહિ ઉદ્દીપિતા, ઉસ્સુક્કતાદિબાધકેહિ અનુભાવેહિ પરિપોસિતા, સકસકાનુભાવસામત્થિયા પતીયમાનેહિ અનેકરૂપેહિ બ્યભિચારીહિ ચિત્તતા સિયા, તદા તુ ઠાયી રતિ નટાભિનયેન, સુબન્ધસવનેન વા સબ્ભેહિ અસ્સાદિયમાના સિઙ્ગારરસત્તમાપજ્જતે. એવં યથાયોગં હાસાદિઠાયીભાવાનં હસ્સરસાદિભાવાપજ્જને યુત્તિં સમન્નેય્ય.

૩૪૨. ઠાયીભાવો નામ રત્યાદયો નવેવેતિ દસ્સેતું ‘‘રતિહાસા’’તિઆદિમાહ. રતિહાસા ચ સોકો ચ કોધુસ્સાહભયમ્પિ ચ જિગુચ્છાવિમ્હયા ચેવ સમો સન્તગુણો ચાતિ એવં ઠાયિનો નવ હોન્તિ. ઇમેસં રત્યાદીનં નવન્નં સરૂપકથનં ‘‘સિઙ્ગારહસ્સકરુણા’’તિઆદિકાય ઉદ્દેસગાથાય અનન્તરે નિદ્દેસે પાકટો હોતિ. રતિ ચ હાસો ચાતિ ચ, કોધો ચ ઉસ્સાહો ચ ભયઞ્ચેતિ ચ, જિગુચ્છા ચ વિમ્હયા ચેતિ ચ વાક્યં. ઇમે નવ ચ એવં બ્યભિચારીભાવસાત્તિકાભાવો ચેતિ ઇમે યથાસકમનુરૂપવિભાવાનુભાવેહિ દિત્તં કત્વા પચ્ચેકં કવિના બન્ધિતબ્બા, નટેન ગહેત્વા દસ્સિતબ્બા ચ. ઇમેસુ તિવિધભાવેસુ અયં રતિ અસેસપુમિત્થિગુણેહિ યુત્તેહિ નરનારીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પાદિતા, ચન્દાદીહિ ઉદ્દીપનવિભાવેહિ ઉદ્દીપિતા, ઉસ્સાહાદિપકાસકકાયિકવાચસિકપયોગસઙ્ખાતાનુભાવેન પોસિતા, સકસકાનુભાવસામત્થિયેહિ ગમ્મમાનાનેકપ્પકારબ્યભિચારીભાવેહિ વિચિત્તકતા હોતિ. ઈદિસા’યં રતિ નટસ્સ અભિનયેન ચ પસત્થબન્ધસવનેન ચ સબ્ભેહિ અસ્સાદિયમાનસિઙ્ગારાદિરસત્તં પાપુણાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બા. હાસાદીનં સેસઠાયીભાવાનં હસ્સરસાદિભાવાપત્તિયં યુત્તિ એવં યથારહં વેદિતબ્બાતિ.

બ્યભિચારીભાવઅધિપ્પાય

૩૪૩. તિરોભાવાવિભાવાદિ-

વિસેસેના’ભિમુખ્યતો;

યેતે ચરન્તિ સીલેન,

તે હોન્તિ બ્યભિચારિનો.

૩૪૩. બ્યભિચારિનો આહ ‘‘તિરોભાવ’’ઇચ્ચાદિના. તિરોભાવો ઠાયીનં એકસ્સાપિ ભાવસ્સ નિબ્બેદાદિનો અચિરટ્ઠાયિતા ચ આવિભાવો પાકટતા ચ નાનારસનિસ્સયત્તા તે આદયો યસ્સ. આદિસદ્દેન ઠાયીધમ્મસ્સ સુખદુક્ખાદિરૂપસ્સ ગહણં, સોવ વિસેસો, તેન. ઠાયીધમ્મસ્સ સુખદુક્ખરૂપસ્સ ગહણં, અત્તનો ધમ્મસ્સ સુખદુક્ખરૂપસ્સ ઠાયિનિ સમારોપનઞ્ચાભિમુખ્યં. તથા હિ રતિયં પરિસમો સુખાનુવિદ્ધો ભવતિ, સોકે દુક્ખાનુવિદ્ધો. રતિયં સુખસભાવાપિ ગિલાનિપ્પભુતયો બ્યભિચારિનો સકમ્મં દુક્ખમિમં સમારોપયન્તેવ. તતો તેન અભિમુખભાવેન યે એતે ભાવા સીલેન ચરન્તિ પવત્તન્તિ, તે બ્યભિચારિનો હોન્તીતિ.

૩૪૩. ઇદાનિ ઉદ્દેસક્કમેન બ્યભિચારીભાવે લક્ખણતો દસ્સેતિ ‘‘તિરોભાવા’’ઇચ્ચાદિના. તિરોભાવાવિભાવાદિવિસેસેન બ્યભિચારીભાવાનં અત્તનો અનેકરસં નિસ્સાય પવત્તત્તા, લોકસ્સ ભિન્નરુચિકત્તા ચ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાયીભાવે બ્યભિચારીભાવાનમત્તનો ગુણસ્સ લીનત્તઞ્ચ કિસ્મિઞ્ચિ તસ્સેવ ગુણસ્સ પાકટત્તઞ્ચાતિઆદિકેન વિસેસેન અભિમુખ્યતો ઠાયીભાવાનં સુખદુક્ખરૂપં અત્તનિ ચ અત્તનો સુખદુક્ખરૂપં ઠાયીભાવેસુ ચ આરોપનસઙ્ખાતેન અભિમુખભાવેન યેતે ભાવા સીલેન ચરન્તિ પકતિયા પવત્તન્તિ, તે ભાવા બ્યભિચારિનો નામ હોન્તીતિ. એવમેવ [એવરૂપા (ક.)] પીળા સરૂપેન એકો પરિસમસઙ્ખતબ્યભિચારીભાવો રતિયં સગુણેન લીનો સુખાનુવિદ્ધો હુત્વા, સોકે સગુણેન પાકટો દુક્ખાનુવિદ્ધો ચ હુત્વા પવત્તતે. એવમેવ સુખસભાવરતિયં ગિલાનાદયો બ્યભિચારિનો સકિયં દુક્ખસરૂપં આરોપેન્તીતિ કત્વા તિરોભાવવિભાવાદિવિસેસેન અભિમુખં પવત્તન્તિ. તિરોભવનમિતિ ચ, આવિભવનમિતિ ચ, તિરોભાવો ચ આવિભાવો ચેતિ ચ, તે આદયો યસ્સ ઠાયીભાવેસુ વિજ્જમાનાનં સુખદુક્ખસભાવાનં અત્તનિ આરોપનસ્સેતિ ચ, સોયેવ વિસેસોતિ ચ, અભિમુખાનં ભાવોતિ ચ વિગ્ગહો. બ્યભિચારીપદે વિસદ્દો વિસેસત્થે અભિસદ્દો અભિમુખભાવે વત્તતિ.

બ્યભિચારીભાવપ્પભેદ

૩૪૪. નિબ્બેદો તક્કસઙ્કા સમ-

ધિતિજળતા દીનતુગ્ગાલસત્તં,

સુત્તં તાસો ગિલાનુ’સ્સુકહરિસ-

સતિસ્સાવિસાદાબહિત્થા.

ચિન્તા ગબ્બા’પમારો’મરિસમદ-

મતુમ્માદમોહા વિબોધો,

નિદ્દાવેગા સબિળં મરણ-

સચપલાબ્યાધિ તેત્તિંસમે’તે.

૩૪૪. તે દસ્સેતિ ‘‘નિબ્બેદો’’ઇચ્ચાદિના. દીનતુગ્ગાલસત્તન્તિ દીનતા ચ ઉગ્ગતઞ્ચ આલસત્તઞ્ચ, ગિલાનિ ઉસ્સુકઇતિ ઉસ્સુક્કં. ચપલઇતિ ચાપલ્લં, સહ ચપલેન સચપલો, સો ચાયં બ્યાધિ ચ, મરણઞ્ચ સચપલબ્યાધિ ચ સમાહારે. તઞ્ચ સહ બિળાય વત્તતીતિ સબિળન્તિ એતે યથાવુત્તબ્યભિચારીભાવા તેત્તિંસ હોન્તીતિ. ઉસ્સાહવતા વીરરસો તંવસેનેવ અસ્સાદીયતિ. ભીરુના તુ સોવ ભયાનકરસવસેનેતિ લોકસભાવસ્સ અનેકત્તા તદત્થમેતે બ્યભિચારિનો એકેકસ્સરસસ્સ બહવો વણ્ણનીયા, યતો તંવણ્ણનાદ્વારેન સબ્બોપિ તેસુ કિઞ્ચિ અસ્સાદેતીતિ. તત્થ યસ્મા પન મારણોપગતવેરિદસ્સનમેકમેવ તઙ્ખણેયેવ ભિન્નં પકતિવસેન ભીરુનો ભયસ્સ હેતુ, સઙ્ગામલોલસ્સ તુ ઉસ્સાહનિમિત્તં સિયા. તથા નટેન કતં વિકતમાભરણં ક્રિયાવા નીચપકતીનં ઠાયિનો હાસસ્સ હેતુ, ગમ્ભીરપકતીનં બ્યભિચારિનો હાસસ્સ, તસ્મા ભાવે વણ્ણયતા કવિના ભાવા તથા વણ્ણનીયા, યથોચિત્યપરિપોસો સિયા. ઓચિત્યભઙ્ગો તુ મહતા વાયામેન પરિહરિતબ્બો.

તેસુ નિબ્બેદો અત્તાવમાનનં. તસ્સ ચ ઇત્થીનઞ્ચ નીચાનઞ્ચ દાલિદ્દિયં વિભાવો, યોગીનં તુ તત્વસંવેદનં વિભાવો, અસ્સુપતનચિન્તાદયો એત્થ અનુભાવા.

તક્કો વિતક્કનં. તસ્સ સન્દેહો વિભાવો, સિરોકમ્પાદિ અનુભાવો.

સઙ્કાય વિરુદ્ધચરણં વિભાવો, કમ્પાદયો અનુભાવો.

સમો ખેદો. તત્થ ગત્યાદિ વિભાવો, સેદાદિ અનુભાવો.

ધિતિ સન્તોસો. ઞાણાદિ વિભાવો, અનુભાવો ભોગાલોલતાદિ.

જળતા અપ્પટિપત્તિ. તસ્સા ઇટ્ઠાનિટ્ઠદસ્સનાદિ વિભાવો, અનિમિસનયનાલોચનાદિ અનુભાવો.

દીનતા ચેતસો અનોજતા. તસ્સા વિભાવો દુગ્ગતતાદિ, અનુભાવો મલિનવત્થતાદિ.

ઉગ્ગતા દારુણત્તં. તસ્સા વિભાવો બલવાપરાધાદિ, તસ્સ અનુભાવો તજ્જનાદિ.

આલસત્તસ્સ પરિસમાદિ વિભાવો, જિમ્હતાદિ અનુભાવો.

સુત્તસ્સ નિદ્દા વિભાવો, તસ્સાદાદયો અનુભાવો.

તાસો ચિત્તક્ખોભો. વિભાવો અસ્સ ગજ્જિતાદિ, કમ્પનાદિ અનુભાવો.

આયાસપિપાસાદિ વિભાવો ગિલાનિયા, વિવણ્ણતાદયો અનુભાવો.

કાલક્ખમતા ઉસ્સુકં. વિભાવો તસ્સ રમણીયદસ્સનિચ્છાદિ, અનુભાવો તુરિતતાદિ.

ચેતોપસાદો હરિતો. તત્ર ઉસ્સવાદિ વિભાવો, અસ્સુસેદાદયો અનુભાવો.

સદિસદસ્સનાદિ વિભાવો સતિયા, અનુભાવો ભમુસમુન્નમનાદિ.

પરેસમુક્કંસાસહનતા ઇસ્સા. તસ્સા દુજ્જનત્તગબ્બાદયો વિભાવો, દોસકથનાવજાનનાદયો અનુભાવો.

વિસાદો ખેદો. વિભાવો તસ્સ આરદ્ધકારિયાસિદ્ધાદિ, બાધયતાપાદિ અનુભાવો.

અબહિત્થા કાયસંવરણં. તસ્સા વિભાવો લજ્જાદિ, અનુભાવો’ઞ્ઞવિક્રિયા.

ચિન્તા ઇટ્ઠાલાભાદીહિ, અનુભાવો મુકુલિતનયનાદિ.

ગબ્બો અભિમાનો. વિભાવોસ્સ ઇસ્સરિયાદિ, અનુભાવો અવજાનનાદિ.

અપમારો ગાહરુક્ખાદીહિ [ગાહરુક્ખપતનાદીહિ (?)], ભૂપાતાદયો એત્થ અનુભાવો.

અમરિસો અક્ખમતા. વિભાવો અસ્સાવમાનનાદિ, સિરોકમ્પનતજ્જનાદયો અનુભાવો.

મદો પમાદુક્કંસો. તસ્સ વિભાવો પાનં, ચલમાનઙ્ગવચોગતિહાસાદયો અનુભાવો.

મતિ કઙ્ખચ્છેદો. ઉપદેસાદિ વિભાવો, મુખવિકાસાદિ એત્થ અનુભાવો.

અસમેક્ખિતકારિતા ઉમ્માદો. તસ્સ વિભાવો સન્નિપાતગહણાદિ, અટ્ઠાનરુદિતગીતહાસાદયો અનુભાવો.

મોહો ભયાદીહિ, અનુભાવો થમ્ભકમ્પાદિ.

દુરાચારાદીહિ બિળં, અધોમુખતાદિ અનુભાવો.

મરણં વિભાવઅનુભાવેહિ સુપસિદ્ધં.

ચપલતા રાગદોસાદીહિ, સચ્છન્દચરણાદિ અનુભાવો. બ્યાધિ પાકટો.

યે વા પનઞ્ઞે ઇધ નિદ્દિટ્ઠા ચિત્તવુત્તિવિસેસાપિ સંવિજ્જન્તિ સુખુમભેદા, તેસુ કેચિ વુત્તેસ્વન્તોગધા હોન્તિ. યથા હિ ઇચ્છાસભાવા સબ્બે કામા રતિયં અન્તોગધા, તથા દોસપ્પકારા કોધા મરિસઇસ્સાદીસ્વન્તોગધા, દુક્ખસભાવા સોકસમબ્યાધિગિલાનિ વિસાદાદીસ્વન્તોગધા. પીત્યાદયો સુખસભાવા હરિસેતિ દટ્ઠબ્બં. તેસુ ભયા તાસો અઞ્ઞો, સઙ્કા તથા અમરિસો. તસ્મા ઇસ્સા, તથા ગિલાનિતો સમો, નિદ્દાય સુત્તં, ઉસ્સુકા ચપલતા, તથા મોહા પલયો વક્ખમાનો અઞ્ઞોતિ મન્તબ્બં.

૩૪૪. ઇદાનિ તે બ્યભિચારીભાવે સરૂપેન દસ્સેતિ ‘‘નિબ્બેદો’’ઇચ્ચાદિના. નિબ્બેદો અત્તનિન્દાસઙ્ખતો ચ, તક્કસઙ્કા ચ, સમધિતિજળતા પરિસમો સન્તોસલક્ખણા ધિતિ જળતા ચ, દીનતુગ્ગાલસત્તં દીનભાવદારુણભાવઅલસભાવા ચ, સુત્તં સયનઞ્ચ, તાસો ચિત્તક્ખોભો ચ, ગિલાનપરિમદ્દિતભાવો ચ, ઉસ્સુકહરિસસતિસ્સાવિસાદાબહિત્થા ઉસ્સાહપિતિસતિઇસ્સાખેદઆકારસંવરા ચ, ચિન્તા ચ, ગબ્બો અભિમાનો ચ, અપમારો ચ, અમરિસમદમતુમ્માદમોહા અક્ખન્તિપમાદાધિક્કા કઙ્ખચ્છેદઉમ્માદમોહા ચ, વિબોધો પબોધો ચ, નિદ્દાવેગા નિદ્દા ચ, આવેગસઙ્ખાતો સમ્ભમો ચ, સબિળં લજ્જાસહિતં મરણસચપલાબ્યાધિ મરણઞ્ચ ચાપલ્યસહિતા બ્યાધિ ચેતિ. એતે તેત્તિંસ બ્યભિચારીભાવા નામ હોન્તિ. તક્કો ચ સઙ્કા ચેતિ ચ, સમો ચ ધિતિ ચ જળતા ચેતિ ચ, દીનતા ચ ઉગ્ગો ચ અલસત્તઞ્ચાતિ ચ, ઉસ્સુકઞ્ચહરિસો ચ સતિ ચ ઇસ્સા ચ વિસાદો ચ અબહિત્થા ચેતિ ચ, અમરિસો ચ મદો ચ મતિ ચ ઉમ્માદો ચ મોહો ચેતિ ચ, નિદ્દા ચ આવેગો ચેતિ ચ, સહ બિળાય વત્તતીતિ ચ, સહ ચપલેન ચાપલ્યેન વત્તતીતિ ચ, સચપલો ચ સો બ્યાધિચેતિ ચ, મરણઞ્ચ સચપલબ્યાધિ ચેતિ ચ વાક્યં. મરણસચપલાબ્યાધીતિ સમાહારદ્વન્દો. તસ્મા ‘‘સબિળ’’ન્તિ પદં એતસ્સ વિસેસનં હોતિ.

લોકસભાવસ્સ અનેકવિધત્તા એકોયેવ વીરરસો ઉસ્સાહવતા વીરરસાકારેન અસ્સાદનીયો હોતિ, સોયેવ ભીરુના ભયાકારેન અસ્સાદનીયો હોતિ. તસ્મા એકેકસ્સ રસસ્સ ઇમે બહૂ બ્યભિચારિનો વણ્ણેતબ્બા હોન્તિ. એવં સતિ અનેકાધિપ્પાયકો લોકો તેસુ કિઞ્ચિ અસ્સાદેતિ. એવં સતિ બન્ધો સબ્બજનસ્સ કન્તો હોતિ. તસ્સં ભાવવણ્ણનાયં યસ્મા મારેતુમાગચ્છન્તાનં સત્તૂનં દસ્સનમેકમેવ તઙ્ખણે જનાધિપ્પાયતો ભિજ્જિત્વા પકતિભીરૂનં પુરિસાનં ભયસ્સ ચ યુદ્ધલોલસ્સ ઉસ્સાહનસ્સ ચ કારણં હોતિ. એવં નટેન હસનત્થં કતવિકતમાભરણઞ્ચ તાદિસકિરિયા ચ ઉત્તાનપકતિકાનં પુરિસાનં ઠાયીહાસસ્સ ચ ગમ્ભીરપકતિકાનં બ્યભિચારીહાસસ્સ ચ હેતુ ભવેય્ય. તસ્મા ભાવે વણ્ણેન્તેન કવિના ઓચિત્યભઙ્ગમકત્વા સક્કચ્ચમોચિત્યં સજ્જેત્વા ભાવપ્પકાસકાનિ સવિભાવાનુભાવકવિવચનાનિ વણ્ણેતબ્બાનિ. એત્થ ભાવાવબોધકવિભાવાદીનં જાનિતબ્બત્તા તેહિ તેહિ ભાવેહિ સદ્ધિં એવં વેદિતબ્બા.

તેસુ ભાવેસુ અત્તાવમાનનલક્ખણો નિબ્બેદો. ઇત્થીનં, હીનાનં [હીનાચારાનં (ક.)] વા ઉપ્પજ્જતિ ચે, દાલિદ્દિયં આલમ્બણવિભાવો નામ, યોગીનં ચે, તથાવબોધો આલમ્બણવિભાવો, એત્થ અસ્સુપતનચિન્તાદિકં અનુભાવો નામ.

વિતક્કસ્સ સન્દેહો ઉદ્દીપનવિભાવો નામ, સિરોકમ્પાદિકં અનુભાવો નામ.

સઙ્કાય વિરુદ્ધપ્પવત્તિ ઉદ્દીપનવિભાવો, કમ્પાદિકો અનુભાવો. ઉપરિ ‘‘વિભાવો’’તિ વુત્તે આલમ્બણુદ્દીપનેસુ દ્વીસુ યં યુજ્જતિ, તં ગહેતબ્બં.

ખેદલક્ખણસ્સ સમસ્સ ગમનાદિકં વિભાવો, સેદાદિ અનુભાવો.

સન્તોસલક્ખણાય ધિતિયા ઞાણાદિ વિભાવો, ભોગેસુ અલોલભાવાદિ અનુભાવો.

અયોગ્ગતાલક્ખણાય જળતાય ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનં અજાનનાદિ વિભાવો, વિવટનયનેહિ અભિમુખવિલોકનતાદિ અનુભાવો.

ચિત્તસ્સનિત્તેજલક્ખણાય દીનતાય દુગ્ગતતાદિ વિભાવો, મલિનવત્થતાદિ અનુભાવો.

દારુણતાલક્ખણસ્સ ઉગ્ગભાવસ્સાતિસયાપરાધાદિ વિભાવો, તજ્જનાદિ અનુભાવો.

અલસત્તસ્સ અટ્ઠાનપરિસમાદિ વિભાવો, વઙ્કિકભાવો અનુભાવો.

સયનસઙ્ખાતસ્સ સુત્તસ્સ નિદ્દાદિ વિભાવો, અસ્સાદાદિ અનુભાવો. એત્થ અસ્સાદનં નામ સેય્યસુખપસ્સસુખાદિકં.

ચિત્તક્ખોભસઙ્ખાતસ્સ તાસસ્સ ગજ્જિતાદિ વિભાવો, ગજ્જિતં નામ ભયજનકવચનં. કોપેન કમ્પના અનુભાવો.

પીળાસઙ્ખાતસ્સ ગિલાનસ્સ આયાસપિપાસાદિ વિભાવો, દુબ્બણ્ણતાદિ અનુભાવો.

અનુરૂપકાલસ્સ અનોલોકનસ્સ ઉસ્સુક્કસ્સ રમ્મવત્થુદસ્સનિચ્છાદિ વિભાવો, તુરિતતાદિ અનુભાવો.

ચેતોપસાદલક્ખણસ્સ હરિસસ્સ મઙ્ગલકીળાદિ વિભાવો, સન્તોસવચનાદિ અનુભાવો.

સરણલક્ખણાય સતિયા સઞ્ઞાણદસ્સનાદિ વિભાવો, ભમુક્ખેપાદિ અનુભાવો.

પરસમ્પત્તિઅસહનલક્ખણાય ઇસ્સાય દુજ્જનભાવગબ્બાદિ વિભાવો, દોસકથનાવજાનનાદિ અનુભવો.

ખેદલક્ખણસ્સ વિસાદસ્સ આરદ્ધકારિયાસિદ્ધિકારિયબ્યાપત્તિઆદિ વિભાવો, મનોસન્તાપાદિ અનુભાવો.

આકારસંવરણલક્ખણાય, રસસભાવપટિચ્છાદનલક્ખણાય વા અબહિત્થયલજ્જાદિ વિભાવો, તદઞ્ઞક્રિયાકરણં, અધોમુખકરણં, પાદેહિ ભૂમિખણનન્તિઆદિ અનુભાવો.

ચિન્તાય ઇટ્ઠત્થાલાભાદી વિભાવો, મકુલિતનયનાદિ અધોખિત્તચક્ખાદિ વા અનુભાવો.

ગબ્બસ્સ ઇસ્સરિયાદિ વિભાવો, અવજાનનાદિ અનુભાવો.

અપમારસ્સ યક્ખપીળાદિ વિભાવો, ભૂમિપતનાદયો અનુભાવો.

અક્ખમલક્ખણસ્સ અમરિસસ્સ અવમાનનાદિ વિભાવો, સિરોકમ્પનતજ્જનાદિ અનુભાવો.

પમાદાધિક્કલક્ખણસ્સ મદસ્સ સન્તોસપાનં વિભાવો, કમ્પમાનહત્થપાદવચનગમનહાસાદી અનુભાવો.

કઙ્ખાચ્છેદનલક્ખણાય મતિયા ઉપદેસાદિ વિભાવો, મુખસન્તોસાદિ અનુભાવો.

અનુપપરિક્ખકારિતાલક્ખણસ્સ ઉમ્માદસ્સ સન્નિપાતજ્જરયક્ખાદિ વિભાવો, અકારણરોદનહસનાદિ અનુભાવો.

મુય્હનલક્ખણસ્સ મોહસ્સ અધિકભયાદિ વિભાવો, સભાવાનવબોધનાદિ અનુભાવો.

નિદ્દાપગમસઙ્ખાતસ્સ વિબોધસ્સ કાલપરિણામાદિ આલોકસરણાદિ વા વિભાવો, અક્ખિમદ્દનાદિ અનુભાવો.

મનોસમ્પીળનલક્ખણાય નિદ્દાય કસ્સચિ અચિન્તનઅકરણાદિ વિભાવો, અક્ખિપિદહનાદિ અનુભાવો.

ભયાગમનલક્ખણસ્સ આવેગસ્સ પચ્ચત્થિકદસ્સનાદિ વિભાવો, ઉત્રાસકમ્પાદિ અનુભાવો.

લજ્જાલક્ખણાય બિળાય દુરાચારાદિ વિભાવો, અધોમુખતાદિ અનુભાવો.

મરણસ્સ સત્થપહારરોગાદિ વિભાવો, મુખવિકારાદિ અનુભાવો.

ચાપલ્લસ્સ રાગદોસાદિ વિભાવો, અત્તનો સચ્છન્દચરણાદિ અનુભાવો.

બ્યાધિયા વાતપિત્તાદીનં ઉસ્સદભાવાદિ વિભાવો, નિત્થુનનાદિ અનુભાવો.

ઇમસ્મિં સુબોધાલઙ્કારે અદસ્સિતસુખુમભેદા અઞ્ઞાપિ ચિત્તવુત્તિવિસેસા સન્તિ, તેસુ ઇચ્છાસભાવા સબ્બે ભેદા કામરતિયઞ્ચ, દોસપકારા કોધઅમરિસઇસ્સાદીસુ ચ, દુક્ખસભાવા સોકસમબ્યાધિગિલાનવિસાદાદીસુ ચ, પિતિઆદયો હરિસે ચ અન્તોગધાતિ વેદિતબ્બા. એવં સમાનાનં સઙ્ગહે સતિપિ તાસતો ભયસ્સ ચ, સઙ્કાય અમરિસ્સ ચ, અમરિસતો ઇસ્સાય ચ, ગિલાનતો સમસ્સ ચ, નિદ્દાય સુત્તસ્સ ચ, ઉસ્સુક્કતો ચપલતાય ચ, મોહતો વક્ખમાનપલયસ્સ ચ પાકટવિસેસેન અઞ્ઞથા વિસું વિસું દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સાત્તિકભાવઅધિપ્પાય

૩૪૫. સમાહિતત્તપ્પભવં, સત્તં તેનો’પપાદિતા;

સાત્તિકા’પ્ય’નુભાવત્તે, વિસું ભાવાભવન્તિ તે.

૩૪૫. સાત્તિકે વદતિ ‘‘સમાહિતે’’ચ્ચાદિના. સમાહિતો એકગ્ગતાભાવાપાદનેન કતસમાધાનો અત્તા ચિત્તં તતો પભવં ઉપ્પન્નં યં, તં સત્તં નામ. તેન સત્તેન ઉપપાદિતા નિબ્બત્તિતા થમ્ભાદયો સાત્તિકા વુચ્ચન્તે. તે ચ પુન અનુભાવાપિ ભવન્તિ થમ્ભાદિભાવસંસૂચનસભાવવિકારરૂપત્તા. તઞ્ચ ‘‘ચિત્તવુત્તિવિસેસત્તા’’ઇચ્ચાદિના વક્ખતિ. તેનાહ ‘‘અનુભાવત્તેપી’’તિ. એવં સત્યપિ તે સાત્તિકા વિસું પુથગેવ ભાવા ભવન્તિ, વુત્તનયેન ચિત્તભવત્તવિરૂપત્તા તેસન્તિ.

૩૪૫. ઇદાનિ ઉદ્દેસક્કમેનાધિગતકેવલભાવસઙ્ખાતં સાત્તિકાભાવં દસ્સેતિ ‘‘સમાહિત’’ઇચ્ચાદિના. સમાહિતત્તપ્પભવં એકગ્ગતાભાવાપાદનેન કતસમાધાનચિત્તતો સમ્ભૂતં સત્તં નામ હોતિ. તેન લાભાલાભાદીસુ એકાકારસ્સ હેતુના થિરભાવેન ઉપપાદિતા નિપ્ફાદિતા થમ્ભાદયો સાત્તિકા નામ ભવન્તિ. તે સાત્તિકા અનુભાવત્તેપિ ચિત્તાકારસઙ્ખાતથમ્ભાદિપકાસનસભાવવિકારસરૂપત્તા અત્તનો અનુભાવત્તે સતિપિ વિસું ભાવા ભવન્તિ યથાવુત્ત ‘‘ચિત્તવુત્તિવિસેસા તુ, ભાવયન્તિ રસે યતો’’તિઆદિના ભાવા નામ હોન્તીતિ. ઇમે સાત્તિકાભાવાનુભાવવસેન દુવિધા હોન્તિ. સમાહિતો ચ સો અત્તા ચેતિ ચ, તતો પભવમિતિ ચ, સન્તો ઉપસન્તો ચ સો અત્તા ચેતિ ચ, સત્તતો ભવન્તીતિ ચ, સત્તેન ઉપ્પાદિતાતિ ચ, અનુભાવાનં ભાવોતિ ચ વાક્યં. અપીતિ અનુગ્ગહત્થે નિપાતો.

સાત્તિકભાવપ્પભેદ

૩૪૬. થમ્ભો પલયરોમઞ્ચા,

તથા સેદસ્સુવેપથુ;

વેવણ્ણિયં વિસ્સરતા,

ભાવા’ટ્ઠે’તે તુ સાત્તિકા.

૩૪૬. તે દસ્સેતિ ‘‘થમ્ભો’’ઇચ્ચાદિના. એત્થ થમ્ભો અવિસ્સરકાયચિત્તતા. પલયો અસ્સાસપસ્સાસમત્તાવસેસો સુત્તાવત્થાસભાવો નિદ્દાપભવો. સુબ્યત્તલક્ખણા સેસા.

૩૪૬. ઇદાનિ સાત્તિકે દસ્સેતિ ‘‘થમ્ભો’’ઇચ્ચાદિના. થમ્ભો કાયચિત્તાનં અવિસરભાવસઙ્ખાતો ચ પલયરોમઞ્ચા નિદ્દાય ઉપ્પજ્જમાનઅસ્સાસપસ્સાસમત્તાતિરિત્તસુત્તાવત્થા ચ પસાદાદિસમ્ભવો રોમુગ્ગમો ચ તથા એવં સેદસ્સુવેપથુ ચ ભયાદીહિ ઉપ્પજ્જમાનદાહો ચ સન્તોસાદીહિ ઉપ્પજ્જમાનઅસ્સુ ચ કમ્પા ચ વેવણ્ણિયં વિરૂપતા ચ વિસ્સરતા વિરૂપસદ્દતા ચાતિ એતે અટ્ઠ સાત્તિકા ભાવા નામ હોન્તિ. રોમાનં અઞ્ચો ઉગ્ગમોતિ ચ, પલયો ચ રોમઞ્ચો ચેતિ ચ, વેપનં કમ્પનમિતિ ચ, સેદો ચ અસ્સુ ચ વેપથુ ચાતિ ચ, વિરૂપો વણ્ણો અસ્સેતિ ચ, તસ્સ ભાવોતિ ચ, વિરૂપો સરો અસ્સેતિ ચ, તસ્સ ભાવોતિ ચ વાક્યં.

૩૪૭. યદા રત્યાદયો ભાવા,

ઠિતિસીલા ન હોન્તિ ચે;

તદા સબ્બેપિ તે ભાવા,

ભવન્તિ બ્યભિચારિનો.

૩૪૭. ન કેવલં વુત્તાયેવ બ્યભિચારિનો, રત્યાદયોપીતિ આહ ‘‘યદા’’ઇચ્ચાદિ. ભવન્તિ બ્યભિચારિનોતિ યથાયોગં યથાસમ્બન્ધં બ્યભિચારિનો હોન્તીતિ અત્થો. સેસં સુબોધં.

૩૪૭. ઇદાનિ નિબ્બેદાદયો વિય રતિહાસાદયોપિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે બ્યભિચારિનોપિ હોન્તીતિ દસ્સેતિ ‘‘યદા’’ ઇચ્ચાદિના. રત્યાદયો રતિહાસાદયો ભાવા નવ ઠાયીભાવા યદા ઠિતિસીલા ન હોન્તિ ચે વિરોધીહિ તેહિ તેહિ ભાવન્તરેહિ બ્યવહિતત્તા સભાવતો ઠિતિસભાવા યદિ ન હોન્તિ, તદા તે ભાવા રત્યાદયો સબ્બેપિ બ્યભિચારિનો ભવન્તીતિ. યથાસકં બ્યભિચારિતાનુરૂપવિભાવાનુભાવાનં યોગાનુરૂપેન બ્યભિચારીભાવા હોન્તિ. રતિઆદિ યેસં હાસાદીનમિતિ ચ, ઠિતિ સીલં યેસં રત્યાદીનમિતિ ચ વિગ્ગહો.

૩૪૮. વિભાવો કારણં તેસુ’-

પ્પત્તિયુ’દ્દીપને તથા;

યો સિયા બોધકો તેસ-

મનુભાવો’ય’મીરિતો.

૩૪૮. ઇદાનિ વિભાવાનુભાવે દસ્સેતિ ‘‘વિભાવો’’ઇચ્ચાદિના. તેસં રત્યાદીનં ભાવાનં ઉપ્પત્તિયા, તથા ઉદ્દીપને ચ કારણં આલમ્બણઉદ્દીપનવસેન દુવિધો વિભાવો નામ. તત્થ આલમ્બણવિભાવો કન્તાદિ, ઉદ્દીપનવિભાવો ચન્દાદિ. તેસં બોધકો ઞાપકો કાયિકો ચ વાચસિકો ચ બ્યાપારો સિયા, અયં અનુભાવો ઈરિતો.

૩૪૮. ઇદાનિ વિભાવાનુભાવે દસ્સેતિ ‘‘વિભાવો’’ઇચ્ચાદિના. તેસં ઠાયીભાવાદીનં તિણ્ણં ઉપ્પત્તિયા ચ તથા ઉદ્દીપને ચ ઉપ્પન્નાનં દીપને ચ કારણં આલમ્બણઉદ્દીપનવસેન દુવિધો હેતુ વિભાવો નામ, તેસં ઠાયીભાવાદીનં બોધકો કાયિકવાચસિકો યો સિયા નટકવીનં બ્યાપારો અત્થિ, અયં અનુભાવોતિ ઈરિતોતિ. વિસેસેન ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ વિભાવો. અનુભાવેતિ બોધેતીતિ અનુભાવો. એત્થ વિભાવો નામ રતિવિસયે નરનારીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલમ્બણવિભાવો, ચન્દરમ્મદેસાદિ ઉદ્દીપનવિભાવો ચેતિ દુવિધો. હાસાદીનમ્પિ દુવિધવિભાવં યથારહં યોજેતબ્બં. અનુભાવો નામ ઠાયીભાવાદીનં તેસં તેસં ભાવાનં પકાસકવાચસિકબ્યાપારસઙ્ખાતકવિપયોગો ચ કાયિકપયોગભૂતો નટાનં અભિનયસઙ્ખાતો તંતંભાવસરૂપનિરૂપકો ચેતિ દુવિધો બ્યાપારો.

૩૪૯. નેકહેતું મનોવુત્તિ-વિસેસઞ્ચ વિભાવિતું;

ભાવં વિભાવાનુભાવા, વણ્ણિયા બન્ધને ફુટં.

૩૪૯. વિભાવાદિવણ્ણનાયમેવ ભાવવિસેસાવબોધો સિયા, અઞ્ઞથા ‘‘દેવદત્તસ્સ સાસ્સુલોચનયુગં સઞ્જાત’’મિતિ વુત્તે સોકા આનન્દા રોગા ચેતિ કો નામ સક્કોતિ કારણં નિચ્છિતું, ચિત્તવુત્તિવિસેસઞ્ચ ભાવં વિના વિભાવાનુભાવં કવિ વણ્ણેતું નટોભિનેતું સામજ્જિકો વા વિઞ્ઞાતું કો સક્કોતીતિ દસ્સેતુમાહ ‘‘નેક’’ઇચ્ચાદિ. નેકહેતું બહુહેતું મનોવુત્તિવિસેસઞ્ચ ભાવં વિભાવિતું પકાસેતું વિભાવાનુભાવા વુત્તલક્ખણા બન્ધને સભાવનિરૂપકપદે ફુટં વણ્ણનીયા, વિભાવાદિરૂપકેનેવ અવુત્તમ્પિ કિઞ્ચિ પતીયતે.

૩૪૯. ‘‘દેવદત્તસ્સ ચક્ખૂનિ અસ્સુપુણ્ણાની’’તિ વુત્તે સોકેન સન્તોસેન રોગેન વાતિ યથા અસ્સુકારણકથનં વિના ન જાનાતિ, એવં ચિત્તસ્સ પવત્તિસઙ્ખાતા રતિહાસાદયો તે તે ભાવા અત્તનો પતીતિયાનુરૂપં વિભાવાનુભાવકથનં વિના કવીહિ વણ્ણેતબ્બા, નટેહિ દસ્સેતબ્બા, સબ્ભેહિ અસ્સાદનીયા નત્થીતિ ઠાયીઆદીનં વણ્ણનમેવ કાતબ્બન્તિ ઇદાનિ અનુસાસેન્તો આહ ‘‘નેક’’ઇચ્ચાદિ. નેકહેતું તેસં તેસં ભાવાનં ઉપ્પત્યાદો આલમ્બણવિભાવાદિબહુકારણવન્તં મનોવુત્તિવિસેસં ભાવઞ્ચ ચિત્તસ્સ પવત્તિવિસેસસઙ્ખાતભાવઞ્ચ વિભાવિતું પકાસેતું વિભાવાનુભાવા અનન્તરનિદ્દિટ્ઠા બન્ધને રસભાવપ્પકાસને ફુટં પકાસં કત્વા વણ્ણિયા કવિના વણ્ણનીયા હોન્તીતિ. ન એકોતિ ચ, સો હેતુ અસ્સેતિ ચ, મનસો વુત્તીતિ ચ, તાય વિસેસોતિ ચ, વિભાવો ચ અનુભાવો ચેતિ ચ વાક્યં.

૩૫૦. સવિભાવાનુભાવેહિ, ભાવા તે તે યથારહં;

વણ્ણનીયા યથોચિત્યં, લોકરૂપાનુગામિના.

૩૫૦. ઇદાનિ તે ભાવા લોકસભાવાનતિક્કમેન વિભાવાદીહિ વણ્ણનીયાતિ આહ ‘‘સવિભાવે’’ચ્ચાદિ. સહ વિભાવેહિ સવિભાવા, તે ચ તે અનુભાવા ચ, તેહિ. યથારહન્તિ અત્તનો સમ્બન્ધીનં વસેન યથારહં વણ્ણનીયા.

૩૫૦. ઇદાનિ વિભાવાનુભાવે નિસ્સાય વણ્ણનીયા તે ભાવા લોકસભાવમનતિક્કમ્મ કાતબ્બાતિ અનુસાસન્તો આહ ‘‘સવિભાવા’’ઇચ્ચાદિ. લોકરૂપાનુગામિના લોકવોહારમનુવત્તમાનેન તે તે ભાવા ઠાયીભાવાદયો તયો યથોચિત્યં ઓચિત્યાનુરૂપં સવિભાવાનુભાવેહિ વિભાવસહિતેહિ અનુભાવેહિ કરણભૂતેહિ યથારહં તેહિ તેહિ ભાવેહિ સમ્બન્ધીનં વિભાવાદીનં વસેન અનુરૂપતો વણ્ણનીયા વણ્ણેતબ્બા હોન્તીતિ. વિભાવેહિ સહ યે વત્તન્તીતિ ચ, તે ચ તે અનુભાવા ચેતિ ચ, અનતિક્કમ્મ અરહન્તિ ચ, અનતિક્કમ્મ ઓચિત્યમિતિ ચ, લોકસ્સ રૂપં સરૂપમિતિ ચ, તં અનુગચ્છતિ સીલેનાતિ ચ વિગ્ગહો.

૩૫૧. ચિત્તવુત્તિ વિસેસત્તા, માનસા સાત્તિક’ઙ્ગતો;

બહિનિસ્સટસેદાદિ-અનુભાવેહિ વણ્ણિયા.

૩૫૧. સાત્તિકા કથં વણ્ણનીયાતિ આહ ‘‘ચિત્તે’’ચ્ચાદિ. ચિત્તસ્સ વુત્તિવિસેસો યેસં, તેસં ભાવો, તસ્મા માનસા મનસિ ભવા સાત્તિકા અઙ્ગતો સરીરતો બહિનિસ્સટેહિ નિગ્ગતેહિ સેદાદીહિ અનુભાવેહિ વણ્ણનીયા, ન પન સેદસલિલમેવ ભાવોતિ અધિપ્પાયો.

૩૫૧. એવં સામઞ્ઞેન ભાવવણ્ણનક્કમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસેસેન સાત્તિકભાવવણ્ણના ઈદિસાતિ દસ્સેતિ ‘‘ચિત્ત’’ઇચ્ચાદિના. ચિત્તવુત્તિવિસેસત્તા ચિત્તસ્સ પવત્તિવિસેસત્તા માનસા ચિત્તે ભવા સાત્તિકાભાવા અઙ્ગતો સરીરતો બહિનિસ્સટસેદાદિઅનુભાવેહિ બહિનિક્ખન્તસેદાદીહિ અનુભાવેહિ કરણભૂતેહિ વણ્ણિયા વણ્ણનીયા હોન્તીતિ, અઙ્ગતો બહિ નિસ્સટન્તિ વિસેસનેન વિસિટ્ઠભૂતસેદાદીનમેવ ભાવાનુભાવત્તં વિના કેવલં સેદાદયો વુત્તા સમાના ભાવાદયો નામ ન હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તસ્સ વુત્તીતિ ચ, સા એવ વિસેસો યેસં સાત્તિકાનમિતિ ચ, તેસં ભાવોતિ ચ, મનસિ ભવાતિ ચ, સેદો આદિ યેસં ખેળાદીનમિતિ ચ, નિસ્સટા નિગ્ગતા ચ તે સેદાદયો ચેતિ ચ, તે એવ અનુભાવાતિ ચ વાક્યં.

રસઅધિપ્પાય

૩૫૨. સામજ્જિકાન’માનન્દો, યો બન્ધત્થાનુસારિનં;

રસીયતીતિ તઞ્ઞૂહિ, રસો નામા’ય’મીરિતો.