૬૯. ખછ

ખછસાનન્તિ વુત્તે તદન્તગ્ગહણં કથમિચ્ચાહ- ‘પચ્ચયગ્ગહણે’ચ્ચાદિ. બ્યાખ્યાતત્થં, નનુ સુત્તે એકસ્સરોતિ પુલ્લિઙ્ગેન નિદ્દેસો, આદીતિ ચ તબ્બિસેસનં, એવં સતિ નપુંસકેન વિવરણં કથં યુજ્જતીતિ આહ- ‘સદ્દે’ચ્ચાદિ, અથ જાગરેચ્ચાદો પુથગવયવેકસ્સરસ્સ જાગરસદ્દસ્સ ચ પચ્ચેકં કસ્મા ન દ્વિભાવોચ્ચાહ- ‘તેનેવે’ચ્ચાદિ.

તેનેવાતિઆદીતિ એકસ્સરોચ્ચસ્સ વિસેસનત્તહેતુનાવ. અવયવેકસ્સરસ્સાતિ વિસેસનસમાસો ‘અવયવો ચ સો એકસ્સરો ચે’તિ. અથાદીહિ એકસ્સરવિસેસનત્તેપ્યવયવેકસ્સરસ્સ કસ્મા ન દ્વિભાવોચ્ચાહ- ‘એકસ્સેવાદિત્તા’તિ.

ઇતરસ્સાતિ પઠમેકસ્સરતો-ઞાસ્સાવયવેકસ્સસરસ્સ. દોસદુટ્ઠત્તા નેત્થ વિસેસનસમાસોતિ વત્તુમાહ- ‘એકસ્સરોતિ’ચ્ચાદિ. તથા સતિ કો દોસોતિ આહ- ‘એકો ચે’ચ્ચાદિ. સરોદીતિ ચ વુત્તે ‘ઈહ-ઘટને’ચ્ચાદીનમેવ સિયા.

નનુ ચ પચતિમ્હિ યેનેવાકારેન પચસદ્દો એકસ્સરો તેનેવ તદવયવાપિ અચ્સદ્દો પસદ્દો ચ એકસ્સરો, તતોવાવયવાનમ્પિ પચ્ચેકં દ્વિબ્બચનં પપ્પોતિ… દ્વિબ્બચનકારિયિનો આદિસ્સ એકસ્સરસ્સ સામઞ્ઞેન નિદ્દેસા, એવઞ્ચ સમુદાયસ્સ તદવયવાનઞ્ચેકસ્સરાનં વિસું દ્વિબ્બચને કતે અનિટ્ઠમ્પપ્પોતીતીદમપાકત્તુમાહ- ‘સકિંસત્થપ્પવત્તિયા સાવયવસ્સ સમુદાયસ્સ ગહણ’ન્તિ. સકિં સત્થપ્પવત્તિયા એકવારં દ્વિબ્બચનસુત્તસ્સ પવત્તિયા દ્વિબ્બચનકરણેનાતિ વુત્તં હોતિ.

સાવયવસ્સાતિ યથાવુત્તાવયવેહિ સહ વત્તમાનસ્સ ન વિના તેહિ. એવં મઞ્ઞતે ‘‘યસ્સ દ્વિબ્બચને કરીયમાને સબ્બેસમવયવાનં ગહણં ભવતિ, તસ્સેવ સમુદાયસ્સ દ્વિબ્બચનં યુત્તં નાવયવાનં, તેસઞ્હિ દ્વિબ્બચને એકાય દ્વિબ્બચનસ્સુપ્પત્તિયા ન સબ્બેસં ગહણં કતં હોતિ નાવયવન્તસ્સ સમુદાયસ્સ ચ કતન્તિ પુન તેસં દ્વિબ્બચનાય સત્થપ્પવત્તિયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ. ઉપપત્તન્તરમાહ- ‘અથવે’ચ્ચાદિ. ઇહ ઠાને દ્વિબ્બચનં દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તિ દ્વે પક્ખા. તત્ર ઠાને દ્વિબ્બચનપક્ખે દોસદસ્સનતો દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્ત્યયમેવ પક્ખોબ્ભુપગતોતિ દસ્સેન્તો પઠમન્તાવ ઠાને દ્વિબ્બચનપક્ખે ભાવિનં દોસમાહ- ‘પઠમસ્સેકસ્સરસ્સિ’ચ્ચાદિ. દ્વિસદ્દો સઙ્ખ્યેય્યે વત્તતે.

સઙ્ખ્યેય્યઞ્ચેત્થ સદ્દરૂપમુચ્ચારણં વા, તત્થ ઉચ્ચારણે સઙ્ખ્યેય્યે ઠાને દ્વિબ્બચનં ન સમ્ભવતિ… ઉચ્ચારણસ્સ સદ્દા(નુગત) ધમ્મત્તા. સદ્દરૂપે સઙ્ખ્યેય્યે ઠાને દ્વિબ્બચનં, તત્થ [તઞ્ચ (પોત્થકે)] દોસો. તથા ચાહ- ‘રૂપદ્વયે વિધીયમાને’તિ. તથા સતિ નિવુત્તિધમ્મે ઠાની ભવતીતિ ઠાનિનો નિવુત્તિયા ભવિતબ્બં, નિવુત્તિયા ચ ધાતુત્તા નિવુત્તિ, તેનાહ- ‘પકતિપ્પચ્ચયવિભાગાભાવતો’તિ. તેન પ્પચ્ચયે પરે પકતિયા વિધીયમાનં કારિયં ન સિયા, તેન વુત્તં- ‘અસ્સ ઇત્તં ન સિયા’તિ. પિપાસતિ ‘પા=પાને’. ઇચ્છાયં પાતુન્તિતુમન્તા ‘‘તુંસ્મા’’ચ્ચાદિના (૫-૬૧) સો. ‘પાસ પાસ’ ઇતિ દ્વિત્તે પુબ્બતો-ઞ્ઞસ્સ લોપો, ‘‘રસ્સો પુબ્બસ્સ’’ (૫-૭૪) ‘ખ છ સેસ્વસ્સિ. દ્વિપ્પયોગે તુ દ્વિબ્બચને નાયં દોસો સમાવિસતીતિ આહ- ‘આવુત્તિયં તિ’ચ્ચાદિ. દ્વિધા ભૂતસ્સા તિધિના ધાતુસ્સેવ દ્વિધાભૂતત્તં દીપેતિ.