નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

બાલાવતાર

પણામ

[ક]

સબ્બં નિરુત્તિપથપારગતં સબુદ્ધં,

બુદ્ધં તિલોકતિલકં હતપાપધમ્મં;

ધમ્મં વિમુત્તિસુખદં વિહતાઘસંઘં,

સંઘં ચ નિચ્ચમભિવન્દિય દક્ખિણેય્યં.

[ખ]

વુદ્ધિપ્પત્તોસ્મિ મુદ્ધો મમ વરગરવો સીલપઞ્ઞાદિસોભે,

ચન્દાદિચ્ચેવ સુદ્ધે વરજિનઠપિતે સાસનાબ્ભે પતીતે;

નિસ્સાયેવા તિપેમા પણમિય સિરસા નિચ્ચમેસં સરિત્વા,

પાદમ્ભોજે ગુણગ્ગે હતદુરિતમલો આનુભાવેન તસ્સા.

[ગ]

પોરાણ સીહળ પદત્થ વિનિચ્છયઞ્ચ,

સબ્બમ્પિ માગધનિરુત્તિનયં પસત્થં;

અઞ્ઞઞ્ચ નેકવિધ સક્કત સદ્દસત્થં,

પારમ્પરાભત મતઞ્ચ નિસમ્મ સમ્મા.

[ઘ]

બાલાવતાર વરમાગધ સદ્દસત્થે,

દુબ્બોધ નેકપદઅત્થ વિનિચ્છયેન;

અત્થાય આધુનિક બાલપરમ્પરાય,

બાલાવતાર વરગણ્ઠિપદં કરિસ્સં.

[ઙ]

નિચ્ચં યે મેત્થ બાલા વરહદયયુતા સુટ્ઠુ નિક્ખિત્તનેત્તા,

પુણ્ણે નાનાનયાનં સુરતરુસદિસે ધીરપાસંસિયે વે;

ગમ્ભીરં દુત્તરં તે જિનવચનુદધિં તિણ્ણથામા ભવેય્યું,

લદ્ધોપાયા ચ ચન્દં તદિતરપચુરં સક્કતં સોતુકામા.

[ચ]

ગન્થનિપ્ફત્તિયા સેસ – દુક્કરત્તં યથાવતો;

જાનન્તિ કુસલા ધીરા, નેકસત્થન્તરાદિસુ;

ગન્થેસુ ગુણદોસમ્પિ, તેયેવ વિદુરા સદા.

[છ]

તસ્મા એત્થ પમાદાદિ – દોસલેસો ભવે યદિ;

પોરાણાચેરલદ્ધીહિ, વિલોમં વા ભવેય્ય ચે.

[જ]

ગન્થન્તરં વિગાહેત્વા, વિચારેત્વા પુનપ્પુનં;

યુત્તિમેવ ચ ગણ્હન્તુ, હુત્વા વીમંસબુદ્ધિકાતિ.

પણામ

૧. બુદ્ધં તિધા ભિવન્દિત્વા, બુદ્ધમ્બુજ વિલોચનં.

બાલાવતારં ભાસિસ્સં, બાલાનં બુદ્ધિવુદ્ધિયા.

૧. સન્ધિ કણ્ડ

સઞ્ઞા

૨. અક્ખરાપાદયો એકચત્તાલીસં.

અક્ખરાપિ અકારાદયો એકચત્તાલીસં સુત્તન્તોપકારા. તં યથા-અ આ-ઇ ઈ-ઉ ઊ-એ ઓ, ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લ વ સ હ ળ અં-ઇતિ.

૩. તત્થોદન્તાસરા અટ્ઠ.

તત્થ અક્ખરેસુ ઓકારન્તા અટ્ઠ સરા નામ. તત્થેતિ વત્તતે.

૪. લહુમત્તા તયો રસ્સા.

તત્થ સરેસુ લહુમત્તા અ, ઇ, ઉ ઇતિ તયો રસ્સા.

૫. અઞ્ઞે દીઘા.

તત્થ સરેસુ રસ્સેહઞ્ઞે દીઘા.

સંયોગતો પુબ્બે એઓ રસ્સા ઇવોચ્ચન્તે, અનન્તરા બ્યઞ્જના સંયોગો. એત્થ, સેય્યો, ઓટ્ઠો, સોત્થિ.

૬. સેસા બ્યઞ્જના.

સરે ઠપેત્વા સેસા કાદયો નિગ્ગહીતન્તા બ્યઞ્જના.

૭. વગ્ગા પઞ્ચપઞ્ચસો મન્તા.

બ્યઞ્જનાનં કાદયો મકારન્તા પઞ્ચપઞ્ચસો અક્ખરવન્તો વગ્ગા.

૮. વગ્ગાનં પઠમદુતિયા સો ચાઘોસો. ળન્તાઞ્ઞે ઘોસા. ઘોસાઘોસસઞ્ઞા ચ ‘‘પરસમઞ્ઞા પયોગે’’તિ સઙ્ગહીતા. એવં લિઙ્ગ, સબ્બનામ, પદ, ઉપસગ્ગ, નિપાત, તદ્ધિત, આખ્યાત, કમ્મપ્પવચનીયાદિસઞ્ઞા ચ.

૯. અંઇતિ નિગ્ગહીતં.

અંઇતિ અકારતો પરં યો બિન્દુ સૂયતે, તં નિગ્ગહીતં નામ.

બિન્દુ ચૂળામણાકારો, નિગ્ગહીતન્તિ વુચ્ચતે.

કેવલસ્સા પ્પયોગત્તા, અકારો સન્નિધીયતે.

૧૦. અ, કવગ્ગ, હા કણ્ડજા, ઇ, ચવગ્ગ, યા તાલુજા, ઉ, પવગ્ગા ઓટ્ઠજા, ટવગ્ગ, ર, ળા મુદ્ધજા, તવગ્ગ, લ, સા દન્તજા, એ કણ્ઠતાલુજો, ઓ કણ્ઠોટ્ઠજો, વો દન્તોટ્ઠજો.

સઞ્ઞા

સરસન્ધિ

૧૧. લોક અગ્ગોઇત્યસ્મિં – ‘‘પુબ્બમધોઠિત મસ્સરં સરેન વિયોજયે’’તિ પુબ્બબ્યઞ્જનં સરતો પુથક્કાતબ્બં.

સરા સરે લોપં.

અનન્તરે સરે પરે સરા લોપં પપ્પોન્તિ.

‘‘નરે પરં યુત્તે’’તિ અસ્સરો બ્યઞ્જનો પરક્ખરં નેતબ્બો લોકગ્ગો.

સરેત્યસ્મિં ઓપસિલેસિકો કાસસત્તમી, તતો વણ્ણકાલબ્યવધાને કારિયં ન હોતિ. યથા-મં અહા સીતિ, ‘‘પમાદમનુયુઞ્જન્તી’’ત્યાદિગાથાયં ‘જના અપ્પમાદ’ન્તિ ચ. એવં સબ્બસન્ધીસુ.

અનન્તરં પરસ્સ સરસ્સ લોપં વક્ખતિ, તસ્માનેન પુબ્બસ્સ લોપો ઞાયતિ, તેનેવ સત્તમીનિદ્દિટ્ઠસ્સ પરતાપિ ગમ્યતે.

૧૨. સરેત્યધિકારો. પન ઇમે પન ઇમેતીહ-સરા લોપં ઇત્વેવ.

વા પરો અસરૂપો.

અસમાનરૂપાસરમ્હા પરો સરો વા લુપ્યતે, પનમે, પનિમે.

૧૩. બન્ધુસ્સ ઇવ, ન ઉપેતીતીધ –

ક્વચાસવણ્ણં લુત્તે.

સરે લુત્તે પરસરસ્સ ક્વચિ અસવણ્ણો હોતીતિ ઇ ઉ ઇચ્ચેતેસં ઠાનાસન્ના એ ઓ. બન્ધુસ્સેવ. નોપેતિ.

૧૪. તત્ર અયં, યાનિ ઇધ, બહુ ઉપકારં, સદ્ધા ઇધ, તથા ઉપમન્ત્યેતસ્મિં –

દીઘં.

સરે લુત્તે પરો સરો ક્વચિ ઠાનાસન્નં દીઘં યાતિ. તત્રાયં, યાનીધ, બહૂપકારં, સદ્ધીધ, તથૂપમં.

૧૫. કિંસુ ઇધેત્યત્ર –

પુબ્બો ચ.

સરે લુત્તે પુબ્બો ચ ક્વચિ દીઘં યાતિ. કિં સૂધ.

૧૬. તે અજ્જ, તે અહંતેત્થ –

યમેદન્તસ્સાદેસો.

સરે પરે અન્તસ્સ એકારસ્સ ક્વચિ યો આદેસો હોતિ, ત્યજ્જ, ‘‘દીઘ’’ન્તિ બ્યઞ્જને પરે ક્વચિ દીઘો, ત્યાહં.

ક્વચીતિ કિં. નેત્થ.

૧૭. સો અસ્સ, અનુ એતિત્યેત્થ –

વમોદુદન્તાનં.

સરે પરે અન્તો કારુકારાનં ક્વચિ વો આદેસો હોતિ. સ્વસ્સ, અન્વેતિ.

ક્વચીતિ કિં. તયસ્સુ, સમેતાયસ્મા.

૧૮. ઇધ અહં તીધ –

દો ધસ્સ ચ.

સરે પરે ધસ્સ ક્વચિ દો હોતિ. દીઘે – ઇદાહં. ક્વચીતિ કિં. ઇધેવ. ચકારેન બ્યઞ્જનેપિ, ઇધ ભિક્ખવે.

૧૯. પતિ અન્તું, વુત્તિ અસ્સેતીહ –

ઇવણ્ણો યન્નવા.

સરે પરે ઇવણ્ણસ્સ યો નવા હોતિ. કત યકારસ્સ તિસ્સ ‘‘સબ્બો ચન્તી’’તિ ક્વચિ ચાદેસે ‘‘પરદ્વેભાવો ઠાને’’તિ સરતો પરબ્યઞ્જનસ્સ ઠાનાસન્નવસા દ્વિત્તં. પચ્ચન્તં, વુત્યસ્સ.

નવાતિ કિં. પટગ્ગિ,

એત્થ ‘‘ક્વચિ પટિ પતિસ્સે’’તિ પતિસ્સ પટિ, વણ્ણગ્ગહણં સબ્બત્થ રસ્સદીઘ સઙ્ગહણત્થં.

૨૦. યથા એવેતીહ –

એવાદિસ્સ રિ પુબ્બો ચ રસ્સો.

સરતો પરસ્સ એવસ્સાદિએકારો રિત્તં નવા યાતિ. પુબ્બો ચ ઠાનાસન્નં રસ્સં. યથરિવ. યથેવ.

૨૧. ન ઇમસ્સ, તિ અઙ્ગિકં, લહુ એસ્સતિ, અત્થ અત્થં, ઇતો આયતિ, તસ્મા ઇહ, સબ્ભિ એવ, છ અભિઞ્ઞા, પુથ એવ, પા એવતીહ વા ત્વેવ –

ય વ મ દ ન ત ર ળા ચાગમા.

સરે પરે યાદયો આગમા વા હોન્તિ, ચકારેન ગો ચ. નયિમસ્સ, તિવઙ્ગિકં, લહુમેસ્સતિ, અત્તદત્થં, ઇતોનાયતિ, તસ્માતિહ, સબ્ભિરેવ, છળભિઞા, પુથગેવ, ‘‘રસ્સ’’ન્તિ બ્યઞ્જને પરે ક્વચિ રસ્સો. પગેવ.

વાતિ કિં. છ અભિઞ્ઞા, પુથ એવ, પા એવ.

એત્થ ‘‘સરે ક્વચી’’તિ સરાનં પકતિ હોતિ, સસ્સરૂપમેવ, ન વિકારોત્યત્થો.

૨૨. અભિ ઉગ્ગતોત્યત્ર –

‘‘અબ્ભો અભી’’તિ અભિસ્સ અબ્ભો. અબ્ભુગ્ગતો.

સરસન્ધિ

બ્યઞ્જનસન્ધિ

૨૩. બ્યઞ્જનેત્યધિકારો. ક્વચીત્વેવ. સો ભિક્ખુ, કચ્ચિ નુ ત્વં, જાનેમ તન્તીહ –

લોપઞ્ચ તત્રાકારો.

બ્યઞ્જને પરે સરાનં ક્વચિ લોપોહોતિ, તત્ર લુત્તે ઠાને અકારાગમો, ચકારેન ઓકારુકારાપિ. સભિક્ખુ કચ્ચિનો ત્વં, જાનેમુ તં.

ક્વચીતિ કિં, સોમુનિ.

૨૪. ઉઘોસો, આખાતન્તીહ – દ્વેભાવે ઠાને ઇત્વેવ.

વગ્ગે ઘોસાઘોસાનં તતિયપઠમા.

વગ્ગે ઘોસાઘોસાનં ચતુત્થદુતિયાનં તબ્બગ્ગે તતિયપઠમા હોન્તિ યથાસઙ્ખ્યં યુત્તે ઠાને, ઉગ્ઘોસો, રસ્સે અક્ખાતં.

૨૫. પર સહસ્સં, અતિપ્પખોતીહ – ‘‘ક્વચિ ઓ બ્યઞ્જને’’તિ ઓકારાગમો. પરોસહસ્સં. ગાગમે ચ, અતિપ્પગોખો.

૨૬. અવ નદ્ધાત્યત્ર – ‘‘ઓ અવસ્સે’’તિ ક્વચિ અવસ્સ ઓ. ઓનદ્ધા.

ક્વચીતિ કિં. અવસુસ્સતુ.

બ્યઞ્જનસન્ધિ.

નિગ્ગહીતસન્ધિ

૨૭. નિગ્ગહીતન્ત્યધિકારો. કિં કતો, સં જાતો, સં ઠિતો, તં ધનં, તં મિત્તન્તિહ –

વગ્ગન્તં વા વગ્ગે.

વગ્ગબ્યઞ્જને પરે બિન્દુસ્સ તબ્બગ્ગન્તો વા હોતિ. કિઙ્કતો, સઞ્જાતો, સણ્ઠિતો, તન્ધનં, તમ્મિત્તં.

વાતિ કિં. ન તં કમ્મં.

વાકારેનેવ લે લો ચ. પુલ્લિઙ્ગં.

૨૮. વાત્યધિકારો. એવં અસ્સ, એતં અવોચેતીહ –

મદા સરે.

સરે પરે બિન્દુનો મ દા વા હોન્તિ. એવમસ્સ, એતદવોચ.

વાતિ કિં. મં અજિનિ.

૨૯. તં એવ, તં હીતીહ –

એહેઞં.

એકારે, હે ચ પરે બિન્દુનો ઞો વા હોતિ. દ્વિત્તે – તઞ્ઞેવ, તમેવ. તઞ્હિ, તં હિ.

૩૦. સંયોગોતીહ –

સયે ચ.

યકારે પરે તેન સહ બિન્દુનો ઞો વા હોતિ. દ્વિત્તે – સઞ્ઞોગો, સંયોગો.

૩૧. ચક્ખુ અનિચ્ચં, અવ સિરોતીહ - આગમો, ક્વચિત્વેવ.

નિગ્ગહીતઞ્ચ.

સરે, બ્યઞ્જને વા પરે ક્વચિ બિન્દ્વાગમો હોતિ. ચક્ખુંઅનિચ્ચં, અવંસિરો.

૩૨. વિદૂનં અગ્ગં, તાસં અહંતીહ –

‘‘ક્વચિ લોપં’’તિ સરે બિન્દુલોપો, વિદૂનગ્ગં. દીઘેતાસાહં.

૩૩. બુદ્ધાનં સાસનં, સં રાગોતીહ –

‘‘બ્યઞ્જને ચે’’તિ બિન્દુલોપો, બુદ્ધાનસાસનં. દીઘેસારાગો.

૩૪. બીજં ઇવેતીહ –

પરો વા સરો.

બિન્દુતો પરો સરો વા લુપ્યતે, બીજંવ.

૩૫. એવં અસ્સેતીહ –

બ્યઞ્જનો ચ વિસઞ્ઞોગો.

બિન્દુતો પરે સરે લુત્તે સંયોગો બ્યઞ્જનો વિનટ્ઠસંયોગો હોતીતિ પુબ્બસલોપો. એવંસ.