૧૪. પુબ્બ

મહાવાક્યરૂપત્તા પકરણસ્સ તદપેક્ખાય વાક્યેકદેસત્તં ‘‘વત્તમાને તિઅન્તિ, ભવિસ્સતિ’’ચ્ચાદીનં વાક્યાનન્તિ આહ ‘વાક્યેકદેસેહી’તિ. અતોયેવમાહ-વાક્યાવયવોપરો-ધુના કરીયતે’તિ. વિધિવાક્યત્તમસ્સ દસ્સેત્વા નિયમવાક્યત્તં દાનિ દસ્સેતું ‘અથવા નિયમત્થમિદન્ત્યાદીન’ન્ત્યાહ. નિયમસુત્તત્તમેવ ફુટયતિ ‘તેહિ’ચ્ચાદિના. તેહિ તેહિ સુત્તેહીતિ ‘‘વત્તમાને તિ અન્તિ’’ચ્ચાદીહિ તેહિ તેહિ સુત્તેહિ. ઇમિનાતિ ‘‘પુબ્બપરા’’દિના ઇમિના સુત્તેન. નનુ તુમ્હામ્હસેસેસૂતિ એત્તકે વુચ્ચમાને ‘તુમ્હામ્હસદ્દવચનીયેસુ તદઞ્ઞસદ્દવચનીયેસુ ચ કારકેસૂ’તિ અયં વિસેસો કુતો ગમ્યતે યેનેવં વિવટંત્યાહ- ‘કત્તુકમ્મે’ચ્ચાદિ. કત્તાદીસુ વિધાનઞ્ચ વક્ખતિ.

કત્તુકમ્માનમેવાતિ ઇમિના ભાવં બ્યવચ્છિન્દતિ. તથા ચ વક્ખતિ- ‘તુમ્હામ્હસદ્દવચનીયત્તાભાવા’તિ. અસત્વભૂતાયેચ્ચાદિકમેકવચન સમ્ભવે કારણં, તુમ્હામ્હેચ્ચાદિકન્તુ પઠમપુરિસસમ્ભવે. તુમ્હામ્હસેસેસુ હોન્તા મજ્ઝિમુત્તમપઠમા કથં ભાવાદીસુ વિઞ્ઞાયન્તિ કથઞ્ચ તુમ્હામ્હાદિસદ્દવચનીયસ્સ કારકત્થસ્સાખ્યાતેન તત્થ વિહિતેન સઞ્ઞાવિભત્તા તુમ્હામ્હાદિસદ્દપ્પયોગાભાવોચ્ચાસઙ્કિય યં વુત્તં વુત્તિયં તંદાનિ વિવરન્તેન ‘યદિ ભાવાદીસુ માનાદયો ન વિધીયન્તે તદામાનાદીસુ પરેસુ ભાવાદીસુ ક્યલાદીનં વિધાનમેવ નોપપજ્જતી’તિ ઇમિના સામત્થિયેન તુમ્હાદીસુ કારકેસુ મજ્ઝિમાદીનં ભાવો વિઞ્ઞાયતિ તેનેવ તુમ્હાદિકારકત્થસ્સ તત્થ વિહિતેનાખ્યાતેન સઞ્ઞાપિતત્તા તુમ્હાદિસદ્દપ્પયોગો નામ ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘તુમ્હાદિસ્વિ’ચ્ચાદિકમારદ્ધં. યજ્જેવં તુમ્હાદિસદ્દપ્પયોગોયેવ ન સિયા ચ્ચાહ- ‘યજ્જેવ મિચ્ચાદિ. પરિહારમાહ- ‘સસદ્દેના’તિ. તુમ્હાદિસદ્દેન. બ્રાહ્મણાઇચ્ચનેનાભિહિતમેવ બહુત્તં બહવોતિ વચનેનાનુજ્જતે. વચનાભાવે કથં તુલ્યાધિકરણત્તંત્યાહ- ‘અનુજ્જમાનસ્સિ’ચ્ચાદિ. અનુજ્જમાનસ્સાતિઅનુવદિતબ્બસ્સ ગચ્છતિચ્ચાદિના નિદ્દિટ્ઠસ્સ કત્તુનો.

અનુવાદેનાતિ (તુમ્હાદિ) અનુવાદેન. ‘‘નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે પઠમો’’તિ (૩-૧-૫) કચ્ચાનવચનં, તેનાહ- ‘તેનેવિ’ચ્ચાદિ. અસમાનાધિકરણત્તા હિ ‘તયાપચ્ચતે’ચ્ચાદો ન ભવતિ. તથાહિ તયેચ્ચેતં કત્તુવાચી પચ્ચતેચ્ચેતં કમ્મવાચી કમ્મે આખ્યાતપ્પચ્ચય વિધાનતો.

‘એહિ મઞ્ઞે રથેન ગમિસ્સસી’તિ પાણિનિયાતિમતનિપ્ફાદનક્કમો (નિરસ્સ) તે ‘પરિહાસે’ચ્ચાદિના. મઞ્ઞતિસ્સ પયોગેતિ ઉપપદવસેન મનધાતુસ્સ પયોગે. ધાતુમ્હાતિ ગમિઆદિતો. ઉત્તમ પુરિસેકવચને પત્તેતિ ગમિસ્સામીતિ પત્તે. મજ્ઝિમોભિમતોતિ ગમિસ્સસીત્યભિમતો. મજ્ઝિમે પત્તેતિ મઞ્ઞસેતિ પત્તે, ઉત્તમેકવચન મિટ્ઠન્તિ મઞ્ઞેતિટ્ઠં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘મઞ્ઞસે ત્વં રથેન ગમિસ્સામીતિ વત્તબ્બે મઞ્ઞે ત્વં રથેન ગમિસ્સસીતિ ભવતીતિ (વુત્ત’’ન્તિ). એહિ મઞ્ઞેચ્ચાદિ ન કિઞ્ચિ વુત્તં વુત્તિયં. યથાસવિસયેવમજ્ઝિમુત્તમા સમ્પજ્જન્તિ, તથાસમ્બન્ધમુપદસ્સયમાહ- ‘એવમેત્થાભિસમ્બન્ધો’ચ્ચાદિ. પરાભિમતં સમ્બન્ધં કુરુમાનો આહ- ‘નત્વેવ’મિચ્ચાદિ. અથોચ્ચતેચ્ચાદિના પરાધિપ્પાયમાહ- ‘યદે’ચ્ચાદિ.

યદેવમભિસમ્બન્ધોતિ ‘મઞ્ઞસે ત્વં રથેન ગચ્છામી’તિ યદા એવમભિસમ્બન્ધો કરીયતીત્યત્થો. સો ચેવમનુગતોતિ ‘મઞ્ઞે અહં ત્વં રથેન ગચ્છસિ’ચ્ચેવં સો ચ પયોગો અનુગતોત્યત્થો. પકારન્તરકપ્પનાયાતિ ‘મઞ્ઞસે ત્વં રથેન ગચ્છામી’તિ અન્તરકપ્પનાય.