નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

સુબોધાલઙ્કારટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

યો પાદનીરજવરોદરરાધિતેન […રાદિકેન (ક.)],

લોકત્તયેન’વિકલેન નિરાકુલેન;

વિઞ્ઞાપયી નિરુપમેય્યતમત્તનો તં,

વન્દે મુનિન્દમભિવન્દિય વન્દનીયં.

પત્તો સપત્તવિજયો જયબોધિમૂલે,

સદ્ધમ્મરાજપદવિં યદનુગ્ગહેન;

સત્તાપસત્ત [સત્તપ્પસત્થ (ક.)] વિપુલામલસગ્ગુણસ્સ,

સદ્ધમ્મસારરતનસ્સ નમત્થુ તસ્સ.

યો ભાજનત્તમભિસમ્ભુણિ સગ્ગુણસ્સ,

તસ્સાપિ ધમ્મરતનસ્સ મહારહસ્સ;

સમ્ભાવિતં સસિરસાહિતસન્નતેહિ,

સમ્ભાવયામિ સિરસા ગણમુત્તમં તં.

યે’નન્તતન્તરતનાકરમન્થનેન,

મન્થા’ચલોલ્લસિતઞાણવરેન લદ્ધા;

સારા મતાતિ સુખિતા સુખયન્તિ ચઞ્ઞે,

તે મે જયન્તિ ગુરવો ગુરવો ગુણેહિ.

૧. દોસાવબોધ પઠમપરિચ્છેદ

રતનત્તયપ્પણામવણ્ણના

૧. મુનિન્દવદનમ્ભોજ-ગબ્ભસમ્ભવસુન્દરી;

સરણં પાણિનં વાણી, મય્હં પીણયતં મનં.

૧. અથાયં ગન્થકારો ગન્થારમ્ભે પુબ્બપયોગાનુબન્ધસભાવસિદ્ધિકવિગુણોપેતાનં યતિપોતાનં તદુપાયન્તરવિરતા કમન્તરાપેતપરક્કમસમ્ભવેનાધિગતબ્યસનસતમુપલબ્ભ દયાસઞ્જાતરસરસહદયતાય તદુપાયભૂતં બન્ધલક્ખણં વિરચયિતુકામોભિમતસિદ્ધિનિમિત્તમત્તનોધિગતસદ્ધમ્મદેવતાનુસ્સરણં તાવ દસ્સેતુમાહ ‘‘મુનિન્દે’’ચ્ચાદિ. નનુ ‘‘બન્ધલક્ખણં વિરચયિતુકામો’’તિ વુત્તં, કિમેત્થ લક્ખણકરણેન અદિટ્ઠલક્ખણાપિ દિસ્સન્તિ બન્ધન્તાતિ? સચ્ચં, તથાપિ તે ઘુણક્ખરપ્પકાસા તબ્બિદૂનં પયોગાનુસારિનો વા સિયું, પુબ્બે કતસત્થપરિચયા વા સિયુન્તિ વિઞ્ઞેય્યં. વાણી મય્હં મનં પીણયતન્તિ સમ્બન્ધો. વાણીતિ વા સરસ્સત્યપરનામધેય્યા કાચિ દેવતા, સા સબ્બાવદાતા યથિચ્છિતત્થસાધનપુણ્ડરીકગબ્ભે નિસીદતીતિ લોકવાદો. વાણીતિ પન પચ્ચુહવિરહેનાભિમતસિદ્ધિનિબન્ધનેકતાણો સમ્માસમ્બુદ્ધભાસિતો સદ્ધમ્મો, તતોયેવાયં દેવતા રુપ્પતે. તત્થ સરસ્સતિયા યથા’સત્તા જાતાય મનોસમ્પીણનન્તિ લોકો, સદ્ધમ્મદેવતાય તુ મનોપીણનં, તસ્સા સબ્બવજ્જરહિતાયચ્ચન્તનિમ્મલાય નિરન્તરત્થનેકતાણપ્પવત્તિયા મનસો સમ્પીણનં. તેન ચ પસ્સદ્ધિ, તાય પન સુખં, તેનાપિ સમાધિ, સમાધિસમ્ભવેન યથાભૂતાવબોધસમ્ભવતો વિચિત્તાનેકસદ્દત્થવિસેસા પટિભન્ત્યનાયાસેન, તતો ચ યથિચ્છિતસિદ્ધિનિપ્ફત્તીતિ વઙ્કવુત્તિયા તપ્પસાદમાસીસતિ.

કિંવિસિટ્ઠોચ્ચાહ ‘‘મુનિન્દે’’ચ્ચાદિ. ઉભો લોકે મુનાતિ જાનાતીતિ મુનિ, ઇન્દતિ પરમિસ્સરિયં પવત્તેતિ સબ્બત્થાતિ ઇન્દો, મુનિ ચ સો ઇન્દો ચ, મુનીનં ઇન્દોતિ વા મુનિન્દો, સમ્માસમ્બુદ્ધો. તતોયં તસ્સ નિમિત્તકસઞ્ઞા. વિજ્જમાનેસુપિ પરિયાયસદ્દેસ્વઞ્ઞેસુ કવિકામિતસ્સત્થસ્સેકન્તવાચકત્તેનો’ ચિત્યસમ્પોસકોયં મુનિન્દસદ્દો, તથા હિ યો ઉભયલોકજાનનેન મુનીનં પરમિસ્સરિયપુગ્ગલાનમ્પિ પરમિસ્સરિયં વત્તેતિ, સો પરં પીણેતિ હેતુભાવેન’ત્રે’ત્યુ’ચિતમેવ, તથા પદન્તરાનમ્પિ ઓચિત્યં પોસેતિ. તથા હિ તાદિસસ્સ વદનારવિન્દોદરે સમ્ભવા સુન્દરી, તતોયેવ પટિસરણં, તસ્મા ચ મનો પીણેતીતિ. તસ્સ વદનં, તમિવ મુનિન્દવદનં, અમ્ભોજં. તમેવ વા લક્ખિસંયોગિતાદિસધમ્મેન’મ્ભોજં, પદુમં. તસ્સ ગબ્ભો. તત્થ સમ્ભવેન પવત્તિયા, ઉપ્પત્તિયા વા સુન્દરી નિરવજ્જા દેવતા. વાચા પન દોસલેસેનાપ’સમ્ફુટ્ઠાવ નિરવજ્જા, તથા ચ વક્ખતિ ‘‘ગુણાલઙ્કારસંયુત્તા’’ [સુબોધાલઙ્કાર ૧૪ ગાથા] ઇચ્ચાદિ. તતોવાયં સરણં પાણિનં સત્તાનં પટિભાનાદિગુણવિસેસાવહત્તમત્તેન પટિસરણભૂતા દેવતા. વાચા પન સબ્બુપદ્દવનિવારણેન સબ્બહિતસુખસમ્પદાસમ્પાદનેનચ્ચન્તપટિસરણભૂતા. સભાવનપુંસકત્તા ચેત્થ ન લિઙ્ગપરિવત્તનં. મય્હન્તિ એકવચનેનત્તનો નિરભિમાનત’માનેતિ સજ્જનમાચારં. અભિન્નપદસિલેસો ચાયં, સબ્બત્થેવાવીકતસદ્દપ્પયોગતો. સિલેસો ચાયં વઙ્કવુત્તિયા સબ્બત્થ સિરિં પોસેતિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘વઙ્કવુત્તીસુ પોસેતિ, સિલેસો તુ સિરિં પર’’ન્તિ [સુબોધાલઙ્કાર ૧૭૨ ગાથા]. અયમેત્થ સઙ્ખેપેન નયેન અત્થવણ્ણના. વિત્થારનયેન પન નાનપ્પકારેનત્થો સંવણ્ણેતું સક્કા. તથા સતિ ગન્થગારવોપિ સિયાતિ પકારોયમેવબ્ભુપગતો.

૧. સુપરિસુદ્ધબુદ્ધિગોચરપરમવિચિત્તગન્થકારકોયમાચરિય- સઙ્ઘરક્ખિતમહાસામિપાદો સપિટકત્તયસબ્બસત્થપારાવતરણેન સઞ્જાતાનપ્પકપીતિસુખમનુભવં પટિપત્તિપટિવેધસાસનદ્વયસ્સ પરિયત્તિમૂલકત્તા યેન કેનચિ પરિયાયેન તસ્સા પરિયત્તિયા અત્થાવબોધેન ‘‘અપ્પેવ નામ સાધુજનં પરિતોસેય્ય’’મિતિ તદધિગમોપાયભૂતમિદં પકરણમારભન્તો ગન્થારમ્ભે ઇટ્ઠદેવતાય પણામકરણં સતાચારાનુરક્ખણત્થં [સદાચારાનુરક્ખણત્થં (ક.)], વિસેસતો અભિમતગન્થસ્સાનન્તરાયેન પરિસમત્તિયા ચ કારણમિતિ ઇટ્ઠદેવતાનુસ્સરણં, ગન્થન્તરારમ્ભપટિક્ખેપકજનપટિબાહનપુબ્બકાનિ અભિધાનાભિધેય્યકરણપ્પકારપયોજનાનિ ચ દસ્સેન્તો ‘‘મુનિન્દવદનમ્ભોજ…પે… પરિસ્સમો’’તિ ગાથત્તયમાહ. એત્થ પઠમગાથાય ઇટ્ઠદેવતાસઙ્ખાતરતનત્તયપ્પણામો દસ્સિતો, દુતિયગાથાય આરમ્ભપટિક્ખેપકજના નિસેધિતા, તતિયગાથાય અભિધાનાદિકં દસ્સિતં. તથા હિ લોકુત્તરધમ્મનિસ્સિતપરિયત્તિસઙ્ખાતસબ્બઞ્ઞુભારતિયા મનોસમ્પીણનાસીસનાપદેસેન અત્તનો નિસ્સેસધમ્મરતને પસાદો પકાસિતો. સો પન ધમ્મપ્પસાદો તદવિનાભાવતો બુદ્ધસઙ્ઘેસુપિ સિદ્ધોતિ રતનત્તયવિસયં પણામં વઙ્કવુત્તિયા દસ્સેતિ. સો હિ અત્થતો પણામક્રિયાભિનિપ્ફાદિકા કુસલચેતના. એત્થ ફલં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

પુન સન્તેસુ રામસમ્માદ્યલઙ્કારેસુ પિટ્ઠપિસનં વિય હોતીદં અલઙ્કારકરણન્તિ વદન્તા વિરુદ્ધવાદિનો રામસમ્માદીનમત્થિભાવં ઉબ્ભાવેત્વા [અભ્યુપગમેત્વા (ક.)] તે સુદ્ધમાગધિકા ન વળઞ્જેન્તીતિ ઇમિના પટિસિદ્ધા. નિરાકરણફલઞ્હિ ગન્થસ્સ નિદ્દોસભાવોવ. અપિચ સદ્દાલઙ્કારઅત્થાલઙ્કારદીપકેન અલઙ્કારસદ્દેન ગન્થસરીરસઙ્ખાતસઞ્ઞિનો સઞ્ઞાસઙ્ખાતઅભિધાનઞ્ચ અલઙ્કારસદ્દસ્સ સદ્દાલઙ્કારાદ્યભિધેય્યઞ્ચ સુદ્ધમાગધિકત્તં વત્વા અલઙ્કારસદ્દસ્સ વિસેસનભૂતઅનુરૂપસદ્દોપાદાનેન બુદ્ધવચનસ્સ ઉપયોગત્તં માગધિકવોહારેન ભવતીતિ ગમ્યમાનત્તા કરણપ્પકારઞ્ચ અલઙ્કારગન્થપ્પવત્તિયા અત્થાલઙ્કારાદિનિસ્સિતત્તા ઇમિના અલઙ્કારસદ્દેનેવ અલઙ્કારસઙ્ખરણસઙ્ખાતપ્પયોજનઞ્ચ દસ્સેતિ.

સત્થપ્પયોજનાનં સાધ્યસાધનલક્ખણો સમ્બન્ધો પન સમ્બન્ધસ્સ નિસ્સયભૂતસત્થપ્પયોજનાનં દસ્સનેનેવ તન્નિસ્સિતત્તા સયમ્પિ વુત્તો હોતિ. વુત્તં હિ–

‘‘સત્થં પયોજનઞ્ચેવ, ઉભો સમ્બન્ધનિસ્સયા;

વુત્તા તંવુત્તિયાયેવ, વુત્તો તન્નિસ્સિતોપિ સો’’તિ.

તસ્સત્થો– સમ્બન્ધનિસ્સયા સમ્બન્ધસ્સ આધારભૂતા સત્થં, પયોજનઞ્ચ ઉભો વુત્તા, તંવુત્તિયાયેવ તેસં ઉભિન્નં કથનેનેવ તન્નિસ્સિતો તે નિસ્સાય પવત્તો સોપિ સમ્બન્ધો વુત્તો ભવતીતિ.

એત્થ અભિધાનકથનં વોહારસુખત્થં, અભિધેય્યાદિકથનં પન તેહિ યુત્તાનંયેવ ગન્થાનં સુબુદ્ધિપુબ્બકાદીનં ઉપાદેય્યત્તઞ્ચ તબ્બિપરીતાનં ઉમ્મત્તકવચનાદીનમિવઅનુપાદેય્યત્તઞ્ચ પકાસનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘સમ્બન્ધાનુગુણોપાયં [સમ્બન્ધ્યનુગુણોપાયં (ક.)], પુરિસત્થાભિધાયકં;

વીમંસાધિગતં [વીમંસાધિકતં (સી.)] વાક્ય-મતોનધિગતં […નધિકતં (સી.)] પર’’ન્તિ.

તસ્સત્થો– સમ્બન્ધાનુગુણોપાયં સાધિયસાધનલક્ખણસમ્બન્ધસ્સ નિસ્સયભૂતવાચ્ચવાચકાનં સમ્બન્ધિભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાનુરૂપગુણપરિજાનને કારણભૂતં પુરિસત્થાભિધાયકં ચતુબ્બિધધમ્મઅત્થકામમોક્ખસઙ્ખાતાનં પુરિસત્થાનં વાચકભૂતં વાક્યં ‘‘એકાખ્યાતો પદચ્ચયો, સિયા વાક્યં સકારકો’’તિ [અભિધાનપ્પદીપિકા ૧૦૬ ગાથા] વુત્તલક્ખણમજ્ઝપતિતવાક્યસમુદાયોપેતં મહાવાક્યસરૂપસત્થં વીમંસાધિગતં ઞાણગતિલક્ખણઉપપરિક્ખાય અધિગતં અધિપ્પેતં, અતો પરં વુત્તલક્ખણસત્થતો અઞ્ઞં અનધિગતં નાધિપ્પેતન્તિ. ઇદં પનેત્થ ગાથાનં નિક્ખેપપ્પયોજનં.

લોકે પદુમગબ્ભે વસન્તિયા સબ્બઙ્ગધવલાય યથિચ્છિતત્થસાધિકાય સરસ્સતીનામિકાય દેવતાય ‘‘વાણી’’તિ વોહારતો ઇમિના અત્થેન યોજેત્વા અભિન્નપદસિલેસાલઙ્કારવસેન વુત્તત્તા પદત્થો એવં વેદિતબ્બો – મુનિન્દસ્સ સોભાસુગન્ધાદિગુણયોગતો મુખસદિસસ્સ, નો ચે મુખસઙ્ખાતઅમ્ભોજસ્સ ગબ્ભે ઉદરે સમ્ભવેન પવત્તિયા ઉપ્પત્તિયા વા સુન્દરી નિદ્દોસા, સોભના વા પાણિનં સરણં અતોયેવ અહિતાપનયનહિતાવહત્થેન સબ્બસત્તાનં પટિસ્સરણભૂતા વાણી યથાવુત્તગુણોપેતા સરસ્સતીદેવતા, નો ચે સબ્બઞ્ઞુભારતીતિ વુત્તસદ્ધમ્મરતનં મય્હં મનં ગન્થવિરચને બ્યાવટસ્સ મે ચિત્તં પીણયતં અભિમતત્થસમ્પાદનેન પીણયતૂતિ.

ઉભયલોકજાનનતો મુનિ ચ સો ઇન્દભાવપવત્તનતો ઇન્દો ચેતિ કમ્મધારયેન વા, અગારિયમુનિઅનગારિયમુનિસેખમુનિઅસેખમુનીનં ચતુન્નં પઞ્ચમો હુત્વા ઇન્દોતિ છટ્ઠીતપ્પુરિસેન વા મુનિન્દો. દેવતાપક્ખે વદનમિવ વદનન્તિ અમ્ભોજે, સદ્ધમ્મપક્ખે અમ્ભોજમિવ અમ્ભોજન્તિ વદને ચ ઉપચારેન ગહિતે કમ્મધારયો. મુનિન્દસ્સ વદનમ્ભોજમિતિ ચ, તસ્સ ગબ્ભોતિ ચ, તસ્મિં સમ્ભવોતિ ચ, તેન સુન્દરીતિ ચ વાક્યં. વાણિયા વિસેસનત્તેપિ એકન્તનપુંસકત્તા સરણસદ્દસ્સ ન લિઙ્ગપરિવત્તનભાવો. પાણિનન્તિ રસ્સત્તં, દીઘસ્સ બ્યભિચારત્તા. મય્હન્તિ એકવચનેન અત્તનો સાધુગુણોદયકારણં નિરતિમાનતં દીપેતિ. સન્તેસુપિ અઞ્ઞેસુ જિનપરિયાયેસુ મુનિન્દસદ્દો ઇટ્ઠમનોસમ્પીણનઅમ્ભોજતુલ્યતાસુન્દરિત્તસરણત્તસઙ્ખાતાનં અત્થન્તરાનં ઓચિત્યં પોસેતીતિ પયુત્તો. તથા હિ તાદિસસ્સ મુખં અમ્ભોજતુલ્યં, તસ્મિં મુખોદરે સમ્ભવા સુન્દરી, તતોયેવ પાણિનં સરણં. તસ્માયેવ મનોસમ્પીણને પટુત્તં સુબ્યત્તમિતિ ઓચિત્યં હોતિ. લોકે પત્થટમિદમોચિત્યમાદરણીયં હોતિ. તસ્મિઞ્હિ ઉત્તમકવયોયેવ ઉપદેસકાતિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘ઓચિત્યં નામ વિઞ્ઞેય્યં, લોકે વિખ્યાતમાદરા;

તત્થોપદેસપ્પભવા, સુજના કવિપુઙ્ગવા’’તિ [સુબોધાલઙ્કાર ૧૦૪ ગાથા].

નિમિત્તવણ્ણના

૨. રામસમ્માદ્યલઙ્કારા, સન્તિ સન્તો પુરાતના;

તથાપિ તુ વળઞ્જેન્તિ, સુદ્ધમાગધિકા ન તે.

૨. અથેવમભિગતામિતસિદ્ધિસમ્પદાપાદનેકચતુરપરમિટ્ઠદેવતા- ભાવરૂપિતસદ્ધમ્મરતનસ્સો’ પદસ્સિતનિપચ્ચકારેન ઇટ્ઠદેવતાપૂજં દસ્સેત્વા ‘‘નનુ બન્ધલક્ખણમત્થિયેવ પુબ્બકં, તસ્મા કિમનેન પિટ્ઠપિસનેને’’તિ લક્ખણન્તરારમ્ભપટિક્ખેપકજનપટિબાહનપુબ્બકમભિધેય્યપ્પયોજન- સમ્બન્ધે દસ્સેતુમાહ ‘‘રામસમ્મે’’ચ્ચાદિ. રામસમ્માદીનં રામસમ્મપભુતીનં પુબ્બાચરિયાનં, રામસમ્માદયો વા તંસમ્બન્ધતો. ભવતિ હિ તંસમ્બન્ધતો તબ્બોહારો યથા કિઞ્ચિપિ વેજ્જસત્થં ‘‘બિમ્બિસારો’’તિ. અલઙ્કારા ભૂસાવિસેસા, બન્ધાલઙ્કારપટિપાદકત્થેન અલઙ્કારખ્યા ગન્થવિસેસા વા. સન્તો સોભના. દ્વેપિ પુરા પુબ્બકાલે ભવા પુરાતના, પોરાણિકા. ઉભોપિ સન્તિ. યજ્જપિ સંવિજ્જન્તિ. તથાપિ તૂતિ નિપાતસમુદાયોયં વિસેસાભિધાનારમ્ભે. એવં સન્તેપીતિ અત્થો. સુદ્ધમાગધિકાતિ મગધેસુ ભવા, તત્થ વિદિતા વા મગધા, સદ્દા. તે એતેસં સન્તિ, તેસુ વા નિયુત્તાતિ માગધિકા. સુદ્ધા ચ સક્કટાદિભાસિતકાલુસિયાભાવેન વિસુદ્ધા, અસમ્મિસ્સા વા અપરિચિતત્તા તે માગધિકા ચાતિ સુદ્ધમાગધિકા, યતિપોતા. તે યથાવુત્તે અલઙ્કારે આભરણવિસેસે ન વળઞ્જેન્તિ, પસાધનવિસેસે નાનુભવન્તિ. ગન્થવિસેસે પન ઉગ્ગહણધારણાદિવસેન અત્તનો સુદ્ધમાગધિકત્તા, રામસમ્માદીનઞ્ચ સક્કટાદિભાવતોતિ અયમેત્થ સદ્દત્થો. ભાવત્થલેસોપેત્થ પરિપૂરતિ, તથાવિધપતીતિયોગતો. સુદ્ધમાગધિકા અત્તનો પરિસુદ્ધભાવેન પુબ્બે સોભનાપિ તે અલઙ્કારા ઇદાનિ મલગ્ગહિતભાવપ્પત્તા ‘‘કિં તેહિ મલગ્ગહિતેહિ અમ્હાદિસાનં સુદ્ધસત્તાન’’ન્તિ ન વળઞ્જેન્તીતિ.

‘‘પતીયમાનં પન કિઞ્ચિ વત્થુ,

અત્થેવ વાણીસુ મહાકવીનં;

યં તં પસિદ્ધાવયવાતિરિત્ત-

માભાતિ લાવણ્યમિવઙ્ગનાસૂ’’તિ.

હિ વુત્તં.

૨. સન્તો વિઞ્ઞૂહિ પસત્થત્તા સોભના પુરાતના પુબ્બકાલસમ્ભૂતા રામસમ્માદ્યલઙ્કારા રામસમ્માદીહિ આચરિયેહિ વિરચિતત્તા, તેસં તંસમ્બન્ધતો તબ્બોહારસદિસનામત્તા વા રામસમ્માદયો નામ અલઙ્કારા કિસ્મિઞ્ચિ વેજ્જસત્થે ‘‘બિમ્બિસારો’’તિ વોહારો વિય. અલઙ્કારા ભૂસાવિસેસા, અલઙ્કારત્તપટિપાદનતો અલઙ્કારનામિકા ગન્થવિસેસા વા સન્તિ કિઞ્ચાપિ વિજ્જન્તિ, તથાપિ તુ એવં સન્તેપિ સુદ્ધમાગધિકા સક્કટપાકતાદીસુ અઞ્ઞભાસાસુ પરિચયાભાવતો કેવલમાગધિકા તે રામસમ્માદિકે અલઙ્કારે ન વળઞ્જેન્તિ પસાધનવસેન, ઉગ્ગહણધારણાદિવસેન ન સેવન્તિ. મગધેસુ ભવા, તેસુ વા વિદિતા મગધા, સદ્દા. તે એતેસં અત્થિ, તેસુ નિયુત્તાતિ વા માગધિકા. સુદ્ધસદ્દો મગધવિસેસનો, માગધિકવિસેસનો વા હોતિ. સદ્દાનં તાદિસપતીતિવિસેસયોગતો ભાવત્થલેસોપિ ઇધ દિપ્પતિ. તથા હિ સુદ્ધમાગધિકા અત્તનો સુદ્ધત્તા તેસં વિન્યાસેન સોભનત્તે સતિપિ ભાસાય પુરાતનત્તા અપરિસુદ્ધોતિ અવમઞ્ઞમાના ન વળઞ્જેન્તીતિ. વત્તિચ્છિતસ્સત્થસ્સ ઉપત્થમ્ભકભૂતો ભાવત્થલેસોપિ મહાકવીનં વચનેસુયેવ લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બો. વુત્તં હિ–

‘‘પતીયમાનં પન કિઞ્ચિ વત્થુ,

અત્થેવ વાણીસુ મહાકવીનં;

યં તં પસિદ્ધાવયવાતિરિત્ત-

માભાતિ લાવણ્યમિવઙ્ગનાસૂ’’તિ.

તસ્સત્થો – મહાકવીનં પૂજિતકવીનં વાણીસુ વચનવિસેસેસુ પતીયમાનં ગમ્મમાનં યં કિઞ્ચિ વત્થુ યો કોચિ અત્થલેસો અત્થેવ અત્થિ એવ, તં વત્થુ અઙ્ગનાસુ વનિતાસુ પસિદ્ધાવયવાતિરિત્તં હત્થપાદાદિપાકટસરીરાવયવતો અધિકં લાવણ્યમિવ મનોગોચરીભૂતસુન્દરત્તં વિય પસિદ્ધાવયવાતિરિત્તં પકાસસદ્દાવયવતો અધિકં હુત્વા આભાતિ દિપ્પતીતિ.

અભિધાનાદિવણ્ણના

૩. તેનાપિ નામ તોસેય્ય-મેતે’લઙ્કારવજ્જિતે;

અનુરૂપેના’લઙ્કારે-ને’સમેસો પરિસ્સમો.

૩. તેનેચ્ચાદિ. યેન તે અલઙ્કારે ન વળઞ્જેન્તિ, તેન કારણેન અલઙ્કારવજ્જિતે આભરણેહિ, ગન્થવિસેસેહિ વા રહિતે, અલઙ્કારા વા યથાવુત્તવજ્જિતા યેહિ તે, એતે યતિપોતે એસં યતિપોતાનં અનુરૂપેન ઇદાનિ વિરચિયમાનત્તાભિનવભાવતો, દસબલવદનકમલમજ્ઝવાસિતભાસિતવિરચિતભાવતો ચ અનુચ્છવિકેન અલઙ્કારેન આભરણેન, અલઙ્કારસત્થેન વા તોસેય્યં અપિનામ યથિચ્છિતપસાધનવસેન, સવનધારણાદિવસેન વા વળઞ્જનેન સન્તુટ્ઠે કરેય્યં અપ્પેવ નામ યન્નૂનાતિ એસો પરિસ્સમો અયં અમ્હાકં તાદિસસન્તુટ્ઠિજનકાલઙ્કારપકરણપ્પયોગો.

અલઙ્કરોન્તિ અત્તભાવમનેનાતિ અલઙ્કારો, આભરણં હારકેયૂરાદિ. અલઙ્કરોન્તિ બન્ધસરીરમનેનાતિ અલઙ્કારોતિમિના પન અલઙ્કારસદ્દેન પસાદાદયો સદ્દાલઙ્કારા, સભાવવુત્યાદયો ચ અત્થાલઙ્કારા નાનપ્પકારા સઙ્ગહિતા, યેહિ સદ્દત્થસઙ્ખાતં બન્ધસરીરં સોભતે, યથા હિ પુરિસસરીરે હારકેયૂરાદ્યલઙ્કારો ન્યસ્યતે, યેન સોભતે, તથા બન્ધસરીરેપિ સદ્દાલઙ્કારા, અત્થાલઙ્કારા ચ નિક્ખિપીયન્તિ, યતો સોભતે. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘તં તુ પાપેન્તુલઙ્કારા, વિન્દનીયતરત્તન’’ન્તિ [સુબોધાલઙ્કાર ૯ ગાથા] ચ, ‘‘અત્થાલઙ્કારસહિતે’’ચ્ચાદિકઞ્ચ [સુબોધાલઙ્કાર ૧૬૪ ગાથા].

અલઙ્કારવિધાનભાવેન તુ બન્ધસરીરમ્પિ તદત્થિયા અલઙ્કારો, તથા તપ્પટિપાદકં સુબોધાલઙ્કારનામધેય્યસત્થં અલઙ્કતપટિપાદકત્તેન મઙ્ગલસુત્તન્તિ વિય. વક્ખતિ હિ ‘‘ગન્થોપિ કવિવાચાન-મલઙ્કારપ્પકાસકો’’ [સુબોધાલઙ્કાર ૧૨ ગાથા] ચ્ચાદિ. અત્ર ઉચ્ચતે –

‘‘મુખ્યોલઙ્કારસદ્દોયં, સદ્દત્થાલઙ્કતિસ્સિતો;

સામત્થિયા ત્વધિટ્ઠાને, તથા સત્થેપિ તબ્બતી’’તિ.

અનેનસ્સાભિધેય્યાદીનિ વુચ્ચન્તિ. અભિધીયતે ઇતિ અભિધેય્યં, સમુદિતેન સત્થેન વચનીયત્થો. સો ચ સરીરાલઙ્કારવિભાગકપ્પનાય તેસં પટિપાદનં. સુબોધાલઙ્કારેન હિ તે પટિપાદીયન્તિ. યેન ચ યો પટિપાદીયતિ, તસ્સાયમત્થો ભવતીતિ અભિધેય્યસત્થોપિ. દસ્સિતમેવ તુ સરીરાલઙ્કારસઙ્ખરણં પયોજનં, તં નિસ્સાય સુબોધાલઙ્કારપ્પવત્તિતો. યસ્સ હિ યમુદ્દિસ્સ પવત્તિ હોતિ, તં તસ્સ પયોજનં, તં પન કવિત્તકિત્તિપસિદ્ધાદિલક્ખણં, પરમ્પરાય તદત્થતાય સુબોધાલઙ્કારસઙ્ખરણસ્સ. સત્થપયોજનાનં, સાધિયસાધનલક્ખણો સમ્બન્ધો તુ નિસ્સયપદસ્સિના દસ્સિતોયેવ. યથાહ –

‘‘સત્થં પયોજનઞ્ચેવ, ઉભો સમ્બન્ધનિસ્સયા;

વુત્તાતંવુત્તિયાયેવ, વુત્તો તન્નિસ્સિતોપિ સો’’તિ.

અભિધેય્યાદિકથનઞ્ચ તંસમઙ્ગિસ્સેવ ચ વીમંસાવિસેસસમઙ્ગીનમુપાદીયમાનત્તા, અઞ્ઞાદિસસ્સ પન ઉમ્મત્તકવચનાદિનો વિય હેય્યત્તા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સમ્બન્ધાનુગુણોપાયં, પુરિસત્થાભિધાયકં;

વીમંસાધિગતં વાક્ય-મતોનધિગતં પર’’ન્તિ.

વાક્યન્તિ ચેત્થ વાક્યલક્ખણોપેતમન્તરવાક્યસન્નિચયં મહાવાક્યસરૂપં સત્થમેવાધિપ્પેતં.

૩. યેન તે તે અલઙ્કારેન વળઞ્જેન્તિ, તેન કારણેન અલઙ્કારવજ્જિતે આભરણવિસેસેહિ, ગન્થવિસેસેહિ વા વજ્જિતે, તે વિરહિતે યેહિ એતે સુદ્ધમાગધિકે એસં સુદ્ધમાગધિકાનં અનુરૂપેન અભિનવભાવતો માગધિકસરૂપં અનુગતરૂપેન, દસબલભાસિતવિરચિતત્તા વા અનુકૂલેન અલઙ્કારેન આભરણવિસેસેન, ગન્થવિસેસેન વા તોસેય્યં અલઙ્કારવળઞ્જાપનેન, ગન્થવિસેસે [ગન્થવિસયે (ક.)] ઉગ્ગહણધારણાદિકારાપનેન વા સન્તુટ્ઠે કરેય્યં અપિનામ યંનૂન સુન્દરમિતિ, એસો પરિસ્સમો અયં મમ અલઙ્કારપકરણપ્પયોગો. અપિનામાતિ એત્થ ઇતિસદ્દો ગમ્યમાનો.

અલઙ્કારેહિ વજ્જિતા, અલઙ્કારા વજ્જિતા યેહિ વાતિ ચ. રૂપસ્સ અનુ અનુરૂપં, રૂપં અનુગતં અનુરૂપં વા, તેન અનુરૂપેન. અલઙ્કરોન્તિ અત્તભાવમનેનેતિ અલઙ્કારો, હારકેયૂરાદિ આભરણપક્ખે, ગન્થપક્ખે તુ અલઙ્કરોન્તિ બન્ધસરીરમનેનેતિ અલઙ્કારો. ઇમિના મુખ્યભાવેન પસાદાદિસદ્દાલઙ્કારા ચ સભાવવુત્યાદિઅત્થાલઙ્કારા ચ પવુચ્ચન્તિ. અમુખ્યતો પન ઇમેસં દ્વિન્નં અલઙ્કારાનમધિટ્ઠાનભૂતબન્ધસરીરમ્પિ, તથા મઙ્ગલસુત્તરતનસુત્તાદિવોહારો વિય અલઙ્કારપકાસકં ‘‘સમ્મા બુજ્ઝન્તિ દ્વિપ્પકારા અલઙ્કારા અનેને’’તિ ઇમિના અત્થેન લદ્ધસુબોધાલઙ્કારવરનામધેય્યસત્થમ્પિ વુચ્ચતિ. વુત્તમિદમેવ –

‘‘મુખ્યોલઙ્કારસદ્દોયં, સદ્દત્થાલઙ્કતિસ્સિતો;

સામત્થિયા ત્વધિટ્ઠાને, તથા સત્થેપિ તબ્બતી’’તિ.

એત્થ સામત્થિયં નામ તદાધારતપ્પટિપાદકત્તવોહારતો તદાધેય્યતપ્પટિપાદનીયં ન ભવતિ ચે, અઞ્ઞં કિં ભવતીતિ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણમેવાતિ.

૪. યેસં ન સઞ્ચિતા પઞ્ઞા-નેકસત્થન્તરોચિતા;

સમ્મોહબ્ભાહતાવે’તે, નાવબુજ્ઝન્તિ કિઞ્ચિપિ.

૫. કિં તેહિ પાદસુસ્સૂસા, યેસં નત્થિ ગુરૂની’હ [ગરૂનિહ (ક.)];

યે તપ્પાદરજોકિણ્ણા, તે’વ સાધૂવિવેકિનો.

૪-૫. એવં લક્ખણારમ્ભપટિક્ખેપકજનપટિબાહનપુબ્બકમભિધેય્યાદિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સત્થતોવ સબ્બત્થ ગુણદોસવિવેચનં. અતોયેવ વુચ્ચતિ –

‘‘સબ્બત્થ સત્થતોયેવ, ગુણદોસવિવેચનં;

યં કરોતિ વિના સત્થં, સાહસં કિમતોધિક’’ન્તિ.

તસ્મા ગુણદોસવિભાગવિચારણં નામ તબ્બિદૂનંયેવ, નાસત્થઞ્ઞૂનં પુરિસપસૂનં. તથા ચાહ –

‘‘ગુણદોસમસત્થઞ્ઞૂ, જનો વિભજતે કથં;

અધિકારો કિમન્ધસ્સ, રૂપભેદોપલદ્ધિય’’ન્તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૮].

યેનેવં, તેનેત્થ ગુણદોસદસ્સને પસન્નાનેકસત્થચક્ખુયેવાધિગતો, નઞ્ઞો તબ્બિપરીતોત્યન્વયબ્યતિરેકવસેન દસ્સેન્તો ‘‘યેસ’’ન્તિઆદિગાથાદ્વયમાહ. તત્થ યેસન્તિ અનિયમુદ્દેસો, યેહીતિ અત્થો. યેહિ ન સઞ્ચિતા ન રાસિકતા, નાનાસન્તાનવુત્તિનીપિ એકત્તનયેન એકસ્મિં સન્તાને ન વાસિતા નપરિભાવિતાતિ વુત્તં હોતિ. કા સા? પઞ્ઞા હેય્યોપાદેય્યવિવેકરૂપા. કીદિસીતિ આહ ‘‘અનેકસત્થન્તરોચિતા’’તિ. અનેકસ્મિં તિપિટકતક્કબ્યાકરણાલઙ્કારસત્થાદિકે સત્થન્તરે ઉચિતા સવનધારણાદિવસેન પરિચિતા સાયં પઞ્ઞા યેસં ન સઞ્ચિતાતિ પકતં. એતેતિ યથાઉદ્દિટ્ઠાનં નિયમવચનં. સમ્મોહબ્ભાહતાતિ યથાવુત્તાયાતિસયવતિયા પઞ્ઞાયાભાવતો બલપ્પત્તેન મોહેન અબ્ભાહતા વિસેસેન પહતા, એવસદ્દિતા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. યતો એવં, તસ્માપિ કિઞ્ચિપિ હેય્યોપાદેય્યરૂપં યં કિઞ્ચિદેવ અટ્ઠાનાનિયોજકતાદિસગુરુપાદસુસ્સૂસાનિસ્સયપટિલદ્ધવિવેકપઞ્ઞાતિ- સયાલાભેન નાવબુજ્ઝન્તિ, ન જાનન્તીત્યત્થો. યતો આલસિયાદિદોસલેસપરિગ્ગહોપિ સતતાચરિયસેવનવસેન સિરોવિકિણ્ણતાદિસગુરુપાદપઙ્કજમ્બુજપરાયનો ચિરેનપિ કાલેન નાનાવિધસત્થન્તરકતપરિચયબલેન પપ્પોતિ તાદિસં પઞ્ઞાવેયત્તિયં. તેનેવાહ ભગવા –

‘‘નિહીયતિ પુરિસો નિહીનસેવી,

ન ચ હાયેથ કદાચિ તુલ્યસેવી;

સેટ્ઠમુપનમં ઉદેતિ ખિપ્પં,

તસ્મા’ત્તનો ઉત્તરિતરં ભજેથા’’તિ [અ. નિ. ૩.૨૬].

તતો એતાદિસો પઞ્ઞવાયેવેત્થ ગુણદોસવિભાગવિવેચને અધિકારી, નઞ્ઞો તબ્બિપરીતો પુરિસપસૂતિ અયમેત્થાધિપ્પાયો. રુળ્હો અત્થવિસેસો. તેનાહ ‘‘કિં તેહિ પાદસુસ્સૂસા, યેસં નત્થિ ગુરૂનિહા’’તિ. ઇહાતિ ઇમસ્મિં લોકે યેસં જનાનં ગુરૂનં કાતબ્બા પાદસુસ્સૂસા પાદપરિચરિયા નત્થિ, તેહિ જનેહિ યથાવુત્તનયેન પઞ્ઞાવેયત્તિયરસાનભિઞ્ઞેહિ કિં પયોજનં, લેસમત્તમ્પિ નત્થિ, અનધિગતાયેવેત્થ એતેતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ બ્યતિરેકમુખેન આહ ‘‘યે’’તિઆદિ. યે પુબ્બે કતપુઞ્ઞતાદિસમ્પત્તિસમ્પન્ના તપ્પાદરજેહિ તેસં ગુરૂનં પાદધૂલીહિ ઓકિણ્ણા ઓનદ્ધા ગવચ્છિતા, તેવ સાધૂ યથાવુત્તનયેન પઞ્ઞાવેયત્તિયેન અભિઞ્ઞાતા સજ્જના એવ વિવેકિનો હેય્યોપાદેય્યગુણદોસવિભાગનિયમનપઞ્ઞાસમ્પત્તિસમઙ્ગિનો હોન્તિ, તેયેવેત્થ ગુણદોસવિવેચને અધિગતાતિ અધિપ્પાયો. સા ચાયં ગુરુપાદસુસ્સૂસા વિસિટ્ઠાદરેન કરણીયાતિ વઙ્કવુત્તિયા તદભ્યાસે સાધુજને નિયોજેતિ.

૪-૫. યે સકલસત્થપરિચિતઞ્ઞાણપાટવા યદિ દોસમારોપયન્તિ, તેસં તદ્દોસનિરાકરણં વિના પદેસાવબોધનમત્તેન પણ્ડિતમાનીનં વચનસ્સાગુરુકરણં વઙ્કવુત્તિયા દસ્સેન્તો ચ તંદ્વારેનેવ અત્તનો અનઞ્ઞસાધારણગુરુગારવતં સાધુજનેહિ પરમાદરેન સમ્પાદેતબ્બમિતિ દસ્સેતું ‘‘યેસં…પે… કિનો’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. અનેકસત્થાનં તિપિટકતક્કબ્યાકરણાદીનં અનેકેસં ગન્થાનં અન્તરે તત્વત્થસઙ્ખાતઅબ્ભન્તરે ઉચિતા સવનઉગ્ગહણધારણાદિવસેન પરિચિતા પઞ્ઞા સુતમયા પઞ્ઞા યેસં યેહિ ન સઞ્ચિતા, દ્વિન્નમેકક્ખણે પવત્તિયાભાવેપિ ઉપચિતસમૂહભાવતો, પુબ્બકાલિકપઞ્ઞાય અપરકાલિકપઞ્ઞાય અનન્તરઆસેવનાદિપચ્ચયલાભતો અવત્થબાહુલ્લપવત્તિતો વા સઞ્ચિતબ્બાપિ ન રાસિકતા. એતે ઈદિસપઞ્ઞાપાટવરહિતા ઇમે સમ્મોહબ્ભાહતા પઞ્ઞાપાટવાભાવતો બલપ્પત્તેન મોહેન વિસેસેન પહતા એવ કિઞ્ચિપિ હેય્યોપાદેય્યં નાવબુજ્ઝન્તિ. ન એકે અનેકેતિ ચ, તે ચ તે સત્થા ચેતિ ચ, તેસમન્તરમિતિ ચ, તસ્મિં ઉચિતાતિ ચ સમ્મોહેન અબ્ભાહતાતિ ચ વિગ્ગહો. તેન વુત્તં–

‘‘ગુણદોસમસત્થઞ્ઞૂ, જનો વિભજતે કથં;

અધિકારો કિમન્ધસ્સ, રૂપભેદોપલદ્ધિય’’ન્તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૮].

તસ્સત્થો – અસત્થઞ્ઞૂ જનો ગુણદોસં કથં વિભજતે. તથા હિ રૂપભેદોપલદ્ધિયં નીલપીતાદિરૂપવિસેસાવબોધને અન્ધસ્સ અધિકારો અભિમુખકરણં કિં હોતિ, ન ભવત્યેવ, તસ્મા અનેકસત્થન્તરગતસુપ્પસન્નપઞ્ઞાચક્ખુના એવ ગુણદોસવિવેચનં ભવતિ, તદભાવે ન ભવત્યેવ. ઇદમેવ વુચ્ચતે–

‘‘સબ્બત્થ સત્થતોયેવ, ગુણદોસવિવેચનં;

યં કરોતિ વિના સત્થં, સાહસં કિમતોધિક’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – સબ્બત્થ ગુણદોસવિવેચનં સત્થતોયેવ હોતિ, સત્થં વિના સત્થોચિતતાદિસપઞ્ઞં વિના યં કરોતિ ગુણાગુણવિભાગં કરોતિ, યં કરણં અત્થિ, અતોધિકં સાહસં કિં આસું કિરિયા અનુપપરિક્ખનકિરિયા નત્થેવ.

ઇહ ઇમસ્મિં લોકે યેસં અકતપુઞ્ઞાનં જનાનં ગુરૂનં

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો,

વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા,

નો ચા’ટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ [અ. નિ. ૭.૩૭].

નિદ્દિટ્ઠગુણોપેતાનં આચરિયાનં કાતબ્બા પાદસુસ્સૂસા પાદપરિચરિયા નત્થિ, તેહિ કિં પયોજનં. યે કતપુઞ્ઞા જના તપ્પાદરજોકિણ્ણા તેસં ગુરૂનં પાદરજેહિ ગવચ્છિતા, તેવ સાધૂ જના એવ વિવેકિનો કલ્યાણમિત્તગુરુપાસનાહિ અધિગતવિસિટ્ઠવિવેકબુદ્ધિનો ભવન્તિ, તે એવ વિવેકં જાનન્તીતિ ભાવો. સોતુમિચ્છા સુસ્સૂસા, તં નિસ્સાય કત્તબ્બપાદપરિચરિયાપિ તદત્થિયા સુસ્સૂસા નામ હોતિ. પાદેસુ સુસ્સૂસાતિ ચ, તેસં પાદાતિ ચ, તેસુ રજાનીતિ ચ, તેહિ ઓકિણ્ણાતિ ચ વિગ્ગહો. સિસ્સાનં સકલાભિબુદ્ધિયા ગુરુપટિબદ્ધત્તા અત્તનો ગુણતો અધિકતરાયેવ સેવિતબ્બા. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘નિહીયતિ પુરિસો નિહીનસેવી,

ન ચ હાયેથ કદાચિ તુલ્યસેવી;

સેટ્ઠમુપનમં ઉદેતિ ખિપ્પં,

તસ્મા’ત્તનો ઉત્તરિતરં ભજેથા’’તિ [અ. નિ. ૩.૨૬].

૬. કબ્બનાટકનિક્ખિત્ત-નેત્તચિત્તા કવિજ્જના;

યંકિઞ્ચિ રચયન્તે’તં, ન વિમ્હયકરં પરં.

૭. તેયે’વ પટિભાવન્તો, સો’વ બન્ધો સવિમ્હયો;

યેન તોસેન્તિ વિઞ્ઞૂયે, તત્થાપ્ય’વિહિતાદરા.

૬-૭. એવમેત્થાન્વયબ્યતિરેકવસેનાધિગતે દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘કિં અમ્હાકં કબ્બનાટકપરિચયાભાવેરચનાવિસેસાભિયોગોપજનિતપરિસ્સમેના’’તિ ઓલીનવુત્તિનો સોતુજને સમુસ્સાહેતિ ‘‘કબ્બનાટકા’’તિઆદિના. કવિપ્પયોગસઙ્ખાતો બન્ધોવ કવિનો ઇદન્તિ કબ્બં. મુત્તકાદિવાક્યસ્વમુત્તિકાદ્યવયવસભાવા અન્તરવાક્યસમુદાયસમ્પન્નં વુત્તજાતિભેદભિન્નં પજ્જમયં ગજ્જમયં પજ્જગજ્જમયં ચમ્પૂનામકઞ્ચ, મહાવાક્યરૂપં મહાકબ્બઞ્ચ, તં પન મહાકબ્બં સગ્ગેહિ સગ્ગનામકેહિ પરિચ્છેદવિસેસેહિ બન્ધ્યતે કરીયતીતિ સગ્ગબન્ધોતિ પવુચ્ચતિ. તસ્સ તુ લક્ખણં ‘‘સગ્ગબન્ધસ્સ મુખં ઇટ્ઠાસીસનં સિયા પણામો વા બન્ધસમ્બન્ધિનો કસ્સચિ અત્થસ્સ નિદ્દેસો વા’’તિઆદિના અનેકધા વણ્ણેન્તિ. તં યથા?

‘‘સગ્ગબન્ધો મહાકબ્બ-મુચ્ચતે ત્વસ્સ લક્ખણં;

પણામો વત્થુનિદ્દેસો, આસીસાપિ ચ તમ્મુખં.

ઇતિહાસકથુબ્ભૂતં, સન્તસન્નિસ્સયમ્પિ વા;

ચતુવગ્ગફલાયત્તં, ચતુરોદાત્તનાયકં.

પુરણ્ણવુતુસેલિન્દુ-સવિતૂદયવણ્ણનં;

ઉય્યાનસલિલક્કીળા, મધુપાનરતુસ્સવં.

વિપ્પલમ્ભવિવાહેહિ, કુમારોદયવડ્ઢિહિ;

મન્તદૂતપ્પયાનાજિ-નાયકાભ્યૂદયેહિપિ.

અલઙ્કતમસંખિત્ત-રસભાવનિરન્તરં;

નાતિવિત્થિણ્ણસગ્ગેહિ, પિયવુત્તસુસન્ધિભિ.

સબ્બત્થ ભિન્નસગ્ગન્તે-હુપેતં લોકરઞ્જકં;

કબ્બં કપ્પન્તરટ્ઠાયિ, જાયતે સાધ્વલઙ્કતી’’તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૧૪ – ૧૯ ગાથા].

તત્થ ઇતિહાસકથુબ્ભૂતન્તિ પુરાવુત્તકથાસન્નિસ્સયં. સન્તસન્નિસ્સયન્તિ ઇતરસોભનાધિકરણગુણરાજચરિતાદિનિસ્સયં વા. ચતુવગ્ગફલાયત્તન્તિ ધમ્માદિચતુવગ્ગફલાયત્તં. ધમ્મો નામ અબ્ભૂદયનિબ્બાનહેતુકો. અત્થો નામ વિજ્જાભુમ્યાદીનં યથાઞ્ઞાયમજ્જનં, અજ્જિતાનઞ્ચ રક્ખણં. કામો નામ નિરયો વિસયો પયોગો. મોક્ખો નામ સબ્બસંસારદુક્ખનિવત્તિ. ચતુરોદાત્તનાયકન્તિ ઉસ્સાહસત્તિમન્તસત્તિપભૂસત્તિયોગેન ચતુરો કુસલો ચાગાતિસયાદિયોગેન ઉદાત્તો ઉદારો નાયકો વિપક્ખો, પટિપક્ખો ચ યત્થ, તં. મધુ નામ સુરા. વિપ્પલમ્ભો વિરહો. મન્તો નીતિવેદીહિ સહ કારીયનિચ્છયો. દૂતો સન્ધાનપ્પવત્તો પુરિસો. પયાનં સઙ્ગામાદિનિમિત્તગમનં. આજિ સન્ધ્યાભાવે વિગ્ગહો. અસઙ્ખત્તરસભાવનિરન્તરન્તિ અસંખિત્તા બહુત્તા રસા સિઙ્ગારવીરાદયો, ભાવા રતિઉસ્સાહાદયો, તેહિ નિરન્તરં પત્થટં. પિયવુત્તસુસન્ધિભીતિ પિયાનિ સુતિસુભગાનિ વુત્તાનિ ઇન્દવજિરાદીનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધસંસગ્ગતાય સોભનો સન્ધિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહા યેસં સગ્ગાનં, તેહીતિ.

પુનપિ યથાવુત્તેસુ અઙ્ગેસુ નગરવણ્ણનાદીસુ કિઞ્ચ યથાસમ્ભવં મધુપાનાદિરહિતમ્પિ તઞ્ઞૂનં મનો રઞ્જેતિ ઉપાદિયતેવ સબ્ભીતિ દસ્સેતુમાહ–

‘‘કબ્બં ન દુસ્સતઙ્ગેહિ, ન્યૂનમપ્યત્ર કેહિચિ;

બન્ધઙ્ગસમ્પદા તઞ્ઞૂ, કામમારાધયન્તિ ચે’’તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૨૦].

પુનપિ –

‘‘ગુણતો પઠમં વત્વા, નાયકં તેન સત્તુનો;

નિરાકરણમિચ્ચેસ, મગ્ગો પકતિસુન્દરો.

વંસવીરસુતાદીનિ, વણ્ણયિત્વા રિપુસ્સપિ;

તજ્જયા નાયકુક્કંસ-કથનઞ્ચ સુખેતિ નો’’તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૨૧ ૨૨ ગાથા] આહુ.

સબ્બમ્પેતં સદ્ધમ્મામતરસપાનસરસહદયાનં સમ્ફપ્પલાપવિપુલવિસપ્પવેસોપદ્દુતકબ્બનાટકપરમ્મુખાનં સતતચરિતસઞ્ચરિતરતનભાજનાનં સપ્પુરિસાનં કિં હદયખેદોપજનિતપરિસ્સમેનેતિ તદનુરૂપમેવોપદસ્સિતન્તિ.

નાટકં નામ ભરતાદિનાટ્યસત્થે નાનપ્પકારનિરૂપિતરૂપં કપ્પં, તંલક્ખણેકદેસભૂતલક્ખણાનિ પકરણાદીનિ નવ રૂપકાનિ. નાટિકા ચ એત્થેવાવરુમ્ભન્તિ. કબ્બઞ્ચ નાટકઞ્ચ, તેસુ નિક્ખિત્તં ઠપિતં નેત્તઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ યેહીતિ વિગ્ગહો. કે તે? કવિનો. તત્થ નિક્ખિત્તનેત્તચિત્તવચનેન સુતસ્સ ચિન્તનઞ્ચ ઊહાપોહમુખેન યથુગ્ગહિતનિયામં, અવિપરીતત્થનિચ્છયનં, નિચ્છિતસ્સ ભાવના, નિરન્તરાભિયોગો ચ દસ્સિતો. કબ્બનાટકવચનેન સુતં, ચિન્તિતં, ભાવિતઞ્ચ દસ્સિતં. સુતે દસ્સિતે તન્નિસ્સયં સુતમયઞાણમ્પિ દસ્સિતમેવ સિયાતિ. ‘‘કબ્બનાટકનિક્ખિત્તનેત્તચિત્તા’’તિ ઇમિના સુતચિન્તાભાવનાનુક્કમેન સમ્પાદિતપઞ્ઞાપાટવાનં કબ્બરચનાય સામત્થિયં દસ્સેતિ. હોતિ હિ તાદિસાનં તંસુતાદિ બન્ધનકારણં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘સાભાવિકી ચ પટિભા,

સુતઞ્ચ બહુ નિમ્મલં;

અમન્દો ચાભિયોગોયં,

હેતુ હોતિહ બન્ધને’’તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૧૦૩ ગાથા].

યંકિઞ્ચીતિ અત્તનો ચિત્તારુળ્હં યંકિઞ્ચિ બન્ધજાતં. ઇમિના પન અનિયમવચનેન અત્તનો તત્થ આદરાભાવં દીપેતિ. રચયન્તિ કરોન્તિ. એતં તેહિ રચિતં બન્ધજાતં પરં અચ્ચન્તમેવ વિમ્હયકરં ન હોતિ, તાદિસોપાયસમ્પત્તિસમ્પન્નસ્સ ઉપેય્યસમ્પત્તિસબ્ભાવતો અનચ્છરિયમેવાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ તેસુ કબ્બનાટકેસુ રચનાવિસેસએકન્તોપાયભૂતેસુ અવિહિતાદરાઅપિ સુતાદિવસેન અકતાદરાપિ યે સપ્પુરિસા પઞ્ઞવન્તો યેન બન્ધવિસેસેન વિઞ્ઞૂ ગુણદોસવિદુનો સત્થઞ્ઞુનો પણ્ડિતજને તોસેન્તિ પીણેન્તિ. તોસેન્તિયેવ હિ તે તાદિસે સાભાવિકિપટિભાવિરહેપિ એતાદિસેસુ અત્થેસુ સુતચિન્તાભાવનાવસેન વાયમન્તા. વુત્તઞ્હિ –

‘‘ન વિજ્જતી યજ્જપિ પુબ્બવાસના-

ગુણાનુબન્ધિ પટિભાનમબ્ભુતં;

સુતેન વાચુ’સ્સહનેનુપાસિતા,

ધુવં કરોત્યેવ કમપ્યનુગ્ગહ’’ન્તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૧૦૪ ગાથા].

પટિભાવન્તો હેય્યોપાદેય્યપરિચ્છેદલક્ખણપઞ્ઞાય પઞ્ઞવન્તો નામ, તેયેવ સપ્પુરિસા. સવિમ્હયો ‘‘કીદિસાયં, તાદિસોપાયન્તરરહિતાનમ્પિ એતાદિસો બન્ધો સિયા’’તિ વિમ્હયેન સહ વત્તમાનોપિ. સોવ બન્ધો તમેવ બન્ધનં તાદિસોપાયસમ્પત્તિવિરહેનોપેય્યસમ્પત્તિયા સબ્ભાવતો, નાઞ્ઞોતિ.

૬-૭. ઇદાનિ કબ્બનાટકેસુ અપરિચિતાનમમ્હાકં ગન્થરચનાસભાવાવબોધોવ કુતોતિ ઓસક્કન્તે ‘‘કબ્બનાટકા’’દિગાથાદ્વયેન સમુસ્સાહેતિ. કબ્બનાટકનિક્ખિત્તનેત્તચિત્તા કબ્બનાટકેસુ સુતાનુલોકનચિન્તાભાવનાવસેન ઠપિતનેત્તચિત્તા કવિજ્જના કબ્બકારકા યં કિઞ્ચિ અત્તનો અભિમતં રચયન્તિ કરોન્તિ, એતં બન્ધનં પરં અતિસયેન ન વિમ્હયકરં અચ્છરિયકરં ન હોતિ, નિરન્તરાભિયોગતો સિદ્ધોપાયમૂલપઞ્ઞાસમ્પદાય ઉપેય્યભૂતગન્થસઙ્ખરણં ભવત્યેવાતિ અધિપ્પાયો. કવિનો ઇદં કબ્બન્તિ ચ, નટકસ્સ ઇદં નાટકં, નચ્ચગીતાદિ. ઇધ પન તપ્પટિપાદકકથાપકાસકગન્થો નાટકં નામ. કબ્બઞ્ચ નાટકઞ્ચાતિ ચ, કબ્બનાટકેસુ નિક્ખિત્તં નેત્તચિત્તં યેહીતિ ચ વિગ્ગહો. યે જના તત્થ તેસુ કબ્બનાટકેસુ અવિહિતાદરાપિ સવનધારણાદિવસેન અકતસમ્ભમા એવ વિઞ્ઞૂ યેન ગન્થરચનાવિસેસેન તોસેન્તિ પીણેન્તિ, તેયેવ પટિભાવન્તો પટિભાનસઙ્ખાતપઞ્ઞવન્તો ભવન્તિ. સોવ બન્ધો સવિમ્હયો અઞ્ઞેસં ઉપ્પજ્જમાનવિમ્હયેન સહિતો. પટિભા એતેસં અત્થીતિ ચ, સહ વિમ્હયેન વત્તતીતિ ચ, અવિહિતો આદરો યેહીતિ ચ વિગ્ગહો. બાહિરસત્થાભિયોગાભાવેપિ પુબ્બવાસનાભાવેપિ ઇહ નિરન્તરાભિયોગં કરોન્તો તાદિસસામત્થિયં સાધેતીતિ વુત્તં હોતિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘ન વિજ્જતી યજ્જપિ પુબ્બવાસના-

ગુણાનુબન્ધિ પટિભાનમબ્ભુતં;

સુતેન વાચુ’સ્સહનેનુપાસિતા,

ધુવં કરોત્યેવ કમપ્યનુગ્ગહ’’ન્તિ [કાબ્યાદાસ ૧.૧૦૪ ગાથા].