૬૧. તુંતા

નનુ ચ ભાવેઇતિ ભવતિનાયં ઘણન્તેન નિદ્દેસો કરીયતીતિ ભવતિવિસયોવ પચ્ચયત્થનિદ્દેસો કતો ભવતિ, તતો ચ ભવતિનો યો ભાવો તસ્મિંયેવ વાચ્ચે પચ્ચયો સિયા, સો ચ ભવતિતો યેવુપ્પજ્જમાનેન પચ્ચયેન સક્કાભિધાતું તતો તસ્માવ પચ્ચયેન ભવિતબ્બં, તસ્મા કથં પચિતું પાકો ચાગો રાગોતિપચાદીહિભવતિ ચ્ચાહ- ‘ભવનંભાવો કિરિયાધાત્વત્થો’તિ.

કિરિયાસામઞ્ઞઞ્હિ સબ્બધાત્વત્થાનુગતં ભવતિસ્સત્થો, તેન કિરિયાસામઞ્ઞવાચિનાત્થનિદ્દેસો કરીયમાનો સબ્બધાતુવિસયે કતો ભવતિ તસ્મા પચાદીહિપિ ભવતીત્યધિપ્પાયો.

નનુ ચાત્ર તુમાદયો ભાવે ભવન્તીતિ વુત્તે ન વિઞ્ઞાયતે કિંવિસેસિતે ભાવે તુમાદયો ભવન્તિચ્ચાહ- ‘યતો’ચ્ચાદિ. તસ્સાતિ ધાતુનો. યો વત્તબ્બો ભાવોતિ યો વાચ્ચો ભાવો. કુતોચ્ચાહ- ‘સમ્બન્ધા’તિ. તુમાદીનં યા પકતિ તાય વાચ્ચેનેવ ભાવેન સહ સમ્બન્ધાતિ અત્થો. ઠાતબ્બન્તિ ભાવે તબ્બો. અથ ક્રિયાયંત્યનેન તબ્બાદ્યભિહિતસ્સ દબ્બરૂપાપન્નસ્સ ભાવસ્સ કથં ગહણંત્યાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ. સકનિસ્સયકિરિયાબ્યપદેસોતિ દબ્બ રૂપસ્સ અત્તનો નિસ્સયભૂતાય કિરિયાય બ્યપદેસો દટ્ઠું ચક્ખુચ્ચાદો ભવનકિરિયાય પતીયમાનત્તા તુમાદયો ભવન્તેવ.

નનુ ચ તુમાદીનં ભાવે વિહિતત્તા કિરિયાયેવ પધાનત્તન્તિ કમ્મ કારકં નપ્પતીયતેતિ કથં ‘કટં કાતું ગચ્છતી’તિ સિયાચ્ચા સઙ્કિય પટિપાદેતુમાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ. ધાત્વત્થકતો કિરિયાસઙ્ખાતેન ધાત્વત્થેન કતો. અત્થીતિ ઇમિના યત્થ ‘સુપ્યતે દેવ દત્તેને’ચ્ચાદો નત્થિ, તત્થ ન કમ્મમ્પતીયતેતિ દસ્સેતિ.

‘‘ઇચ્છત્થેસુ સમાનકત્તુકેસુ તવેતું વા’’તિ (૪-૨-૧૨) કચ્ચાનેન અતદત્થાયમ્પિકિરિયાયં તુમાદયો યથાસિયુન્તિ વિસું સુત્તિતં, તેનાહ- ‘ઇચ્છત્થેસ્મિ’ચ્ચાદિ. યથા ‘ભોત્તું પચતી’ત્યાદો ભોજનકિરિયા પયોજના પચનકિરિયા હોતિ, નેવમેત્થ તપ્પ યોજના ઇચ્છા… પચનકિરિયાયવિયતપ્પયોજનત્તાભાવતોતિ અયમસ્સાધિપ્પાયો. પુનેચ્ચાદિના વુત્તાનિટ્ઠપાતસ્સાસઙ્કં વિરચયમાહ- ‘અતદત્થાયમ્પિ’ચ્ચાદિ.

ઇચ્છત્થસ્સ ધાતુનો પયોગાતિ ઇમિના ‘ઇચ્છન્તો કરોતી’તિ એત્થ ઇચ્છન્તોતિ ઇચ્છત્થસ્સ ધાતુનો પયોગત્થમેવ, ન ઇચ્છાય પયોજનં કરણન્તિ દીપેતિ. દેવદત્તં ભુઞ્જમાનમિચ્છતીતેત્થ ભોત્તુન્તિ ન હોતિ સમાનકત્તુકેસૂતિ વચનતો, ભોજનસ્સ દેવદત્તો કત્તા, ઇચ્છતિસ્સ અઞ્ઞોયેવાતિપિ સુત્તસ્સ વિસું પયોજનં ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ- ‘દેવદત્ત’મિચ્ચાદિ.

ઇચ્છતિસ્સાતિ’દેવદત્તં ભુઞ્જમાનમિચ્છતી’તિ એત્થ ઇચ્છતીતિ વુત્તઇસિસ્સ. સાધનં ‘દેવદત્તં ભુઞ્જમાન’ન્તિ વુત્તકમ્મસઙ્ખાતં અત્થો પયોજનં યસ્સ સો સાધનત્થો-ઇચ્છતિ. તસ્સ ભાવો તત્તં, તસ્મા. કમ્મમેવિચ્છાય પયોજનભાવે ઠિતન્તિ ભાવો. નિરત્થકન્તિ એતદત્થમેવ સમાનકત્તુકગ્ગહણં કતં તઞ્ચ યથાવુત્તેન પસઙ્ગાભાવા નિરત્થકન્તિ અધિપ્પાયો.

સકાદ્યત્થેસુ ધાતૂ સૂપપદેસુ ધાતુ મત્તા તુમાદયો સુત્તન્તરેન વિહિતા પાણિનિયેહિ, તેનાહ- ‘સકાદિધાતુપ્પયોગે’તિઆદિ. સિદ્ધાતિ તુમાદયો સિદ્ધા. ભુજિકિરિયત્થાતિ ભુજિકિરિયા અત્થો યસ્સા સત્તિયા સા ભુજિકિરિયત્થા પતીયતે. પતીય માનત્તે કારણમાહ- ‘અસતોપિ હિ’ચ્ચાદિ. પરેહેત્થ અકિરિયત્થોપપદત્થો પુનારબ્ભોતિ વણ્ણિતં. તદેતં વિઘટયિતુમાહ- ‘તેને’ચ્ચાદિ. પરેસમયમધિપ્પાયો ‘‘સક્કોતિ ભોત્તુંત્યાદો કોસલ્યં ગમ્યતે. ગિલાયતિ ભોત્તુંતિ તદસત્તિ. ઘટતે ભોત્તુંત્યાદો યોગ્યતા. આરભતે ભોત્તુંત્યાદોભુજિસ્સે વાદ્યવત્થાકિરિયન્તરં. લભતે ભોત્તુંતિ અપ્પચ્ચક્ખાનં. અત્થિ ભોત્તુન્તિઆદીસુ સમ્ભવમત્તં. વટ્ટતિ ભોત્તુંત્યાદો દોસા ભાવો ગમ્યતે. સક્કોતિચ્ચાદિનો ઉપપદસ્સ ભોજનાદિકિરિયત્થતા ન ગમ્યતે તસ્મા અકિરિયત્થેસુપિ સકાદીસૂપપદેસુ તુમાદયો ભવન્તી’’તિ.

પતીયમાનેસ્વપ્યેતેસ્વત્થન્તરેસુ તાદત્થિયમત્થિયેવાતિ પુબ્બેન વિહિતસ્સ તુમાદિનોત્ર ન બાધેતિ દસ્સેતુમાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ. તાદત્થિયમત્થિયેવાતિ ભોજનકિરિયત્થતા સક્કોતિઆદીનં અત્થિ યેવાતિ અત્થો સિદ્ધાયેવ ‘‘તુંતાયે’’ચ્ચાદિના. અલમત્થવિસિટ્ઠેસુ પરિયત્તિવચનેસૂપપદેસુ ધાતુતો તુમાદયો વિહિતા પરેહિ, તત્થાહ ‘અલમત્થવિસિટ્ઠે’ઇચ્ચાદિ. પહુસદ્દમ્પિ અન્તોગધં કત્વા ‘સમત્થાદી’તિ વુત્તં, ભવતિસ્સ સમ્ભવો ‘‘પુબ્બેકકત્તુકાન’’ન્તિ (૫-૬૩) એત્થ બ્યાખ્યાયિસ્સતે. અભિમતાતિ કચ્ચાયનેન ‘‘અરહસક્કાદીસુ ચે’’તિ (૪-૨-૧૩) ચસદ્દેન અભિમતા ઇમસ્સાતિ ‘કાલો ભોત્તું’તિઆદિનો. યથા ભોત્તુમનોતિઆદિના પરેસમ્પિ અયમેવ નિપ્ફત્તિક્કમોતિ દીપેતિ. અબ્યભિચારતોતિ અવિનાભાવતો, ભવતિ ભોજનં ભાવોતિ ભોજનં ભુઞ્જનં ભાવો ભવતીતિ અત્થો. નતુગમિસ્સકિરિયાતદત્થાતિ ગમનકિરિયા ભોજનત્થા ન હોતીતિ અત્થો. અત્થસદ્દોહ્યયં પયોજનવચનો યઞ્ચ યમુદ્દિસ્સ પવત્તતિ, તં તસ્સ પયોજનં ભવતિ. નચાયં ભોજનમુદ્દિસ્સ ગમિસ્સતિ, કિઞ્ચરહિ કારિયન્તરં, કેવલં તેન નિમિત્તેન સમ્ભાવીયતે. યદા તુ ભોજનત્થમેવારબ્ભતે ગમનકિરિયા, તદા ભવત્યેવ’ગમિસ્સતિ ભોત્તુ’ન્તિ.

તુંવિસયે ણકોપિ વિહિતો પાણિનિયેહિ, તત્રાહ- ‘કારકો વજતિ’ચ્ચાદિ. પરિહારમાહ- ‘પુબ્બે’ચ્ચાદિના. ‘કત્તરિલ્તુ’ચ્ચાદિના યોયં ણકો તીસુપિ કાલેસુ સામઞ્ઞેન વિહિતો, ક્રિયત્થા યં ક્રિયાયં ઉપપદે કત્તુનો-ભિધાનં સિદ્ધં, ન ચાસ્સ વિસેસવિહિતેન તુંપચ્ચયેન બાધા ભિન્નત્તા, તુંપચ્ચયસ્સ હિ ભાવે વિધાનં ણકસ્સ તુ કત્તરીતિ. પુબ્બણકેનેવ સિદ્ધેપિ લ્ત્વાદિનિવત્તિયા સો વિધેય્યોવ, નો ચે લ્ત્વાદયોપિ સિયુન્તિ ચોદકપ્પસઙ્ગમાસઙ્કિયાહ- ‘નચેવ’મિચ્ચાદિ. અવગમાભાવમેવ ફુટયિતુમાહ- ‘નહિં’ચ્ચાદિ. હિ યસ્માત્યત્થે યો એસો વજતિ સો કત્તા, યો એસો વજતિ સો વિક્ખિપોત્યયમત્થો-ત્ર ગમ્યતે, ન પન તેહિ તાદત્થિયં ગમ્યતેતિ અત્થો. ચોદકો લ્ત્વાદીહિ સામ્યમાપાદયિતું સામરિસં વુત્તવિધિનેવાપ્પત્તિં ણકસ્સાપ્યાહ- ‘ણકોપિ’ચ્ચાદિ. અગત્થં [અપકતત્થં (પોત્થકે)] યદિપિ ણકેન તાદત્થિયં ન ગમ્યતે પકરણતો ગમ્યતેતિ ણકો ભવિસ્સતીત્યાસઙ્કિય ચોદકો આહ- ‘અથે’ચ્ચાદિ. પુબ્બેચ્ચાદિના વુત્તો-યં ‘ણકો ન વિધેય્યો’ચ્ચસ્સ ન પરિહારો… સોત્તરત્તા યથાવુત્તેન, કિન્તુ‘તસ્મા નેવિ’ચ્ચાદિના ઇમિના વુચ્ચમાનોવપરિહારોતિવિઞ્ઞાતબ્બં. તદેવંલ્ત્વાદીનમ્પિપત્તિતોણકલ્ત્વાદીહિ તાદત્થિયાનવગમે વિનિચ્છિતે તાદત્થિયવિસેસેન તેસં સમ્ભવોતિ અનત્થકં ‘‘ણકસ્સ કિરિયત્થોપપદસ્સવિધાનં લ્ત્વાદિપટિસેધનત્થ’’ન્તિ વાક્યકારવચનન્તિ સત્થકારો નિગમયમાહ- ‘તસ્મા’’ચ્ચાદિ. ભવતુ પકરણતોવ [ચાપચ્ચયભોવ] તાદત્થિયાવગમો, તથાપિણકો પરો વિધેય્યોત્યધિપ્પાયેનાહ- ‘અથાપિ’ચ્ચાદિ. ગતત્તં. ભવિસ્સતિ કાલે ક્રિયત્થાયં ક્રિયાયમુપપદે ભાવે ચ ણપ્પચ્ચયાદયો વિહિતા, તત્રાહ- ‘પાકાય વજતિ’ચ્ચાદિ. અવિહિતેસુપિ તાદત્થિયા સિદ્ધમેવેતિ અધિપ્પાયો.