૬. ઉપમા

ઉપમીયતે પરિચ્છિજ્જતિ સાધીયતીત્યત્થો. કીદિસન્તમુપમાનમિચ્ચાહ- ‘પસિદ્ધસાધમ્યા’ઇચ્ચાદિ. પસિદ્ધો ગવાદિ, તસ્સ સાધમ્યા સમાન રૂપતાય યમ્પસિદ્ધસ્સ ગવયાદિનો સાધિયસ્સ સાધનં તમુપમાનન્ત્યત્થો. સમાનો ધમ્મો-સ્સેતિ સધમ્મો, ગવાદિયેવ. તસ્સ ભાવો સાધમ્યં. સાધ્યતે ઉપમીયતે-નેનેતિ સાધનમુપમાનં ગવાદિ. સાધુતે ઉપમીયતેતિ સાધિયો, ગવયાદિ. તસ્સ સાધનં સાધિયસાધનં.

પુત્તમિવાચરતીતિ એત્થ ‘આવસથમાવસતિ’ચ્ચાદો વિય આધારત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા પુત્તે વિય માણવકે મધુરન્નપાનદાનાદિકમાચરણં કરોતિચ્ચેવમત્થસમ્ભવેન દ્વિન્નમ્પિ ઉપમાનોપમેય્યભાવોત્યવગમયિતુમાહ- ‘પુત્તે’ઇચ્ચાદિ. પસિદ્ધેન સાધનભાવેનુપમાનભૂતે પુત્તે આચરણમ્પિ પસિદ્ધન્તિ આહ- ‘તમ્પસિદ્ધ’ન્તિ. તદાચરણેન તેન આચરણેન પુત્તમાણવકવિસયમાચરણં વા પુત્તમાણવક સદ્દેનુપચારતો ગહેત્વા વિસયીવસેન વિસયભાવવોહારોતિપિ યુજ્જતિ. વાક્યત્થો પનેતસ્મિં પક્ખે ‘પુત્તમિવ પુત્તવિસય માણવકમિવ આચરતિ માણવકવિસયમાચરણં કરોતી’તિ, વુત્તિયન્તુ યથાવુત્તમત્થદ્વયં યથાયોગં યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

નનુ ચ યજ્જત્રોપમાનોપમેય્યભાવો વુત્તિયં ઈયેનેવ જોતિતોતિ ઇવસદ્દો નિવત્તતે, તદોપમાનોપમેય્યભાવો પુત્ત સદ્દેવ વત્તતે, તં કથમુપમેય્યવચનસ્સ માણવકસદ્દસ્સ વુત્તત્થસ્સ પયોગો યુત્તોચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘ઉપમાનવચનતો’ચ્ચાદિ.

તબ્બિસિટ્ઠાચરણેતિ તેનોપમાનેન વિસિટ્ઠે આચરણે. ઉપમાનોપમેય્યભાવસ્સાનિવત્તત્તાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો ‘ઉપમાન વિસિટ્ઠાચરણે ઉપમાનવચનતો ઈયસ્સ વિધાને નોપમેય્યવચનમન્તરેનોપમાનવચનસ્સ પવત્તીતિ ઉપમાનોપમેય્યભાવસ્સાનિવત્તી’’તિ. અઞ્ઞથાતિ યદ્યુપમાનોપમેય્યભાવસ્સ ઈયેનેવ જોતિતત્તા તદન્તસ્સુપમેય્યે વુત્તિ સિયાત્યત્થો. પબ્બતાયતીતિ ‘‘કત્તુતાયો’’તિ (૫-૮) આયો. ઉપમેય્યસ્સાનિવત્તત્તા ઉપમેય્ય કત્તુસામઞ્ઞે તિપ્પચ્ચયો.