૧. વત્ત

તદત્થસ્સેવાતિ તસ્સ ક્રિયત્થસ્સ. યો કિરિયાસઙ્ખાતો અત્તો તસ્સેવ. એતેન આધારમેતં ક્રિયત્થસ્સાતિ ઞાપેતિ. નહિચ્ચાદિના તદત્થસ્સેવ વિસેસને કારણમાહ. સુત્તંવિનાતિપરેસંવિય સુત્તં વિના. તાપિ વત્તમાનેયેવ ભવિસ્સન્તીતિ ઇમિના વત્તુમિટ્ઠત્તાતિ એત્થ સેસવચનમવબોધેતિ. એવકારેના (તિ વત્તમાનસ્સેવાતિ એત્થ એવસદ્દેન.) તબ્બિવચ્છાતિ વત્તમાનવચનિચ્છા.

તંસમીપસ્સાતિ એત્થ તસદ્દેન મહાકસ્સપસ્સ સુભદ્દવચનાનુસ્સરણસઙ્ખાતો મરણપ્પત્તિહેતુ દુક્ખાનુભવસઙ્ખાતો ચ કિરિયાવિસેસો પરિગ્ગહિતો, તે વા વત્તમાનકિરિયાવિસેસાતિ તેસમુભિન્નમાસન્નાનિ કમેન અધમ્મદીપનમરણાનિ, તેનાહ-દીપન મરણાનમાસન્નત્તા’તિ. એવં મઞ્ઞતે ‘‘તક્કાલવત્તમાનકિરિયાવિસેસસ્સ દીપનમરણસઙ્ખાતં તંસમીપતાવિપિ કિરિયન્તરં વત્તમાનગ્ગહણેન તંસામીપ્યં ગય્હતિ, યથા (ગઙ્ગાસમીપો) દેસો ગઙ્ગાતિ વુચ્ચતિ તતો ‘ગઙ્ગાયં ગાવો’તિ સિયા’’તિ. પુરે ઇચ્ચાદિના પક્ખન્તરં વિરચિતં વુત્તિકારેન, તદુપદસ્સેતું મુખયતિ ‘સભાવતો’ ઇચ્ચાદિ.

કિરિયાકાલોતિ વત્તમાનકિરિયાકાલો. અવસિસ્સતીતિ પુરેપુરાસદ્દેહિ દીપિતઅનાગતકાલતો અવસિસ્સતિ. કિરિયા કાલેતિ દીપનમરણકિરિયાકાલે. તસ્સાતિ દીપનમરણસ્સ. વત્તમાનત્તાતિ એત્થ વત્તમાનેયેવ ભવિસ્સન્તીતિ સેસો. અનેનાતિ પુરેચ્ચાદિવુત્તિવચનેન. પુરેપુરાસદ્દેહિ અનાગતકાલાવગમે સતિ દિપ્પતિ મરતીતિ એત્થ દીપનમરણકિરિયાકાલો મુખ્યે તદા વત્તતીતિઆહ- ‘મુખ્યં વત્તમાનત્તમાહે’તિ. પુન પક્ખન્તરમુપનીતં કાલેચ્ચાદિના વુત્તિકારેન, તમુપદસ્સેતું મુખમાવત્તયતિ ‘અનાગતે’ચ્ચાદિ.

વુત્તિયં કાલબ્યત્તયોતિ કાલાતિવત્તનં, વત્તમાનકાલાતિક્કમેન અનાગતકાલેપિ બાહુલકાત્યાદયો હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. તદેવ સમત્થેતિ ‘ભવન્તેવ’ઇચ્ચાદિના. ત્યાદયોતીમિના સબ્બેસં આખ્યાતિકાનં ગહણં. લસ્સ દીઘોતિ સમ્બન્ધો. ગચ્છતીતિ સક્કસ્સ સહભાવં ગમિસ્સતીતિ અત્થો.